יארצייטן פון צדיקים · Yuhrtzeiten Fin Tzadikim — ניצבים וילך (2026-08-31)

בס"ד
יארצייטן פון
צדיקים
שבת פרשת
נצבים וילך תשפ"ו
אלול
פון י"ז אלול – ביז כ"ג ל ל
לול
לעילו נשמת אבי מורי הרה"ח רבי משה אפרים
ב"ר ארי' ע"ה – כ"ד טבת תשע"א
יענטא בת הרה"ח
ולעילו נשמת אמי מורתי שפרה ע
ר' משה יהודה ע"ה – ו' אדר תשפ"ה
צו באקומען די יארצייטן יעדן טאג,
ביטע שיקט א מעסעדז ש מיט אייער אימעיל צו דעם נומער (646) 907-9119
זונטאג -י"ז אלול
ז
הגה"ק רבי יעקב קאפיל ב"ר אברהם יחזקאל זי"ע) ,רייך( ,אב"ד בודאפעסט.
מאנטאג -י"ח אלול
הגה"ק שר התורה מופת הדור רבינו יהודה ב"ר בצלאל זי"ע) ,ליוואי( ,הנקרא מהר"ל מפראג.
דינסטאג -י"ט אלול
הרה"ק רבי משולם שרגא פייבוש ב"ר נפתלי הירץ זי"ע) ,האלפרין(,
בעל שפת אמת ,מברעזאן.
מיטוואך -כ' אלול
הרה"ק רבינו משה ארי' ב"ר ישראל זי"ע) ,פריינד( ,בעל עטרת יהושע,
גאב"ד ירושלים ועדה החרדית.
דאנערשטאג -כ"א אלול
הגה"ק רשכבה"ג רבינו יהונתן ב"ר נתן נטע זי"ע) ,אייבשיץ( ,בעל יערות דבש ,מפראג.
פרייטאג -כ"ב אלול
הרה"ק רבי מרדכי דוב ב"ר משולם זושא יצחק זי"ע) ,טווערסקי( ,בעל עמק חכמה ,מהורנסטייפל.
שבת קודש -כ"ג אלול
הרה"ק רבי אורי ב"ר פנחס זי"ע) ,קלוגהויפט( ,בעל אמרי קדוש ,מסטרעליסק.
" הנקרא השרף מסטרעליסק"
לזכות להצלחה
חיים אליעזר בן שפרה יענטא וכל משפחתו.
שמואל בן שפרה יענטא וכל משפחתו.
צבי בן שפרה יענטא וכל משפחתו.
מאיר ברוך בן שרה בריינדל ליבא וכל משפחתו.
לעילו נשמת אבי מורי הרה"ח ר' משה אפרים ב"ר ארי' ע"ה – .כ"ד טבת תשע"א.
לעילו נשמת אמי מורתי שפרה יענטא בת הרה"ח ר' משה יהודה ע"ה – .ו' אדר תשפ"ה.
ווארט ,אויף וואס איך דארף זאגן ,אויף דעם ברויך
יארצייט י"ז אלול
איך מיך טאקע נישט גרייטן ,אבער איך גרייט מיך
אויף וואס איך זאל נישט זאגן.
הגה"ק רבי יעקב קאפיל ב"ר אברהם יחזקאל זי"ע
)רייך( ,אב"ד בודאפעסט
גאנץ אנפאנג האט ער געלערנט תורה ביי זיין
הייליגען טאטן וואס איז געווען מפורסם אלס א
גאון וגדול בתורה ,שפעטער איז ער אריבער ער איז געבוירן אין שטאט ווערבוי נייטרא ,בשנת
לערנען אין די ישיבה פון הגה"ק רבי אברהם תקצ"ח.
שמואל בנימין סופר בעל כתב סופר זי"ע ,און די רבי
האט דעם תלמיד רבי קאפיל געהאלטן פאר זיין צו זיין טאטע הגה"ק רבי אברהם יחזקאל רייך אב"ד
תלמיד מובהק. באנוביץ זי"ע,
בן הגה"ק רבי יעקב קאפיל חריף מאלטנקונשטט
און שפעטער האט אים זיין רבי מסמיך געווען בעל חידושי יעב"ץ אב"ד ווערבוי זי"ע) ,א תלמיד
להוראה ,און אויך האט אים זיין רבי גענומען אלס פונעם הייליגען נודע ביהודה זי"ע ,און דער גאון
מלמיד פאר זיין זון דער גאון הגה"ק רבי שמחה האט געטראגן דעם הייליגען נאמען פון דעם
בונם בעל שבט סופר זי"ע. זיידע(,
בן הגה"ק רבי צבי הירש מאלטנקונשטט זי"ע,
ער האט זוכה געווען צו זיין אין די חבורה פון בן הגה"ק רבי שמואל זאנוויל מאלטנקונשטט זי"ע,
די פונעף תלמידים מצטיינים פון דעם ישיבה אין ולמעלה בקודש ביזן שר הגדול הגה"ק דן יצחק
פרעשבורג ,וואס זיין הייליגער רבי דער כתב סופר אברבנאל בעל זבח פסח זי"ע.
זי"ע האט געשיקט דעם תלמיד איינמאל מיט א
משלחת צום הייליגען דברי חיים מצאנז זי"ע. ער איז געווען א גאון מופלג בתורה ,און א גאר
גרויסער חכם ,א נועם בחסד עליון ,און א
ער האט חתונה געהאט בזיווג ראשון מיט הרבנית געוואלדיגע ענוותן ,ער איז געווען מפורסם אלס א
הצדקת מרת רבקה ע"ה, מגיד מישרים נפלא און א געוואליגע בעל דרשן ,א
בת הגה"ק רבי ישראל הרואה אב"ד סובוטיסט זי"ע, אוהב שלום ורודף שלום ,ער האט זיין גאנץ לעבן
מגדולי תלמידי חתם סופר זי"ע. עוסק געווען בצרכי ציבור מיט א געוואלדיגע
מסירת נפש ,ער איז געווען א גרויסער עושר און א
ליידער ווען זיין רעבעצין איז נפטר געווארן ,האט מקורב למלכות ,וואס מיט דעם האט ער גאר אסאך
ער חתונה געהאט מיטן שוועסטער הרבנית געטון לטובת אחינו בני ישראל.
הצדקת מרת פייגא ע"ה.
מען דערציילט ,אז אפילו זייענדיג א גרויסע
בערך בשנת תר"כ ווען זיין שווער איז נסתלק בעל דרשן און א געוואלדיגע גאון בתורה ,האט ער
געווארן ,האט דער איידעם רבי קאפיל איבער יעדעס מאל וואס ער האט געברויכט זאגן א דרשה
גענומען דאס רבנות אין שטאט סובוטיסט ,ער אדער דברי תורה ,זיך געגרייט און פאר געקוקט,
האט דעם שטאט איבער געדרייט אלס א עיר ואם איינמאל ביי א מסיבה ווען מען האט אים מכבד
בישראל בתורה און בצדקה וחסד ,ער האט עוסק געווען מיט א דרשה ,האט איינע פון די אידן דארט
געווען בתורה מיט א געוואלדיגע התמדה ,אבער געזען ,ווי דער רב דרייט זיך ארום ביי זיך אין זיין
מיט דעם אלעם האט ער גאר אסאך צייט אוועק פריוואטע שטוב ,און זאגט איבער די דרשה פאר
געגעבן פאר די צרכים פונעם שטאט און געווען זיך אליין.
דער בריח התיחון פון די גאנצע שטאט.
פרעגט אים דער איד ,דער רב האט דאך שוין
בערך בשנת תרל"א איז ער אריבער צום געזאגט אזויפיל דרשות און דברי תורה ,פארוואס
שטאט ווערבוי און געווארן רב אין שטאט אויפן טראכט דער רב אז ער ברויך זיך צו גרייטן פארן
פלאץ ווי זיין זיידע הגה"ק רבי יעקב בעל חידושי דרשה ,האט אים דער רב געזאגט א מוראדיגע
1
אידישע קינדער צו תשובה ,און די הלכה ביי א יעב"ץ הנודע בשם ר' קאפיל חריף זי"ע האט
שופר איז ,אז אויב איז דאס באדעקט מיט זילבער געדינט אלס רב יארן בעפאר ,דארט איז ער געווען
און נישט ממש ריין אזוי ווי עס קומט פון די בהמה, רב פאר בערך 18יאר.
איז דאס נישט כשר ,דאס זעלבע איז מיט א רב ,אז
אויב באקומט ער מטבעות און מתנות פון די אידן בשנת תרמ"ט האבן די אידן פון די קהלה
פון שטאט ,קען ער שוין נישט זאגן קיין מוסר פאר החרדית אין בודאפעסט אים אויף גענומען אלס רב
די אידן. פון שטאט ,און דארט איז ער באוויסט געווארן בכל
קצוי תבל מיט זיין געוואלדיגע גדלות בתורה ,אין
ער איז אין זיינע צייטן געווען פון די גרעסטע
אפילו די גוים פון שטאט האבן געוויסט פון זיין
רבנים און מנהיגים פון די אידישע קהילות אין
געוואלדיגע גדלות בתורה און צדקה וחסד און זיין
הונגריה ,ער איז געווען דער רב פאר בערך 40יאר
געוואלדיגע חכמה.
אין בודאפעסט און געדאווענט אינעם גרויסן שוהל
אויף די קזינצי גאס ,אלע אידן פון שטאט האבן
דאן איז ער אויך געווארן אויף גענומען אין די
דעם רב גאר שטארק מכבד געווען ,ער איז געווען
סענאט פון מלכות הונגריה ,און ער איז געווארן
באוויסט אלס א גאר קלוגע מענטש וואס האט
דער יועץ ביים מלך פראנץ יאזעפף ,און דורך דעם
געהאט א שכל הישר אויף אלעם אפילו בעניני
האט ער געטון גאר אסאך טובות פאר אידישע
גשמיות און וועלטליכע עניינים.
קינדער ,אויך האט ער דארט אין שטאט אויף
מען דערציילט ,אז איינמאל איז דער הייליגער געשטעלט א בית מושב זקנים פאר די עלטערע
צאנזער רב זי"ע געקומען קיין בודאפעסט זיך צו אידן פון שטאט.
היילן די ווייעדיגע פיס ביים גרויסן דאקטאר פון
שטאט ,און דער רב רבי קאפיל האט באגלייט דעם ער איז געווען א בעל דרשן נפלא און מפורסם
הייליגען דברי חיים צום דאקטאר ,און אנקומענדיג אלס א פה מפיק מרגליות ,ובפרט האט ער געהאט
צום דאקטאר האט רבי קאפיל מסביר געווען פארן א מנהג ,אז יעדעס יאר ז' אדר ,האט ער געהאלטן
דאקטאר וואסערע הייליגע איד דער דברי חיים א גרויסע דרשה פאר די שטאט מענטשן ,וואס די
איז. גאנצע שטאט איז דאן געקומען הערן דעם דרשה,
די דרשה איז צו געגאנגען מיט א געוואלדיגע
אינמיטן דעם אפעראציע האט דער הייליגער
התעוררות און מיט בכיות ,דאן האט ער מעורר
דברי חיים פלוצלונג געשריגען בזה"ל" ,לית
געווען בענינים העומדים על הפרק ,ער האט דאן
מחשבה תפיסא בך" ,און דער רבי קאפיל האט זיך
מעורר געווען די אידן פון שטאט ,אז מען זאל געבן
געשעמט פונעם דאקטאר ,אז דא זאגט ער פארן
צדקה און טון חסד מיט די וואס ברויכן ליידער צו
דאקטאר וואסערע הייליגער איד דער דברי חיים
קומען צו אנדערע ,אויך האט ער דאן מספיד
איז ,אז ער שפירט ממש נישט זיינע ווייטאג ,און
געווען די תלמידי חכמים אדער גאונים וואס זענען
דא שרייט דער צדיק די ווערטער.
נפטר געווארן יענעם יאר.
האט דער דאקטאר געזאגט פאר רבי קאפיל
אין דייטשן שפראך ,דער איד איז קיין מענטש מען דערציילט ,אז דעם '40טע יאר וואס ער
נישט ,נאר א מלאך ,ווייל א מענטש קען נישט לעבן איז געווען רב אין שטאט בודאפעסט ,האבן די אידן
מיט אזאנע קראנקע פיס. פון שטאט געברענגט א מתנה פאר זייער רב ,א
גאלדענע בעכער וואס מען האט אריין געלייגט
ער האט איבער געלאזט א דור קינדער אין
דארט זילבערנע מטבעות ,אבער דער רב האט
איידעמער רבנים און גאונים.
בשום אופן נישט געוואלט נעמען דעם מתנה ,און
הגה"ק רבי ישראל רייך בעל מנחת ישראל אב"ד דאס מסביר געווען בדרך חכמה.
אטורקעז זי"ע,
הגה"ק רבי חיים צבי רייך אב"ד בנובאק זי"ע, דער תפקיד פון א רב בישראל ,איז צו זאגן
הגה"ק רבי שמואל רייך הדרשן המפואר בווערבוי מוסר און הדרכה פאר די אידן פון זיין שטאט ,און
זי"ע, אזוי ווי א שופר איז אויך געמאכט צו מעורר זיין
2
הויז פון אונגארישן פארלאמענט ,איז געווען דער הגה"ק רבי משה רייך אב"ד מידיעש זי"ע,
מנהג ,אז יעדער נייער סענאטאר מוז שווערן חתנו הגה"ק רבי מרדכי אפרים זוסמאן סופר בעל
טרייהייט פארן קעניג און לאנד לויט די געזעצן, עטרת פז אב"ד בודאפעסט זי"ע ממלא מקום
און אלע האבן דאס געטון מיט אן פונעם שווער,
אויסגעשטרעקטער האנט אנטקעגן דעם חתנו הגה"ק רבי זאב ליכטענשטיין אב"ד באורמעני
קריסטלעכן צלם וואס איז געווען אויפגעהאנגען זי"ע,
אינעם זאל. חתנו הרה"ק רבי ישראל אב"ד סאבאטיטש זי"ע.
דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע האט קלאר
מען דערציילט ,אז די אידן אין שטאט
געמאלדן פאר די רעגירונגס-לייט ,אז ער וועט קיין
בודאפעסט ,וואס זענען געווען גאר שטארק צו
שום שבועה נישט אפגעבן אויף אזא אופן ,און ער
געבינדן צו זייער באליבטן רב ,האט מען יעדעס
וועט נישט טרעטן איבער די שוועל פונעם זאל אויב
יאר מסיים געווען גאנץ ש"ס און געמאכט א
מען נעמט נישט אראפ די עבודה זרה ,די רעגירונג
גרויסע יארצייט סעודה אינעם טאג פונעם
האט אזוי שטארק רעספעקטירט דעם רב ,אז צום
יארצייט ,אויך פלעגט זיך באטייליגען זיין אייניקל
ערשטן מאל אין דער היסטאריע האט מען
הר"ר יחזקאל רייך דאקטאר ז"ל וואס איז געווען
ספעציעל באדעקט און אראפגענומען דעם צלם
דער מנהל פון דעם בית החולים אין שטאט
פאר זיין איינשווערונג ,און ער האט געשוואוירן
סאטמאר ,און ער פלעגט משמש זיין אלס
אויף אן עכטן ספר תורה וואס מען האט געברענגט
דאקטאר פאר אלע רבנים און צדיקים אן נעמען
אין סענאט-זאל.
קיין געלט ,אויך האט ער זוכה געווען צו זיין די
•••
דאקטאר פון הרה"ק רבינו יואל מסאטמאר זי"ע.
אינעם קובץ עלי זכרון ווערט דערציילט ,אז
דער קייסער פראנץ יאזעף האט געהאט אן
ער האט זוכה געווען צו א געוואלדיגע שיבה
אויסערגעווענליכן כבוד צום גאון רבי יעקב קאפיל
טובה זייענדיג 93יאר אלט ,אין ביי די פטירה איז
רייך זי"ע ,און פלעגט זיך אפט באראטן מיט אים
ער געווען פון די זקני הדור ,מען דערציילט ,אז
איבער ענינים פון דער אידישער קהילה ,אמאל ביי
הארט בעפאר די הסתלקות האט ער געבעטן א
א קבלת פנים האט א פאליטיקער געפרעגט דעם
גלעזל מילך און געמאכט א ברכה שהכל נהיה
רב ,וויאזוי ער קען זיין אזוי געטריי פאר א
בדברו ,און יצאה נשמתו בטהרה.
קריסטלעכער מלוכה ווען ער איז דאך אזא פרומער
און שטרענגער איד.
נסתלק לגנזי מרומים י"ז אלול בשנת תרפ"ט,
האט דער גאון רבי קאפיל געענטפערט מיט ומנוחתו כבוד איז אין ביה"ח הישן אין שטאט
חכמה" ,אונזערע חכמים האבן אונז געלערנט' ,דינא בודאפעסט.
דמלכותא דינא' ,און 'הוי מתפלל בשלומה של
מלכות' ,דער וואס איז באמת ערליך און געטריי צום די ציון פון הרה"ק רבי קאפיל רייך זי"ע איז
אייבערשטן און צו זיין תורה ,דער איז דער סאמע געווען א מקום ווי טויזענטער אידן זענען געקומען
געטרייסטער בירגער פארן קעניג ,ווייל זיין די גאנצע יאר ובפרט ביים יארצייט ,און אידן האבן
טרייהייט קומט נישט פון פאליטיק ,נאר פון א געזען ישועות ביי דעם ציון.
הייליגן געבאט" ,דער ענטפער האט געמאכט א
גרויסע קידוש השם און דער קעניג האט דאס זכותו הגדול יגן עלינו
זייער באוואונדערט. ועל כל ישראל אמן.
•••
עס ווערט דערציילט ,אז א גביר אין מעשיות
בודאפעסט האט אמאל געליידענט דעם רב רבי
קאפיל רייך זי"ע צו א סעודה לכבוד א שמחה ,און אינעם ספר זכרון למשה ווערט דערציילט ,אז
עס זענען דארט געזעסן פארשידענע מענטשן, ווען דער גרויסער גאון רבי יעקב קאפיל רייך זי"ע
אויך אזעלכע וואס האבן נישט געהאלטן שבת איז ערוויילט געווארן אלס מיטגליד אינעם הויכן
3
די אונגארישע רעגירונג געוואלט איינפירן א כראוי אבער האבן געוואלט ווייזן אז זיי זענען אויך
שווערע גזירה ,אז יעדע מענטש וואס שטארבט אין למדנים ,איינער פון זיי האט געוואלט פארהערן
שפיטאל מוז מען צושניידן דעם קערפער פאר דעם רב און האט געפרעגט א הויכע שאלה אין
מעדיצינישע פארשונגען ,אן קיין אויסנאם ,און הלכה מיט גרויס חכמה און פאמפע.
דאס איז געווען א שרעקליכע ניוול המת און א
חילול כבוד הנפטר ,די אידן פון שטאט זענען דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע האט אים
געווען שטארק צובראכן פון די גזירה און נישט אנגעקוקט מיט זיין איידעלע בליק ,און אים
געוויסט וואס זיי זאלן טון ,זענען זיי געקומען צום געזאגט" ,דיין שאלה איז טאקע שיין און שארף,
רב דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע ,און זיי האבן אבער דער חילוק צווישן לערנען תורה אלס חכמה,
דערציילט פארן רב די גזירה וואס די שטאט וויל און לערנען תורה אלס תורת חיים איז ,אז תורה
איינפירן. דארף מען לערנען כדי צו וויסן וויאזוי זיך צו פירן
אין לעבן ,אויב די שאלה בלייבט נאר אין מויל ביים
דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע איז אליינס טיש און קומט נישט אראפ אין די מעשים אינעם
אריבער געגאנגען צום מיניסטעריום פון אינערן, טאג-טעגליכן לעבן ,איז עס נישט מער ווי שיינע
און געפאדערט אפצושטעלן די גזירה פאר אידן, רייד" ,דער מענטש האט זיך געשעמט און האט
ווען די הויכע באאמטע האבן געזאגט ,אז דאס איז איינגעזען זיין גרייז און געזעהן די גרויסע חכמה
א מלוכה-געזעץ און מען קען נישט מאכן קיין און קדושה פון דעם רב.
אויסנאמען ,האט רבי קאפיל אויסגעשריגן מיט •••
טרערן און מסירת נפש" ,איר קענט מיך איינשפארן אין תולדות אנשי שם ווערט דערציילט ,אז אין
אין תפיסה אדער טון מיט מיר וואס איר ווילט, יענע יארן איז געווען זייער שווער אויפצוהאלטן
אבער מיר וועלן זיך לאזן הרג'ענען און נישט צולאזן אן עכטע ריינע כשרות אין א גרויסער מאדערנער
אז מען זאל מבזה זיין די קערפערס פון אונזערע שטאט ווי בודאפעסט ,איינמאל האט איינער פון די
נפטרים" ,זיין ברענענדיגע פעסטקייט און מוט גרויסע פלייש-הענדלער ,וואס איז געווען א
האבן אזוי שטארק געווירקט אויף די מיניסטארן, מענטש מיט אסאך איינפלוס און געלט ,פרובירט
אז זיי האבן אונטערגעשריבן א ספעציעלע הנחה אריינצוברענגען פלייש וואס איז געווען א ספק אין
פאר דער ארטאדאקסישער קהילה צו באפרייען דער שחיטה ,און געוואלט באאיינפלוסן די
אידישע נפטרים פון ניתוחי מתים. משגיחים דאס דורכצולאזן.
•••
אין די צייטן ווען דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע ווען די זאך איז אנגעקומען צום רב דער גאון
איז געווען רב אין שטאט בודאפעסט ,האבן די רבי קאפיל רייך זי"ע ,האט מען אים געווארענט אז
בודאפעסט אין בילדונגס-מיניסטעריום דער סוחר קען מאכן גרויסע פראבלעמען פאר דער
ארויסגעגעבן א באפעל ,אז אלע תלמודי תורה און קהילה און פאר די רבנים אויב מען וועט זיך נישט
ישיבות מוזן ארייננעמען לימודי חול מיט פרייע צושטעלן צו אים ,אבער דער רב רבי קאפיל האט
לערערס אונטער דער אויפזיכט פון דער מלוכה, געענטפערט אן קיין מורא" ,איך בין נישט
און ווער נישט ,וועט מען פארשפארן די מוסדות געשטעלט געווארן דא צו געפעלן פאר גבירים ,נאר
און ארעסטירן די הנהלה ,טייל קהילות האבן צו שטיין אויף דער וואך אז קיין שום איד זאל נישט
געוואלט נאכגעבן צוליב מורא. נכשל ווערן מיט נבלות וטרפות ,און כל זמן איך זיץ
אויפן דעם רבנות-שטול ,וועט קיין שום פשרה אין
אבער דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע האט זיך כשרות נישט געמאכט ווערן אפילו מען זאל אלעס
געשטעלט ווי א מויער ,ער האט צוזאמגערופן די פארלירן" ,און ער האט מיט א מסירת נפש גלייך
ראשי הקהילה און געזאגט" ,אויף דעם האבן אפגעשטעלט דעם סוחר און געראטעוועט די
אונזערע עלטערן אוועקגעגעבן דאס לעבן ,און כשרות אין שטאט.
אפילו מען וועט מיך צונעמען דאס רבנות און •••
אריינווארפן אין קייטן ,וועט קיין שום פרעמדע אין די יארן ווען דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע
השפעה נישט אריינטרעטן אין אונזערע חדרים", האט געדינט אלס רב אין שטאט בודאפעסט ,האט
4
אנטלאפן קיין בודאפעסט אן קיין דאך איבערן ער האט פאררופן תעניתים און אליינס
קאפ און אן קיין שטיקל ברויט ,די רעגירונג האט איבערגענומען די פאראנטווארטליכקייט פאר
געוואלט פארטרייבן די פליטים צוריק צום פראנט דער רעגירונג ,ביז די באאמטע האבן נאכגעלאזט
צוליב די גרויסע שנאת ישראל וואס האט און אפגעטראטן פונעם פלאן.
געהערשט דאן קעגן די אידן. •••
אין די צייטן ווען דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע
דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע האט זיך האט געדינט אלס רב אין בודאפעסט ,האבן די
פערזענליך אריינגעווארפן אין דער מערכה ,ער נעאלאגישע פארשטייערס ליידער געהאט א
האט אויסגענוצט זיין גאנצן פערזענליכן קרעדיט גרויסע כח אין דער רעגירונג און האבן פרובירט
ביי די מיניסטארן צו באקומען וואוינ-ערלויבענישן כסדר אונטערצודריקן די ארטאדאקסישע
)רעזידענץ-פאפירן( פאר טויזנטער משפחות ,און קאנצליי ,איינמאל האט מען געברענגט א פלאן
האט אויפגעשטעלט גרויסע קיכן אין שטאט וואס צום פארלאמענט ,צו צווינגען אלע שולן צו האבן
האבן טעגליך פארטיילט הייסע עסן פאר די איין געמיינזאמע רעגירונגס-קאמיטע וואס וואלט
נויטבאדערפטיגע ,ער אליינס פלעגט גיין צווישן געגעבן שליטה פאר די פרייע איבער די מקוואות
די גבירים אין בודאפעסט קלאפן אויף טירן און און כשרות.
שאפן ריזיגע סומעס געלט ,זאגנדיג" ,איך וועל קיין
רואיגקייט נישט האבן כל זמן עס איז דא אן אידיש דער גאון וקדוש רבי קאפיל רייך זי"ע איז
קינד אין בודאפעסט וואס גייט שלאפן הונגעריג". אויפגעשטאנען אין סענאט פאר אלע הויכע
••• השרים ,און אן קיין שום שרעק פון די מיניסטארן
אלס הויפט רב פון א ריזיגער הויפטשטאט מיט וואס האבן געוואלט דעם געזעץ ,און מיט א מסירת
אומצאליגע קאמפליצירטע קהילה-פראבלעמען, נפש געהאלטן א פייערדיגע דרשה און געזאגט" ,די
האט דער גאון וקדוש רבי קאפיל רייך זי"ע ארטאדאקסישע אידן וועלן גיסן זייער בלוט און
אוועקגעגעבן שעות ע''ג שעות פערזענליך פאר פארלאזן דאס לאנד ,אבער זיי וועלן נישט
שלום בית און צו ראטעווען פרויען פון בלייבן פארקויפן די הייליגע תורה פאר קיין שום
עגינות ,עס ווערט דערציילט ,אז ער פלעגט זיצן פאליטישע געמיינשאפט" ,די שרים האבן געזען
שפעט ביינאכט ,נאך א לאנגן טאג אין בית דין און זיין אומבייגזאמע מסירת נפש פאר הלכה ,און דער
אין סענאט ,צו שלייכטן סכסוכים צווישן מאן און געזעץ איז אינגאנצן בטל געווארן.
ווייב מיט א מורא'דיגער קלוגקייט און •••
הארציגקייט ,אפילו ווען עס האט זיך געהאנדלט דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע ,טראץ זיין
פון גאר שווערע מענטשן וואס קיינער האט נישט גרויסער פארנומענקייט מיט מלוכה-ענינים און
געקענט רעדן מיט זיי ,האט רבי קאפיל מיט זיין כלל-ישראל פראבלעמען ,איז זיין שטוב אין
התבטלות און ליבשאפט און זיין גרויסע חכמה בודאפעסט געווען אפן טאג און נאכט פאר יעדן
באוויזן זיי איינצוצוימען און צוריקברענגען דעם צובראכענעם איד ,מען פלעגט זעהן ווי פשוט'ע
שלום אינעם אידישן שטוב. ארעמעלייט ,אלמנות און יתומים קומען זיך
••• אויסרעדן דאס הארץ ,און דער רב האט זיך
עס ווערט דערציילט ,אז דער גאון רבי קאפיל צוגעהערט צו זיינע שטאטס-לייט מיט אן
רייך זי"ע האט זיך נישט באגנוגנט מיט זיצן אלס אומבאשרייבליכער געדולד און ווארעמקייט ,ער
רב ביי זיך אין שטוב ,נאר ער פלעגט כסדר פלעגט זאגן פאר זיינע משמשים" ,מיין כבוד אלס
פערזענליך ארומגיין אומגעראכטן אין די שחיטה- סענאטאר אין פארלאמענט איז גארנישט ווערט,
הייזער ,בעקערייען און מקוואות אין אלע עקן פון אויב אן ארעמער איד אין בודאפעסט שפירט אז ער
בודאפעסט ,כדי צו זען מיט די אייגענע אויגן אז קען נישט אריינקומען צו מיר אין שטוב זיך
אלעס ווערט געפירט מיט דער גרעסטער הידור אויסוויינען".
און אז די פרייזן פאר כשר'ע עסן זאלן נישט זיין צו •••
טייער פאר די ארעמע בעלי בתים ,ער פלעגט אין די צייטן פון דער ערשטער וועלט-מלחמה
ווארענען די פלייש-הענדלער און בעקער און זענען טויזנטער אידישע פליטים פון גאליציע
5
יסודות פון אמת'ן עמקות התורה וואס נאר א גאון געזאגט" ,געדענקט אז כשרות טאר מען נישט
עצום קען אזוי צוזאמשטעלן. מאכן פאר א לוקסוס פאר די רייכע ,יעדע אידישע
••• פאמיליע אין בודאפעסט מוז האבן כשר'ס פאר א
דער גאון וקדוש רבי יעקב קאפיל רייך זי"ע, ביליגן און יושר'דיגן פרייז".
טראץ זיינע ריזיגע טרדות אין דער הויפטשטאט •••
מיט דער רעגירונג און דער קהילה ,דינענדיג אלס ווען דער גאון רבי יעקב קאפיל רייך זי"ע איז
הויפט רב פון בודאפעסט ,איז זיין גרעסטע געווען א בחור אין דער פרעשבורגער ישיבה ,איז
פארגעניגן געווען בלויז לערנען תורה ,יעדע וואך ער געווען אויסגעצייכנט מיט א זעלטענעם כח
ליל ששי פלעגט ער פארשפארן די טיר פון אלע הזכרון און א טיפער תפיסה ,זיין רבי דער ראש
עסקנות און זיצן לערנען די גאנצע נאכט ברצופות ישיבה דער הייליגער כתב סופר זי"ע האט אים
און מיט א געוואלדיגע התמדה. געהאלטן פאר איינעם פון די גרעסטע לייבן אין
ישיבה.
יונגע תלמידי חכמים און מופלגים פון
בודאפעסט פלעגן קומען אריין אין זיין צימער ,און ווערט דערציילט ,אז איינמאל ביים פארהערן
ער פלעגט לערנען מיט זיי מיט א פייערדיגן ברען, א קאמפליצירטע סוגיא אין ש"ס און פוסקים ,האט
ער פלעגט פארלערנען שווערע קצות'ן און דער הייליגער כתב סופר אים געפרעגט א טיפע
נתיבות'ן בעל פה ,און יעדן שווערן שטיקל רמב"ם קשיא פון איינעם פון די ראשונים וואס איז געווען
צונעמען אויף פיצלעך מיט א געוואלדיגער באגראבן אין א שווערער שיטה ,דער יונגער רבי
בהירות ,די וואס האבן אים געהערט רעדן אין קאפיל האט אויפן פלאץ אויסגערעכנט בעל פה די
לערנען האבן געזאגט ,אז מען האט געזען אויף אים גאנצע סוגיא מיט אלע שיטות הפוסקים ,ראשונים
ווי ער לעבט ממש מיט די תנאים און אמוראים ,און ואחרונים ,און מברר געווען דעם ענין מיט א
אלע וועלטליכע כבוד און פאליטיק פאלט אינגאנצן מורא'דיגער קלארקייט ,דער כתב סופר האט זיך
אוועק ווען ער רירט אן א גמרא. אנגערופן מיט התפעלות פאר די גאנצע ישיבה,
••• "דער בחור האט אין זיין קאפ דעם גאנצן ים
ווען עלעקטריק און מאדערנע טעכנאלאגיע התלמוד ווי אויף אן אפענער טאוול".
האבן זיך אנגעהויבן פארשפרייטן אין די גרויסע •••
שטעט ווי בודאפעסט ,זענען געווארן פילע נייע אלס רב אין בודאפעסט זענען אנגעקומען
שאלות אין הלכות שבת וואס מען האט פריער אויפן טיש פונעם גאון רבי קאפיל רייך זי"ע די
נישט געקענט ,אסאך האבן געוואלט מקיל זיין אין שווערסטע שאלות בהלכה פון גאנץ אונגארן און
פארשידענע ענינים צוליב דער נייער וועלט. איז איינמאל לענדער, ארומיגע די
אונטערגעקומען א גאר קאמפליצירטע שאלת
דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע האט געוויזן זיין עגונה פון א מאן וואס איז פארשוואונדן געווארן
כח התורה מיט א געוואלדיגער פעסטקייט ,ער אין אויסלאנד ,און די גרעסטע רבנים האבן מורא
האט זיך גוט דורכגעלערנט די טעכנישע מציאות געהאט צו פסק'נען דעם פסק.
מיט אינזשענירן ביז אויף די קלענסטע דעטאלן,
און דערנאך מברר געווען די הלכה לויט די דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע האט זיך
ראשונים און אחרונים מיט א קלארקייט וואס האט אריינגעזעצט אין זיין ספרים-שטוב און
איבערגעלאזט די גאנצע רבני'שע וועלט נשתומם, אפגעשריבן א לאנגע טיפע תשובה וואס האט
זיינע פסקים אין די נייע שאלות זענען געווארן ארומגענומען אלע עקן פון ש"ס ,בבלי און
אנגענומען ביי אלע גדולי הדור אין אונגארן אלס ירושלמי ,רמב"ם און אלע נושאי כלים ,און ווען ער
דער יסוד פאר כשרות און שמירת שבת אין דער האט געשיקט די תשובה צום גאון רבי אברהם
מאדערנער תקופה. בורנשטיין בעל אבני נזר מסוכוטשוב זי"ע ,האט
••• דער הייליגער אבני נזר מעיין געווען דערין און
איינמאל איז געווען א גרויסער אסיפה אין באוואונדערט זיין טיפע חריפות און בקיאות,
בודאפעסט וואו דער פרעמיער-מיניסטער פון זאגנדיג ,אז דער פסק איז געבויט אויף שטארקע
6
קינדער מיט א חשוב'ן תלמיד חכם אבער פון אן אונגארן האט צוזאמגערופן די פירער פון אלע
ארעמער משפחה ,האבן טייל מקורבים געפרעגט רעליגיעס אין לאנד איבער א וויכטיגן געזעץ,
דעם רב ,פארוואס ער נעמט נישט א גרויסן גביר צווישן די פארזאמלטע זענען געווען הויכע גלחים
אדער א בארימטן יחסן פאר זיין קינד ,ער איז דאך און קירכע-פירער וואס האבן געטראגן זייערע
דער הויפט רב און סענאטאר פון דעם גרויסן גאלדענע צלמים אויף די בגדים.
שטאט בודאפעסט.
ווען דער גאון רבי יעקב קאפיל רייך זי"ע איז
האט דער גאון וקדוש רבי קאפיל רייך זי"ע אריינגעקומען אין זאל אין זיין רבני'שער מלבוש
געענטפערט מיט א שמייכל און מיט זיין גרויס מיט זיין שיינער צורת הדמות ,איז דער פרעמיער-
עניוות" ,די וועלט מיינט אז יחוס און כבוד בויען אן מיניסטער אויפגעשטאנען לכבודו פונעם רב און
אידישע שטוב ,אבער ביי אונז אין דער תורה שטייט אים צוגעפירט צום אויבנאן ,איינער פון די
אז דער עיקר יחוס איז תורה ,יראת שמים און גוטע פאליטיקער האט נאכדעם געפרעגט דעם
מדות ,אז איך טרעף א יונגערמאן וואס לערנט מיט מיניסטער ,פארוואס ער האט אפגעגעבן אזא
עמקות און האט אן ערליכן הארץ ,איז ער דער אויסערגעווענליכן כבוד פארן אידישן רב מער פון
גרעסטער מיוחס און דער בעסטער שידוך וואס איך אלע אנדערע ,האט דער מיניסטער געענטפערט,
קען ווינטשן פאר מיין קינד". "ביי אלע אנדערע זעה איך די פאליטיק הינטער די
••• קליידער ,אבער ביים רב פון בודאפעסט זעט מען
עס איז געווען אן אלמנה אין שטאט אויפן פנים אן אמת'ע קדושה און יראת שמים וואס
בודאפעסט וואס פלעגט פארקויפן קלייניקייטן אין צווינגט א מענטש אים צו רעספעקטירן".
שול צו קענען קויפן שבת-געברויכן ,אבער צוליב •••
שוואכקייט האט זי קוים געהאט פרנסה ,זי האט איין טאג איז געקומען א צובראכענער איד צום
זיך זייער געשעמט צו נעמען נדבות פון דער רב דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע אין שטוב ,און
קהילה ,דער גאון רבי קאפיל רייך זי"ע האט געוויינט מיט ביטערע טרערן ,און דערציילט פארן
אויסגעטראכט א קלוגע עצה ,יעדע פרייטאג רב ,אז ער איז שולדיג א גרויסע סומע געלט פאר
צופרי פלעגט ער שיקן זיין משמש צו איר קרעמל א גביר פון שטאט ,און יענער דראעט אים
צו 'קויפן' א פשוט'ע זאך פאר א אומגעהויערע אריינצואווארפן אין טורמע און פארמאכן זיין
גרויסע סכום געלט ,זאגנדיג ,אז דער רב דארף קרעמל ,און דער איד האט געבעטן מיט ביטערע
ספעציעל די סחורה פון איר געשעפט ,אזוי האט די טרערן ,אז דער רב זאל בעטן דעם גביר אים צו
פרוי באקומען שיינע שבת-געלט יעדע וואך מיט געבן מער צייט.
כבוד אן וויסן אז דער רב אליינס באצאלט דאס פון
זיין אייגענער קעשענע כדי איר נישט צו דער גאון וקדוש רבי קאפיל רייך זי"ע האט
פארשעמען. תיכף געשיקט רופן דעם גביר ,ווען דער גביר איז
אנגעקומען ,האט רבי קאפיל אים נישט געמוסר'ט,
נאר געעפנט זיין אייגענעם שופלאד און
ארויסגענומען זיין אייגענעם גאלדענעם זייגער
וואס ער האט באקומען אלס מתנה ,און עס געגעבן
פארן גביר אלס משכון פאר יענעמ'ס חוב ,דער גביר
איז געווארן אזוי איבערגענומען און פארשעמט אז
דער רב גיט אוועק זיינע אייגענע חפצים פאר א
פרעמדן איד ,אז ער האט אויפן פלאץ צעריסן דעם
שטר חוב און געשלאסן דעם ענין אינגאנצן בלב
שלום.
•••
ווען מען האט גערעדט א שידוך פארן רב דער
גאון רבי קאפיל רייך זי"ע פאר איינע פון זיינע
7
האט זיך אנטפלעקט א טויט קינד ,וואס דער גוי
יארצייט י"ח אלול
איז געקומען אונטער לייגן אינעם שטוב פון דעם
טאטן פונעם הייליגען מהר"ל ,און בחסדי ד' האט
הגה"ק שר התורה מופת הדור רבינו יהודה ב"ר
מען דאס אנטפלעקט ,און די גאנצע שטאט איז
בצלאל זי"ע) ,ליוואי(
בזכות דעם געראטעוועט געווארן פון א ביטערע
"הנקרא מהר"ל מפראג"
בלוט בלבול.
דאן האט דער פאטער פונעם הייליגן מהר"ל ער איז געבוירן אין שטאט פוזנין אין פולין ,ליל
געזאגט ,אז ער האפט טאקע אז דער נייער הסדר בשנת רע"ב.
געבוירענער יונגל יהודה לייב וועט זיין אין די
בחינה וואס די פסוק זאגט" ,יהודה אתה יודוך אחיך צו זיין טאטן הגה"ק רבי בצלאל מוורמייזא זי"ע,
בעורף אויביך". בן הגה"ק רבי חיים מוורמייזא זי"ע,
בן הגה"ק רבי בצלאל זי"ע,
און טאקע דער הייליגער מהר"ל זי"ע האט בן הגה"ק איש האלקים רבי יהודה ליוואי הזקן זי"ע,
יארן שפעטער מיט זיין גרויסע כח דקדושה ,אפ )נאך וועם דער הייליגער מהר"ל זי"ע האט
געשטעלט פיל פון די בלוט בלבולים פון אידישע געהייסן(.
קינדער.
ער איז געווען דער שר התורה גאון הגאונים
ער איז נתגדל געווארן בי זיין טאטן אין שטוב
ארי שבחבורה ,ער איז געווען מפורסם אלס א איש
מיט א געוואלדיגע קדושה וטהרה ,און אפילו
אלקים קדוש וטהור מאוד ,ער איז געווען א בקי
זייענדיג נאך א גאר יונגער קינד ,האט מען שוין
נפלא בנגלה ובנסתר ,און א בקי בכל החכמות ,כל
געזען זיין גדלות בתורה און זיין מוראדיגע קדושה
רז לא אניס ליה ,ער איז געווען דער רבן של כל בני
מיט וואס ער האט זיך שוין דאן געפירט ,און ער איז
הגולה און דער שר גדול ליהודים ,וואס אלע גאונים
געווען א גאון בתורה שוין דאן גרעסער ווי סיי ווער
און גדולים בדורו האבן זיך אוטער געווארפן
אין זיין יארגאנג.
אונטער זיין הנהגה ,ער האט מתקן געווען גרויסע
בזיווג ראשון האט ער חתונה געהאט מיטן תיקונים ביי אידישע קינדער ,ער האט מחבר
טאכטער פון הגה"ק רבי אברהם חיות זי"ע ,און פון געווען צענדליגע הייליגע חיבורים וואס זענען אן
די זיווג האט דער הייליגער מהר"ל געהאט צוויי גענומען געווארן אין די גאנצע וועלט ,ער איז
טעכטער. געווען מפורסם אלס א בעל מופת עצום און א בעל
רוח הקדוש נפלא.
ווען זיין רעבעצין איז ליידער נפטר געווארן ,האט
ער חתונה געהאט בזיווג שני מיט הרבנית הצדקת מען דערציילט ,אז פסח ביינאכט ווען דער
מרת פערל ע"ה, הייליגער מהר"ל איז געבוירן ,האט זיך די מאמע
בת הקצין הגדול הגה"ק רבי שמואל שמעלקא ב"ר נישט אזוי גוט געפילט ,איז די מאמע ארויס אין
יעקב רייך זי"ע ,הנקרא רייכער שמעלקא ,וואס איז הויף שעפן אביסל ליפט ,און דאן האט זי
געווען א מקורב למלכות. באמערקט ,א גוי מיט א זאק אין די האנט ,און ווי
באקאנט האבן די אידן דאן גאר אסאך געליטן פון
דער שווער זייענדיג א גרויסער עושר און אויך בלוט בלבולים וואס די גוים פון שטאט האבן
א אדם חשוב ,האט ער געגעבן א גרויסן נדן פארן ארונטער געווארפן א טויט קינד ,און דאן געזאגט
חתן ,אז ער זאל קענען זיצן על תורה ועבודה יומם אז די אידן ניצן די בלוט פאר די מצות.
ולילה ,און אויך האט דער שווער צו געזאגט א
גרויסן סכום אז דער חתן דער מהר"ל זאל לערנען אזוי ווי די מאמע האט געזען דעם גוי מיטן
ביים גאון דער הייליגער מהרש"ל זי"ע ,וואס ביי זאק ,האט זי אנגעהויבן מאכן קולות ,און צום מזל
דעם גאון האט דער הייליגער מהר"ל גאר אסאך איז דארט געווען א וועכטער ,וואס האט גלייך
תורה געלערנט. געהייסן פארן גוי אויף צו מאכן דעם זאק ,און עס
8
גאונים בתורה ,אויך האט ער אין דעם שטאט גאר אבער ליידער נאך בעפאר די חתונה ,האבן די
אסאך תיקונים מתקן געווען. גוי'שע רשעים פונעם שטאט בארויבט דעם שווער
מיט זיין גאנצע געלט ,און ער איז געווארן א עני
בשנת של"ג איז ער אריבער צום שטאט פראג, ואביון ,האט ער דאן געשיקט פארן הייליגען
און דארט האט ער אויף געשטעלט זיין קלויז וואס מהר"ל א בריוו זאגענדיג ,אז וויבאלד ער קען אים
איז געווען איינע פון די צוויי גרויסע בתי הכנסת מער נישט אויס האלטן מיטן נדן וואס ער האט זיך
אין שטאט ,און דארט האט ער מרביץ תורה געווען איטער גענומען ,איז ער מסכים אויב ער וויל
פאר זיינע תלמידים ,און פון דארט זענען ארויס אפלאזן דעם שידוך.
געקומען גדולים און גאונים בתורה ובתוכם.
האט דער הייליגער מהר"ל גענטפערט ,אז פון
הגה"ק רבי יום טוב ליפמאן העליר בעל תוספות יום זיין זייט ,אויב וויל ער קען ער נעמען אן אנדערן
טוב מקראקא זי"ע ,וואס איז געווען זיין תלמיד שידוך פארן טאכטער ,אבער ער דער מהר"ל איז
מובהק ,און גאר אסאך געהויבענע זאכן האט דער מסכים צו ווארטן אויף ישועות השי"ת ,אז דער
תלמיד מיטן רבין אויפגעטון, גרויסער באשעפער וועט שיקן א ישועה אז ער
הגה"ק רבי שלמה אפרים לונטשיץ בעל כלי יקר זאל צוריק רייך ווערן ,און דאן וועט פארקומען די
זי"ע ,ממלא מקום רבו אין פראג, חתונה.
הגה"ק רבי דוד גאנז בעל צמח דוד זי"ע,
הגה"ק רבי אליהו מלואנץ הנקרא בעל שם זי"ע. דאן האט די כלה אויף געמאכט א בעקעריי,
פון ווי זי האט פארדינט עפעס געלט ,כדי צו קענען
מען האט אמאל געפרעגט דעם פוסק הדור העלפן די טאטע מיט די פרנסה אין שטוב ,איין טאג
הגה"צ רבי מאיר אריק מטארנא זי"ע ,אויב עס איז איז דורך געפארן א גוי אויף א פערד ,און ער האט
אמת אז דער מהר"ל מפראג האט באשאפען א געוואלט נעמען פון די ברויט פון די בעקעריי אויף
גולם דורך דעם ספר יצירה ,האט ער געזאגט ,אויב בארג ,אבער די כלה האט זיך געבעטן ,אז זי ברויך
דער מהר"ל מפראג האט באשאפן א גולם צו נישט, די געלט פאר די ברויט ,ווייל זי דארף העלפן די
ווייס איך נישט ,אבער אז דער מהר"ל האט אויף עלטערן מיט פרנסה.
געשטעלט אזא גרויסן תלמיד ווי דער הייליגער
תוספות יום טוב ,ווייס איך יא ,און דאס איז פיל האט דער רייטער איר געגעבן דעם מרדעת
גרעסער ווי באשאפן א גולם. וואס איז א זאטל פון אויף די פערד ,און געזאגט ,אז
ער געט דאס אלס משכון ,און אויב ער ברענגט
בשנת של"ח האט ער גענדיגט שרייבן זיין נישט אפ דאס געלט פאר די ברויט נאך אפאר טאג,
הייליגן ספר גור אריה על התורה ,און בשנת שמ"ב קען זי האבן דעם זאטל אנשטאט דעם.
האט ער גענדיגט דעם הייליגען ספר גבורות ד' ,און
בשנת שמ"ט האט ער ארויסגעגעבן זיין ספר דרך נאך אפאר טאג וואס זי האט געזען אז דער
החיים על מסכת אבות. רייטער קומט נישט צוריק ,האט זי אויף געמאכט
דעם זאטל ,און לפלא איז דארט געווען אריינגענייט
אויך האט דער הייליגער מהר"ל מייסד געווען אסאך גאלדענע מטבעות ,און די מצב ביים טאטן
אין שטאט א חברה קדישא און ער האט געשריבן איז צוריק אויף געראכטן געווארן ,און דאן האט ער
תקנות ווי אזוי די חברה קדישא זאלן זיך פירן ,און אפגעשיקט די נדן פארן חתן און דאן האט מען אפ
די תקנות האבן אלע שטעט אין אירופה געראכטן די חתונה.
איינגעפירט.
בשנת שי"ג איז ער געווארן אויף גענומען אלס
בשנת שמ"ג ווען די רב פון פראג איז נפטר אב"ד פון שטאט ניקלשבורג ,און דארט האט ער
געווארן ,איז דער הייליגער מהר"ל געווען איינע געדינט אלס רב פאר 20יאר ,ער איז דארט געזעצן
פון די קאנדידאטן וואס מען האט געוואלט אויף און געלערנט מיט א געוואלדיגע התמדה ,און
נעמען אלס ממלא מקום ,און ער האט דאן מרביץ תורה געווען פאר הונדערטער תלמידים
9
הגה"ק רבי דוד גאנז בעל צמח דוד זי"ע שרייבט, געהאלטן א דרשה אין דעם אלט ניי שוהל אין
לגבי דעם אודיענץ ביים קיסר בזה"ל" ,וקיסר שטאט פראג ,אבער דער הייליגער מהר"ל זייענדיג
רודולפוס ברוב חסדו ואמתו שלח אליו וקרא אליו א איש האמת ,האט ער ביים דרשה מוסר געזאגט
את הגאון הנ"ל ,וקבלו בסבר פנים יפות ,ודיבר אתו פאר די ראשי הקהלה ,און צוליב דעם האבן זיי אויף
פה אל פה כאשר ידבר איש אל רעהו ,ומהות ואיכות גענומען הגה"ק רבי יצחק חיות זי"ע א שוואגער
הדברים סתומים וחתומים ונעלמים הם". פונעם מהר"ל בזיווג ראשון אלס רב אין שטאט
פראג.
חודש אייר בשנת שנ"ב האט מען אויף
גענומען אלס רב אין פראג דעם הייליגען גאון בשנת שד"מ האט ער זיך אריבער געצויגען
הגה"ק רבי מרדכי יפה בעל הלבושים זי"ע ,און דאן מיט די תלמידים קיין פוזנא ,און דארט האט ער
האט זיך דער הייליגער מהר"ל צוריק געצויגען ווייטער מרביץ תורה געווען פאר זיינע געהויבענע
צום שטאט פוזנא ,און דארט איז ער געבליבן פאר תלמידים ,בשנת שמ"ו האט מען אים אויף גענומען
5יאר. אלס רב אין שטאט פוזנא און אויך אין אלע שטעט
ארום.
אבער בשנת שנ"ז איז דער מהר"ל צוריק
געקומען קיין פראג ,און דאן האט מען אים אויף בשנת שמ"ז האט אויס געבראכן א מחלוקה
גענומען אלס אב"ד און ראש ישיבה פון שטאט אין די קהלה אין פראג און מען האט אפ געזאגט
פראג און דארט איז ער שוין געבליבן ביז צו זיין דעם רב הגה"ק רבי יצחק חיות זי"ע און ער איז
הסתלקות. אוועק פון שטאט.
צווישן די יארן פון שנ"ח און שנ"ס האט דער בשנת שמ"ח איז דער מהר"ל צוריק געקומען
הייליגער מהר"ל ארויסגעגעבן די הייליגע ספרים אין שטאט פראג ,און דאן האט ער געהאלטן א
באר הגולה ,נצח ישראל ,אור חדש ,נר מצוה, דרשה אין שוהל ,ער האט מעורר געווען די אידן אז
תפארת ישראל. מען זאל אפשטעלן די מחלוקת און זיך געבעטן אז
מען זאל שלום מאכן.
דעם בקיאות פונעם הייליגען מהר"ל אין די
הייליגע תורה הקדושה איז געווען ממש אין לשער, איינע פון די זאכן וואס מען האט דאן ביי די
ער איז געווען א בקי נפלא בכל מקצועות התורה מחלוקה געוואלט איינפירן איז געווען ,אז מען
סיי בתורת הנגלה וואס עס איז כמעט נישט געווען האט געוואלט אז די עשירים זאלן זיך מער
עפעס וואס ער האט נישט געקענט ,און אויך אין אנשטרענגען אויס צו האלטן די ארימעלייט פון
תרת הקבלה און חכמת הקבלה ,און אפילו אין שטאט ,און דער הייליגער מהר"ל זי"ע האט
אוסטראנאמיה איז ער אויך געווען א בקי ,צדיקים געפאדערט ,אז כדי ער זאל נעמען דאס רבנות אין
האבן דעם מהר"ל מדמה געווען ,צום הייליגען שטאט פראג ,מיז מען מבטל זיין ,אז די ראשי
אריז"ל מיט זיינע געוואלדיגע אויפטוען אין אלע קהלה זאלן איינטיילן וואס מען זאל טון בעניני
עניני קבלה און נסתר. הדת.
אויך איז ער געווען באקאנט אלס א אזוי איז דאס אנגעגאנגען פאר פיר יאר וואס
געוואלדיגע לוחם קעגן יעדע זאך וואס איז געווען דער מהר"ל האט דארט געוואוינט און
קעגן די הלכה אדער סיי וואס ,אין די קדושה אימאפיציעל געווען דער מנהיג פון די אידן אין
פונעם הייליגען מהר"ל קען מען זיך אפילו נישט פראג ,אבער רב פון שטאט האט ער נישט געוואלט
פארשטעלן ,ער איז געווען קודש קדשים למעלה נעמען ווילאנג מען גלייכט זיך נישט אויס.
מהשגותינו ,א בעל רוח הקודש און א גרויסע בעל
מופת ,הונדעטער מעשיות איז דא וואס דער חודש אדר בשנת שנ"ב האט מען
גרויסער צדיק וקדוש האט אלס אויפגעטון מיט איינגעלאדענט דעם מהר"ל צום שטוב פונעם
זיין גרויסע כח התורה וקדושה. קיסר רודאלף דער צווייטער ,און ווי דער תלמיד
10
ער האט איבער געלאזט זיינע קינדער. ווי עס איז באקאנט האבן די אידן דאן אין יענע
צייטן גאר אסאך געליטן פון די רשעים די שונאי
בנו יחידו הגה"ק רבי בצלאל חריף אב"ד קאלין זי"ע, ישראל ,וואס האבן געפייניגט און גערוידפט די
חתנו הגה"ק רבי יצחק ב" שמעון כ"ץ בעל שוחר אידישע קינדער ,און איינע פון די גאר שווערע
טוב זי"ע, זאכן וואס די אידן זענען ליידער דורך יענע צייטן,
חתנו הגה"ק רבי שמעון ברגדיס זי"ע, איז געווען די באוויסטע בלוט בלבולים וואס די
חתנו הגה"ק רבי אברהם הלוי וולירשטיין זי"ע, גוים די רשעים האבן אונטער געשטעלט ,און
חתנו הגה"ק רבי הירש סאבאטקי זי"ע, געזאגט אז די אידישע קינדער ניצן די בלוט פון
הגה"ק רבי חיים יואל וואהל זי"ע. גוי'שע קינדער פאר די מצות פון פסח.
ער האט מחבר געווען מער ווי 20ספרים ,וואס יעדעס יאר ווען עס איז אנגעקומען די יו"ט
אלע פון זיי זענען געשריבן געווארן בקדושה פסח ,איז געווען א שווערע צייט פאר די אידן פון
ובטהרה און אן גענומען געווארן אין די גאנצע פראג און אלע שטעט ארום ,דאן האט דער
וועלט ,און ווי דער הייליגער קאזניצער מגיד זי"ע הייליגער מהר"ל זי"ע וואס איז געווען באקאנט אין
האט מעיד געווען ,אז אלע ספרים פונעם מהר"ל יעדע חלק פון די תורה און אויך אין דעם גרויסן
זי"ע זענען געשריבן געווארן מיט רוח הקודש. ספר יצירה ,גענומען זיין תלמיד און איידעם הרה"ק
רבי יצחק ב"ר שמעון כ"ץ זי"ע און דעם תלמיד
ספר גור אריה ,ביאור רחב ועמוק על פירוש רש"י הגה"ק רבי יעקב ב"ר חיים ששון הלוי זי"ע ,און
על התורה. זענען אריין אין וואלד.
ספר גבורות ד' ,על ענייני יציאת מצרים ,ניסים
והגדה של פסח. און דער הייליגער צדיק וקדוש דער מהר"ל
ספר תפארת ישראל ,על מתן תורה ,מעלת התורה האט מיט די שמות הקדושים באשאפען דעם גולם
והמצוות. מפראג ,וואס צוליב וואס ער איז געווען באשאפן
ספר נצח ישראל ,על ענייני הגלות ,הגאולה ,חורבן מיט די הייליגע שמות ,האט ער געהאט גאר
הבית וביאת המשיח. הייליגע כוחות ,און מיט דעם גולם האט דער
ספר נר מצוה ,על חג החנוכה וענייני ארבע מלכויות. מהר"ל צענדליגע בלוט בלבולים פארמיטן ,ווען
ספר אור חדש ,ביאור על מגילת אסתר ונס פורים. דער גולם האט גאר אסאך מסוכן'דיגע זאכן געטון
ספר דרך חיים ,פירוש מעמיק על מסכת אבות. און מיט דעם פארמיטן אז אידישע קינדער זאלן
ספר באר הגולה ,ביאור והגנה על מאמרי חז"ל נישט ליידן פון די גוים פון שטאט.
והאגדות שנראים תמוהים. אויך האט דער צדיק וקדוש דער הייליגער
ספר נתיבות עולם ,ספר היסוד בענייני מידות ,מוסר מהר"ל מפראג זי"ע זוכה געווען ,אז מיט זיין גרויסן
והנהגת האדם )שני חלקים(. כוח התורה און זיין געוואלדיגע קדושה און חכמה,
ספר חידושי אגדות ,על אגדות הש"ס )מסודר לפי אז דער קיסר פון שטאט האט מסכים געוען צו די
סדרי הש"ס(. בקשה פונעם מהר"ל ,אז ער זאל זיך קענען
מתווכח זיין מיט די גלחים ,און זאל זיי קענען
הרה"ק רבי שמואל מקאמינקא זי"ע האט איינמאל פאר אלעמאל אויף ווייזן די שקר אין די
מעיד געווען ,אז די הייליגע ספרים פונעם מהר"ל
אלע בלוט בלבילים.
זי"ע איז מסוגל צו ניצול ווערן פון מינות ח"ו ,און עס
איז א סגולה פאר אמונה אונעם הייליגער און ער האט טאקע באוויזן זיך צו מתווכח זיין
באשעפער. מיט 300גרויסע גלחים און רשעים פון שטאט
פראג ,און זיי אויף געוויזן דעם שקר אין די בלוט
הרה"ק רבינו יואל מסאטמאר זי"ע האט נאך בלבילים ,און דורך דעם האט דער קיסר ארויס
געזאגט בשם הרה"ק רבי ישראל מרוז'ין זי"ע ,אז געגעבן א פקידה ,אז מען זאל מער נישט גלייבן
דריקן די הייליגע ספרים פונעם מהר"ל ,איז א סגולה דעם שקר ,און דורך דעם האט ער געראטעוועט די
פאר גרויסע ישועות בכל ענינים ,אויך האט דער אידן פון די ביטערער צרה.
11
זענען סתם פאלש ,און איינמאל פאר אלעמאל הייליגער סאטמאר רבי זי"ע יעדעס יאר בעפאר
פטור ווערן דערפון. דעם סדר פסח ביינאכט ,געלערנט דעם הייליגען
ספר גבורות ד' און געזאגט ,אז ער פארשטייט נישט
דער קארדנאל האט אים געבעטן ,אז ער זאל ווי אזוי א איד קען צוגיין צום סדר ,אן דורך לערנען
זיך מתווכח זיין מיט די 300גרעסטע גלחים ,און דעם ספר גבורות ד'.
דארט וועט ער אויפווייזן די פאלשקייט ,האט
אבער דער מהר"ל געזאגט ,אז זיך מתווכח זיין מיט הרה"ק רבי שמעון מזעליחוב זי"ע פלעגט
300מענטשן אויפאמאל וועט נישט ארבעטן, אסאך לערנען די הייליגע ספרים פונעם מהר"ל
אבער ער איז מסכים צו האבן א וויכיח מיט 10 זי"ע און געזאגט ,אז די ספרים זענען די יסוד פאר
גלחים יעדן טאג פאר די קומענדיגע 30טאג ,כך אמונה און קדושה פאר די נפש ונשמת ישראל.
הוה דאן האט דער הייליגער מהר"ל פאר 30טאג,
זיך מתווכח געווען מיט די גלחים ,און די 30טאג רבינו הקדוש רבי משה איסרליש בעל הרמ"א
איז געווען א יום תפילה ביי די אידן פין שטאט זי"ע האט מעיד געווען ,אז דער הייליגער מהר"ל
פראג ,אז און דעם זכות זאל די גזירה איינמאל פאר זי"ע האט געהאט נשמת דוד המלך ע"ה.
אלעמאל בטל ווערן ,און דער מהר"ל זאל מצליח
זיין צו אויפוויזן דעם פאלשקייט דערפון. בעפאר זיין פטירה האט ער געלאזט צוואה ,אז
זיין ממלא מקום זאל זיין די תלמיד הגה"ק רבי
עס האט שוין כמעט אויסגעזען ווי מען האט שלמה אפרים לונטשיץ בעל כלי יקר זי"ע.
מבטל געווען די גזירה ,נאכדעם וואס דער
הייליגער מהר"ל זי"ע איז געווארן איינגעלאדענט נסתלק לגנזי מרומים זקן ושבע ימים אלט
צום שטוב פונעם קיסר רודאלף ,און דער קיסר זייענדיג 97יאר ,ביום ח"י אלול בשנת שס"ט,
האט גאר פריינטליך גערעדט מיטן מהר"ל. ומנוחתו כבוד איז אין ביה"ח הישן אין שטאט
פראג.
אבער אביסל שפעטער האט דער קיסר ארויס
געגעבן א באפעל ,אז ווען עס קומט ארויס א בלוט זכותו הגדול יגן עלינו
בלבול זאל נאר דער וואס איז באשילדיגט געווארן, ועל כל ישראל אמן.
ווערן איינגעזעצט ,און אלע אנדערע אידן זאלן
נישט באשולדיגט ווערן ,אבער דאס איז געווען א
צרה ,ווייל ווען א גוי האט זיך געוואלט אפרעכענען מעשיות
מיט א איד ,האט ער אונטער געווארפן א טויטע
גוי'שע קינד ,און אזוי איז ער פטור געווארן פון ווי באקאנט ,אז ווען דער הייליגער מהר"ל
דעם איד. מפראג איז געווארן רב אין שטאט פראג ,איז דאן
אן געגאנגען די ביטערע בלוט בלבולים אויף די
דאן האט דער הייליגער מהר"ל געמאכט א אידן פון שטאט פראג און אויך אין די ארימיגע
שאלת חלום ,און אנגעפרעגט אין הימל ,וואס ער שטעט ,און דער הייליגער מהר"ל האט געארבעט
זאל טון כדי צו ראטעווען די אידן פון די ביטערע מיט אלע זיינע כוחות ,צו מבטל זיין די גזירה און
גזירה ,און מען האט מגלה געווען פארן מהר"ל ,אז אויף ווייזן די שקר אין די בלבול ,און מסביר זיין אז
ער זאל באשאפן דורך די ספר יצירה א גולם ,וואס די אידן האבן א עבירה אין די תורה צו עסן בלוט.
וועט האבן גרויסע הייליגע כוחות און דאס וועט
ברענגען די ישועה. דאן האט ער געשריבן א בריוו צום ראש
הכמרים ,וואס מען האט אים גערופן קארדינאל,
דאן האט דער מהר"ל מגלה געווען דעם און זיין נאמען איז געווען יאהן סאלוועסטער ,און
תשובה פאר זיין תלמיד און איידעם הגה"ק רבי דער הייליגער מהר"ל האט זיך געבעטן ביי אים ,אז
יצחק ב"ר שמעון כ"ץ זי"ע און פאר זיין תלמיד ער וויל זיך מיט אים טרעפן און דורך גיין דעם
הגה"ק רבי יעקב ב"ר חיים ששון הלוי זי"ע ,און איין גאנצן ענין ,און אויפווייזען אז די אלע בלבולים
12
געקומען ,און ווען ער האט געזעהן וואס דא גייט נאכט זענען די דריי צדיקים ארויס אין וואלד ביים
פאר ,האט ער גלייך פארשטאנען וואס מען האט טייך מלדווקא ,און דארט האט דער הייליגער
דא געטון ,אז מען האט געבעטן פונעם גולם צו מהר"ל באשאפען דעם גולם פון פראג.
ברענגען וואסער אויף יו"ט ,האט ער גלייך גענומען
דעם גולם ,און אריין געטראגן אין זיין שטוב ,און און דער הייליגער מהר"ל האט אנגעזאגט
דאן האט ער נאכאמאל אנגעזאגט אין שטוב ,אז פארן גולם ,אז איך האב דיך באשאפן כדי צו העלפן
מיטן גולם זאל מען זיך נישט באדינען אויף קיין אידן בעת צרה ,און די וועסט קענען אריינגיין אין
שום צרכי הבית. פייער און אין וואסער ,ווייל די האסט גרויסע כוחות
••• און די אלע זאכן קענען נישט שולט זיין אין דיר ,און
הרה"ק רבי ישעי' מפראג זי"ע וואס איז געווען דער הייליגער מהר"ל האט געזאגט ,אז דער גולם
א איידעם ביי הרה"ק רבי יצחק מראדוויל זי"ע ,איז האט די נשמה פון יוסף שידא וואס ווערט
איינמאל זייער נישט געזונט געווען ,און די מאמע דערמאנט אין די גמרא ,אז ער האט שוין געהאלפן
האט געשיקט א שליח זאל אים מזכיר זיין ביים די חכמי התלמיד אין זיי מציל געווען.
צדיק רבי יצחק מראדוויל זי"ע ,דאן האט די טאטע
הרה"ק רבי משה זי"ע געזאגט פאר זיין פרוי, און טאקע די גולם האט דער הייליגער מהר"ל
פארקויף א חלק פון דיינע צירונג און מיט די געלט גענוצט גאר אסאך פאר צרכי העיר ,סיי מיט די
זאל מען דריקן איינע פון די ספרים פונעם הייליגען בלוט בלבולים וואס דורך דעם גולם זענען
מהר"ל זי"ע וואס דאס איז א סגולה פאר ישועות. צענדליגע בלוט בלבולים פארמיטן געווארן ,און
אידישע קינדער האבן דאן אויף געהערט ליידן פון
די פרוי האט גלייך געטון וואס איר מאן האט די צרות פון די גוים ,אויך האט דער מהר"ל געניצט
געבעטן ,און זיי האבן געלאזט דריקן א ספר פונעם דעם גולם אויף אנדערע שליחות ,ווי ער האט
מהר"ל זי"ע ,אפאר טאג שפעטער איז דער זון רבי געברויכט דעם כח פונעם גולם.
ישעי' אריין צום טאטן אין שטוב ,און ער האט זייער •••
געשוויצט ,און מען האט געזען אז עס איז אים ווי באקאנט האט דער הייליגער מהר"ל זי"ע
בעסער געווארן. אנגעזאגט אין שטוב ,אז דער גולם האט ער נאר
אראפ געברענגט צו העלפן די אידן פון שטאט מיט
און ער דערציילט פארן טאטן ,אז אינמיטן די גזירות פון די גוים ,און מען זאל זיך מיט אים
שלאפן האט ער געזען אן אלטער איד וואס איז נישט באדינען אויף קיין שום צרכים אין שטוב,
געקומען צו אים ,און ער פרעגט אים ווי עס טוט אבער איין יאר ערב פסח ,האט די רעבעצין די
אים וויי ,און דער אלטער איד האט אריבער צדקת מרת פערל ע"ה געזעהן ,אז עס איז נאכנישט
געפירט זיינע הענט אויף יענעם פלאץ ,און לפלא דא קיין וואסער אין שטוב לכבוד פסח ,האט זי זיך
ווי ער האט געלייגט זיינע הענט איז מיר גלייך נישט געקענט איינהאלטן ,און געבעטן פונעם גולם
בעסער געווארן ,און ווען ער האט מסביר געווען אז ער זאל גיין ברענגען וואסער פונעם טייך.
פארן טאטן ווי אזוי דער אלטער איד האט דער יוסלע איז טאקע אריבער געפארן צום
אויסגעזען ,האט אים דער טאטע געזאגט ,אז דאס טייך און געבערנגט וואסער ,אבער וויבאלד ער איז
איז געווען דער הייליגער מהר"ל זי"ע ,וואס איז דאך נישט געווען קיין מענטש נאר עפעס
געקומען מעולם העליון ,און אים אויס געהיילט אין העכער'ס ווי דעם ,האט ער נישט געוויסט ווען מען
זכות וואס מען האט געדריקט זיין הייליגע ספר. ברויך אויף הערן ברענגען ,און קיינער האט זיך
••• נישט אומגעקוקט אויף אים ,האט דער גולם
מען דערציילט ,אז בחייו האט דער הייליגער געהאלטן און איין ברענגען וואסער ,ביז די שטוב
מהר"ל מפראג זי"ע אפ געקויפט דריי חלקות איז געווארן פיל מיט וואסער ,אז עס האט
אינעם ביה"ח אין שטאט פראג ,איינס פאר זיך ,דאס אנגעהויבן אריין רינען אין אלע שטובער.
צווייטע פארן רעבעצין ,און דאס דריטע איז געווען
פאר זיין הייליגען זוהן רבי בצלאל זי"ע ,אבער דער פארשטייט זיך אז עס איז געווארן א גרויסע
זוהן רבי בצלאל האט זיך אריבער געצויגען קיין רעש ,דאן איז דער הייליגער מהר"ל זי"ע אריין
13
וועט ווארטן ,און נישט אפלאזן דעם שידוך ,און ער קעלן ,און איז דארט ליידער נסתלק געווארן
איז געבליבן זיצן און לערנען בהתמדה אין ישיבה, יונגערהייט נאך בחייו פון זיין הייליגען טאטן ,און
עס זענען אריבער לאנגע יארן און די כלה איז שוין מען האט אים מטמן געווען דארט אין שטאט
עלטער געווארן ,און כדי זיך צו שפייזן און קעלן ,איז די דריטע חלקה געבליבן פריי ,און דער
ארויסהעלפן אין דעם טאטן'ס שטוב ,האט זי זיידע האט צו געזאגט פארן אייניקל רבי שמואל
געעפנט א קליין בעקעריי-געשעפט ,אין יענע דער זוהן פון רבי בצלאל ,אז נאך זיין הסתלקות
צייט האט אויסגעבראכן א מלחמה ,און אן ארמיי- וועט ער באקומען יענעם חלקה פון זיין טאטע.
ריטער איז פארבייגעפארן און געזען איר ברויט-
געשעפט. אבער ווי באוויסט האט מען אויפן ציון הקדוש
פונעם הייליגען מהר"ל זי"ע ארויף געלייגט א גאר
ער האט זייער געבעטן דאס מיידל ,אז זי זאל גרויסע מצבה ,און דערפאר איז די חלקה נעבן דעם
אים געבן ברויט אויף בארג ,און ער האט געגעבן מהר"ל געווען גאר שמאל ,און עס איז נישט געווען
זיין זאטל פון דעם פערד אלס משכון ,און ער האט מעגליך דארט צו לייגן נאך איינעם ,אבער דער
געזאגט פאר איר ,אז אויב ער קומט נישט צוריק אייניקל ווען ער האט שוין געהאלטן בעפאר זיין
באצאלן דעם חוב ,קען זי האלטן דעם זאטל אלס פטירה ,האט ער גוזר געווען אויף די חברא קדישא,
באצאלונג ,נאך אפאר טאג וואס דער סאלדאט איז אז זיי זאלן נאך צו גרייטן דעם פלאץ בחייו ,און
נישט צוריק געקומען ,האט זי אויפגעמאכט דעם אויב זיי וועלן זעהן ,אז עז איז נישט דא קיין פלאץ,
זאטל ,און זי האט באמערקט ,אז אינעווייניג אין זאלן זיי בעטן מחילה פונעם זיידן אז ער זאל מאכן
זאטל איז געווען באהאלטן א פארמעגן פון פלאץ פארן אייניקל.
גאלדענע מטבעות וואס יענער ריטער האט דארט לפלא ווען די חברא קדישא האבן אנגעהויבן
באהאלטן ,און מיט דעם עשירות האט מען גלייך גראבן דעם קבר פארן אייניקל ,האט זיך דאס פלאץ
געשיקט רופן דעם מהר"ל ,און די חתונה איז אביסל מער פארשפרייט ,און עס איז געווארן א
פארגעקומען בשעה טובה. שיינעם פלאץ ווי מען זאל לייגן דעם אייניקל רבי
••• שמואל ,אבער לפלא אזוי ווי מען האט געענדיגט
אין ספר נפלאות מהר"ל ווערט געברענגט ,אז צו באערדיגן דעם אייניקל ,איז די פלאץ צוריק
לויט די פארשריבענע מסורות ,האט דער הייליגער געווארן גאר שמאל ,עד כדי כך ,אז מען האט פארן
מהר"ל זי"ע באשאפן א "גולם" דורך צירופי שמות אייניקל נישט געקענט לייגן קיין געהעריגע מצבה,
קדושים פונעם ספר יצירה ,כדי צו ראטעווען כלל נאר א גאר שמאלע מצבה ,אבער מען האט געזעהן
ישראל פון בלבולי דם און שמד ,דער מהר"ל האט אז די זיידע האט איין געהאלטן זיין צוזאג ,און
אים אנגערופן "יוסל'ה גולם" ,און ער פלעגט געמאכט פלאץ פארן אייניקל אז ער זאל קענען
אויספירן שליחות'ער פארן מהר"ל ,אבער האט ליגן נעבן זיין גרויסן זיידן.
נישט געקענט רעדן. •••
אין ספר שיחות חולין ווערט דערציילט ,אז
איין יאר פאר פסח ,האט מען געוואלט
אלס בחור איז דער הייליגער מהר"ל זי"ע געווארן
אונטעררוקן א בלוט בלבול אויף דער מצה- א חתן מיט הרבנית שרל ע"ה ,די טאכטער פונעם
בעקעריי אין פראג ,דער מהר"ל האט מיט זיין רוח גביר ר' שמואל רייך פון פראג ,נאכן שידוך האט
הקודש מרגיש געווען די סכנה ,האט ער באפוילן דער שווער פארלוירן זיין גאנצן פארמעגן און
פאר יוסל'ה גולם זיך אויסצובאהאלטן נעבן די זעק געווארן אן ארימאן ,ר' שמואל האט געשריבן א
מעל און אכטונג געבן ,אינמיטן דער נאכט איז בריוו צום הייליגען מהר"ל און אים מוחל געווען
אנגעקומען א גלח מיט א טויט קינד און געוואלט דעם שידוך כדי נישט אויפצוהאלטן דעם חתן,
דאס אריילייגן אין איינע פון די זעק ,אבער ווי נאר וויבאלד ער האט דאך נישט געהאט דאס געלט
יענער האט געוואלט צורירן צום זאק ,האט אים פאר נדן וואס ער האט זיך אונטערגענומען.
דער גולם ארומגענומען מיט זיינע שטארקע
אייזערנע הענט און אים פעסט געהאלטן ביז דער הייליגער מהר"ל האט אבער
צופרי ,ווען די שטאט-וועכטער און די שופטים געענטפערט מיט אן אמת'ע אמונת חכמים אז ער
14
איבערזאגן "מזמור שיר ליום השבת" פון דאס ניי, זענען געקומען אינדערפרי ,האבן זיי אליין געזען
ביז היינטיגן טאג איז געבליבן דער מנהג אין דער דעם שקר פונעם בלבול ,און די אידן זענען
אלט-ניי שול אין פראג צו זאגן "מזמור שיר ליום געראטעוועט געווארן.
השבת" צוויי מאל יעדן פרייטאג-צו-נאכטס. •••
••• אין ספר צמח דוד ווערט געברענגט ,אז ג' אדר
אין ספר סיפורי מהר"ל ווערט געברענגט ,אז בשנת שנ"ב האט דער קייסער רודאלף דער
איין גרויסער שר אין פראג האט געהאט א גרויסע צווייטער געלאזט רופן דעם מהר"ל צו א געהיימען
שנאה צום מהר"ל און צו די אידן ,דער שר האט פריוואטן שמועס אין זיין פאלאץ ,אלע שרים און
געדונגען מערדער זיי זאלן זיך אויסבאהאלטן גלחים האבן געקוקט מיט גרויס קנאה ווי דער
ביינאכט נעבן דעם בארימטן קארלס-בריק אין קייסער באהאנדלט דעם אידישן רב מיט א
פראג ,אויפן וועג ווי דער מהר"ל פלעגט געוואלדיגן כבוד ,דער קייסער האט פראבירט צו
אריבערגיין פון זיין בית מדרש אהיים ,כדי אים פרעגן דעם מהר"ל טיפע שאלות אין חכמת
רח"ל אומצוברענגען. הכוכבים )אסטראנאמיע( און קבלה ,און דער
הייליגער מהר"ל האט אים געענטפערט מיט אזא
דער מהר"ל האט מיט זיין רוח הקדוש גלייך גרויסע חכמה און קלארקייט ,אז דער קייסער איז
מרגיש געווען די סכנה ,און ווען דער מהר"ל איז געבליבן געפלעפט.
אנגעקומען צום בריק ,האט ער אריינגעקוקט אין
די טיפע וואסערן פונעם טייך און ארויסגעזאגט א אין די חסידישע ספרים ווערט דערציילט ,אז
הייליגן שם ,פלוצלונג האבן די רוצחים דערזען א דער קייסער האט דעמאלט געוואלט זען א מופת
גרויס פייער און ריזיגע ווענט פון פלאמען ארום פון דעם מהר"ל ,און דער מהר"ל האט אים געוויזן
דעם מהר"ל. דורך קבלה מחזות פון די אבות הקדושים ,ביז דער
קייסער איז געפאלן פאר שרעק און האט
זיי האבן געפרובירט צו שיסן מיט פיילן ,אבער פארשפראכן שטענדיג צו באשיצן די אידישע
אלע פיילן זענען צוריקגעפלויגן צו זיי אליין ,די געמיינדע ,נאך דעם באגעגעניש האט דער קייסער
מערדער האבן באקומען א גרויסן שרעק ,זענען מבטל געווען עטליכע שווערע גזירות אויף די אידן
געפאלן פאר די פיס פונעם מהר"ל ,און געבעטן אין מעהרן און בעהמען.
מחילה ,און פארציילט ווער עס האט זיי געשיקט, •••
דער שר האט דערזען אז דער מהר"ל איז אן איש אין ספר שם הגדולים להחיד"א ווערט
אלוקים קדוש ,איז ער גלייך געקומען צו לויפן געברענגט ,אז אין דער בארימטער אלט-ניי שול
איבערבעטן דעם מהר"ל ,און האט צוגעזאגט מער אין פראג פלעגט דער מהר"ל יעדן פרייטאג-צו-
קיינמאל נישט שלעכטס צו טון פאר אידן. נאכטס פאר שבת נעמען דעם גולם ,אים
••• ארויסנעמען דעם שם הקדוש פון אונטער דער
אין ספר צמח דוד ווערט געברענגט ,אז איין צונג ,כדי ער זאל זיך אפרוען אום שבת ,איין
שבת הגדול איז דער קייסער רודאלף אליין פרייטאג-צו-נאכטס האט דער מהר"ל פארגעסן
געקומען אין דער אלט-ניי שול אין פראג ,מיט ארויסצונעמען דעם שם פאר מען האט אנגעהויבן
זיינע מיניסטארן ,צו הערן דעם מהר"ל רעדן פארן דאווענען ,און ווען די שמשים האבן שוין געזאגט
גאנצן עולם ,דער הייליגער מהר"ל האט גערעדט "מזמור שיר ליום השבת" )וואס מיט דעם איז מען
שעות לאנג מיט א געוואלדיגע חכמה ,און ער האט מקבל שבת( ,האט דער גולם אנגעהויבן פארלירן
אויסגעפירט די טיפע הלכות פונעם יום טוב פסח קאנטראל און צוברעכן חפצים אויף די גאסן.
צוזאמען מיט הויכע חכמות פון דער וועלט-
באשאפונג ,רעכענונגען פון דער בריאה ,און די דער מהר"ל האט גלייך באפוילן אפצושטעלן
גרויסקייט פון יושר און גערעכטיקייט. דאס דאווענען ,איז ארויסגעלאפן צום גולם,
ארויסגענומען דעם שם פאר די שקיעה ,און דער
דער גוי דער קייסער האט זיך נישט געקענט גולם איז גלייך איינגעשלאפן ,דערנאך איז דער
באהערשן פון התפעלות און האט אויסגערופן פאר מהר"ל צוריקגעקומען אין שול און געהייסן
15
••• אלע זיינע מיניסטארן אז ער האט נאך קיינמאל
אין ספר שבחי מהר"ל ווערט געברענגט ,אז אין נישט געהערט א מענטש אויף דער וועלט מיט אזא
א צייט פון שווערע רדיפות האבן די קעניגליכע ברייטע און טיפע חכמה ווי דער אידישער רב ,נאך
וועכטער געזוכט דעם הייליגען מהר"ל זי"ע כדי יענעם שבת האט דער קייסער געגעבן באזונדערע
אים צו ארעסטירן צוליב א פאלשן בלבול ,דער שוץ-בריוו פאר דער גאנצער קהילה ,אלעס אין
מהר"ל איז אראפגעלאפן אינעם אונטערשטן זכות פונעם הייליגען מהר"ל זי"ע.
קעלער זיך אויסצובאהאלטן ,דער הייליגער •••
מהר"ל איז אריין און פארמאכט די טיר ,און האט אין ספר נפלאות מהר"ל ווערט געברענגט ,אז
מתפלל געווען צום אייבערשטן. איינמאל פאר פסח האט א שונא ישראל באצאלט
פאר א אידישן משרת ,אז ער זאל אריינשמוגלען
באלד איז אנגעקומען א גרויסער שפין פאר'סמ'טע פלעשער וויין אין דעם מהר"ל'ס
)ספיידער בלע"ז( און האט איבערגעצויגן א קעלער ,כדי דער מהר"ל און זיינע געסט זאלן
געדעכטע שפינדלוועב איבער דער גאנצער ברייט חלילה געשעדיגט ווערן ביי די ד' כוסות.
פון דער טיר און אירע שפאלטענעס ,און ווען די
רשעים זענען אנגעקומען צום קעלער ,האבן זיי דער מהר"ל האט מיט זיין הייליג אויג האט
געזען די גאנצע שפינדלוועב גאנץ און גלייך דעשפירט די סכנה ,און פארן סדר איז דער
אומבארירט ,האבן זיי געזאגט איינער צום צווייטן, מהר"ל אליין אראפגעגאנגען אין קעלער צוזאמען
אז עס איז זיכער קיינער נישט אריין דא א לאנגע מיט זיין קנעכט ,און דער מהר"ל האט אנגעוויזן
צייט ,און זענען אוועקגעגאנגען ,און אזוי איז דער מיטן שטעקן אויף די ספעציעלע פלעשער ,און
הייליגער מהר"ל געראטעוועט געווארן בדרך נס, געהייסן דעם קנעכט זיי אויפהייבן און טרינקען א
פונקט ווי דוד המלך אין דער מערה. גלאז דערפון ,דער קנעכט האט געציטערט פאר
••• גרויס שרעק ,און געפאלן אויף די קני ,און מודה
אין די מסורות קהילת פראג ווערט געברענגט, געווען איבער זיין שלעכטן פלאן ,און אויסגעזאגט
אז אויפן אידישן ראטהויז אין פראג הענגט א ווער ס'האט אים באצאלט ,דער מהר"ל האט
באקאנטער זייגער מיט אידישע אותיות אנשטאט געהייסן אויסגיסן דעם גאנצן סם אויף דער ערד ,און
נומערן ,וואס די זייגער-ווייזערס גייען פארקערט, דאס גאנצע הויזגעזינד איז ניצול געווארן.
פון רעכטס צו לינקס ,פונקט ווי מען שרייבט •••
לפה"ק ,ווערט דערציילט ,אז דער הייליגער מהר"ל אין ספר דרכי משה ווערט געברענגט ,אז ווען
זי"ע האט מיט זיין כח הקבלה און טיפע חכמה דער הייליגער מהר"ל זי"ע איז אמאל געגאנגען
געמאכט אז דער זייגער זאל זיך דרייען פארקערט, שפאצירן אויפן פעלד מיט זיינע תלמידים ,האבן
כדי צו ווייזן פאר די הערשאפט אז דער זמן און די זיי גערעדט אין טיפע סודות התורה וועגן די כוחות
הנהגה פון כלל ישראל איז העכער פונעם פון די נעמען פונעם באשעפער וואס זענען
נאטורליכן סדר פון דער וועלט. באהאלטן אין יעדן בריאה און אין יעדן בוים.
איינמאל האט א פיינטליכער מעיאר געוואלט אינמיטן שמועס איז דער הייליגער מהר"ל
פארריכטן דעם זייגער אז עס זאל לויפן ווי אלע געשטאנען לעבן א הויכן שטארקן בוים און
גויישע זייגערס ,אבער יעדעס מאל די אינזשענירן אויסגעדריקט א ווארט פון חז"ל אויף די בריאה,
האבן פרובירט אים צו דרייען אויף פאראויס ,האט פלוצלונג האבן אלע תלמידים געזען ווי דער
דער גאנצער מעכאניזם געפלאצט און זיך גאנצער שווערער בוים בייגט זיך אראפ ביז דער
אפגעשטעלט ,ביז מען האט אים צוריקגעלאזט ערד לכבוד דעם מהר"ל און לכבוד די הייליגע
גיין אויף דעם סדר וואס דער הייליגער מהר"ל'ס ווערטער ,און איז דערנאך שטייטליך צוריק
האט געמאכט. אויסגעגליכן געווארן ,די תלמידים זענען
••• געשטאנען פארציטערט פון דעם גרויסן כח ,אבער
אין ספר מעשה ניסים ווערט געברענגט ,אז דער מהר"ל האט זיי באפוילן נישט צו פארציילן די
איינמאל האט דער הערשער אונטערגעשריבן א מעשה ביי זיין לעבן.
16
ביטערן ווינטער טאג ,אינמיטן וועג איז גזירה צו פארטרייבן אלע אידן פון פראג ביז
אונטערגעקומען א שווערער שניי-שטורעם ,די דרייסיג טעג ,דער הייליגער מהר"ל זי"ע האט
פערד האבן מער נישט געקענט שלעפן דעם וואגן, געהייסן דער גאנצער שטאט גוזר תענית זיין ,און
און זיי זענען פלוצלונג געפאלן פאר מידקייט און ער אליין איז אריין אין א באזונדער צימער און
קעלט ,דער בעל עגלה האט געוויינט פאר שרעק עוסק געווען אין יחודי שמות.
אז זיי גייען חלילה פארפרוירן ווערן אינמיטן
וואלד. יענע נאכט האט דער הערשער געהאט א
שרעקליכן חלום ,ער האט געזען א פייערדיגע
דער הייליגער מהר"ל איז ארויסגעגאנגען האנט מיט א בלויזע שווערד וואס שטייט העכער
פונעם וואגן ,האט אנגערירט די ראד פונעם וואגן זיין בעט ,און א קול האט אים געווארנט ,אז אויב ער
מיט זיין שטעקן ,און געהייסן דעם דרייווער זיך צערייסט נישט דעם גירוש-בריוו גלייך אינדערפרי,
צוריק זעצן אויפן בענקל און האלטן די לייצעס אין וועט ער און זיין גאנצע מלוכה פארלענדט ווערן אין
די הענט ,אן די פערד ,דער וואגן האט אנגעהויבן איין רגע ,אינדערפרי איז דער הערשער
פארן פון זיך אליין מיט א געוואלדיגע שנעלקייט אויפגעשטאנען פארציטערטערהייט ,האט גלייך
איבער די הויכע שניי-בערג ,אן קיין פערד וואס געלאזט רופן דעם מהר"ל ,צעריסן דעם כתב
זאלן אים שלעפן ,ביז זיי זענען אנגעקומען בשלום הגזירה פאר זיינע אויגן ,און געבעטן דעם מהר"ל
צום נעקסטן שטעטל פארן זמן פונעם שבת. זאל מתפלל זיין פאר זיין לעבן און פאר זיין שלום.
••• •••
אין ספר דרכי משה ווערט דערציילט ,אז איין אין ספר תולדות המהר"ל ווערט געברענגט ,אז
ערב יום כיפור אינדערפרי זענען הונדערטער אידן דער קייסער האט אמאל געוואלט אויספרובירן צי
געזעסן אינעם גרויסן בית מדרש אין פראג און דער מהר"ל ווייסט באמת זאכן וואס קיינער זעט
געלערנט מיט גרויס התמדה ,פלוצלונג איז דער נישט ,ער האט אריינגערופן דעם מהר"ל אין
הייליגער מהר"ל זי"ע אריינגעקומען מיט א בהלה, פאלאץ און געזאגט" ,איך האב באהאלטן דריי פון
צוגעלאפן צום עמוד ,געקלאפט אויפן טיש און מיינע געטרייע מיניסטארן אין פארשידענע ערטער
געשריגן מיט א הויכן קול" ,אלעמען ארויס גלייך אין שטאט ,זאג מיר וואו יעדער איינער געפינט זיך
פון דעם בית מדרש ,לאזט נישט איבער קיין איין יעצט" ,דער הייליגער מהר"ל האט געבעטן מען
מענטש אינעווייניג" ,דער עולם האט זיך זאל ברענגען א קלארע גלאז אנגעפילט מיט
דערשראקן און יעדער איז ארויסגעלאפן אויף דער קלארע וואסער ,דער מהר"ל האט אריינגעקוקט
גאס אין עטליכע סעקונדעס. אין די וואסער ,און ארויסגעזאגט א הייליגן שם ,און
געזאגט פארן קייסער" ,קוק אליין אריין".
ווי נאר דער לעצטער מענטש האט
ארויסגעטרעטן איבער דער שוועל ,האבן זיך די דער קייסער האט אריינגעקוקט און דערזען
הויפט-באלקענעס פונעם דאך צובראכן מיט א מיט זיינע אייגענע אויגן א בילד ווי דער ערשטער
שרעקליכן קראך ,און דער גאנצער שווערער דאך מיניסטאר זיצט אין א קעלער אונטער דעם שלאס,
איז איינגעפאלן אויף די ליידיגע בענק ,און דער דער צווייטער ליגט באהאלטן אין א שייער אויסער
הייליגער מהר"ל האט מיט זיין רוח הקודש געזען דער שטאט ,און דער דריטער זיצט אין א וואלד
דעם סכנה פון פאראויס און געראטעוועט אונטער א גרויסן שטיין ,דער קייסער האט באלד
הונדערטער אידישע נפשות פון א זיכערן טויט. געשיקט זיינע וועכטער ,און מען האט זיי טאקע
••• געטראפן פונקט אין יענע פלעצער ,און דער
אין ספר תולדות גדולי ישראל ווערט קייסער איז געבליבן ערשטוינט פון דעם גרויסן כח
געברענגט די מעשה ,אז איינמאל איז געקומען אן פונעם הייליגען מהר"ל.
אלמנה וויינען צום הייליגען מהר"ל זי"ע ,אז איר •••
מאן איז נפטר געווארן און איבערגעלאזט א גרויס אין ספר מעשיות פראג ווערט דערציילט ,אז
פארמעגן ,אבער די גאנצע גאלד און די שטר צוואה איינמאל איז דער הייליגער מהר"ל זי"ע געפארן
איז געלעגן ביי א שותף ,און יענער שותף לייקנט אויפן וועג פון פראג קיין ניקלשבורג אינמיטן א
17
••• אלעס און טענה'ט אז ער איז גארנישט שולדיג
אין ספר שבחי מהר"ל ווערט דערציילט ,אז פאר די יתומים ,דער שותף איז געקומען אין בית דין
איינמאל אינמיטן די נאכט איז דער מהר"ל און געשוואוירן אויף זיין לעבן אז ער האט קיינמאל
פלוצלונג אויפגעשטאנען פון זיין לערנען, נישט גענומען קיין שום געלט.
אנגערופן זיין שמש ,און געהייסן גלייך אנצינדן
דריי ליכט אינעם פענסטער וואס קוקט ארויס צום דער הייליגער מהר"ל האט מיט זיינע הייליגע
צפון-זייט פונעם שטאט-וואלד ,און אנגעהויבן אויגן אריינגעקוקט טיף אין די אויגן פון דעם
זאגן קאפיטלעך תהלים מיט גרויס געוויין ,דער שותף ,און דאן האט דער הייליגער מהר"ל זיך
שמש האט נישט פארשטאנען וואס דא קומט פאר, אנגערופן צום שמש און געזאגט" ,גיי גלייך צום
אבער ער האט אזויפיל פארשטאנען ,אז דער הויז פון דעם שותף ,עפן אויף דעם דריטן שופלאד
הייליגער רב פארארבעט יעצט גאר גרויסע זאכן. אין זיין שלאפצימער ,הייב אויף דאס אונטערשטע
ברעט ,און ברענג מיר דאס זעקל וואס ליגט דארט
יענע נאכט איז א יונגער סוחר געווען באהאלטן" ,דער שמש איז געגאנגען און געטראפן
פארבלאנדזשעט אין דעם געדעכטן וואלד, פונקט דארט דאס גאנצע פארמעגן מיט דעם שטר
ארומגערינגלט מיט וועלף און רויבער וואס האבן צוואה ,דער שותף איז געפאלן אין חלשות פון
אים געוואלט אומברענגען ,פלוצלונג האט יענער גרויס שרעק ,זעענדיג אז דער הייליגער מהר"ל
יונגערמאן דערזען א גרויסע שיין פון דריי פייערן זעט אלעס וואס טוט זיך אין זיין באהאלטענעם
פון ווייטנס ,וואס האט אים געוויזן דעם וועג ארויס הויז כאילו ער שטייט דארט אליין.
פונעם וואלד גראד קיין פראג ,און די רויבער זענען •••
געווארן בלינד און נישט געקענט נאכלויפן. אין ספר נפלאות מהר"ל ווערט דערציילט ,אז
איין ליל הסדר האט דער מהר"ל געפראוועט די
אינדערפרי ווען דער סוחר איז געקומען אין עבודה מיט גרויס ברען ,ווען מען איז אנגעקומען
שול דאנקען דעם אייבערשטן ,איז דער הייליגער צו שפוך חמתך ,האט דער מהר"ל געהייסן עפענען
מהר"ל צוגעגאנגען צו אים און געזאגט" ,דיין די טיר פאר אליהו הנביא ,אינדרויסן איז
מאמע'ס טרערן ביים ליכט-צינדן האבן דיר געשטאנען א פראסטיגער גלח פארשטעלט ווי אן
בייגעשטאנען צוזאמען מיט די דריי ליכט אינעם ארימאן ,וואס האט מיטגעבראכט א סם-געמיש צו
פענסטער" ,דער סוחר איז געבליבן ערשטוינט פון גיסן אין די בעכער'ס פונעם סדר-טיש כדי מיט
ווי דער מהר"ל האט געוואוסט אז ער איז געווען דעם צו ח"ו הרג'נען די אלע געסט ביים טיש.
אין א סכנה ,און האט אים פון דערווייטענס
געראטעוועט. דער מהר"ל האט אים געוואונקען
••• אריינצוקומען ,אים געגעבן א שיין פלאץ ביים עק
אין ספר תולדות המהר"ל ווערט געברענגט ,אז טיש ,און נישט געזאגט קיין שלעכט ווארט ,ווען
איינמאל האט א גלח געוואלט אנזייען א גרויסע מען איז אנגעקומען צום כוס של אליהו ,האט דער
פאניק אין דער אידישער געגנט ,ער האט מהר"ל אויפגעהויבן דעם גרויסן כוס ,צוגעגאנגען
אפגעמאכט צו קלינגען מיט די הויכע שפיץ- צו יענעם פרעמדן מענטש און געזאגט מיט רוח
גלאקן פונעם קלויסטער אינמיטן א פראסטיגער הקודש" ,טרינק אויס דעם כוס ,אבער וויסן זאלסטו
נאכט ,א סימן וואס פלעגט רופן די גאסן-יונגען אז אויב אין דיין הארץ ליגט שלעכטס אויף אידישע
אנצופירן ראיאטן און באפאלן אידישע הייזער, קינדער ,וועט דאס וואסער פארוואנדלט ווערן אין
אבער דער הייליגער מהר"ל האט אינמיטן לערנען שרעקליכע פייער אין דיינע געדערעם".
דערשפירט די סכנה מיט זיין רוח הקודש.
דער גלח האט אנגעהויבן ציטערן איבערן
ער איז צוגעגאנגען צום פענסטער, גאנצן קערפער ,אראפגעווארפן די סם-פלאש פון
ארויסגעשטעקט זיין שטעקן קעגן דעם טורעם ,און אונטער זיין מאנטל אויף דער ערד ,און איז
ארויסגעזאגט א הייליגען שם ,ווען דער גלח און ארויסגעלאפן שרייענדיג אז דער אידישער רב
זיינע געהילפן האבן אנגעהויבן שלעפן די דיקע זעט אלע מחשבות פונעם מענטש.
18
יענע נאכט איז דער הייליגער מהר"ל געזעסן שטריק מיט אלע כוחות ,האבן די אייזערנע
פארטיפט אין קבלה ,ער האט גענומען א ליידיג קלעפערס זיך גארנישט גערירט און עס איז נישט
שטיקל פאפיר ,גע'טובל'ט א פעדער אין טינט ,און ארויסגעקומען קיין שום קלאנג ,זיי האבן
געצויגן איין גראדע שורה איבערן פאפיר אן קיין געשלעפט ביז די הענט האבן זיי געבלוטיגט ,אבער
ווערטער ,ווען דער קייסער האט אינדערפרי די גלאקן זענען געבליבן שטום ווי א שטיין,
אויפגעהויבן יענעם בייזוויליגן בריוו עס אינדערפרי האבן זיי געזען ווי די שווערע אייזנס
אונטערצושרייבן ,איז דאס גאנצע פאפיר געווען זענען געווען פאראליזירט אין דער לופטן ,ביז דער
אינגאנצן ווייס און גלאט ,יעדעס איינציג ווארט און מהר"ל האט צוריק אראפגעלאזט זיין האנט.
אות פון דער גזירה איז נעלם געווארן כאילו עס איז •••
קיינמאל נישט געשריבן געווארן ,דער קייסער אין ספר דרכי משה ווערט דערציילט ,אז אין
האט פארשטאנען אז דא ליגט א יד השם ,און האט איין שווער יאר איז געווען א שרעקליכער הונגער
פארטריבן יענעם שרייבער פונעם הויף. אין גאנץ בעהמען ,און עס איז נישט געווען צו
באקומען קיין שום מעל צו באקן ברויט פאר די
שבתים און ימים טובים.
א גרויסער טייל אידן זענען געווען אין א
גרויסן דחקות אן קיין שטיקל עסן אין שטוב ,דער
הייליגער מהר"ל האט געהייסן זיין שמש
אריינברענגען דעם איינציגן זאק מעל וואס איז
געבליבן אין זיין קעלער ,און האט אנגעזאגט פאר
דער רעבעצין זי זאל טיילן מעל פאר יעדן ארימאן
וואס קלאפט אויף דער טיר.
אבער דער הייליגער מהר"ל האט אנגעזאגט
פאר די רעבעצין ,אז זי טאר בשום אופן נישט
אריינקוקן אינעווייניג אין דעם זאק בעת זי נעמט
ארויס דערפון ,לפלא וואכן און חדשים זענען
אריבער ,הונדערטער משפחות האבן גענומען
פולע שיסלעך מעל יעדן טאג פון יענעם איינעם
זאק ,און דאס מעל איז נישט געווארן ווייניגער,
ערשט ווען איינער האט פארגעסן וואס דער
הייליגער מהר"ל האט אנגעזאגט ,און האט יא
אריינגעקוקט אין דעם זאק צו זען וויפיל עס איז
נאך דא ,האט זיך די ברכה אפגעשטעלט ,פונקט ווי
ביי דער פלאש ביי אלישע הנביא.
•••
אין ספר שבחי מהר"ל ווערט דערציילט ,אז
איינמאל האט א פיינטליכער שרייבער אינעם
קעניגליכן הויף פארפאסט א כתב שטראף מיט
שווערע שטייערן און גזירות אויף די אידן אין
פראג ,און געלייגט דעם פאפיר אויפן טיש פונעם
קייסער אז ער זאל עס אונטערשרייבן דעם
נעקסטן אינדערפרי ,וואס דאס וואלט ח"ו געמיינט
געפערליכע שטייערן גזירות וואס וואלט
ארויפגעפאלן אויף די אידן פון שטאט.
19
בת הרה"ק רבי אשר ישעי' רובין בעל אור ישע
יארצייט י"ט אלול
מראפשיץ זי"ע) ,חתן הרה"ק רבי נפתלי צבי בעל
זרע קודש מראפשיץ זי"ע(,
הרה"ק רבי משולם שרגא פייבוש ב"ר נפתלי הירץ
בן הצדיק הנסתר הרה"ק רבי אליעזר ליפמאן זי"ע.
זי"ע) ,האלפרין( ,בעל שפת אמת מברעזאן
מען דערציילט ,אז ווען דער הייליגער שפת
אמת מברעזאן זי"ע איז געפארן צום חתונה קיין ער איז געבוירן בשנת תקע"ט.
ראפשיץ ,האט אים דער צדיק הרה"ק רבי שמעון
מיערסלוב זי"ע געזאגט ,לגבי זיין שווער דער צו זיין טאטן הרה"ק רבי נפתלי הירץ אב"ד ברעזאן
הייליגער ראפשיצער רב זי"ע ,וויסן זאלסטו ,אז זי"ע) ,מגדולי תלמידי החוזה מלובלין זי"ע(,
דיין שווער איז אזוי ווי א מין תחש ,ווי גרעסער ער דער טאטע זי"ע איז געווען א גאון עצום און א
ווערט ,אלס קלענער ווערט ער ביי זיך. גרויסע בעל מקובל ,און עס ווערט דערציילט ,אז
דער הייליגער חוזה מלובלין זי"ע האט דעם טאטן
ער האט זיך מסתופף געווען בצלו פון די צדיקים מצרף געווען אין די חבריא קדושה ,בעפאר זיין
בדורו ובתוכם. פטירה צו ברענגען די גאולה.
הרה"ק רבי ארי' לייבוש ליפשיץ בעל ארי' דבי און צו זיין מאמע ע"ה וואס איז געווען פון די
עילאי מווישניצא זי"ע, גזע פון הגה"ק רבי משולם פייבוש הלר בעל יושר
הגה"ק רבי אברהם דוד וואהרמן בעל אשל אברהם דברי אמת מזבריז זי"ע ,און נאך דעם זיידן האט ער
מבוטשאטש זי"ע, באקומען זיין הייליגע נאמען משולם פייבוש.
הרה"ק רבי שמעון בעל תורת שמעון מיערסלוב
זי"ע, ער איז געווען א איש צדיק וחסיד ופרוש ,ער
הגה"ק רבי יוסף שאול הלוי נאטאנזאהן בעל שואל איז געווען מפורסם אלס א גאון בתורה און א בקי
ומשיב אב"ד לבוב זי"ע, נפלא בש"ס ופוסקים ,ער איז געווען א בעל כישרון
זיין שווער הרה"ק רבי אשר ישעי בעל אור ישעי נפלא בור סיד שאינו מאבד טיפה ,ער איז געווען א
מראפשיץ זי"ע. איש קדוש מאוד ,ער האט זיך געפירט זיין גאנץ
לעבן מיט א געוואלדיגע קדושה וטהרה,
נאך די חתונה איז ער געזעצן על התורה
ועבודה על שולחן חמיו מיט א געוואלדיגע ער איז געווען א גרויסער עניו און בעל מידות
התמדה ,די שווער האט גאר שטארק גערעדט פון נפלא ,ער האט זיין גאנץ לעבן מקרב געווען יעדן
די גדלות און קדושה פון זיין איידעם ,און אים גאר אידיש קינד מיט א געוואלדיגע אהבה ,ער איז
שטארק מכבד געווען ,אויך האט דער שווער גאר געווען מקושר צו רוב פון די צדיקי הדור,
שטארק מפליא געווען זיין געוואלדיגע מדות טויזענטער אידן האבן זיך מסתופף געווען בצלו
החסד וצדקה ,וואס ווי באקאנט איז די שטוב פון דעם צדיק וקדוש.
פונעם צדיק רבי משולם פייבוש זי"ע געווען אפען
פאר יעדן איד ,דער צדיק וקדוש האט געהאט אן דער צדיק איז געווען מפורסם מיט זיין גרויסע
אוזן קשבת פאר יעדן איינעם מיט א געוואלדיגע פרישות און זיין געוואלדיגע בקיאות אין תורת
אהבה. הנסתר ,ער איז געווען באוויסט אלס א בקי בתורת
האריז"ל און אויך אין זוהר און תורת הקבלה ,דער
עס האט דערציילט הרה"ק רבי אברהם יהושע צדיק האט זיין גאנץ לעבן מקפיד געווען צו
העשיל מיאסלא זי"ע ,אז דער צדיק דער הייליגער דאווענען אין א סידור האריז"ל און מכוון געווען די
ראפשיצער רב זי"ע האט געהאט א מנהג ,אז געהויבענע כוונות האר"י.
וויבאלד עסן צוקער איז דאך מותרות ,דערפאר
האט ער די צוקער ביי זיך אין שטוב פארשפארט, ער האט חתונה געהאט מיט הרבנית הצדקת מרת
און יעדער וואס האט געברויכט צוקער פאר סיי חנה ע"ה,
20
קוקט צו דעם עבודה פונעם רבין ,דארף ארויס וואס ,האט געברויכט בעטן פונעם רבין ,כדי צו
נעמען א דרך אין עבודת ד'. מחנך זיין די שטוב מענטשן זיך נישט צו נאך געבן
קיין מותרות.
בשנת תר"ה ווען זיין הייליגע טאטע זי"ע איז
נסתלק געווארן ,האט דער זוהן רבי משולם פייבוש און דערפאר האט דער איידעם רבי משולם
זי"ע איבער גענומען דאס רבנות אין ברעזאן ,אלס פייבוש ,ווען ער האט געברויכט האבן צוקער פאר
ממלא מקום פון זיין טאטן ,דאן איז ער באוויסט די קאווע צופרי ,האט ער אזוי ווי יעדן געברויכט
געווארן מיט זיין געוואלדיגע גדלות בתורה און זיין גיין צום שווער ,און וויבאלד דער איידעם איז
געוואלדיגע קדושה מיט וואס ער האט זיך געווען א מתמיד עצום ,און יעדעס מאל ער האט
געפירט ,אויך איז ער געווען באוויסט מיט זיין דאס געטון ,האט ער ביי זיך געטראכט ,אז דאס איז
געוואלדיגע אהבת ישראל וואס ער האט יעדן איד דאך ביטול תורה ,ווייל ער ברויך גיין צום שווער
ליב געהאט אהבת נפש ממש. און ווארטן ביים טיר ביז די שווער גיבט אים די
צוקער ,אבער דער איידעם האט די צייט אויס
ער איז געווען מפורסם אלס א גרויסע עניו ,ער געניצט צו איבער טראכטן זיין גאנצע התנהגות
האט פון זיך באמת נישט געהאלטן ,און כסדר און מאכן א חשבון הנפש אויפן גאנצן טאג ,כדי ער
געזאגט אז ער איז בכלל נישט העכער פון קיין שום זאל מתקן זיין זיינע התנהגות.
איד ,נאר וויבאלד ער האט געהאט א הייליגע
טאטע און ער האט א שווער א קדוש וטהור ,דאס איינמאל איז א איד געקומען צום שווער דער
געט אים די כח צו קענען מדרך זיין אידישע הייליגער ראפשיצער רב זי"ע ,און ער האט זיך אויף
קינדער אויפן ריכטיגן וועג און געבן ברכות. געהאלטן דארט פאר צוויי וואכן ,אבער דאן האט
דער איד געוואלט אהיים גיין ,אבער ער האט צו זיך
מען דערציילט ,אז מיט זיין גרויסע כח געטראכט ,אז דער ראפשיצער רב האט אים נאך
דקדושה האט ער כסדר געשפירט ווען די חסידים בכלל נישט געגעבן קיין דרך אין עבודת ד'.
רעדן פון זיין גדלות אין ביהמ"ד ,און דער צדיק איז
ארויס געקומען און געבעטן ,אז מען זאל אויפהערן דאן איז ער אריין אין שטוב פונעם איידעם
רעדן פון זיין גדלות ,ווייל דאס שטערט אים אין זיין דער צדיק מבערזאן זי"ע ,און געטראכט ,אז אפשר
עבודת ד'. וועט ער אים געבן א דרך אין עבודת ד' ,און ער
זעהט דעם איידעם ארום גיין ביי זיך אין שטוב
ער איז געווען גאר שטארק מקושר מיט די אהין און צוריק ,און דאן הערט ער ווי דער צדיק
צדיקים און גאונים פונעם דור ,וואס אלע בפה אחד רבי משולם פייבוש זאגט ,און פסוק )פרשת וילך
האבן מעיד געווען ,אז דער צדיק איז א קדוש ל"א( זאגט די תורה ,וַ יֵּ ֶל מ ֶֹשׁה וַ יְ ַד ֵבּר ֶאת ַה ְדּ ָב ִרים
וטהור און טוט אלעס נאר לשם שמים און האט ָה ֵא ֶלּה ֶאל כָּ ל יִ ְשׂ ָר ֵאל ,איז די שאלה ,איז דען משה
גאר גרויסע כוחות דקדושה. רבינו ע"ה געגאנגען צו יעדן איד אין שטוב און
איבער געגעבן דעם דבר ד' פאר יעדן איד
גאר אסאך פון זיין תורה האט ער מקבל געווען פרעזענליך.
פון זיין הייליגען טאטן זי"ע ,אבער דער קשר וואס
ער האט געהאט מיט זיין הייליגען שווער דער בעל נאר די פשט איז ,אז משה רבינו ע"ה איז ארום
אור ישע זי"ע איז געווען גאר שטארק ,די שווער געגאנגען ביי זיך אין שטוב אין א מוראדיגע
האט דעם איידעם גאר שטארק מכבד געווען און דביקות ,און ער האט דארט געזאגט דעם דבר ד',
מעריץ געווען זיין גדלות בתורה ובקדושה ,און און דורך דעם איז דער דבר ד' אנגעקומען צו יעדן
כסדר געזאגט ,אז דער איידעם איז א איש האמת, איד ,ווייל דאס איז געווען דער כח פון דעם גרויסן
און כסדר געזאגט פאר זיינע חסידים ,אויב ווילט רבין משה רבינו ע"ה ,דאן האט דער איד שוין גוט
איר לערנען דעם ריכטיגן מדת האמת ,גייט צו מיין פארשטאנען וואס דער צדיק מיינט צו זאגן ,אז
איידעם רבי משולם פייבוש זי"ע ווייל ער איז א איש ווען מען קומט צו א רבין דארף די רבי נישט
האמת. פרעזענליך זאגן דעם דבר ד' ,נאר יעדער איד וואס
21
געוואלדיגע אמונה פשוטה אינעם גרויסן דער צדיק האט זיין גאנץ לעבן זיך געפירט
באשעפער ,און דאס האט דער צדיק משריש מיט די מנהגים פון די חסידים דעם הייליגען דרך
געווען אויך אין זיינע תלמידים. הבעש"ט הקדוש זי"ע ,און דערפאר האט ער גאר
אסאך געליטן פון די מתנגדים ,וואס האבן נישט
זיינע דברי תורה זענען געדריקט געווארן אין זיין געקענט דערהייבן אז ער ברענגט אריין און
הייליגען ספר שפת אמת. פארשפרייט דעם דרך החסידות ,אבער דאס האט
בכלל נישט געשטערט דעם צדיק אין זיין עבודת
ער האט איבער געלאזט נאך זיך זיינע קינדער. השם ,נאר ער האט זיך ווייטער אזוי געפירט ,און
אויך זיינע תלמידים האט ער אזוי מדריך געווען
הרה"ק רבי חנני' יוסף זי"ע, אויפן הייליגען דרך הבעש"ט הקדוש זי"ע.
בתו הצדקת מרת טשארני ע"ה ,אשת הגה"ק רבי
יעקב יעקבקא היילפרין בעל ברכת יעקב אויך האט אים זיין שווער פון גרויסע אהבה
מסוקולבקה זי"ע, געגעבן די תפילין וואס ער האט געהאט בירושה,
בנו הרה"ק רבי אברהם זרח ארי' יהודה לייבוש בעל פון זיין שווער דער הייליגער זרע קודש מרופשיץ
אמרי יהודה מבערזאן זי"ע ,ממלא מקום אביו זי"ע ,און אויך האט אים דער שווער מסמיך געווען
בבערזאן, להוראה ,ווי מען זעט וואס דער זון הרה"ק רבי ארי'
אויך האט ער געהאט א זון הצדיק אשר ישעי' זי"ע, לייבוש זי"ע שרייבט בזה"ל" ,אדמו"ר נסמך מאת
וואס איז ל"ע נפטר געווארן בחייו פונעם טאטן ביי אריות שבחבורה בעלי אספקלריה המאירה מאת
די 16יאר אלט. חותנו הצדיק הקדוש מו"ה אשר ישעיה זצללה"ה
נשמתו באור החיים צרורה ,ובעודו רך בשנים ניתן
נסתלק לגנזי מרומים י"ט אלול בשנת תרל"ד, לו הסכמה ממנו שיכתוב ידו לד' מה שחידש בתורה
ומנוחתו כבוד איז אין ביה"ח אין שטאט ברעזאן, הטהורה בתדירא ,אף כי הוא היה מקפיד על זה
און ביי זיין פטירה האט דער צדיק געבעטן ,אז מען והזהיר באזהרה".
זאל נישט פארמאכן זיין אוהל מיט א שלאס ,נאר
אזוי ווי זיין שטוב איז אייביג געווען אפען פאר יעדן לגבי זיין געוואלדיגע קדושה וטהרה און זיין
איד בחייו ,אזוי זאל זיין ציון זיין אייביג אפען פאר אהבת ישראל ,קען מען זען ווי זיין זון הרה"ק רבי
יעדן איד נאך זיין פטירה. ארי' לייבוש זי"ע שרייבט אין די הקדמה פון דעם
טאטן'ס ספר שפת אמת בזה"ל" ,שוב"ר הרזי"ם
זכותו הגדול יגן עלינו חכם חרשים ,ידיד ד' וידיד אנשים ,חכם מקובל
ועל כל ישראל אמן. אלוקי נבון לחשים ,בוצינא קדישא דחילא ופרישא
כקש"ת משולם שרגא פייבוש זצוק"ל ,צדיק חסיד
ועניו ,וחכמת אדם תאיר פניו לקבל כל אדם בסבר
מעשיות פנים יפות בנועם שיחתו ,האיר מחשכים ,ונשמע
קולו בבואו לדבר בקודש ורבים מישיני אדמת עפר
מען דערציילט ,אז נאכן פטירה פונעם טאטן אולת הקיץ לחיי עולם בקול תפילתו ,כל השומע
זי"ע איז דער זוהן הרה"ק בעל אמרי יהודה זי"ע אותו אף אם אבן הוא נימוח וכחץ כליותיו הפליח,
געגאנגען צום הייליגען דברי חיים מצאנז זי"ע ,און ורוח חיים בקרבו הפיח".
בתוך הדברים האט דער הייליגער צאנזער רב זי"ע
געזאגט צום זוהן ,ווי לאנג דער טאטע איז געווען ער איז געווען מפורסם מיט זיין געוואלדיגע
בעולם הזה איז ער געווען רבי ,אבער פון יעצט מידת הצדקה וחסד ,ער האט גאר גרויסע סכומים
זענען מיר רבי'ס. אויס געטיילט פאר עיניים און צובראכענע אידן
פון שטאט ,יעדער האט געטראפן א אפען טיר ביי
עס האט דערציילט דער הייליגער זוהן הרה"ק דעם צדיק וקדוש ,ער האט מיט א מסירת נפש
בעל אמרי יהודה זי"ע ,אז ווען ער איז אנגעקומען צוזאמען געשטעלט גרויסע סכומים פאר צדקה
צו זיך אין שטוב ,האט ער שוין געטראפן א קוויטל וחסד ,אויך איז דער צדיק געווען מפורסם מיט זיין
22
ביידע קינדער פונעם רבין קראנק געווארן מיט א פון די רעבעצין פונעם הייליגען דברי חיים מצאנז
שרעקליכע מחלה ,און די מצב האט זייער נישט זי"ע ,און זי שרייבט דארט ,אז זי האט דעם קוויטל
גוט אויסגעזען ביי ביידע קינדער. געשיקט צו אים ,ווייל זי האט נאך קיינמאל נישט
געהערט פון איר הייליגער מאן דער צאנזער רב זי"ע
ליידער ח' טבת בשנת תרכ"ז איז דער זון אזאנע ווערטער אויף איינעם ,אז ער איז א רבי ,און
הצדיק אשר ישעי זי"ע נפטר געווארן ,אבער בחסדי דערפאר האט זי גלייך געשיקט א קוויטל צו אים.
ד' יתברך איז דער זון רבי לייבוש זי"ע געזונט •••
געווארן און זיך ארויסגעדרייט ,דאן האט מען שוין דער זוהן הרה"ק בעל אמרי יהודה זי"ע האט
פארשטאנען וואס דער צדיק האט געזאגט און דערציילט א מעשה נורא ,וואס פון דעם קען מען
מרמז געווען יום הקדוש. זעהן ,אז דער טאטן זי"ע האט געהאט רוח הקודש,
••• געווען איז דאס יום הקדוש ביינאכט בשנת תרכ"ז,
ווי דערמאנט האט דער הייליגער צדיק נאכדעם וואס מען האט גענדיגט כל נדרי ,און מען
אנגעזאגט בעפאר זיין פטירה ,אז דעם מקום פון האט צוריק געלייגט די ספרי קודש אינעם ארון,
זיין ציון זאל אייביג זיין אפען פאר אידן ,אז מען האט זיך דער טאטע דער הייליגער שפת אמת זי"ע
זאל קענען גרינג צו קומען צום ציון הקדוש ,און אויף געשטעלט און געזאגט א דרשה.
דער זון הרה"ק בעל אמרי יהודה זי"ע האט אויף
דעם זייער מקפיד געווען און נישט געלאזט דעם ער האט אנגעהויבן מיט די ווערטער ,די פסוק
שומר פונעם ביה"ח לייגן א שלאס אויפן ציון זאגט )תהילים ל .י"ג( ְל ַמ ַען יְ זַ ֶמּ ְר כָ בוֹד וְ א יִ דֹּם ד'
הקדוש. אוֹדךָּ ,האט די טאטע זי"ע מסביר עוֹלם ֶ ֱאקי ְל ָ
געווען ,אז עס איז דא צוויי בחינות פון דאנקען
איין צופרי האט דער זוהן דער הייליגער אמרי דעם גרויסן באשעפער ,איינס איז ,ווען א איד
יהודה זי"ע געזאגט פאר זיינע מקורבים ,אז די באקומט א טובה און ווערט געהאלפן מיט א ישועה,
נאכט איז דער טאטע געקומען אין חלום ,און דאן דאנקט דער איד דעם באשעפער אויף די
געהאט תערומות און געזאגט ,היתכן מען האט חסדים וואס דער באשעפער האט מיט אים געטון,
פארשלאסן זיין ציון הקדוש ,און א איד האט נישט און דאן קומט די שבח והודאה צום באשעפער אויף
געקענט צו קומען צום ציון אנצונדען א ליכט. א גרינגערן אופן.
אזוי ווי דער זוהן האט דאס גענדיגט זאגן ,איז דאן איז אבער דא א מענטש ,וואס ח"ו עס איז
א איד אין ביהמ"ד כמעט צוזאמען געפאלן ,און ווען געקומען אויף אים א צרה ,אבער אזוי ווי חז"ל זאגן
מען האט דעם איד דערמינטערט ,האט ער דאך" ,חייב אדם לברך על הרעה ,כשם שמברך על
דערציילט ,אז ער האט א מנהג ,אז אונעם טאג הטובה" ,און ח"ו אויב דער באשעפער שיקט
פונעם יארצייט פון זיינע עלטערן וואס ליגען יסורים של אהבה פאר א איד מיט מיתות בנים
אינעם ביה"ח ווי דער רבי ליגט ,גייט ער אייביג רח"ל ,דארף א איד אויך לויבן און דאנקען דעם
ארויף צו ציון פונעם רבין ,און צינט אן א ליכט גרויסן באשעפער ,ווייל מאיתו לא תצא הרעה ,און
לעילוי נשמתו פונעם צדיק. מען דארף מקבל זיין די יסורים באהבה.
אבער נעכטן איז געווען די יארצייט פון איינע און דאן האט דער הייליגער צדיק מבערזאן
פון די עלטערן ,און ווען ער איז אנגעקומען צום זי"ע מסיים געווען זיינע ווערטער בזה"ל" ,איין
ציון פונעם צדיק ,איז דאס געווען פארשלאסן ,און פאטש אויף אמאל איז נאך צו דערליידן ,אבער
ער האט נישט געהאט די כח אראפ צו גיין צום נישט קיין צוויי ,צו צוויי פעטש האבן מיר נישט קיין
שומר צו בעטן אז ער זאל אויף מאכן דעם ציון ,און כח".
נאכאמאל ארויף גיין צום ציון ,דאן האט דער
הייליגער אמרי יהודה זי"ע הנאה געהאט ,אז ער דער עולם האט נישט פארשטאנען וואס די
האט זיך אייביג געפירט ווי דער הייליגער טאטע ווערטער פונעם צדיק האט געמיינט ,אבער
האט געבעטן ,אז דער ציון זאל נישט פארשלאסן ליידער אפאר וואכן שפעטער יום א' דחנוכה זענען
23
••• ווערן ,ווייל דער הייליגער צדיק מעולם העליון האט
אין תולדות חכמי ברעזאן ווערט געברענגט ,אז געוואלט אייביג זיין אפען ,כדי צו העלפן א איד בעת
איינמאל איז אין שטאט געווען א שווערע מחלוקה מוֹתם
וּב ָצרה אדער סיי וואס יענער ברויךְ ,בּ ַחיֵּ ֶיהם ְ
צווישן צוויי נגידים איבער א געשעפטס ענין ,און א נִ ְפ ָרדוּ.
עס האט כמעט אריינגעשלעפט די גאנצע קהילה •••
אין א גרויסע מחלוקה ,מען איז געקומען צום גאון אין ספרי תולדות גאליציע ווערט דערציילט,
דער הייליגער ברעזאנער רב זי"ע און געבעטן ער אז די תלמידים האבן דערציילט ,אז איינמאל
זאל פסק'ענען די זאך. אינדערפרי נאכן דאווענען האט דער הייליגער
שפת אמת מברעזאן זי"ע זיך געגרייט צו עסן פת
ווען דער צדיק האט דערזען ווי די שנאה שחרית ,ער האט געהאט אויפן טיש א פרישע
פלאקערט ,האט ער נישט געוואלט הערן קיין שום שטיקל ברויט מיט אביסל מאכלים.
טענות פאר ער מאכט שלום ,ער האט זיך צעוויינט
פאר זיי און געזאגט ,אז מחלוקת פארברענט די אבער פלוצלונג איז אריינגעקומען אן
נשמה און נעמט אוועק השראת השכינה פון צווישן ארעמער איד אין שטוב ,אויסגעמוטשעט און
אידישע קינדער ,די צוויי בעלי דינים האבן געזען הונגעריג ,און האט געבעטן עפעס צו עסן ,דער
זיין גרויסן ווייטאג און זיינע ריינע טרערן ,און צדיק האט אן קיין שום טראכטן תיכף
אויפן פלאץ האבן זיי זיך ארומגענומען ,מוחל אוועקגעגעבן זיין גאנצע פרישטיג פארן ארעמאן
געווען איינער דעם צווייטן און געמאכט שלום. מיט א שמייכל און א מאור פנים ,ווען די בני בית
••• האבן געוואלט אים ברענגען אנדערע שפייז ,האט
אין ספר שבחי צדיקים ווערט דערציילט ,אז ער נישט געוואלט נעמען ,זאגנדיג ,אז דער זכות
עס איז געווען א חשובער איד וואס איז שוין געווען פון פיטערן אן ארעמאן גיט אים פיל מער כוח ווי סיי
פארהייראט העכער פופצן יאר און האט נאך נישט וועלכע שפייז וואס ער וואלט געגעסן פאר זיך
זוכה געווען געהאלפן צו ווערן מיט זרע של קיימא, אליין.
ער איז ארומגעפארן צו עטליכע צדיקים און זיך •••
מזכיר געווען אז ער זאל שוין געהאלפן ווערן מיט אין ספר שפתי צדיקים ווערט געברענגט ,אז
א קינד ,ביז ער איז אנגעקומען קיין ברעזאן צום עס איז געווען א מעשה מיט א איד וואס איז
הייליגן שפת אמת זי"ע. שטארק קראנק געווארן ,און די דאקטוירים האבן
שוין כמעט אויפגעגעבן אויף אים ,די משפחה איז
ער איז אריין מיט א קוויטל און אויסגעבראכן געקומען צו לויפן מיט טרערן צום הייליגען
אין א ביטער געוויין ,דער צדיק דער הייליגער שפת ברעזאנער רב ער זאל מתפלל זיין און פועלן א
אמת האט גענומען דעם קוויטל ,געקוקט דערין א רפואה פאר דעם חולה.
לאנגע צייט ,און געזאגט פאר דעם איד" ,גיי אהיים
דער צדיק האט זיך פארטראכט און אריין אין
מיט בטחון ,נעם אויף זיך צו שטיצן תלמידי חכמים א גרויס דביקות ,גענומען דעם קוויטל אין דער
מיט א ברייטע האנט ,און ביז א יאר ארום וועסטו
האנט ,און געזאגט מיט א שטארקע זיכערקייט,
האלטן א קינד אין די הענט" ,דער איד האט אזוי "דער אויבערשטער וועט העלפן ,ער וועט בקרוב
געטון ,ער האט פארטיילט צדקה פאר לומדי תורה, שטיין אויף די פיס און האבן א גאנצע רפואה" ,די
און פונקט צום יאר איז אים געבוירן געווארן א
משפחה האבן געגלייבט מיט אמתע אמונת
געזונט אינגל. צדיקים ,אז דער צדיק גייט ברענגען א ישועה פארן
••• חולה.
אין מעשיות וזכרונות גאליציע ווערט
דערציילט ,אז א בחור פון א חשובע שטוב אין אין עטליכע טעג האט זיך דער מצב פונעם
שטעטל איז אויסגעוועלט געווארן צו מוזן גיין חולה איבערגעדרייט לטובה ביז ער איז געווארן
דינען אין דער צארישער מיליטער ,וואס דאס איז אינגאנצן געזונט ,און צדיקים האבן מעיד געווען,
געווען א שרעקליכע סכנה פאר אידישקייט און "אז דער צדיק האט געהאט א כוח הפועל בישועות
פארן לעבן ,די עלטערן זענען געקומען צו לויפן ווייל זיין מויל איז געווען גאר הייליג און ריין".
24
פארענט פון זיך ,זיין קאפ איז שטענדיג געווען צום הייליגען ברעזאנער רב זי"ע מיט גרויס שרעק
איינגעבויגן אראפ מיט א פחד און אימה ,און מען און האבן געבעטן א ישועה.
האט געקענט זען אויף זיין צורה ווי ער איז
אינגאנצן אין א צווייטער וועלט ,אפילו ווען דער צדיק האט געהייסן דעם בחור זאגן יעדן
מענטשן פלעגן אים באגריסן מיט שלום עליכם, טאג קאפיטל קכ"א אין תהלים )"שיר למעלות אשא
האט ער געענטפערט אן קוקן דעם מענטש אין עיני אל ההרים"( מיט גרויס כוונה ,און ער האט
פנים ,און ער פלעגט זאגן פאר זיינע נאנטע ,אז דער צוגעלייגט" :זארג נישט ,די אויגן פון די דאקטוירים
מענטש מוז היטן זיינע אויגן ,ווייל אן ריינע אויגן ביי דער מיליטער קאמיסיע וועלן זיין
קען מען נישט האבן קיין ריינע מחשבה צום פארבלענדעט" ,דער בחור האט אויסגעפאלגט
דאווענען און לערנען. וואס דער צדיק האט אים געהייסן ,און ווען דער
••• בחור איז געשטאנען פאר דער קאמיסיע ,האבן די
אין ספר תולדות אנשי מופת ווערט דערציילט, הויפט אפיצירן געזען אויף אים עפעס א מאדנע
אז דער צדיק דער הייליגער שפת אמת זי"ע האט סימן וואס האט גארנישט געהאט מיט דער
זיך געפירט מיט א געוואלדיגע פרישות אין עניני מציאות ,און זיי האבן אים תיכף גע'פטור'ט פון די
אכילה ,און מען האט כמעט נישט געזען ביי אים מיליטער און אהיימגעשיקט אלס אומטויגליך צום
קיין שום תאוות עולם הזה ,זיין עסן איז געווען גאר דינסט.
ווייניג ,פשוט וויפיל ס'האט אויסגעפעילט צו •••
האלטן די נשמה אינעם גוף צו קענען דינען דעם אין ספר נחלת צדיקים ווערט דערציילט ,אז א
בורא ,פארן נעמען א שטיקל מאכל אין מויל סוחר פון ברעזאן וואס פלעגט האנדלען מיטן
פלעגט ער זיך פארטראכטן מיט גרויס כוונה און פארקויפן געוויסע סחורה ,איז אריינגעפאלן אין
מורא ,און מען האט געזען ווי ער טראכט נאר צו שווערע חובות ביז ער איז געשטאנען אויפן שוועל
הייליגן דעם גוף און אויסרייניגן די ניצוצות פון פארלירן זיין גאנץ פארמעגן און זיין הויז ,ער
הקדושים. איז אריין צום צדיק דער הייליגער שפת אמת
מברעזאן זי"ע און מיטן לעצטן ביסל האפענונג,
איינמאל האט איינער פון די מקורבים אים דערציילט פארן צדיק זיין גרויסע צרה וואס ווארט
געפרעגט פארוואס ער איז אזוי פארזיכטיג אפילו אים ליידער אפ אויב ער פארלירט זיין פרנסה.
מיט פשוט'ע מאכלים ,האט ער געענטפערט ,אז א
מענטש וואס וויל שפירן די זיסקייט פון קדושה אין דער ברעזאנער רב האט אים געזאגט" ,פאר
לערנען מוז ערשט אויסרייניגן דעם גוף פון יעדע נאכאמאל צום יריד ,און קויף איין סחורה וואס
גשמיות'דיגע הנאה. אנדערע קוקן נישט דערויף ,און פארלאז זיך נאר
••• אויפן בורא עולם" ,דער סוחר האט געפאלגט,
אין תולדות חכמי גאליציע ווערט דערציילט, כאטש עס האט אויסגעזען אומפארשטענדליך,
אז ווען דער הייליגער שפת אמת זי"ע פלעגט זיצן קורץ נאכדעם וואס ער האט איינגעהאנדלט די
ביינאכט אליין אין זיין חדר מיוחד און לערנען סחורה ,איז פלוצלונג געווארן א גרויסער מאנגל
ספרי קבלה און תורת הנסתר ,איז א שרעק געפאלן אין יענעם מאטעריאל ,און די פרייזן זענען
אויף יעדן וואס איז נאר צוגעגאנגען צום טיר ,די געשטיגן דרייפאכיג ,און ער האט פארקויפט אלעס
משמשים האבן דערציילט ,אז מען פלעגט הערן א מיט א געוואלדיגן רווח ,און מיט די געלט
געשריי און א קרעכץ פון זיין הארץ פאר גרויס אפגעצאלט אלע חובות און געווארן א גרויסער
התלהבות ,און זיין גאנצער קערפער פלעגט גביר.
ציטערן ווי א פידל פון גרויס דביקות הבורא. •••
אין ספר עטרת צדיקים ווערט געברענגט ,אז
איין מאל איז א מקורב אריינגעקומען שפעט מען פלעגט דערציילן ,אז ווען דער הייליגער בעל
ביינאכט ברענגען וואסער ,און ער האט געזען ווי שפת אמת זי"ע פלעגט גיין אין גאס ,איז זיין
דער צדיק זיצט מיט א ברענענדיגע צורה און א קדושה געווען אזוי גרויס ,אז ער האט קיינמאל
הייליגן גלאנץ אויפן פנים ,אז ער האט זיך נישט אויפגעהויבן די אויגן העכער ד' אמות
25
און נאך א לאנגן טאג פון עסקנות ציבור ,ווען דערשראקן און תיכף צוריקגעצויגן ,דער צדיק
יעדער איז שוין געגאנגען שלאפן ,האט מען געזען האט געלעבט א גאנץ לעבן העכער די נאטור פון
דאס ליכט ברענען אין זיין חדר לימוד. די וועלט.
•••
ער פלעגט זיצן איבער די גמרא און ספרי נגלה אינעם הקדמה צום ספר שפת אמת ווערט
שעות אויף שעות ,און ער האט געלערנט מיט אזא געברענגט ,אז דער צדיק האט זיך איינמאל
קול און ברען אז מען האט געמיינט ער לערנט דעם פארטראכט איבער די גרויסקייט פון תורת הנסתר
סוגיא איצט צום ערשטן מאל אין לעבן ,ער פלעגט און די טיפע סודות וואס ליגן אין יעדן אות פון דער
חזר'ן גאנצע מסכתות אויף איין אטעם ,און ער הייליגער תורה ,און אן קיין שום ספר פארענט פון
האט געזאגט פאר זיינע קינדער ,אז דער גרעסטער זיך ,בלויז פון זיין געוואלדיגן זכרון און טיפן
תענוג וואס א מענטש קען האבן אויף דער וועלט, פארשטאנד ,האט ער אפגעשריבן זעקס-און-
איז די הארעוואניע און יגיאות אויף א שטיקל תורה. צוואנציג טיפע פירושים און מהלכים נאר אויף דעם
איין גרויסן אות "ב'" פון ווארט בראשית ,און נאך
צוויי-און-דרייסיג אופנים אויפן גאנצן ווארט
בראשית ,אלעס געבויט אויף ספרי קבלה ,נגלה און
חסידות ,ווען גדולי הדור האבן שפעטער געזען די
כתבים וואס זענען געדרוקט געווארן אין זיין ספר
שפת אמת ,זענען זיי געשטאנען פארגאפט ווי אזוי
איין מוח קען ארומנעמען אזויפיל טיפע חכמה אין
איין איינציגן אות.
•••
אין ספר זכרון לראשונים ווערט געברענגט ,אז
איינמאל איז פארגעקומען א גאר שווערע און
קאמפליצירטע שאלה אין שטאט ברעזאן בנוגע א
מקוה און עניני טהרה ,וואס עטליכע גרויסע רבנים
און מורי הוראה פון דער געגנט האבן זיך
געמוטשעט דערין עטליכע וואכן און האבן נישט
געקענט קומען צו א קלארן באשלוס.
מען איז אריבער געגאנגען צום הייליגען
ברעזאנער רב זי"ע אינמיטן דער נאכט ,דער צדיק
האט אויסגעהערט די שאלה ,און תיכף אנגעהויבן
אויסרעכענען פון אויסנווייניג גמרא ,ראשונים,
שולחן ערוך און שאלות ותשובות פון פריערדיגע
פוסקים ,אות באות ,און האט געוויזן א קלארן פסק
ווי די זון אינמיטן טאג ,די רבנים זענען ממש ארויס
פון התפעלות און געזאגט אז זיין בקיאות אין ש"ס
ופוסקים איז געווען פונקט אזוי גרויס ווי זיין
גדלות אין חסידות און קבלה.
•••
אין ספר נחלת צדיקים ווערט דערציילט ,אז
זיינע נאנטע האבן דערציילט ,אז טראץ דעם וואס
ער איז געווען פארנומען אלס שטאטס-רב מיט
דיינות ,דיני תורה און העלפן יעדן איד ,איז ביי אים
תורה געווען דאס גאנצע לעבן אן קיין שום הפסק,
26
יעדער איד וואס איז געקומען צו דעם צדיק ,האט
יארצייט כ' אלול
גלייך געשפירט ,אז דא שטייט מען בעפאר א איד
א עובד ד' בקדושה ובטהרה ,דער צדיק האט הרה"ק רבינו משה ארי' ב"ר ישראל זי"ע) ,פריינד(
אייביג געהאט א שמייכל אויפן פנים און אריין בעל עטרת יהושע
געברענגט שמחה אין יעדן איינעם ,ער האט זיך גאב"ד ירושלים ועדה החרדית
מכניע געווען פאר יעדן ערליכען איד ,און אפילו
פאר פשוטע מענטשן האט ער אייביג געהאט אן ער איז געבוירן אין שטאט הוניאד ,ו' תשרי בשנת
הכנעה. תרס"ד.
ווי באקאנט האט דער הייליגער שינאווא רב צו זיין טאטן הרה"ק רבי ישראל פריינד אב"ד
זי"ע מפרש געווען דעם נוסח ,וואס מען זאגט שבת הוניאד זי"ע,
קודש ביים זמר מנוחה ושמחה" ,הוּא ֲא ֶשׁר ִדּ ֶבּר בן הרה"ק רבי אברהם יהושע פריינד בעל מאור
ְל ַעם ְסגֻ ָלּתוָ ,שׁמור ְל ַק ְדּשׁו ִמבּאו וְ ַעד ֵצאתו ",האט יהושע מנאסויד זי"ע,
דער הייליגער שינאווא רב זי"ע געזאגט ,אז די בן החסיד המפורסם מוה"ר משה ארי' פריינד
ווארט " ִדּ ֶבּר" גייט ארויף אויף א מנהיג ישראל ,און ראה"ק בסיגוט זי"ע,
דאס מיינט דער פסוק ,ווער קען זיין א אמת'ע בן הרה"ק רבי יהושע קראלער זי"ע,
מנהיג ישראל ,דער וואס איז אפגעהיטן בקדושה בן הגה"ק רבי יצחק אב"ד פאפא זי"ע,
וטהרה פון ווען ער קומט אויף דער וועלט ,ביז ער בן הגה"ק רבי אליעזר זי"ע,
גייט אוועק פון די וועלט. מגזע הגה"ק בעל השל"ה הקדוש זי"ע,
אויך מגזע פונעם דעם הייליגען רמ"א זי"ע און
דאס קען מען זאגן אויפן הייליגען ירושלימער מהרש"ל המהר"ם און הגה"ק בעל הש"ך זי"ע,
רב זי"ע ,וואס צדיקים וואס האבן אים געקענט נאך וואס דער הייליגער שינאווער רב זי"ע האט זיך
פון אלס קינד האבן מעיד געווען ,אז ער האט זיך אויסגעדריקט אויף די משפחה בזה"ל" ,א כשר'ע
געפירט מיט א געוואלדיגע קדושה וטהרה ,און ער משפחה".
האט ארויס געברענגט א געוואלדיגע התפעלות
ביי אידן וואס האבן אים געקענט נאך פון אלס און צו זיין מאמע הרבנית הצדקת מרת שרה ע"ה,
קינד ,ער איז שוין דאן געווען אפגעשייט פון אלע הי"ד,
תענוגים גשמיים. בת הגה"ק רבי זאב וואלף גאלדבערגער אב"ד
הוניאד זי"ע,
אויך אויף די עלטערע יארן האט מען געזען בן הגה"ק רבי ברוך זי"ע,
זיין צהלות פנים ,וואס אפילו די דאקטורים אין מגזע הגה"ק רבי יוסף קארו בעל בית יוסף זי"ע,
שפיטאל סוף ימיו האבן באוואונדערט ,אז א ומגזע הגה"ק המקובל האלקי רבי שמשון
מענטש וואס איז אין די יארן פון דעם הייליגען רב מאוסראפאלי זי"ע.
זי"ע ,זאל האבן אזא הדרת פנים ווי דער הייליגער
רב האט דאן געהאט ,און עס איז מקובל פון דעם הייליגען נאמען האט מען געגעבן פארן
צדיקים אז דאס האט מיט די מדרגת הקדושה פון א צדיק ביים ברית ,נאכן זיידן החסיד מפורסם רבי
איד. משה ארי' פריינד ראה"ק בסיגוט זי"ע ,וואס צדיקים
האבן געזאגט אויף דעם זיידן ,אז אפילו זייענדיג א
אויך דערציילט מען ,אז בשעת מען האט דעם ראש הקהל איז ער געווען א גרויסע קדוש ,און מען
רב זי"ע אריין געפירט מיטן אמבולנס דעם לעצטן האט ביי אים געקענט פויעלען גרויסע ישועות.
שבת קודש בחייו ,און מען האט פראבירט צו
סטאבלעזירן דעם מצב ,האט דער צדיק וקדוש ער איז געווען א גאון וגדול בתורה ובחסידות,
געהאט איין דאגה ,אז ער ליגט אויפן ריקן ,וואס א צדיק אמת און א קדוש וטהור ,ער איז געווען א
דאס איז קעגן די הלכה פון שולחן ערוך ,ווייל דאס אוהב שלום ורודף שלום ,ענוותן גדול ושפל ברך,
איז געווען אויפן מחשבה פין דעם צדיק כל ימי ער איז געווען מפורסם אלס א גרויסע פועל
חייו. ישועות ,זיין רעדן איז אייביג געווען בנחת ,און
27
וואס איז געווען באוויסט אלס איינע פון די דער רב זי"ע האט כסדר געזאגט ,אז דער
גרעסטע מומחים בדיני ממונות. טאטע זי"ע האט זיין גאנץ לעבן געברענט פאר
קדושת שבת קודש ,און יעדן שבת קודש פלעגט
ער האט חתונה געהאט מיט הרבנית הצדקת מרת דער טאטע ,ווען די קינדער זענען נאך געווען גאר
בילא ע"ה, קליין ,נעמען די קינדער אויפן שויס און געפרעגט
בת הגה"ק רבי ברוך גאלדבערגער אב"ד פיר זי"ע, דעם מאמר הזוה"ק "מאי שבת" וואס איז שבת ,און
)חתן הגה"ק רבי זאב וואלף גאלדבערגער אב"ד די קינדער זענען שוין געווען געוואוינט צו
הוניאד זי"ע(, ענטפערן" ,שמא דקודשא בריך הוא" ,אז שבת
בן הגה"ק רבי מנשה גאלדבערגער מסטרופקוב קודש איז דעם באשעפער נאמען.
זי"ע.
ער איז געווען באוויסט אלס א געוואלדיגע
בשנת תרצ"ב ווען די זיידע דער הייליגער עניו ,ער האט באמת ביי זיך געהאלטן אז ער איז
נאסוידער רב זי"ע איז נסתלק געווארן ,האט דער גארנישט ,די מקורבים האבן דערציילט ,אז
זון הרה"ק רבי חנוך העניך זי"ע איבער גענומען איינמאל איז א איד געקומען צום רב זי"ע ,און
דאס רבנות אין שטאט נאסויד ,אבער ליידער האט געבעטן אז דער רב זאל אים געבן חיזוק ,האט דער
ער נישט מעריך ימים געווען און ער איז נסתלק רב מיט זיין גרויסע עניוות געזאגט ,איך אליין פאר
געווארן בשנת תרצ"ג ,און זיין זון איז נאך דאן מיר ברויך אויך חיזוק ,ווייל דער צדיק האט ביי זיך
געווען גאר יונג ,האט הרה"ק רבי משה ארי' גאב"ד באמת געהאלטן אז ער איז גארנישט.
ירושלים זי"ע איבער גענומען דאס רבנות אין
נאסויד ,כדי צו האלטן דאס רבנות ,אז ווען דער זון איינמאל האט א איד געבעטן ,אז דער רב זאל
וועט גרויס ווערן זאל ער איבער נעמען דעם פלאץ אים בענטשן מיט א ברכה אויף יראת שמים ,האט
פון זיין טאטן אין נאסויד ,און דאן איז ער אריבער דער רב מיט זיין שפלות געזאגט ,איך ברויך אויך
צום שטאט רוגנא ,און דארט איז ער געווען פאר א אז מען זאל מיך בענטשן מיט יראת שמים ,און ווען
שטיק צייט. איינער איז אמאל געקומען בעטן ,אז דער רב זאל
אים געבן היתר הוראה ,האט דער רב געזאגט מיט
אביסל שפעטער האט אים דער הייליגער א תמימות ,איך פארשטיי באמת נישט פארוואס
צדיק הרה"ק רבינו יואל מסאטמאר זי"ע געבעטן, אידן בעטן מיר היתר הוראה ,איך בין דאך אויך
צו קומען דינען אלס ראש ישיבה אין די ישיבה אין נישט קיין מושלם אין הוראה.
שטאט סאטמאר ,ווי באוויסט האט דער רב זי"ע
געהאלטן דעם סאטמאר רבי זי"ע אלס זיין רבו אלס קינד האט ער געלערנט ביים מלמיד
מובהק ,אויך איז ער אימאפיציעל געווען דער החסיד רבי אברהם מארטין זי"ע הנקרא בפי כל
דומ"ץ אין שטאט סאטמאר ,און רבינו הקדוש האט "רבי אברהמ'לע אינטערדאמער" ,וואס איז געווען
איבער געגעבן דאס הנהגה בהלכה אין זיינע הענט. א געוואלדיגע ירא שמים און א צדיק נסתר און א
עובד השם בקדושה.
ליידער בשנת תש"ד האט דער צדיק וקדוש
מיט געטיילט דעם זעלבן גורל ווי א גרויס חלק פון ער האט זיך מסתופף געווען ביי די צדיקי הדור
כלל ישראל ,און ער איז אנגעקומען צום ובתוכם די קינדער פונעם הייליגען דברי חיים
טרויעריגע לאגער אין אוישוויץ אונטער די הענט מצאנז זי"ע ,הרה"ק רבי שלום אליעזר מראצפערט
פון די דייטשן ימ"ש ,דארט האט ער ליידער זי"ע הרה"ק רבי ישעי'לע מטשחויב זי"ע ,וואס די
פארלוירען זיין אשת נעוריו און 8קינדער וואס רב זי"ע איז געווען שטארק מקושר לבית צאנז.
דער צדיק האט ליידער מקריב געווען על קידוש
השם הי"ד. נאך ווען ער איז געווען גאר יונג ,האט אים זיין
טאטע אויף גענומען אלס זיין געהילף מיטן פירן
אפילו זייענדיג גאר שטארק צובראכן דעם ישיבה אין שטאט הוניאד ,און ביי די 18יאר
פארלירענדיג זיין גאנצע משפחה ,האט זיך דער האט אים די זיידע מצרף געווען אלס איינע פון די
הייליגער צדיק מחזק געווען און עוסק געווען דיינים בהוראה ,צוזאמען מיטן גרויסן גאון הגה"ק
בתורה ועבודה מיט א מסירת נפש ממש ,ער האט רבי אברהם שלמה הכהן כ"ץ אב"ד ריסקווא זי"ע,
28
צדיק בשנת תשי"א זיך אריבער געצויגען קיין ארץ דארט געלערנט גמרא בעל פה פון וואס ער האט
ישראל. געדענקט ,און אויך געלערנט תורה מיט די אידן
דארט אין לאגער ,אויך האט ער מיט א מסירת נפש
אזוי ווי דער צדיק איז אנגעקומען קיין ארץ זיך משתדל געווען ח"ו נישט צו מחלל שבת זיין,
ישראל ,און זייענדיג א גאון הגאונים און א קדוש און אויך נישט צו עסן ח"ו מאכלות אסורות ,און
וטהור און א לוחם מלחמת ד' מיט א מסירת נפש, דאס אלעס האט ער געטון מיט א געוואלדיגע
האבן זיך אידן יראים ושלמים גלייך מדבק געווען מסירת נפש.
צו דעם צדיק ,אידן זענען געקומען צו דעם צדיק
וויבאלד ער איז געווען געשטעלט אויף די
אפילו נאר צו כאפן א בליק אויף זיין צורת קדשו,
וואסער אין לאגער ,פלעגט ער ארום גיין טיילן
וואס מען האט גלייך געזען אז די קדושה ריעט
פאר די אידישע קינדער וואסער ,אז מען זאל זיך
אויף דעם צדיק.
קענען דער האלטן ביים לעבן ,אבער ער האט
געפאדערט אז די אידן זאלן מאכן א ערליכע ברכה
ווען רבינו הקדוש מסאטמאר זי"ע האט מייסד
ווען מען טרינקט וואסער ,און כסדר מחזק געווען
געווען דעם ישיבת ייטב לב אין ירושלים ,האט ער
די אידן ,אז דער זעלבער באשעפער פון בעפאר איז
אויף גענומען דעם רב זי"ע אלס ראש ישיבה אין די
נאכאלץ די באשעפער ,און ער וועט בקרוב אונז
ישיבה ,און דארט האט דער הייליגער צדיק מרביץ
אויסלייזען פון די הענט פון די רשעים ,אויך איז
תורה געווען פאר טויזענטער תלמידים פאר
באוויסט ,אז אין לאגער האט ער געלערנט
איבער 40יאר כולן שוין לטובה ,ביי זיינע תלמידים
בחברותא מיט הרה"ק רבי יקותיאל יהודה
איז ער געבליבן ביז צו די פטירה מיטן נאמען "דער
הלברשטאם אב"ד קלויזענבורג זי"ע.
הייליגער ראש ישיבה".
נאכן באפרייט ווערן בחסדי ד' פון די הענט פון
די קשר וואס דער ראש ישיבה האט געהאט די דייטשן ימ"ש ,האט זיך דער צדיק צוריק
מיט זיינע תלמידים איז ממש נישט צום באשרייבן, געקערט צום שטאט סאטמאר ,און מיט מסירת
ער איז געווען צו זיין ווי א טאטע צו זיינע אייגענע נפש אנגעהויבן אויף שטעלן אידישקייט און אויף
קינדער ,מיט יעדן פון זיינע תלמידים און אויך געשטעלט די קהלה דארט אין סאטמאר.
סתם מענטשן וואס זענען געווען נאנט ,האט ער
ער האט נאך די מלחמה חתונה געהאט בזיווג שני
זיך באמת מיט געפרייט ווען עס איז געווען ביי
מיט הרבנית הצדקת מרת פריידא ע"ה,
יענעם א שמחה ,ווי עס וואלט געווען זיין אייגען
בת הרה"ק רבי פנחס יוסף דאכנער זי"ע,
קינד ,און ח"ו ווען מען איז צו אים געקומען מזכיר
נכד הרה"ק מגארליץ זי"ע,
זיין א צרה אדער א חולה ,האט מען ממש געזען ווי
ונכד הרה"ק בעל דברי חיים מצאנז זי"ע,
עס טרעט אים צו צום הארץ ,ער האט מיט געפילט
אבער ליידער האט דער צדיק פארלוירן די זיווג
יענעמס צער און באמת געהאט עגמת נפש אז ביי
שני און האט ליידער פון דעם זיווג נישט געהאט
יענעם איז ל"ע דא א צרה.
קיין קינדער.
אפאר יאר שפעטער האט ער חתונה געהאט מיט
זיינע טייערע תלמידים קענען דערציילן
הרבנית הצדקת מרת טשארנא ע"ה,
הונדערטער מעשיות וואס מען האט געהאט ביי
בת הר"ר משה טארים זי"ע) ,בן אחר בן פון הרה"ק
דעם ראש ישיבה ,וואס ברענגט ארויס זיין קשר
רבי מענדעלע מרימנוב זי"ע(,
וואס ער האט געהאט מיט די תלמידים ,און
זי האט מיט געברענגט א קינד הרה"צ רבי מנחם
הונדערטער אידן זענען ביי דעם צדיק געהאלפן
מענדיל טארים פונעם פאריגן זיווג ,און דער
געווארן מיט ישועות למעלה מדרך הטבע,
הייליגער רב זי"ע האט דעם קינד אויף געצויגען ווי
צענדליגע מעשיות דערציילט מען ,ווי דער צדיק
אן אייגען קינד.
האט מתפלל געווען און אינזין געהאט אידן וואס
זענען געקומען זיך מזכיר זיין ,און נישט נאך ווען די קומוניסטים האבן איבער גענומען
געלאזט ביז מען איז אים געקומען מבשר זיין די רומניה ,און עס איז געווארן שווערער און
בשורה טובה ,אז מען איז געהאלפן געווארן. שווערער צו דינען דעם באשעפער ,האט דער
29
גיין מיטן שטעקן ,האט די רעבעצין געזאגט ,אז בשנת תשט"ו איז ער געווארן א חבר אין דעם
אלע חברי הבד"ץ גייען מיט אזא שטעקן, וועד בית היתומים בית לפליטות אין ירושלים ,ווי
עס האבן זיך אויף געהאלטן הונדערטער יתומים
האט דער רב געזאגט ,אוודאי די אלע זענען און יתומות וואס האבן ליידער נישט געהאט קיין
דאך גרויסע מענטשן ,אבער איך וואונדער מיך שטוב ווי צו וואוינען ,און דער צדיק מיט זיין לב
טאקע פארוואס מען האט מיך אויף גענומען אלס טוב האט גאר אסאך געזארגט פאר די קינדער אז
ירושלים רב ,מן הסתם האט מיר די מזל צו עס זאל זיי דארט גארנישט פעילען.
געשפילט ,ווייל דאס האט דער צדיק באמת
געהאלטן פון זיך ,אז ער איז באמת גארנישט. בשנת תשל"ט ווען כבה נר מערבי און דער
צדיק הדור רשכבה"ג רבינו יואל מסאטמאר זי"ע
בשנת תשנ"ו האט ער אויף געשטעלט די איז נסתלק געווארן ,האט מען דאן אויף גענומען
תלמוד תורה חיי עולם המקורית ,און אויך א ישיבה דעם רב זי"ע אלס ממלא מקום אלס ראב"ד
קטנה און א ישיבה גדולה ,וואס נאכן פטירה האט ירושלים ,דארט אויף דעם פאסטן האט דער צדיק
מען די ישיבה און תלמוד תורה געריפן אויפן געדינט מיט א געוואלדיגע געטריישאפט און לוחם
נאמען פונעם רב זי"ע "מוסדות רמ"א". געווען מלחמת ד' און מכריז געווען דעם דבר ד'
בירושלים מיט א געוואלדיגע מסירת נפש.
מען קען אפילו נישט מסביר זיין דעם עבודת
הקודש פון דעם צדיק וקדוש ,וואס אפילו אין זיינע ער איז געווען בידידות מיט אלע רבנים און
עלטערע יארן האט ער אפגעראכטן אן עבודה צדיקים בדורו ,יעדער איינער ,אפילו די וואס זענען
וואס א יונגערמאן קען נישט אפרעכטן ,און אלעס נישט געווען בשיטה ווי אים ,האבן דעם צדיק
איז צו געגאנגען מיט א ברען און אש דקדושה ,סיי מעריץ געווען און מכבד געווען ,ער איז געווען דער
דאס דאווענען ,וואס פאר ווער עס האט נאר ראש וראשון לכל דבר שבקדושה און זיך ארויס
געהאט די זכי' דאס מיט צו האלטן ,ווי דער צדיק געשטעלט אויפן פראנט ווען עס איז געקומען צו
זייענדיג א עלטערער איד שטייט און ברענט מיט סיי וואס האט נוגע געווען בעניני הדת.
א התלהבות דקדושה און דאווענט פארן אויך האט ער זיך צו געשטעלט צום הייליגען
באשעפער. רבין זי"ע קעגן די ציונים ,און לוחם געווען אויף
יעדן גזירה וואס די ציונים האבן ארויסגעגעבן אויף
ווער רעדט נאך פון די הייליגע טישן ,ווי מען אחינו בני ישראל בארצנו הקדושה ,און בחייו האט
האט געזען דעם צדיק ברענען פארן שבת קודש ער זוכה געווען צו מבטל זיין גזירות רעות וואס
מיט זיין ווארעמע קול פיל מיט נעימות ,זיין קידוש וואלט ח"ו געקענט אראפ פירן אידישע קינדער פון
די זמירות פון שב"ק אלעס איז געזאגט געווארן דרך ישראל סבא ,אבער דער צדיק וויסענדיג אז
מיט א שמייכל און א זיסקייט וואס האט צונומען דאס עגזיסטענץ פון כלל ישראל ווענט זיך אין
יעדן וואס איז דארט געווען. מסירת נפש ,האט ער זיך ארויס געשטעלט בחרב
ובחנות און נישט געלאזט אז מען זאל נאכלאזן
ווער רעדט נאך פון די ימים נוראים ווי דער קיין זוז כל שהוא פון אידישקייט.
צדיק האט אפ געראכטן אן עבודה ראש השנה יום
הקדוש און סוכות ,און ווען מען דערמאנט זיך די בשנת תשמ"ט ווען דער הייליגער מנחת יצחק
הייליגע הקפות פונעם צדיק ,וואס אפילו פשוטע זי"ע איז נסתלק געווארן ,האט מען אים אויף
אידן האבן געקענט זעהן ,אז דער צדיק איז עוסק גענומען אלס גאב"ד העדה החרדית ,וואס אויף
אין הויעכע ענינים און איז בכלל נישט אויף דעם דעם פאסטן האט ער געדינט ביז צו זיין הסתלקות.
עולם ,ער האט מיט זיינע ווייעדיגע פיס געטאנצען
און זיך געפרייט מיט די תורה הקדושה ,און יו"ט מען דערציילט ,אז ווען ער איז געווארן גאב"ד
שנית ווען די אמעריקאנע אידן האבן דאך געהאט ירושלים ,האט מען אים געקויפט א שיינעם
דעם צווייטן טאג יו"ט ,ווען מען איז געקומען צום שטעקן ,און דער רב מיט זיין געוואלדיגע עניוות
רב אויף יו"ט ,איז דער צדיק געגאנגען זיך מיט האט געזאגט פארן רעבעצין ,אז ער שעמט זיך צו
30
צדיק האט געליינט דעם קוויטל ,און ווען ער פרייען מיט די אידן און געהאלטן פאר א זכי' אז ער
ענדיגט ליינען דעם קוויטל פרעגט ער דעם איד ,די קען זיך פרייען מיט די תורה הקדושה נאך א טאג.
נעמען אונעם קוויטל שטימען ,דער איד קוקט
איבער דעם קוויטל און זאגט אז יא ,אבער אזוי וויפיל פון זיינע נאנטע תלמידים קענען מעיד
האט זיך עס איבער גע'חזר'ט אפאר מאל. זיין ,אז דער צדיק האט געקענט בטעות דורך
לערנען די גאנצע נאכט ממש אן זיך צולייגען אין
ביז דער איד האט איבער געקוקט דעם קוויטל א בעט ,און דאס איז געווען מיט א געוואלדיגע
האט ער געזען ,אז צוויי פון זיינע שנירן האבן זייער פשטות ,און ווען דער צדיק האט זיך שוין יא אריין
ענדליכע נעמען) ,ווי למשל רחל בת בילא ,און די געלייגט אין בעט ,איז דאס געווען מיט א הכנה
אנדערע בילא בת רחל( ,און דער איד יאגענדיג זיך דרבא ,ער פלעגט מקפיד זיין צו ליגען אין בעט
צו שרייבן דעם קוויטל האט געמאכט א טעות ,דער נישט אזוי באקוועם ,כדי ער זאל קענען גרינג
איד האט גלייך פאראכטן דעם טעות ,און איבער אויפשטיין און נישט הנאה האבן צופיל פון די
געגעבן דעם קוויטל פארן רב זי"ע ,האט זיך דער וועלט ,און דאס זעלבע איז געווען מיט זיין עבדות
רב אנגערופען מיט זיין עניוות און א שמייכל, האכילה ,וואס איז אויך געווען מוקדש נאר כדי צו
"אוודאי וועט מען שוין זאגן אז דאס איז א מופת, האבן כח צו דינען דעם באשעפער ,גאנצע טעג
אבער באמת איז איינע פון די נעמען א קרוב האט דער צדיק פשוט געקענט פארגעסן צו טועם
מיינער" ,ווייל דער צדיק האט כסדר פראבירט צו זיין ,און נאר ווען מען האט אים דערמאנט ,האט ער
באהאלטן זיין גרויסן כח. געגעסן עפעס נאר כדי יוצא צו זיין.
•••
א איד וואס איז געווען גאר שטארק מקורב זיינע הייליגע דברי תורה און שו"ת ופסקים זענען
ביים רב זי"ע ,אויך די קינדער זיינע זענען אויך געדריקט געווארן אין די ספרים.
געווען גאר נאנט צום רב זי"ע ,איז דער טאטע ספר עטרת יהושע ,על התורה ,ועל המועדים,
געקומען מזכיר זיין דעם בחור פאר א שידוך ,און חידושים על הש"ס,
דער רב האט אייביג שיין אנגעווינטשן ,אז דער ספר מרא דשמעתתא ,מפסקיו בהלכה.
בחור זאל א חתן ווערן בקרוב.
ליידער האט דער צדיק וקדוש נישט איבער
אבער ווען דער בחור איז געווארן 21יאר אלט געלאזט קיין זש"ק ,און ווי עס איז מקובל פון
איז דער טאטע געקומען צום רב ,און זיך צדיקים הראשונים קען מען ביי א צדיק וואס האט
גע'עקש'נט ,אז ער גייט נישט ארויס ביז די רב איז נישט איבער געלאזט קיין זש"ק ,גאר אסאך פועל'ן
אים מבטיח אז דער זון וועט א חתן ווערן ,דער צדיק ביום היארצייט ,וויבאלד דער צדיק וועט זיך זיכער
האט זיך פארטראכט ,און דאן זאגט ער פארן טאטן, מטריח זיין בעולם העליון פאר ווער עס טוט עפעס
די כלה איז דאך נאכנישט קיין 18יאר אלט ,כך הוה לטובת נשמתו.
אפאר וואכן שפעטער איז דער בחור א חתן
געווארן ,און געציילטע טעג בעפאר דעם שידוך איז נסתלק לגנזי מרומים בשיבה טובה בן צ"ב שנה,
די מיידל געווארן 18יאר אלט. כ' אלול בשנת תשנ"ו ,ומנוחתו כבוד איז אונעם
••• ביה"ח אויפן הר הזיתים אין ירושלים.
א איד וואס איז געווען גאר נאנט צום הייליגען
רב זי"ע האט געהאלטן אפאר יאר נאך די חתונה, זכותו הגדול יגן עלינו
און נאכנישט זוכה געווען צו קיין קינדער ,ער האט ועל כל ישראל אמן,
זיך כסדר מזכיר געווען ביים צדיק און געבעטן מעשיות
פאר א ישועה.
א איד א תלמיד און א גרויסע חסיד פונעם רב
איינמאל איז ער אריין חודש תשרי צום רב זי"ע ,איז אמאל געקומען קיין ארץ ישראל ,און
זי"ע ,און ער האט געגעבן א קוויטל ,און אויך פארשטייט זיך אז דאס ערשטע זאך איז דער איד
געגעבן א שיינעם סכום פאר די מוסדות פונעם רב, אריין מיט א קוויטל צו זיין רבין ,דער הייליגער
31
די נאנטע צום רב האבן דערציילט ,אז דער רב וואס ווי באקאנט זענען די מוסדות אין ארץ ישראל
זי"ע האט געהאט א מנהג קדוש ערב שבת קודש, געווען גאר שטארק חביב ביים צדיק ,אזוי ווי דער
ווען ער האט אנגעטון דעם שטריימל ,האט ער דאס צדיק ליינט די קוויטל ,זאגט ער פאר דעם איד" ,די
אראפ געווארפן אויף דער ערד ,און דאס אליינס בוסט שוין א געהאלפענער" ,זאגט דער יונגערמאן
אויף געהויבן ,אבער ער האט קיינמאל נישט מגלה וואס הייסט איך ווייס נישט דערפון ,אבער ברכת
געווען דעם סוד פארוואס ער טוט דאס ,אויך צדיק עושה רושם ,און 9חדשים שפעטער האט
ווערט דערציילט ,אז ביים לייגן די תפילין האט ער דער איד געהאט א בן זכר.
די רציעות א ווארף געטאן ,און דאן צוריק •••
געשלעפט צו זיך ,בסוד קדושים מי יעמוד. הרה"ח רבי שמואל מרדכי שווארץ מגיד
••• מישרים בירושלים זי"ע האט דערציילט א מעשה
מען דערציילט ,אז דער רב זי"ע איז דאך וואס ער האט געהערט פון הרה"ח רבי שמחה
געווען אויסגעטון פון סיי וואס האט געהאט מיט עקשטיין ע"ה ,וואס איז געווען א גרויסער עסקן
עולם הזה ,ער איז געווען גאר שטארק קעגן אין ירושלים און געהאלפן אסאך בחורים מיט די
בילדער און ער האט געזאגט ,אז אויף בילדער גזירה פון דינען אין די מיליטער ,איין מאל האט זיך
ריעט א רוח טומאה און זיך קיינמאל נישט געלאזט געמאכט ,אז א בחור איז ליידער געשלאגן געווארן
פאטאגרעפירן ,ווער רעדט נאך פון א שפיגל. אויף די נערווען ,די עלטערן זענען געווען זייער
אנגעווייטאגט און נישט געוויסט וואס צו טון.
איז דער רב זי"ע אמאל געווען ערגעץ ,און
דארט איז געווען א וואנט וואס האט געהאט א מען איז געקומען מזכיר זיין דעם בחור ביים
שפיגל ,און בדרך לא דרך האט ער געקוקט אויפן רב זי"ע ,האט דער רב געלאזט רופן רבי שמחה
שפיגל ,האט ער זיך אנגעריפן צום גבאי" ,קוק נאר עקשטיין ע"ה און געהייסן ,אז מען זאל באקומען א
אויף דעם איד דארט ,ער ענדעלט זייער צום זיידן מעדעצין וואס מאכט אז מען זאל שלאפן פאר 48
דער הייליגער נאסוידער רב זי"ע" ,עס איז אים שעה אין איין צו ,און מען האט דאס געגעבן פאר
בכלל נישט איין געפאלן אז דאס איז ער ,איינמאל דעם בחור.
האט דער רב א קוק געגעבן אין א שפיגל בטעות, לפלא ווען דער בחור האט זיך דערוועקט ,איז
און נישט וויסענדיג אז דאס איז ער אליין האט ער ער געווען כאחד אדם אינגאנצן געזונט ,ווען מען
געזאגט" ,ווער איז דער הייליגער צורה דארט". איז געוואר געווארן פון די רפואה וואס דער רב
••• זי"ע האט געהייסן טון ,האט מען געמיינט אז דאס
דערציילט א איד ,וואס די ווייב איז געווען א איז א רפואה לכל ,אז מען קען דאס ניצן פאר
מקשה לילד און דאס איז געווען ביינאכט ,איז ער אנדערע אויך.
געקומען צום רב זי"ע מזכיר זיין דאס ווייב,
דערציילט דער משמש בקודש ,אז דער רב זי"ע האט אבער די רעבעצין דערציילט ,אז די רב
האט זיך געזעצט מיט א תהילים און מיט בכיות זי"ע איז די גאנצע 48שעה חוץ פון דאווענען און
געזאגט תהילים די גאנצע נאכט ,פארשטייט זיך אז לערנען ,געזעצן מיט א תהילים און איינגעריסן פאר
א שטיק צייט נאכן מזכיר זיין ביים רב ,איז די קינד בּוֹרא
דעם בחור'ס געזונט ,ווי צדיקים האבן געזאגט ֵ
געבוירן געווארן בשעה טובה ומוצלחת ,אבער ְרפוּאוֹת ,נישט נאר ער האט באשאפן רפואות ,נאר
דער איד האט געטראכט ,אז ער וועט נישט יעצט נוֹרא ְת ִהלּוֹת ער האט מיט זיינע הייליגע תפילותָ
שטערן דעם רב אינמיטן די נאכט ,נאר ער וועט אויסגערייניגט דעם נשמה פונעם בחור און צוריק
שוין דערציילן די בשורה טובה מארגען געברענגט געזונט.
אינדערפרי. •••
ווי באקאנט איז דער רב זי"ע געווען שטארק
אבער צופרי ווען דער רב טרעפט דעם איד, באהאווענט אין תורת הנסתר ,און אפילו ער האט
און פרעגט אים וואס הערט זיך ,דערציילט דער דאס שטארק באהאלטן פון די שטוב מענטשן,
איד אז ברוך השם עס איז אים געבוירן געווארן א האט מען דאס אסאך מאל אימווילענדיג
געזונט קינד ,פרעגט די רב ווען איז דאס געבוירן באמערקט.
32
טוב מיט די גרעסטע שמייכל און שמחה ,דער איד געווארן ,האט דער איד געזאגט אינמיטן די נאכט,
האט בכלל נישט באמערקט די אלע ליכט אויפן פרעגט די רב זי"ע ,פארוואס האסטו נישט
טיש פונעם רב. אריינגערופן דערציילן די גוטע בשורה ,איך בין אויף
געווען דאס גאנצע נאכט און מתפלל געווען פאר
אבער בשעת'ן ארויסגיין ,האט דער איד דיין ווייב ,אז אלעס זאל דורך גיין מיט הצלחה ,און
באמערקט די ליכט אויפן טיש ,און ער האט דאן געווארט אז די זאלסט רופן מיט די גוטע בשורה.
געפרעגט די גבאים וואס דאס איז ,ווען מען האט •••
דעם איד דערציילט וואסערע טאג עס איז יעצט מען דערציילט ,אז ווען הגה"ק רבי ישראל
ביים רב ,איז דער איד ממש ארויס פון התפעלות, משה דושינסקי גאב"ד העדה החרדית זי"ע איז
און ער האט נישט געקענט פארשטיין ,ווי אזוי קען נישט געזונט געווארן ליידענדיג אויפן הארץ ר"ל,
א איד וואס האט ליידער פארלוירן די גאנצע און דער רב זי"ע איז אים געקומען מבקר חולה זיין,
משפחה ביים קריג ,אויף נעמען אן אנדערן איד מיט האט ער זיך זייער אויס גערעדט לגבי זיין מצב
אזא שמייכל און שמחה און אנווינטשן מיט א הבריאות פארן רב זי"ע ,און ווען דער רב איז ארויס,
צהלות פנים מזל טוב ,נאר דער הייליגער רב האט האבן די נאנטע מענטשן פון הרב דושינסקי
בכלל נישט געטראכט פון זיך ,נאר אייביג זיך מיט געפרעגט ,פארוואס ער האט זיך אזוי אויס
געפרייט מיט יעדענס שמחה. גערעדט צום רב ,מער ווי פאר אנדערע רבנים,
••• האט ער געענטפערט בזה"ל" ,אונז ווייסן אז די
געווען איז דאס סוף ימיו פונעם רב זי"ע ,ווען ריכטיגע אדרעסס איז ביי אים".
ער האט זייער געליטן אויף די פיס ,אפאר טאג •••
בעפאר פסח האט די דאקטאר פארשריבן פארן רב מען דערציילט ,אז דעם טאג ב' סיון ווען עס
א שטארקע מעדעצין ,און אנגעזאגט אז ער זאל איז אויס געפאלן די יארצייט פון זיין ערשטע
בשום אופן נישט טרינקען קיין וויין און עסן פלייש, רעבעצין איון די אכט קינדער קדושים ,וואס זענען
די רב האט ביז פסח געפאלגט דעם דאקטאר און ליידער אומגעקומען אויף קידוש השם דורך די
גענומען די מעדעצין ,אבער ווען עס איז דייטשן ימ"ש ,פלעגט די רב זי"ע זיך איינשפארן ביי
אנגעקומען פסח אויפדערנאכט ,האט די רב בשום זיך אין שטוב ,און זיך מתבודד זיין און אנצינדען
אופן נישט געוואלט נעמען די מעדעצין ,און ער ליכט לעילוי נשמתו פון די קדושים ,אבער דער
האט דעם יו"ט פסח געטרינקען וויין פאר די ארבע צדיק האט בחייו כמעט נישט דערמאנט אדער
כוסות און געגעסן פלייש ווי די הלכה איז. דערציילט וועגן זיין ערשטע רעבעצין און די
קינדער קדושים.
אזוי איז דאס אנגעגאנגען ביז דעם ערשטען
טאג חוה"מ ,וואס דאן איז די יסורים שוין געווען איין יאר יענעם טאג ב' סיון ,איז א יונגערמאן
ממש אימדערטרעגליך ,די רב האט פראבירט צו וואס עס איז אים בשעה טובה ומוצלחת געבוירן
אויפווייזען פאר די רעבעצין ,אז ער ברויך נישט געווארן דאס ערשטע קינד עטליכע יאר נאך די
קיין מעדעצין ,אבער ער האט זיך ממש נישט חתונה ,געקומען מבשר זיין די בשורה פארן רב
געקענט אויפשטעלן פון בענקל ,אבער ער האט זי"ע און אפ נעמען מזל טוב.
בשום אופן נישט געוואלט זיך ברעכן און נעמען די
מעדעצין אים פסח. אבער ווען ער איז ארויף געקומען צום שטוב
פונעם רב ,האט מען אים נישט געוואלט אריין לאזן
דאן האט די רעבעצין גערופען דעם דאקטאר, צום רב ,וויבאלד דער רב איז דאן געווען
און מסביר געווען וואס דא גייט פאר ,אז דער רב איינגאשפארט.
וויל בשום אופן נישט נעמען די מעדעצין אים פסח,
דער דאקטאר האט געזאגט אז ער האט א עצה ,אז אבער דער יונגערמאן האט זייער מפציר
ער וועט אריין געבן די מעדעצין גלייך אין די פיס, געווען ,און צום סוף האט מען אים אריין געלאזט
און כך הוה ער האט דאס געטון און די ווייטאג האט צום רב ,און אזוי ווי די רב האט געהערט דעם
זיך בארואיגט ,דער רב האט זיך אויסגעדריקט צום בשורה ,האט ער געגעבן פארן איד א גרויסע מזל
33
ספעציפישע אימוניזעישאן קעגן עפעס א מחלה משמש אויפן רעבעצין בזה"ל" ,זי האט זיך
וואס האט זיך דאן ארום געדרייט ,און די רב זי"ע איינגעקויפט עולם הבא" ,דאס איז געווען די
האט נישט געהאט באקומען דעם שאט. מסירת נפש פונעם רב זי"ע ,און אפילו זייענדיג אין
גאר גרויסע יסורים ,האט ער נישט געוואלט
איז מען געגאנגען מיטן רב צום שפיטאל ,כדי נאכגעבן צו נעמען די מעדעצין אים פסח.
ער זאל באקומען דעם שאט אז ער זאל קענען •••
פארן ,אבער ווען מען איז אנגעקומען אין שפיטאל, די קדושה מיט וואס דער צדיק וקדוש האט זיך
איז דארט געווען נאר א פרוי דאקטאר וואס קען געפירט איז ממש נישט צום פארשטיין ,ער האט
געבן די שאט ,אבער דער רב זי"ע האט בשום אופן קיינמאל נישט געלייגט די האנט אונטערן גארטל,
נישט געוואלט לאזן א פרוי אים אנרירען ,בלית איין יאר פורים ווען די רב זי"ע האט געטרינקן גאר
ברירה האט דער משמש געוואלט צוריק קומען אסאך וויין ,און ווי דער סדר איז געווען ביים רב ,אז
דעם קומענדיגן טאג ,אבער דער רב האט געזאגט, ער פלעגט אנהייבן די סעודה ביי זיך אין שטוב ,און
"לאמיר ווארטן נאך אפאר מינוט ,אפשר וועט נאכדעם איז ער אריין אין ביהמ"ד פירן טיש.
אנקומען א מאן וואס קען דאס טון".
יענעם יאר האט זיך די סעודה ביי זיך אין
לפלא נאך אפאר מינוט ,איז אנגעקומען א שטוב אביסל פארצויגען ,און ווען איינע פון די
דאקטאר א מאן פון די שפיטאל ,און ווען ער האט גבאים האבן געזאגט פארן רב ,אז עס ווערט שוין
געזען ווי דער רב זיצט דארט און ווארט ,האט ער שפעט און מען ברויך אריינגיין אין ביהמ"ד ,האט
געפרעגט וואס גייט פאר ,האט דער משמש דער הייליגער רב זי"ע געזאגט ,די גמרא זאגט
דערציילט ,אז מען ברויך נעמען די שאט און עס )קידושין דף ל ,(:אם פגע בך מנוול זה ,משכהו לבית
איז דא נאר א פרוי ,און דערפאר ווייסט מען נישט המדרש ,האט דער צדיק געזאגט בזה"ל" ,איך האב
וואס צו טון ,האט דער דאקטאר געזאגט ,אז ער נאך קיינמאל נישט באגעגענט דעם מנוול ,און
וועט דאס געבן פארן רב. קיינמאל נישט געברויכט גיין אין ביהמ"ד וועגן
און דער דאקטאר דערציילט ,אז געווענליך אים".
איז ער שוין לאנג נישט דא אין שפיטאל אזא צייט, •••
נאר פונקט היינט האט ער זיך דערמאנט ,אז ער מען דערציילט ,אז בשנת תשמ"ט האט ער
האט עפעס איבער געלאזט אין אפיס ,און דערפאר געוויילט אין צפת פאר צורך רפואה ,און ער איז
איז ער צוריק געקומען ,דאן האט שוין דער משמש איין געשטאנען אין א בנין אויף א העכערע שטאק,
פארשטאנען ,פארוואס די רב האט געבעטן צו און מען האט געברויכט ארויף גיין מיט א
ווארטן ,און דער רב האט געגעבן פאר דעם עלעוועטאר.
דאקטאר א ברכה אז ער זאל אייביג זיין דער גוטער
שליח פאר רפואת חולי ישראל. איין טאג ווארטענדיג אויפן עלעוועטאר ,איז
••• ארויס געקומען א יידיש מיידל פונעם
אויפן וועג אהיים איז מען געפארן מיטן באס, עלעוועטאר ,פלוצלונג איז דער רב
און ארויפקומענדיג אויפן באס איז דארט געזעצן אויפגעשפרינגען פון פלאץ מיט א שרעקליכע פחד,
א פרוי פון די תימענע אפשטאם ,וואס זי איז געווען כדי ח"ו נישט נכשל ווערן מיט א ראי' אסירה ,ער
אינגאנצן באדעקט אזוי ווי זיי פירן זיך ,און דער רב איז דאן כמעט אראפ געפאלן די שטיגן ,נאר און די
האט נישט געכאפט אז דאס איז א פרוי ,און ער לעצטע רגע האט איינע פון די שמשים געכאפט
האט זיך געוואלט אראפ זעצן נעבן איר ,אבער די דעם רב ,אבער דאס איז געווען די קדושה וואס
לעצטע רגע האט דער גבאי געזאגט פארן רב ,אז דער הייליגער רב זי"ע האט געהאט און זיין
דאס איז א פרוי ,דעריבער האט זיך דער רב נישט אפגעהיטענקייט.
געוואלט מער אראפ זעצן די גאנצע וועג אהיים. •••
בשנת תשכ"ה האט מען זיך געגרייט צו פארן
דעם קומענדיגען טאג קומט די רעבעצין און קיין אמעריקע ,און די שטאט האט פאר לאנגט ,אז
פרעגט דעם גבאי ,ווי אזוי איז געווען דעם ווער עס קומט אריין מיז האבן עפעס א
34
מצוה ,און בלית ברירה האט דער איד מסכים נעכטיגען באזיך ביים דאקטאר ,דער גבאי האט
געווען און דער רב איז געווען סנדק. דערציילט די גאנצע מעשה מיטן דאקטאר ,אבער
די רעבעצין האט ווייטער געפרעגט וואס נאך האט
דעם קומענדיגן טאג קלאפט אויפן טיר פון פאסירט.
דעם איד דער גבאי פונעם רב ,און געט אים איבער
א קאנווערט וואס דער רב האט אים געשיקט ,ווען ווען די גבאי האט געפרעגט די רעבעצין,
דער איד מאכט אויף דעם קאנווערט זעט ער דארט פארוואס זי פרעגט זיך אזוי נאך אויפן באזיך ,האט
ליגן פינף טויזענט דאלער ,דער איד איז גלייך די רעבעצין דערציילט ,אז דער רב פאסט היינט די
אריבער צום רב און זאגט פארן רב ,אויב דער רב גאנצע טאג ,און זי ווייסט נישט די סיבה פארוואס
געט מיר דריי טויזענט דאלער קען איך נאך פונקט היינט פאסט די רב.
פארשטיין ,אז דער רב האט נישט געוואלט אז איך
זאל שאדן האבן די געלט וואס דער קרוב האט מיר דאן האט דער גבאי געכאפט ,אז דער רב האט
געוואלט געבן ,אבער פארוואס האט דער רב מיר געפאסט דעם גאנצן טאג ,נאר ווייל ער האט זיך
געגעבן פינף טויזענט דאלער. כמעט אראפ געזעצט נעבן א פרוי באונס ,אפילו
ער האט זיך למעשה נישט אראפגעזעצט ,ווייל
האט דער רב מיט זיין חכמה און פשטות דער צדיק האט זיין גאנצע לעבן געלעבט מיט א
געזאגט פאר דעם איד ,דער קרוב האט דיר געוואלדיגע קדושה ,און אפילו עפעס וואס איז
געוואלט געבן דריי טויזענט דאלער ,כדי די זאלסט געווען באונס און עס איז למעשה נישט געשען,
אים מכבד זיין מיט סנדקאות ,אבער מיך וואס די איז ביי אים געווען א פגם ,וואס ער האט געשפירט
האסט מיר געגעבן דעם כבוד פון מכבד זיין מיט אז ער ברויך תשובה טון אויף דעם.
סנדקאות אן בעטן אפילו ,קומט דיר נישט נאך •••
צוויי טויזענט דאלער עקסטער ,דאס איז געווען די מען דערציילט ,אז אויף די עלטערע יארן ,איז
געוואלדיגע חביבות צו א מצוה פונעם הייליגען רב דער רב זי"ע שוין נישט קיין סאך געפארן אפילו
זי"ע. אויף שמחות ,ווייל עס איז אים זייער שווער
••• אנגעקומען ,אבער איין טאג האט א איד וואס האט
ווערט דערציילט ,אז בשנת תשמ"ו ווען דער געהאט א גרויסע משפחה מיט קינדער און געווען
רב זי"ע איז געווען זייער נישט געזונט ,מען האט א שוואכע בעל פרנסה ,מכבד געווען דעם רב מיט
דאן געוואלט זיך ארויס לאזן קיין באסטאן צו סנדקאות ,און צוליב דעם כבוד פון דעם איד האט
אפערירן דעם רב זי"ע ,אבער זיין מצב האט זיך דאן די רב זי"ע אנגענומען דעם כיבוד.
זייער פארערגעט און די מצב איז געווען ממש
לעבנ'ס געפאר ,און מען האט דעם רב אריין אפאר טאג בעפאר דעם ברית ,איז א קרוב פון
געטראגן אין שפיטאל אינמיטן די נאכט. דעם איד געקומען צו דעם איד און געבעטן ,אז ער
זאל אים געבן סנדקאות ,און ער האט אים געזאגט
אנקומענדיג אין שפיטאל ,האט דער דאקטאר אז ער וועט אים באצאלן דריי טויזענט דאלער פארן
אינטערזיכט דעם רב ,און ער האט געזאגט ,אז ער כיבוד ,דער איד האט געזאגט פאר דעם קרוב ,אז
וועט קודם אריין שיקן די קראנקען שוועסטער ער האט שוין מכבד געווען דעם רב ,און ער וויל
וואס איז געווען א פרוי ,און זי זאל קודם איטער נישט אוועק נעמען דעם כיבוד ,אבער פון די
זיכן דעם רב ,און דאן וועט ער זעהן וואס ער קען אנדערע זייט קען ער דאך ניצן די געלט.
גרינגער מאכן פארן רב ,אבער לפלא אזוי ווי די
פרוי נורס איז אריין געקומען אין שטוב ,האט זיך איז דער איד אריבער צום רב ,און דערציילט
דער צדיק אויס געדרייט צו די וואנט ,און בשום די גאנצע נושה ,אז דער קרוב וויל אים געבן דריי
אופן נישט געוואלט אפילו רעדן צו די פרוי. טויזענט דאלער פאר דעם כיבוד פון סנדקאות,
אבער דער רב האט געזאגט פאר דעם איד ,די מצוה
דער דאקטאר האט זיך פאר עקשנ'ט און איז שוין מיינס ,און אזוי ווי די האסט מיך שוין
בשום אופן נישט געוואלט זעהן דעם רב ,בעפאר מכבד געווען ,וויל איך נישט אויף געבן אויף די
35
האט איר נישט געזען אפילו איין איינציג מאל", די פרוי נורס אונטער זיכט דעם רב ,און אזוי האט
דאס איז געווען זיין קדושה וטהרה פון יוגענד אן. זיך דאס אויף געהאלטן פאר א שטיק צייט ,און
••• בשעת מעשה איז דער צדיק געווען אין יסורים
דערציילט איינע פון די גאר נאנטע מקורבים ממש ,אבער ער האט זיך בשום אופן נישט
פונעם רב זי"ע ,אז ביי די שידוך שליסן פון דעם געוואלט ברעכן צו רעדן צו א פרוי.
זיווג שני מיט הרבנית הצדקת מרת מרת פריידא
ע"ה ,בת הרה"ק רבי פנחס יוסף דאכנער זי"ע ,האט צום סוף האט דער גבאי איבער גערעדט דעם
דער רב געזאגט ,אז וויבאלד די גמרא זאגט נורס ,אז ער וועט איר איבערגעבן אלע
)קידושין מ"א ע"א( אמר רב יהודה אמר רב" ,אסור אינפארמאציע ,און זי זאל גיין זאגן פארן דאקטאר,
לאדם שיקדש את האשה עד שיראנה" ,האט מען אז די רב האט איר געגעבן די אינפארמאציע ,און
אפ געשמיעסט ,אז מען וועט דורך גיין מיטן רב דאן האט מען באהאנדעלט דעם רב ,אבער דער
אויף איין זייט פון די גאס ,און די כלה וועט דורך צדיק האט אפילו זייענדיג אין יסורים נוראים ,זיך
גיין אויף די אנדערע זייט פון די גאס ,כדי זיי זאלן נישט געבראכען אויף זיין מנהג און זהירות וואס ער
זיך קענען זעהן איינער דעם אנדערן. האט זיך געפירט זיין גאנץ לעבן בקדושה וטהרה.
•••
האט דער מקורב דערציילט ,אז ווען דער רב מען קען זיך נישט פארשטעלן דאס קדושה
זי"ע האט שפאצירט אויף די גאס מיט אראפ וטהרה מיט וואס דער צדיק האט געלעבט זיין
געבויגענעם קאפ ,האט דער צדיק געהאלטן און גאנץ לעבן ,אפילו נאך פון די יונגע יארן האבן אידן
איין פרעגן" ,זי איז שוין אריבער ,זי איז שוין מעיד געווען אויף זיין התנהגות דקדושה מיט וואס
אריבער" ,ווען מען האט געענטפערט אז זי איז ער האט זיך שוין דאן געפירט ,ספעציעל איז דער
נאכנישט אריבער ,איז דער צדיק ווייטער צדיק געווען באוויסט מיט זיין געוואלדיגע שמירת
געגאנגען ,און אזוי ווי מען האט אים געזאגט ,אז די עיניים וואס ער האט געהאט ,אפילו גייענדיג אויף
כלה איז שוין אריבער ,איז ער גלייך אהיים די גאס האט דער צדיק נישט אויף געהויבן זיינע
געגאנגען ,דער צדיק האט קיין איינמאל נישט אויף אויגן קיין סעקונדע ממש ,כדי נישט נכשל צו ווערן
געהויבן זיינע הייליגע אויגן. ח"ו מיט א ראי' אסירה.
•••
איינע פון די גבאים האט דערציילט ,אז אויף די מען דערציילט ,אז ביי די שידוך זיינער מיטן
עלטערע יארן אין ירושלים ,זענען צוויי שכנים זיווג ראשון מיט הרבנית הצדקת מרת מרת בילא
פונעם רב ,וואס איינער האט געוואוינט אויפן ע"ה ,בת הגה"ק רבי ברוך גאלדבערגער אב"ד פיר
אויבערשטען שטאק ,און ער האט געוואלט ארויס זי"ע ,וואס משום איזה סיבה איז דער צדיק דער רב
ציען זיין טאראסע )פארטש( ,און דער פון אינטען זי"ע אויף געוואקסן א שטיק צייט בעפארן שידוך
האט גע'טענה'ט ,אז דאס וועט אים פארשטעלן ביים הייליגען זיידן הגה"ק רבי זאב גאלדבערגער
דאס ליכטיגקייט ,און די צוויי האבן זיך נישט אב"ד הוניאד זי"ע ,און אויך די רעבעצין מזיווג
געקענט פארגלייכן ,האבן זיי אפ געמאכט צווישן ראשון מרת בילא ע"ה איז אויף געווואקסן אין
זיך ,אז מען וועט אריין גיין צום רב זי"ע אין שטוב, שטוב פונעם זיידן ,צוליב וואס זי איז געווארן א
און מען וועט אים בעטן ,אז ער זאל דאס פארגלייכן יתומה זייעדניג נאר 11יאר אלט.
צווישן זיי ביידע.
ווען עס איז געקומען צום שידוך שליסן ,האט
זיי זענען אריין צום רב זי"ע ,און זיי האבן איינער זיך אנגעריפן צום זיידן די נאסוידער רב
ביידע פאר געלייגט זייער טענות ,און זיי האבן זי"ע ,אז מען קען זיכער שליסן שידוך אן דעם וואס
געבעטן דעם רב ,אז ער זאל פסק'נען וואס מען די חתן כלה זאלן זיך טרעפן ,וויבאלד דער חתן איז
זאל טון ,זיי האבן דאן געבעטן דעם רב ,אז ער זאל דאך אויף געוואקסן אינעם זעלבן שטוב ווי די כלה,
ארויס קומען אויף די גאס ,און ארויף קוקען און קענען זיי זיך שוין זיכער גוט איינער דעם צווייטן,
זעהן וואס די הלכה איז ,אבער דער רב האט זיי האט דער הייליגער זיידע דער נאסוידער רב זי"ע
גארנישט געענטפערט ,און פאר זיי האט געזאגט בזה"ל" ,איך בין גרייט צו שווערן ,אז ער
36
דער בחור האט זיך גאר שטארק געוואונדערט אויסגעזען אז דער רב איז נישט מסכים צו פסק'נען
אויף דעם ,פון ווי קען דער פשוטע שמיד דעם רב, וואס די הלכה איז.
האט דער שמיד דערציילט די מעשה ,אז א יאר
צוריק בעפאר די הסתלקות פונעם רב ,האט מען האבן זיי נאכאמאל געבעטן דעם רב ,אז ער
מיך איין טאג געריפן פאריכטען עפעס אינעם זאל ארויס קומען און זעהן וואס די הלכה איז ,האט
שטוב פונעם רב ,און ער דער שמיד איז דאן נאך דער רב מיט זיין שמייכל און תמימות געזאגט
ליידער געווען א פרייער איד ,און געגאנגען אן קיין בזה"ל" ,איך האב מיין גאנץ לעבן נישט אויפגעהויבן
קאפל. מיינע אויגן צו קוקען אויף ארויף ,ווילט איר אז
יעצט ,אויף דער עלטער זאל איך ברעכן מיין גדר",
אבער ווען ער איז ארויף געקומען אין שטוב דאס איז געווען די גרויסע קדושה ופרישות פון
פונעם רב ,און ער האט געזען זיין הייליגע צורה, דעם גרויסן צדיק ,אז ער האט קיינמאל נישט אויף
האט אים אנגעכאפט א פחד און מורא ,און ער האט געהויבן זיינע הייליגע אויגן ארויס צו קוקען פון
גלייך געבעטן אז מען זאל אים געבן א קאפל ,ווייל זיינע ד' אמות.
ער וויל נישט גיין מיטן הוילען קאפ פארענט פון •••
דעם צדיק ,און זייט דעמאלט האט ער נאכנישט איינע פון די תלמידים פונעם רב זי"ע האט
אראפ גענומען זיין קאפל פון קאפ ,דאס איז געווען דערציילט ,אז נאכן הסתלקות פונעם רב ,האט ער
זיין גרויסע קדושה ,אז ער האט אפילו אן זאגן זייער געוואלט ארויף שטעלן א נר תמיד העכער ווי
עפעס ,מעורר געווען אידן צו תשובה נאר מיט זיין דער רב פלעגט זיצן ,אז עס זאל דארט ברענען דאס
הייליגע לעכטיגע צורה. גאנצע יאר לעילוי נשמת דעם רב זי"ע.
•••
דערציילט איינע פון די גבאים ,איינמאל איז איז ער אריבער צום שמיד אין ירושלים ,וואס
דער הייליגער ירושלימער רב זי"ע געווען אויף א איז דרך אגב געווען נישט אזא פרימער איד ,און ער
נסיעה צו קברי צדיקים ,און אויפן וועג צוריק האט האט זייער געבעטן ,אז ער זאל דאס מאכן ווי
מען זיך דאנערשטאג מיטאג ארויס געלאזט קיין שנעלער ,אבער דער שמיד האט געזאגט ,אז אזוי
לאנדאן ,און פון דארט האט מען געברויכט נעמען ווי עס איז יעצט נאנט צו יו"ט ,קען ער דאס נישט
א פליגער קיין ארץ ישראל ,אבער צוליב א באוויזן צו מאכן בעפאר יו"ט.
טעכנישע סיבה האט זיך די פליגער קיין לאנדאן
פארשפעטיגט מיט פינף שעה ,און דאס האט ווען דער בחור האט זיך נישט געלאזט און
געמיינט אז מען וועט נישט כאפן דעם פליגער קיין זייער געמיטשעט דעם שמיד ,אז ער וויל דווקא
לאנדאן אין צייט. האבן דעם נר תמיד יעצט ,האט דער שמיד
געפרעגט מיט וואונדער ,פארוואס איז אזוי וויכטיג
זייענדיג אויפן פליגער איז דארט געווען נאך א שוין צו האבן דעם נר תמיד ,האט דער בחור
רב וואס האט אויך געברויכט אנקומען קיין ארץ געזאגט ,אז אזוי ווי אונזער ראש ישיבה איז יעצט
ישראל ,און דער רב האט פראבירט צו פויעלען ביי נסתלק געווארן ,ווילן מיר שוין יעצט שטעלן א נר
די לופטפעלד ארבעטער ,אז מען זאל פראבירן צו תמיד אויף זיין פלאץ דאס שנעלסטע וואס איז
אפהאלטן דעם פליגער אביסל ,כדי זיי זאלן קענען מעגליך.
זיך מיט כאפן מיטן פליגער קיין ארץ ישראל ,אבער
דער פילאט האט בשום אופן נישט געוואלט לפלא האט דער שמיד אויפגעציטערט און
מסכים זיין ,און וואס מען האט פראבירט האט געפרעגט מיט וואונדער" ,דו מיינסט דעם רב וואס
נישט געארבעט. האט געוואוינט אויף רחוב עזרא" ,האט דער בחור
געזאגט ,יא פון דעם רב רעדט ער ,האט דער שמיד
דאן האבן די גבאים פונעם רב געבעטן דעם געזאגט“ ,אויב אזוי ,וועל איך אפלאזן אלע מיינע
פילאט ,אז אויפן פליגער געפינט זיך א גרויסע באשעפטיגונגען ,און נאך היינט אין אווענט וועסטו
באוואוסטער רב ,און עס וואלט געפאסט אז ער עס קענען קומען אפנעמען ,און נישט נאר דאס ,איך
זאל אים גיין באגריסן ,און דאן וועט דער רב וועל דיר דאס געבן פאר האלב פרייז".
37
שמשים האט דער רב דעם בחור גאר שטארק פראבירן זיך איין צו בעטן ביים פילאט צו אפ
מקרב געווען דעם גאנצן שבת ,און בכלל נישט האלטן דעם פליגער פון לאנדאן קיין ארץ ישראל,
גערעדט צו אים וועגן זיין ירידה אין אידישקייט, דער פילאט האט מסכים געווען צו גיין באגריסן
נאר אדרבה ער האט אים גאר ווארעם אויף דעם רב ,און ער איז צו געגאנגען צום פלאץ ווי דער
גענומען און מכבד געווען דעם גאנצן שבת. רב איז געזעצן.
מוצאי שבת קודש האט דער הייליגער רב זי"ע לפלא אזוי ווי דער פילאט האט געזען די צורה
אריין געריפן דעם בחור צו זיך אין פריוואטע פונעם רב ,איז ער ממש דערציטערט געווארן און
צימער ,און דער רב האט אים געזאגט בזה"ל, איבער גענומען געווארן פון זיין לעכטיגע צורה ,און
"זאלסט וויסן ,אז איך האב נישט קיין איין תלמיד דאן האט דער רב פאר געלייגט זיין געבעט ,און
וואס איז אראפ פון גלייכן וועג ,און איך בעט דיר ,דו לפלא האט דער פילאט גלייך געזאגט ,אז ער וועט
זאלסט מיר נישט פארשעמען" ,לפלא די ווערטער פראבירן וואס ער קען אז דאס זאל צושטאנט
וואס זענען געזאגט געווארן מיט א לויטערע קומען ,און הפלא ופלא ,זיין געבעטן האבן
הארץ און מיט ליבשאפט פון דעם הייליגען צדיק, געברענגט די רעזולטאטן ,און די חברה אין לאנדאן
האט אריינגעדרונגען אין הארץ פון דעם תלמיד, האבן מסכים געווען צו אפ האלטן דעם פליגער
און ער האט טאקע תשובה געטון ,און ער האט קיין ארץ ישראל.
אויף געשטעלט ערליכע אידישע דורות ,אלעס
מיט די אמת'ע ווערטער פון דעם רב זי"ע. דאן האט ער גע'פועל'ט ,אז מען זאל אים לאזן
••• גלייך לאנדען בעפאר אנדערע פליגער'ס ,און ער
מען האט דערציילט ,אז דער רב זי"ע האט האט נאך באקומען ערלויבעניש צו פארן גלייך
געהאלטן ביי זיך אין טאש א קעמל ,און יעדן טאג נעבן דעם אנדערן פליגער וואס פארט קיין
נאך די מקו' ,האט זיך דער רב זי"ע געמאכט די לאנדאן ,און אזוי איז דער רב גלייך ארויף אויפן
פיאות און צוזאמען גענומען זיין פיאות און בארד. פליגער ,און ער איז אנגעקומען קיין ארץ ישראל
בעפאר שבת קודש ,און די עקספערטן דארט אין
איינמאל האט מען געפרעגט דעם רב וואס איז לופטפעלד האבן מעיד געווען ,אז דאס האט נאך
פשט פון דעם ,האט דער רב מיט זיין געוואלדיגע קיינמאל נישט פאסירט בעפאר ,אז די פילאט און
מידת האמת געזאגט ,אז אלס יונגעל האט אים די אלע ארבעטער זאלן זיך אזוי צו שטעלן צו איינעם,
מאמע געבעטן ,אז ער זאל יעדן טאג מאכן זיינע און אלעס דורך נאר א בליק טון אויף די הייליגע
פיאות און זיך צוזאמען נעמען ,און דערפאר טוט ער צורה פונעם רב זי"ע.
דאס יעדן טאג ,כדי צו מקיים זיין מצוות כיבוד אם, •••
ווייל אזוי האט די מאמע געבעטן. מען דערציילט ,אז ווען דער רב זי"ע איז
••• אנגעקומען קיין ארץ ישראל בשנת תשי"א ,האט
איינע פון די גבאים האבן דערציילט א מעשה ער זיך דערוויסט אויף א תלמיד זיינער ,וואס איז
פלא ,ווי באקאנט איז דער צדיק הרה"ק רבי ליידער פארקראכן פון אידישן וועג ,דער רב זי"ע
אברהם יצחק קאהן מתולדות אהרן זי"ע געווען א וואס האט זיינע תלמידים געהאלטן ממש ווי
תלמיד מובהק פונעם רב נאך פון הוניאד ,און דער אייגענע קינדער ,האט דאס זייער גענומען צום
תולדות אהרן רבי האט געהאט א מנהג ,אז בעפאר הארצן און ער האט ממש נישט געקענט
ער איז געפארן קיין אויסלאנד ,איז ער זיך קודם דערטראגן די צער ,דער צדיק האט ביי זיך
געקומען געזעגענען פונעם רב און געבעטן א געטראכט ,ווי אזוי ער קען דעם בחור צוריק
ברכה אז ער זאל מצליח זיין אויפן וועג. ברענגען אויפן ריכטיגע וועג.
איינמאל בעפאר ער איז ארויס געפארן ,האט האט ער באשלאסן צו איינלאדענען דעם
ער אריין געריפן צום רב אין שטוב ,און געזאגט אז בחור צו זיך אויף א שבת ,און דער בחור זייענדיג
ער קומט אריבער צום רב זיך געזעגענען ,אזוי ווי גאר שטארק מקושר צו זיין רבין האט פארשטייט
דער רב האט דאס געהערט ,איז ער צו געגאנגען זיך גלייך מסכים געווען ,צום וואuנדער פון די
38
דאן האבן זיך די גבאים געכאפט ,אז דער צדיק צום ספרים שאנק ,און ער האט אפיר געזיכט א
אפילו זייענדיג בגילופין נאכן טרינקען אזויפיל געוויסע ספר ,און ער האט געבלעטערט אינעם
וויין ,האט ער אבער געדענקט דעם הלכה אין ספר ,ביז ער האט געטראפן וואס ער האט געזיכט,
שולחן ערוך ,אז פרייטאג ערב שבת קודש זאל מען און דער רב האט איין געקנייטשט ביי יענעם בלאט.
נישט שניידן קיין חלה אדער ברויט מיט א מעסער,
און דער צדיק האט אפילו דאן אינזין געהאט דעם דער תולדות אהרן רבי זי"ע איז אריין געקומען
מנהג און הלכה ,אזוי ווי ער האט אייביג געטון. צום רב אין שטוב ,און דער רב האט אים זייער שיין
••• אויף גענומען ,פארשטייט זיך אז עס האט זיך
איינמאל איז די רעבעצין אוועק געפארן אויף געמאכט א שיינעם תורה'דיגע שמיעס צווישן די
אפאר טאג ,און ווי דער סדר איז געווען ,אז מען צוויי צדיקים.
האט יעדע נאכט געשיקט א אנדערע בחור וואס
זאל שלאפן ביים רב אין שטוב כדי ער זאל נישט און בתוך הדברים האט דער תולדות אהרן רבי
זיין אליין ,דערצייילט א בחור א תלמיד וואס איז געפרעגט דעם רב ,אז ער פארט יעצט קיין
געווען איין נאכט ביים רב אין שטוב ,אז ער איז אויסלאנד ,און ער וויל וויסן ווי אזוי ער זאל זיך
אנגעקומען אין שטוב בערך נאך חצות ביינאכט. פירן לגבי קריאת התורה ,וויבאלד אין חוץ לארץ
האט מען דאן געליינט א אנדערע פרשה ווי אין ארץ
אזוי ווי ער קומט אריין ,זעהט ער דעם רב ישראל.
שטיין אויף די פיס איין פיס אויף א בענקל און דאס לפלא נעמט די רב זי"ע יענעם ספר ,און מישט
אנדערע אויף דער ערד ,און אויפן טיש ליגט א אויף ביים בלאט ווי עס איז געווען איין
בארג מיט ספרים ,און דער רב איז מעיין און איז געקנייטשט ,און ווייזט פארן תולדות אהרן רבי
גאר פארטיפט אין לערנען ,און ער פארייכערט איין דעם פסק הלכה אויף זיין שאלה ,דער גבאי איז
צוגארעטל נאכן אנדערן ,דער בחור האט פראבירט ממש ארויס פון התפעלות פון די הייליגע אויגן
צו מאכן גרידער כדי דער רב זאל זיך דערוועקן פון פונעם רב ,אז ער האט שוין פאר געזען די שאלה
זיין דביקות און זיך נישט דערשרעקן פון זיין אריין וואס מען גייט אים פרעגן ,און ער האט צו געגרייט
קומען ,אבער לפלא איז דער רב ווייטער געווען דעם ענטפער בעפאר.
איינגעזינקען אין זיין דביקות ,איז דער בחור אריין •••
אין שטוב זיך לייגן שלאפן. צו פארשטיין וואס מיינט א איד א צדיק ,וואס
האט זיך נישט אוועק גערירט פון אן הלכה פון
צופרי האט זיך דער בחור דערוועקט אביסל שולחן ערוך ,איז פאסיג צו דערציילן די מעשה,
בעפאר פינף אזייגער פארטאג'ס ,און צו זיין איינמאל פורים וואס איז אויס געפאלן אויף א
וואונדער זעהט ער ,ווי דער רב זי"ע שטייט אויפן פרייטאג ערב שבת קודש ,און ווי דער מנהג ביים
זעלבן פלאץ מיט איין פיס אויפן בענקל ,און רב זי"ע איז געווען ,אז ער האט קודם זיך געוואשן
רייכערט איין ציגארעטל פונעם אנדערן און איז ביי זיך אין שטוב ,און דערנאך איז ער אריין
פארטיפט אין לערנען ,פלוצלונג האט זיך דער געקומען אין שוהל ,און פארגעזעצט די סעודת
וועקער זייגער פונעם בחור צוקלינגען ,און דאס פורים מיטן עולם.
האט אויף געוועקט דעם רב פון זיין דביקות.
און ווי דער שטייגער פלעגט דער צדיק
גלייך ווען דער רב האט געזען דעם בחור ,האט טרינקען גאר אסאך וויין לכבוד דעם יו"ט פורים
ער געפרעגט וויפיל איז די זייגער ,האט דער בחור און געווען בגילופין און מקיים געווען דעם עד דלא
געזאגט ,אז עס איז פינף אזייגער פארטאג'ס ,האט ידע מיטן גאנצן כוח ,און אזוי ווי ער איז אריין
דער רב געזאגט מיט א שמייכל ווי צו פארדעקן די געקומען אין שוהל ,האט מען דערלאנגט פארן רב
גאנצע זאך" ,און איך האב פארגעסן צו שלאפן" ,און די חלה מיט א מעסער ,אז ער זאל אויף שניידן די
ער האט צו געלייגט פארן בחור ,איך בעט דיך חלה לכבוד פורים ,אבער לפלא האט דער צדיק
דערצייל דאס נישט פאר די רעבעצין ,ווייל זי וועט אוועק געשטיפט די מעסער ,און האט אפ געבראכן
זיין זייער באזארגט דערפון ,דער צדיק האט בכלל א שטיקל פון די חלה און געגעסן.
39
און בתוך הדברים האט ער געזאגט בזה"ל" ,דער נישט געמאכט קיין וועזן דערפון ,און דער צדיק
באשעפער זאל העלפן זי זאל האבן א רפואה האט די גאנצע טאג ווייטער געדאווענט און פאר
שלימה בקרוב" ,לפלא נישט לאנג נאכדעם איז די געלערנט זיינע שיעורים ,כאילו ער איז גוט
מאמע געזונט געווארן און נאך געלעבט 20יאר געשלאפן די גאנצע נאכט ,עס האט זיך בכלל נישט
געזונטערהייט. אנגעזען אויפן צדיק ,אז ער איז די גאנצע נאכט
••• אויף געווען און עוסק געווען בתורה.
אין ספר עטרת יהושע ווערט געברענגט ,אז אין •••
די ביטערע טעג אין לאגער אוישוויץ ,האט דער מען דערציילט ,אז א איד וואס איז געווען
הייליגער ירושלימער רב זי"ע געזען א געלעגנהייט ליידער מיט א קינד אין שפיטאל וואס איז געווען
איינצוהאנדלען א פאר קליינע תפילין ,ער האט קראנק און מען האט נישט געוויסט וואס מען זאל
אוועקגעגעבן זיין גאנצע טעגליכע שטיקל ברויט, טון צו בעסער מאכן פאר דעם קינד ,איז דער איד
וואס איז געווען דער גאנצער חיות פונעם גוף ,פאר אריבער צום רב זי"ע און מזכיר געווען דעם קינד
עטליכע טעג נאכאנאנד ,נאר צו קענען לייגן פאר א רפואה בקרוב.
תפילין ,יעדן טאג פארטאגס ,מיט א שרעקליכן
פחד פון די דייטשן ,פלעגט ער זיי ארויסנעמען, דער רב האט געליינט דעם קוויטל און דאן
לייגן פאר עטליכע מינוט ,מקיים זיין די מצוה מיט זאגט די רב זי"ע ,דער קינד וועט אהיים קומען
טרערן ,און דערנאך געגעבן פאר אנדערע אידן זיך בעפאר שבת ,דער איד האט געהאט אמונת
אויך מוסר נפש צו זיין דערפאר. צדיקים ,אבער בדרך הטבע האט נישט אויסגעזען
••• ווי דאס קינד קען אהיים קומען אויף שבת.
אין ספר צדיק כתמר יפרח ווערט געברענגט די
מעשה ,אז א איד איז אמאל אריינגעקומען צום ערב שבת קודש איז די מאמע געזעצן מיטן
הייליגען רב זי"ע מיט א צובראכן הארץ נאך לאנגע קינד אין שפיטאל און מען האט נישט געזען פון ווי
יארן וואס ער איז נישט געהאלפן געווארן מיט די ישועה וועט קומען ,אבער דאן איז אונעם
קינדער ,דער איד האט געוויינט מיט ביטערע דערנעבנדיגן שטוב געווען א קינד ,וואס האט אויך
בכיות און געבעטן" ,דער רבי זאל מיר פארזיכערן א געווארט אז א דאקטאר זאל אים זען ,יענער
ישועה". משפחה האט געקענט באצאלן פאר א דאקטאר.
ווען דער דאקטאר איז אנגעקומען ,האט ער
האט דער רב זי"ע אים אנגעקוקט מיט זיינע
אריינגעוואנדערט אינעם אנדערן שטוב פון דעם
הייליגע אויגן און געזאגט מיט אן אמת'ע פשטות, אנדערן קינד ,און דער דאקטאר האט גלייך
"ווער בין איך צו פארזיכערן ,איך בין דאך גארנישט, געוויסט פון וואס דער קינד ליידט און גלייך
אבער לאמיר ביידע צוזאמען זאגן א קאפיטל פארשריבן דעם ריכטיגען מעדעצין ,און אזוי ווי
תהלים און בעטן פונעם אייבערשטן וואס ער אליין דער הייליגער צדיק האט געזאגט ,אויף שבת קודש
איז דער רופא כל בשר ומפליא לעשות" ,דער רב איז דער קינד שוין געווען אינדערהיים געזונט און
האט אנגעהויבן וויינען צוזאמען מיטן איד ,און שטארק.
געזאגט א קאפיטל תהילים ווארט ביי ווארט •••
צוזאמען מיט דעם איד ,און צום סוף האט דער רב הרה"ח רבי הלל דוב גאנץ ע"ה האט דערציילט,
געזאגט" ,דער באשעפער וועט אי"ה העלפן", אז בשנת תשנ"ג איז זיין מאמע א עלטערע פרוי
פונקט א יאר שפעטער האט יענער איד געמאכט ליידער קראנק געווארן מיט די ביטערע מחלה
א 'שלום זכר' פאר זיין ניי-געבוירן קינד. ל"ע ,און די מצב האט אויס געזען זייער שווער ,ר'
••• הלל דוב ע"ה וואס איז געווען א תלמיד חביב
אין ספר עטרת יהושע ווערט געברענגט ,אז פונעם רב ,איז ער אריבער צום רב זי"ע ,און מזכיר
ווען דער רב זי"ע איז געשטאנען ביי שחרית ביי געווען זיין מאמע לרפו"ש.
שמונה עשרה אדער ביי א פשוטע דאווענען,
פלעגט ער פארמאכן די אויגן מיט אזא דביקות ,אז דאס איז געווען פורים און דער הייליגער צדיק
ער איז געווען אינגאנצן אפגעריסן פון דער וועלט, זייענדיג גוט אנגעטרינקען האט געזונגען א ניגון
40
קען א מענטש נעמען עפעס אין מויל וואס האט נאר מען האט דערציילט ,אז איינמאל נאך א לענגערן
א שפור פון א חשש איסור ,נאר צוליב א תאוה אדער דאווענען ,ווען ער האט געעפנט די אויגן ,איז ער
א ברכה". געשטאנען א מינוט צוויי פארגאפט און זיך
••• אומגעקוקט אויף די ארומיגע ,ווי איינער וואס
אין ספר זכרון משה ווערט דערציילט א מעשה קומט יעצט צוריק פון א צווייטער וועלט ,און ער
נפלא ,אז א איד איז אמאל אריינגעקומען צום האט זיך אנגערופן שטילערהייט צו זיין משמש,
ירושלימער רב זי"ע מיט א שרעקליכן קוויטל ,אז "מען דארף האבן גרויס רחמים צו קענען זיין דא
זיין קינד ליידט רח"ל אויפן הארץ און די אויף דער עולם הזה נאכדעם וואס מען שטייט פארן
דאקטוירים זאגן אז דער פאל איז פארלאזט און ממלא כל עלמין".
מען קען גארנישט טון אויף דער נאטורליכער •••
וועלט ,דער רב זי"ע האט אנגעקוקט דעם איד מיט אין ספר זכרון משה ווערט דערציילט ,אז אין
גרויס מיטליידט און רחמנות ,און געלייגט זיין זיינע שפעטערע יארן ווען דער רב איז געווען אין
האנט אויפן טיש ,און פלוצלינג ארויסגענומען זיין שפיטאל ,האט מען געדארפט מאכן א
אייגענעם טאשן-זייגער ,און לפלא דער זייגער איז קאמפליצירטן רענטגען און סי-טי סקען פארן
געווען צעבראכן און האט זיך אפגעשטעלט. קאפ ,דער דאקטער האט אים געבעטן ער זאל
ארויפקוקן אויפן מאשין און אויף די ספעציעלע
דער רב האט אנגעהויבן דרייען דעם קנעפל ליכטיקייטן כדי צו כאפן דעם בילד ווי עס דארף צו
פונעם זייגער אהין און צוריק ,געגעבן א קלאפ זיין.
אויפן טיש און געזאגט" ,קוק ,דער זייגער גייט שוין
יא צוריק!" ,דערנאך האט ער זיך אנגערופן צום דער רב האט טאקע אויפגעהויבן דעם קאפ
טאטן" ,דער באשעפער וואס קען אנשטעלן א אויפ ארויף ,אבער דער צדיק האט געהאלטן די
זייגער ,קען אנשטעלן די קלאפן פונעם הארץ ,פאר אויגן פארמאכט די גאנצע צייט און בשום אופן
גאט ברוך הוא איז גארנישט אוממעגליך" ,ווען דער נישט געוואלט עפענען זיינע הייליגע אויגן ,ווען
איד איז צוריקגעקומען אין שפיטאל ,האבן די דער מקורב האט געפרעגט פונעם רב ,פארוואס
דאקטוירים געמאלדן מיט פארוואונדערונג ,אז ער קוקט נישט אויפן מאשין ,האט דער צדיק
דאס הארץ האט פלוצלינג אנגעהויבן ארבעטן מיט געזאגט" ,איך האב שוין עטליכע און אכציג יאר
א נארמאלן ריטם. נישט געקוקט אויף זאכן וואס פעלט נישט אויס,
••• און איך וויל נישט קאליע מאכן מיינע אויגן יעצט
אין קובץ עדה החרדית ווערט דערציילט די פאר קיין שום רפואה" ,דער דאקטער אליין איז
מעשה ,אז א בחור וואס איז שוין געווען טיף אין די געווארן גאר שטארק איבערגענומען פון זיין
דרייסיגער יארן איז געקומען צום רב זי"ע בעטן א פעסטקייט ,און דאס האט געמאכט א גרויסע
ברכה פאר א שידוך ,יענער בחור איז שוין געווען קידוש השם זעענדיג וואס א אמתע צדיק מיינט.
מיד און פארצווייפלט נאך יארן פון •••
אומערפאלגרייכע פרואוון ,און איז שוין ליידער אין קובץ עדה החרדית ווערט דערציילט ,אז
געווען שטארק מיאוש און צובראכן ,דער רב זי"ע אמאל האט מען געברענגט פארן ירושלימער רב
האט דעם בחור אויסגעהערט מיט גרויס רחמנות זי"ע א טייערן פרוכט כדי ער זאל קענען מאכן די
און באמת מיטגעפיעלט זיין גרויס צער. ברכת 'שהחיינו' ,ווי נאר ער האט גענומען דעם
פרוכט אין די האנט ,האט איינער פון די אנוועזנדע
דער רב זי"ע האט פלוצלינג געפרעגט דעם באמערקט א קליינע שאלת כשרות אדער חשש
בחור ,איבער א געוויסער מצוה און הנהגה אין ספק אויפן בוים פון וואו עס איז געקומען ,אין דער
הלכה )וואס דער בחור פלעגט זיך פירן לויט א רגע וואס דער רב האט געהערט אז עס איז
געוויסע חומרא וואס איז נישט געווען פארהאן אפילו א קליינער צד ספק ,האט זיין
אויסגעהאלטן לויטן שולחן ערוך( ,און דער רב גאנצער קערפער גענומען ציטערן פון שרעק ,ער
האט אים געזאגט" ,נעם אויף דיר פון היינט אן זיך האט גלייך אוועקגעלייגט דעם פרוכט מיט א
צו פירן פונקטליך לויטן דין שולחן ערוך אן קיין שרעקליכן פחד און געזאגט מיט טרערן" ,וויאזוי
41
גענומען דעם קוויטל ,מעיין געווען דערין מיט אייגענע חומרות וואס קומען פון עצבות" ,און
גרויס כוונה ,און געזאגט" ,איך לאז דעם קוויטל דא דערנאך האט דער רב מוסיף געווען מיט א
אויפן טיש פארנט פון מיינע אויגן ,און איך וועל אים שמייכל" ,נאך די ימים טובים וועסטו מיר ברענגען
אינזינען האבן ביים לערנען" ,יענע נאכט האט זיך א שטיקל לעקעך פונעם תנאים" ,און פונקט ווי דער
דער קראנקער פלוצלינג אויפגעוועקט פונעם צדיק האט געזאגט ,גלייך נאך די ימים טובים איז
קאמא ,און די דאקטוירים האבן נישט געקענט ער א חתן געווארן.
פארשטיין די פלוצימדיגע ענדערונג צום גוטן ,ווען •••
דער ברודער איז געקומען מבשר זיין די בשורה אין ספר עטרת יהושע ווערט דערציילט ,אז א
טובה ,האט דער רב א שמייכל געטאן און געזאגט סוחר איז אמאל געקומען צום רב מיט גרויס
"דער כח פון תורה און תפילה ברעכט אלע גזירות". געוויין ,אז א גוי'אישער שותף האט אים בא'גנב'עט
••• מיט ריזיגע סומעס געלט ,און ער שטייט ממש פאר
אין קובץ עדה החרדית ווערט געברענגט ,אז א א באנקראט וואס קען אים רואינירן דאס גאנצע
יונגערמאן איז געקומען באקלאגן זיין ביטער לעבן ,דער רב האט פארמאכט די אויגן פאר
הארץ ,אז ער פלאגט זיך שוין א לאנגע צייט מיט עטליכע לאנגע מינוטן און אריין אין א טיפן
שווערע חובות ,און צוליב דעם איז אויך חרוב דביקות ,און דערנאך געזאגט" ,פאר אהיים ,לייג
געווארן דער גאנצער שלום בית ביי אים אין שטוב, גארנישט איבער די געריכטן ,דער וואס האט
דער רב האט אים אויסגעהערט מיט א טיפן צוגענומען וועט אליין קלאפן אויף דיין טיר און
קרעכץ און געזאגט" ,מאך א קבלה ,אז יעדע וואך צוריקגעבן דאס געלט" ,דער איד איז געווען
פאר שבת וועסטו אריינברענגען אין שטוב א שיינע שאקירט ,אבער האט געפאלגט ,דריי טעג
מתנה פאר דיין ווייב לכבוד שבת קודש ,אפילו נאר שפעטער איז יענער מענטש געקומען אינגאנצן
א קלייניקייט וואס קאסט ווייניג געלט ,אבער מיט צעטרייסלט ,דערציילט אז ער קען נישט שלאפן
א שמייכל און א גוט ווארט" ,דער יונגערמאן האט ביינאכט ווייל ער זעט שרעקליכע מראות ,און ער
געפאלגט דעם צדיק ,אין קורצן האט זיך די האט צוריקגעגעבן יעדע איינציגע פרוטה.
רואיגקייט צוריקגעקערט אין שטוב ,און גלייך •••
דערנאך האט ער באקומען א גוטן פאסטן וואס אינעם ספר צדיק כתמר יפרח ווערט געברענגט
האט אים ארויסגעשלעפט פון אלע חובות. די מעשה ,אז עלטערן פון א קליין קינד וואס האט
••• געהאט א געוואוקס אויפן האלדז זענען געקומען
אין ספר צדיק כתמר יפרח ווערט דערציילט ,אז צום רב זי"ע פאר א ברכה ,פאר א שווערער
א משפחה איז געקומען צום רב זייער דערשראקן, אפעראציע פארן קינד וואס איז געווען באשטימט
נאכדעם וואס א דאקטער האט באשטימט אז מען אויפן קומענדיגען טאג ,דער רב האט אנגערירט
מוז דורכפירן א שווערע אפעראציע וואס קען דעם קאפ פונעם קינד ,געגעבן א שמייכל און
חלילה ברענגען א סכנה ,דער רב האט אנגעקוקט געזאגט פאר דער מוטער" ,גייט אהיים ,גיט אים א
די בילדער וואס דער דאקטאר האט גענומען ,און גלעזל וואסער מיט א שיינעם 'שהכל' ,און דער רופא
דאן האט דער רב זי"ע אוועקגעשטיפט די בילדער חולים וועט אים אויסהיילן אן קיין מעסער" ,ווען זיי
מיט די האנט און געזאגט" ,גייט צו א צווייטן זענען אנגעקומען צופרי אין שפיטאל צום לעצטן
דאקטער אין א צווייטער שטאט ,און פרעגט אים אונטערזוכונג פארן שניידן ,זענען די דאקטוירים
נישט איבער דער אפעראציע ,נאר לאזט אים אליין געבליבן שטוינענד ,דער גאנצער געוואוקס איז
בודק זיין" ,ווען זיי זענען געגאנגען צום צווייטן געווען אינגאנצן פארשוואונדן ווי עס וואלט
מומחה ,האט יענער דאקטער געזאגט מיט קיינמאל נישט עקזיסטירט.
פארוואונדערונג" ,ווער האט אייך געזאגט אז מען •••
דארף שניידן ,מען דארף בלויז נעמען א פשוטע אין ספר זכרון משה ווערט דערציילט ,אז א איד
רפואה פאר עטליכע וואכן און אלעס וועט איז אריינגעקומען צום ירושלימער רב זי"ע מיט א
אוועקגיין" ,און אזוי איז טאקע געווען. קוויטל ,און מזכיר געווען זיין ברודער וואס איז
ליידער זייער קראנק געווארן אוןאיז געלעגן אין
שפיטאל אן קיין באוואוסטזיין ,דער רב האט
42
אויסגעדריקט אויפן עבודת התפלה בזה"ל" ,היא
יארצייט כ"א אלול
חלקו בכל עמלו".
הגה"ק רשכבה"ג רבינו יהונתן ב"ר נתן נטע זי"ע
נאך זייענדיג א גאר יונג קינד האט מען שוין
)אייבשיץ( ,בעל יערות דבש ,מפראג
געזען זיין גדלות בתורה ,ער איז שוין דאן געווען א
ילד הפלא א חכם און א עילוי בתורה ,מען האט אים
דאן גערופען מיטן נאמען "דער עילוי מפינטשוב", ער איז געבוירן אין שטאט פינטשוב ,בשנת תנ"ד.
און אסאך קלוגע מעשיות האט מען דערציילט פון
זיין יוגענד ,וואס האבן ארויס געברענגט זיין צו זיין טאטן הגה"ק רבי נתן נטע אב"ד פינטשוב
געוואלדיגע קלוגשאפט. וראב"ד בק"ק אייבשיץ זי"ע,
בן הגה"ק רבי אשר זעליג שפירא דיין בקראקא
ער האט געלערנט א גרויס חלק פון זיין יוגענד זי"ע,
אין די ישיבה פון הגה"ק רבי מאיר אייזנשטאט בעל בן הגה"ק רבי ישראל משה שפירא זי"ע,
פנים מאירות זי"ע ,און די צייט וואס ער איז געווען בן הגה"ק רבי יצחק שפירא זי"ע,
רב אין שטאט פרוסניץ ,וואס איז געווען נאנט צום בן הגה"ק רבי נתן נטע שפירא בעל מגלה עמוקות
שטאט אייבשיץ ,דארט האט ער געלערנט אינעם מקראקא זי"ע,
ביהמ"ד פון הגה"ק רבי שמשון ווערטהיימער א אייניקל פון הגה"ק רבי יונה ב"ר ישעיה תאומים
מאייזענשטאט זי"ע ,אויך האט ער דארט געלערנט פרענקל בעל קקיון דיונה מפראג זי"ע.
ביים גאון הגה"ק רבי זאב וואלף שפירא זי"ע.
און צו זיין מאמע הרבנית הצדקת מרת שיינדל ע"ה,
י"ב חשון בשנת תס"ח ,ווען דער גאון איז בת הגה"ק רבי משה יצחק יהודה לייב צינץ אב"ד
געווען 14יאר אלט ,איז זיין טאטע זי"ע נסתלק העלישוי ופינטשוב זי"ע.
געווארן ,און ער איז געבליבן א יתום פון טאטע און
מאמע ,ווייל די מאמע איז שוין נפטר געווארן ער איז געווען א איש אלקים קדוש וטהור ,א
אפאר יאר פריער ,און דער גאון האט כסדר בעל מקובל אלקי נורא מאוד ,דער צדיק איז געווען
געזאגט ,אז אפילו ער האט פארלוירען זיין גרויסן א גאון עולם וחריף עצום בתורת הנגלה והנסתר,
טאטן יונגערהייט ,האט ער מיטן טאטן דורך ער איז געווען מפורסם אלס א חכם ומחוכם און א
געלערנט א גאר גרויסע חלק תורת הנגלה און מוח עצום ,ער האט מרביץ תורה געווען פאר
תורת הנסתר. הונדערטער תלמידים גאונים בתורה ,ער איז
געווע ן א בקי אין אלע חכמות ,און ער איז געווען
בשנת תס"ט איז דער גאון רבי מאיר מפורסם אלס א גאר קלוגער מענטש ,צדיקים און
אייזנשטאט זי"ע געווארן רב אין שטאט גאונים האבן מעיד געווען ,אז דער גאון איז געווען
שידלובצה אין פולין ,איז דער גאון רבי יהונתן א בעל רוח הקודש און א בעל מופת עצום.
געפארן לערנען צום שטאט העלישוי ,צו זיין
פעטער הגה"ק רבי אליעזר הלוי איטינגא אב"ד דער הייליגער מנחת אלעזר ממונקאטש זי"ע
העלישוי זי"ע. האט מעיד געווען ,אז פון די תקופה פון די גאונים
איז נישט געווען א מרביץ תורה אזוי גרויס ווי דעם
בשנת ת"ע האט ער חתונה געהאט מיט הרבנית הייליגען גאון רבי יהונתן אייבשיץ זי"ע.
הצדקת מרת עלקלי ע"ה,
בת הגה"ק רבי משה יצחק שפירא אב"ד בומסלא אויך האבן צדיקים דערציילט ,אז די עבודת
זי"ע, התפלה פון דעם גרויסן גאון ,איז געווען מיט א
דורך זיין רעבעצין איז ער געווארן א קרוב מיט געוואלדיגע עבודה און ברען ,עס פלעגט צו גיין
גרויסע גאונים בדורו ובתוכם ,הגה"ק רבי אליהו מיט בכיות נוראות ,און נאכן דאווענען האט מען
שפירא בעל אליהו רבה אב"ד טיקטין זי"ע ,הגה"ק אויפן פלאץ ווי ער האט געדאווענט געקענט טרעפן
רבי יעקב ריישר בעל שבות יעקב אב"ד א טייך פון טרערן ,און דער גאון האט זיך אמאל
43
וואס זייער גרויסער רב הגה"ק רבי יעקב יהושע וורמייזא זי"ע ,הגה"ק רבי דוד אופנהיים אב"ד
בעל פני יהושע מקראקא זי"ע איז אריבער קיין פראג זי"ע.
פראנקפורט דמיין ,האט מען דאן אויף גענומען
דעם גאון רבי יהונתן אייבשיץ זי"ע אלס ממלא נאך די חתונה איז ער געזעצן אויף קעסט ביים
מקום אלס רב און ראש ישיבה פונעם גרויסן ישיבה שווער ,און געזעצן בקדושה וטהרה על תורה
אין שטאט מיץ. ועבודה יומם ולילה מיט א געוואלדיגע התמדה,
אויך האט ער דעם שווער ארויסגעהאלפן מיט
בשנת תק"ה ווען די מלוכה פון אסטרייך האט שאלות בהלכה אינעם שטאט ,און ווי מען זעט די
ארויס געגעבן א גזירות גירוש אויף אלע אידן פון הכרת הטוב וואס דער איידעם זייענדיג א יתום פון
אסטרייך ,האט דער גאון און חכם רבי יהונתן די עלטערן האט געהאט צו זיין שווער ,ווי ער
אייבשיץ זי"ע נישט איינגעריעט ,ביז ער האט שרייבט בזה"ל" ,הוא אשר לקחני מבית אבי ,באשר
בעזהשי"ת ערלעדיגט צו מבטל זיין דעם גזירות אבי ואמי עזבוני בילדותי ,והוא נתן לי את בתו
גירוש ,און בכלל האט ער געהאט א גאר נאנטע לאשה וגדלני והלבשני לא חסר לנפשי מאומה".
קשר מיט די מלוכה ,צוליב די געוואלדיגע חכמה
וואס דער גאון האט פארמאגט. א שטיק צייט שפעטער ,איז ער אריבער
וואוינען צום שטאט פראג נעבן זיין זיידע הגה"ק
אויך האט ער זייענדיג אין שטאט פראג גאר רבי אהרן יחיאל מיכל שפירא מפראג זי"ע ,און
שווער געארבעט אראפ צו נעמען דעם איסור פון דארט האט ער געלערנט תורה ביי די תלמידים פון
דריקן דעם גמרא ,וואס די מלוכה האט נישט הגה"ק רבי אברהם ברוידא זי"ע ,ובתוכם הגה"ק רבי
געלאזט דריקן דעם גמרא ,צוליב וואס דארט יונה לאנדסופר בעל מעיל צדקה זי"ע ,והגה"ק רבי
שטייט זאכן קעגן דעם גלויבן פון די נוצרים ,אבער נתנאל ווייל בעל קרבן נתנאל זי"ע ,און בשנת תע"ג
ער מיט זיין געוואלדיגע חכמה און גדלות בתורה האט ער פאר א יאר זיך געצויגען קיין האמבורג
האט דאס מבטל געווען. נעבן זיין זיידע הגה"ק רבי מרדכי כהן זי"ע.
בשנת תע"ד איז ער צוריק צום שטאט פראג,
בשנת תק"י נאך די פטירה פון הגה"ק רבי
און דארט איז ער געווארן אויף גענומען אלס דרשן
יחזקאל קצנלבוגן בעל כנסת יחזקאל זי"ע ,איז ער
הקהלה און דער ריש מתיבתא פון שטאט פראג,
געווארן אויף גענומען אלס רב פון איחוד ג'
דארט האט זיך אנגעהויבן זיין לאנג יאריגע מרביץ
הקהילות ,וואס איז באשטאנען פון די דריי שטעט,
תורה זיין פאר טויזענטער תלמידים גאונים
המבורג ,אלטונה ,וואנדסבק ,וואס דאס איז געווען
וגדולים בתורה ,אפילו זייענדיג שוין דאן איינע פון
א גאר גרויסע עבודה פון פירן אזוי פיל יידישע
די גרויסע מרביצי תורה פון זיין דור ,האט דער גאון
שטעט אויף איין מאל ,און די שטאט ווי ער האט
רבי יהונתן נישט געוואלט נעמען קיין געהאלט פון
געוואוינט איז געווען די שטאט אלטונה.
די קהילה ,נאר האט יענע יארן עוסק געווען במשא
ומתן באמונה ,אבער רוב צייט האט דער גאון עוסק
אסאך גרויסע שטעט האבן דעם גאון געוואלט
געווען בתורה ועבודת השם מיט א געוואלדיגע
אויף נעמען פאר רב ביי זיי אין שטאט ,ובתוכם די
התמדה וקדושה.
גרויסע שטעט קראקא און ניקלשבורג ,אבער דער
גאון האט בשום אופן נישט געוואלט איבער לאזן ער האט מיט זיין געוואלדיגע חכמה און גדלות
זיינע גרויסע תלמידים און איז געבליבן רב אין בתורה צו געצויגן צו זיך די גרעסטע גדולים
אלטונה און די אנדערע צוויי שטעט ביז צו זיין בתורה ,און ז' תשרי בשנת תצ"ז ווען דער גדול
פטירה. הגה"ק רבי דוד אופנהיים אב"ד פראג זי"ע איז
נסתלק געווארן ,האט מען רבי יהונתן אייבשיץ
אויך איז באקאנט ,אז דער גאון איז געווען א אויף גענומען אלס רב אין שטאט פראג.
גרויסער בקי בתורת הנסתר און קבלה ,און בשנת
תק"ט האט רח"ל אויס געבראכן א מגיפה פון בשנת תק"א האט דער גרויסע קהלה אין
וועלכע עס זענען ל"ע געשטארבן יולדות ,האט שטאט מיץ אין צרפת געזוכט א נייעם רב ,נאכדעם
44
ער האט איבער געלאזט זיינע קינדער. רבי יהונתן געגעבן קמעות און דורך דעם האט זיך
די מגיפה אפגעשטעלט.
הגה"ק רבי יהודה לייב זי"ע ,חתן הקצין רבי זלמן
טארני זי"ע, אבער וויבאלד יענע צייט איז געווען נאך די
הגה"ק רבי יצחק מפראג זי"ע, ביטערע צייטן פון דעם משיח שקר כת ש"ץ ימ"ש,
הגה"ק רבי נתן נטע זי"ע ,חתן הגה"ק רבי יהודא ליב וואס האט איינגערעדט אידישע קינדער אז ער איז
אולמא מפראג זי"ע, משיח ,וואס מיט דעם האט ער ליידער אפגעפירט
הגה"ק רבי מרדכי זי"ע ,חתן הגביר הקצין רבי א גרויסע חלק פון כלל ישראל ,און עס זענען
אברהם טעבין משטאמפי זי"ע, ליידער געווען אידן וואס האבן געפעלשט די
הגה"ק רבי יחיאל מיכל זי"ע ,חתן הגה"ק רבי יעקב קמעות פון רבי יהונתן ,און דאן האבן זיי דאס
משה פויליץ זי"ע, געטראגן צום גאון רבי יעקב עמדין זי"ע און מסביר
הגביר הגאון רבי בנימין זאב וואלף זי"ע ,חתן הגה"ק געווען אז רבי יהונתן איז פון די כת ש"ץ.
רבי ישכר בעריש אב"ד הנובר זי"ע,
בתו הצדקת מרת רבקה ע"ה ,אשת הגה"ק רבי אין דער גרויסע גאון הגה"ק רבי יעקב עמדין
מרדכי קאזאז מפראג זי"ע, זי"ע וואס האט מורא געהאט ,אז דער גאון רבי
יהונתן אייבשיץ זי"ע איז רח"ל אויך פארכאפט מיט
בתו הצדקת מרת היצל ע"ה ,אשת הגה"ק רבי
דעם דרך פון שבתי צבי ימ"ש ,איז ער ארויס מיט א
בנימין וואלף פרענקל מברעסלא זי"ע,
מלחמה קעגן דעם גאון רבי יהונתן אייבשיץ זי"ע,
בתו הצדקת מרת ניסל ע"ה ,אשת הגה"ק רבי רפאל
און אויך נאך אסאך גאונים פונעם דור האבן זיך צו
מגלוגא זי"ע.
געשטעלט צו רבי יעקב עמדין ,און מען האט אויף
דעם גאון רבי יהונתן געלייגט א חרם.
נסתלק לגנזי מרומים כ"א אלול בשנת תקכ"ד,
ומנוחתו כבוד איז אין ביה"ח אין שטאט אלטונא. אבער שפעטער איז ארויס געקומען דעם
אמת ,און יעדער האט געזען אז ביידע גדולים און
זכותו הגדול יגן עלינו גאונים האבן דעם מחלוקה נאר געמיינט לשם
ועל כל ישראל אמן. שמים.
דער הייליגער דברי חיים מצאנז זי"ע האט
מעשיות אמאל געזאגט ,אז ווען נישט די מחלוקה אויף רבי
יהונתן זי"ע ,וואלט משיח שוין לאנג דא געווען,
אונעם שטוב פונעם גאון רבי יהונתן אייבשיץ ווייל אזא דור דעה איז נאך נישט געווען זינט די
זי"ע האט געארבעט א משרת פאר יארן לאנג ,און צייטן פון די בעלי תוספות.
נאך די פטירה פונעם גאון האט זי דערציילט ,צוויי
גרויסע זאכן וואס זי האט צוגעזען ביי דעם גרויסן ער האט איבער געלאזט זיינע הייליגער דברי תורה
גאון. און חידושים אין די חיבורים.
איינס איז געווען ,אז אפילו זי האט געארבעט ספר כרתי ופלתי ,על שולחן ערוך יורה דעה,
אין זיין שטוב יארן לאנג ,האט דער גאון קיינמאל ספר תרי"ג מצוות,
נישט אפילו בטעות געקוקט אויף די משרת. ספר אהבת יהונתן ,על הפטרות,
די צווייטע איז געווען ,אז יעדע נאכט ביי חצות ספר אורים ותומים ,על שולחן ערוך חושן משפט,
לילה ,האט דער גאון געוויינט מיט בכיות נוראות ,אז ספר יערות דבש ,דרשות ומוסר,
עס האט יעדע נאכט ממש אויסגעזען ,ווי דאס איז ספר בינה לעיתים ,על הלכות יו"ט,
זיין לעצטע טאג פון זיין לעבן. ספר המדע ,על הלכות ריבית.
•••
ווי באוויסט איז דער גאון רבי יהונתן אייבשיץ און נאך גאר אסאך תשובות און חידושים וואס
זי"ע געווען א חכם מחוכם און אייביג געהאט אן זענען ארויס געקומען נאך זיין פטירה.
45
איר אלס קנעכט צו א קיסר ,און דערפאר דארפט ענטפער פאר יעדן איינעם ,איין טאג איז דער גאון
איר שטיין כעבד בפני המלך ,אבער אונז אידן ארויס פון שטוב צו גיין דאווענען שחרית ,אינמיטן
קומען צום באשעפער אלס בנים למקום ווי האט ער זיך געטראפן מיטן מלך פון שטאט ,האט
קינדער פון א טאטע ,און דערפאר שטעלן מיר זיך אים דער מלך געפרעגט" ,ווי גייט דער רב" ,האט
פארן באשעפער ווי קינדער פאר א טאטע. דער גאון געענטפערט" ,איך ווייס נישט".
האט אבער דער רב ר' צבי צו געלייגט ,דאס דער מלך איז פון דעם ענטפער געווארן אין
האט דער גאון נאר געזאגט ,אלס א לימוד זכות כעס ,און דאס אנגענומען אלס א חוצפה ,און
אויף אידישע קינדער ,און כדי עס זאל ח"ו נישט געהייסן מען זאל דעם גאון איינשפארן אין תפיסה,
ארויס קומען א חילול השם דורך דעם ,אבער אבער נאך א שטיק צייט ,ווען דער מלך האט זיך
באמת דארף א איד שטיין בעפאר דעם גרויסע און בארואיגט ,האט ער געלאזט רופן דעם גאון און
הייליגע באשעפער באימה וביראה ,און דאס מיינט פרעגט אים ,היתכן ,פארוואס האסטו מיר
די פסוק "בנים אתם לד' אלוקיכם" ,איר זענט געענטפערט א תשובה נישט ווי עס דארף צו זיין.
טאקע קינדער פונעם גרויסן באשעפער ,אבער
דער פסוק זאגט ווייטער "לא תתגודדו" ווי חז"ל האט אים דער גאון מיט חכמה געענטפערט,
זאגן לא תעשו אגודות אגודות בבית הכנסת. פונקט פארקערט ,איך האב געענטפערט זייער
••• גוט ,ווייל א מענטש ווייסט באמת נישט ווי ער
איינמאל האט איינע פון די פריצים געפרעגט גייט ,ווייל באמת בין איך געווען אויפן וועג צו
דעם גאון רבי יהונתן זי"ע ,עס שטייט דאך אין די דאווענען שחרית ,און קוק ווי איך בין אנגעקומען,
תורה אחרי רבים להטות ,און די אומות העולם אין תפיסה ,פאר דעם האב איך זייער גוט
זענען דאך רוב ,וואלטן דאך די אידן געברויכט נאך געענטפערט ,דער מלך האט זייער הנאה געהאט
גיין די אומות העולם. פון דעם תשובה ,און פון דאן האט דער מלך גאר
שטארק מכבד געווען דעם גאון.
האט דער גאון מיט זיין חכמה געענטפערט •••
פאר דעם פריץ ,די דין פון אחרי רבים להטות גייט מען דערציילט ,אז אין ביהמ"ד פון הגה"ק רבי
נאר אן ווען עס איז דא א ספק ,וואס דאן ברויך מען צבי קינסטליכער אב"ד סעבא זי"ע בעפאר די
גיין נאך רוב ,אבער ווען עס איז נישט דא קיין ספק, מלחמה ,ווען עס האט זיך שוין אנגעזען די צרות
נאר אלעס איז קלאר און פשוט ,דאן דארף מען וואס קומען אויף כלל ישראל ,איז ווי געוואוינט
נישט גיין נאך רוב ,און ביי אונז אידן האבן מיר געווען קופקעס מענטשן אין ביהמ"ד וואס האבן
מקבל געווען א תורה מיט מצוות וואס איז קלאר כסדר דערציילט נייעס וואס עס טוט זיך אויפן
געשריבן ווי אזוי א איד ברויך זיך פירן. פראנט.
ווי למשל אויב עס ליגט 9עפלעך אויפן טיש האט דער רב ר' צבי זי"ע געזאגט מוסר פאר די
און איין מילגרוים ,וועסטו אויך נישט זאגן אז דער אידן פון שטאט ,און דערציילט די מעשה ,איינמאל
מילגרוים דארף יעצט ווערן א עפל ,ווייל דאס איז האט דער גלח פון שטאט געפרעגט דעם גאון
דאך נישט קיין ספק ,דאס זעלבע איז מיט אונז וקדוש רבי יהונתן אייבשיץ זי"ע ,ווי אזוי קען זיין,
אידישע קינדער ,און אויך האט שוין דער אז להבדיל ביי די גוים ,ווען זיי קומען אין זייערע
באשעפער געזאגט פאר אידישע קינדער "כי אתם מקומות ווי זיי דאווענען ,שטייען זיי מיט א
המעט מכל העמים" ,און אפילו אונז זענען די רעספעקט און רעדן נישט ,אבער די אידן ווען זיי
מיעוט ,שטייען מיר נאך שטארק נאך אלע צרות קומען אין ביהמ"ד ,רעדט מען און מען גיבט נישט
וואס מען איז שוין אריבער. אפ די ריכטיגע כבוד פאר דעם באשעפער'ס הויז.
•••
איינמאל איז דער גאון וקדוש רבי יהונתן האט דער הייליגער גאון רבי ינתן אייבשיץ
אייבשיץ זי"ע געווען מיט זיין רבי דער הייליגער זי"ע מיט זיין חכמה געענטפערט פאר דעם גלח,
פנים מאירות זי"ע ביים קעניג פון וויען ,איז דארט ענק גוים ,ווען ענק קומען צום דאווענען ,קומט
46
דעם אנדערן טאג ,ווען מען האט דעם קשיא געווען די פרינצעסן די שפעטערדיגע קעניגן פון
נאכאמאל ארויף געברענגט ביים שיעור ,האט בעהמען ,און זי האט געהערט פון די גדלות פון
יעדער בחור געענטפערט די תירוץ וואס ר' יהונתן דעם יונגען גאון רבי יהונתן ,האט זי געבעטן פון ר'
האט אים געזאגט נעכטן ,און דער ראש ישיבה רבי יהונתן ,אז ער זאל זאגן אפאר ווערטער לכבוד דעם
אברהם זי"ע איז ממש ארויס פון התפעלות ,און די געטשקע פון אותו האיש ימ"ש.
בחורים האבן אים געזאגט ,אז די אלע תירוצים
האט געזאגט דער נייער בעל דרשן פון שטאט. האט דער גאון רבי יהונתן מיט זיין חכמה
גענטפערט פאר די פרינצעסן ,חז"ל זאגן דאך,
דער ראש ישיבה איז גלייך צו געגאנגען צו די "חכם אינו מדבר בפני מי שהוא גדול ממנו" ,און דער
ראשי קהילה ,און געזאגט פאר זיי ,אז פאר די טובה געטשקע איז דאך פיל העכער און גרעסער פון
פון די ישיבה איז בעסער ,אז ער זאל זיך אפזאגן פון מיר ,זאל דער געטשקע קודם עפעס רעדן ,און
דעם פאסטן אלס ראש ישיבה ,און מען זאל אויף נאכדעם וועל איך זאגן ,פארשטייט זיך אז די
נעמען דעם בעל דרשן אלס ראש ישיבה ,ווייל צו פרינצעסן האט נישט געהאט וואס צו ענטפערן.
זיין גדלות און גאונות בתורה איז נישט דא זיינס •••
גלייכן. ווי עס איז באקאנט איז דער גאון רבי יהונתן
שוין ביי די 18יאר אלט געווארן אויף גענומען אין
און דאן האט מען טאקע אויף גענומען דעם שטאט פראג אלס בעל דרשן ,דער ראש ישיבה דאן
רבי יהונתן אלס ראש ישיבה ,און פון דעם ישיבה אין שטאט איז געווען הגה"ק רבי אברהם
האט דער גאון ארויס געגעבן גרויסע גאונים און פאסילבורג זי"ע ,דער ראש ישיבה איז געווען א
רבנים וואס האבן באלאכטן די וועלט מיט זייער גרויסער גאון בתורה ,און רבי יהונתן אין זיין ספר
תורה און יראת שמים. יערות דבש שרייבט אויף דעם גאון ,אז ער האט
••• אים אויס געלערנט גאר אסאך אויפן דרך האמת
בשעת די גרויסע מחלוקה צווישן רבי יהונתן בתורה ,אויך איז דער גאון רבי אברהם געווען א
אייבשיץ זי"ע און רבי יעקב עמדין זי"ע ,איז דער גרויסער עניו און א בעל מידות טובות ,ווי רבי
רבי יהונתן אמאל געווען אינמיטן וועג ,און ער האט יהונתן שרייבט אז ער האט דעם גאון קיינמאל
זיך אפגעשטעלט אין א גאסט הויז ,דארט אינעם נישט געזען אין כעס.
גאסט הויז זענען געזיצען עטליכע אידן און
געשמועסט ,און בתוך הדברים איז אריין געקומען איין טאג נאכן שיעור וואס דער גאון ר' אברהם
די גאנצע פרשה פון די מחלוקה אויף רבי יהונתן, האט געגעבן פאר די בחורים ,און ווען מען איז
די אידן דארט האבן בכלל נישט געקענט דעם רבי ארויס נאכן שיעור האט ר' יהונתן געטראפן איין
יהונתן ,אבער האבן גערעדט לשון הרע און דברי בחור ,און ער פרעגט אים ,וואס מען האט היינט
זלזול אויף רבי יהונתן. געלערנט אין ישיבה ,האט דער בחור איבער
געזאגט א שווערע קשיא וואס דער ראש ישיבה
האט זיך רבי יהונתן אנגערופן צו די אידן ,איך האט געפרעגט ,און קיינער האט אויף דעם נישט
בין א פשוטע דארפסמאן ,אבער אפשר קענט איר געהאט קיין ענטפער ,און דערווייל איז דער קשיא
מיר פאר ענטפערן א קשיא וואס איז מיר שווער נישט פארענטפערט געווארן.
פון די הגדה של פסח ,אויפן פזמון פון חד גדיא ,די
אידן האבן זיך צו געכאפט צו אים ,און אויס ווען דער בחור האט געזאגט פאר רבי יהונתן
געהערט זיין קשיא. די קשיא ,האט רבי יהונתן אויפן פלאץ געזאגט א
הערליכע תירוץ ,און דער בחור איז אוועק
האט דער גאון געזאגט ,לכאורה האט דאך געגאנגען צופרידען ,רבי יהונתן איז אזוי צו
דער הונט פון חד גדיא געטון א גוטע זאך ,ער האט געגאנגען פון איין בחור צום אנדערן ,און פאר יעדן
זיך אנגענומען פאר דעם אומשולדיגע ציגעלע בחור געזאגט א אנדערן תירוץ אויף די קשיא
וועמען די קאץ האט פארציקט ,קומט דאך אויס פונעם ראש ישיבה ,און יעדן תירוץ איז געווען
אזוי. שכל'דיג און הערליך.
47
פארקערט ,דער נאטור איז העכער ווי דער די שטעקן איז נישט געווען גערעכט,
פארשטאנט ,דער חכמי אומות העולם האבן די פייער איז יא געווען גערעכט,
געזאגט ,אז דער פארשטאנט איז העכער ,ווייל קוק די וואסער איז נישט געווען גערעכט,
ווי א בעל מלכה מיט זיין חכמה ,קען מאכן פון די אקס איז יא געווען גערעכט,
נאטור וואס ער וויל ,ווי למשל האלץ ,און דאס דער שוחט איז נישט געווען גערעכט,
זעלבע איז מיט ערד וואס איז נאטור ,קען א בעל דער מלאך המוות איז יא געווען גערעכט,
מלכה מאכן כלים. קומט דאך אויס ח"ו ,אז דער גרויסער באשעפער
האט נישט ריכטיג געטון מיטן שחט'ן דעם מלאך
אבער רבי יהונתן האט געזאגט ,אז דאס איז המוות.
נישט אמת ,נאר עס איז פונקט פארקערט ,ווי
למשל ,ווען די וועסט נעמען דעם האלצענעם כלי די אידן דארט אינעם גאסט הויז האבן גלייך
און דאס אריינווארפן אין פייער ,וועט עס ווייטער געזען ,אז דער איד איז שוין גארנישט קיין פשוטע
פארברענט ווערן ,ווייל די האלץ איז געבליבן מיט דארפסמאן ,נאר ער איז אסאך גרעסער ווי ער
דעם זעלבן נאטור ווי בעפאר ,ווייל דער זאגט ,אבער זיי האבן נישט געהאט דעם ענטפער
פארשטאנט פונעם בעל מלכה האט א גרעניץ ,און אויף זיין קשיא ,האט זיי רבי יהונתן געזאגט אז ער
דער דומם וועט ווייטער בלייבן א דומם ,און וועט דאס פאר ענטפערן.
דערפאר פארשטיי איך אז דער הייליגער
באשעפער האט אריינגעגעבן אין דעם נאטור ,אז די תירוץ איז האט רבי יהונתן אייבשיץ זי"ע
דאס זאל זיין העכער ווי א פארשטאנט פון א בשר געזאגט פאר די אידן ,דאס אז די קאץ האט
ודם. פארציגט א ציגעלע איז טאקע א עוולה ,אבער וואס
האסטו דער הונט דא זיך אריין צו מישן ,ווער האט
האט דער בישאף געגעבן א מאנאט פאר די דיר געהייסן זיין דער שופט און באשטראפן דעם
חכמי אומות העולם ,אז זיי זאלן ווייזן אז זיי זענען קאץ ,דערפאר איז דער הונט נישט געווען גערעכט
גערעכט ,און אויך להבדיל פארן גאון וצדיק רבי פארן זיך אריינמישן ,קומט אויס אז דער באשעפער
יהונתן ,אז ער זאל אויף ווייזן אז ער איז גערעכט. כביכול איז געווען גערעכט.
פארשטייט זיך אז דער גאון רבי יהונתן האט דאס זעלבע איז דא ,ווען צוויי גדולים האבן
זיך ניטאמאל געגערייט אויף דעם פארמעסט ,נאר חילוקי דעות ,ווער בעט דיך זיך אריין צו מישן אין
ער האט זיך אריינגעטון אין תורה און ווייטער די מחלוקה און נעמען א זייט ,די אידן האבן גאנץ
געלערנט מיט זיין געוואלדיגע התמדה ,אבער ווען גוט פארשטאנען די משל און נמשל ,און גלייך
דער מאנאט האט זיך גענדיגט ,איז דער גאון איבער געבעטן רבי יהונתן אייבשיץ פאר רעדן
געזעצן ביי זיך אין שטוב און געלערנט פלייסיג. דברי זלזול.
•••
אינמיטן לערנען האט זיך א מייזל אריין עס איז באקאנט ,אז דער הייליגער גאון רבי
געכאפט ביים גאון אין שטוב ,און וויפיל דער גאון יהונתן אייבשיץ זי"ע האט געהאט גאר אסאך
האט פראבירט צו פטור ווערן פון דעם מייזל ,האט ויכוחים מיט די חכמי אומות העולם ,און מיט זיין
ער נישט מצליח געווען ,דאן ווען רבי יהונתן געוואלדיגע חכמת התורה און זיין קדושה ,האט ער
אייבשיץ האט א שמעק געגעבן פון זיין טאביק כסדר געוויזן פאר די גוים ,אז די תורה איז דאס
פישקע ,האט זיך דער מייזל אריינגעכאפט אונעם גרעסטע חכמה וואס איז דא אויף די וועלט און די
פושקע ,און רבי יהונתן האט פארמאכט דעם טאביק אמונה אינעם גרויסע באשעפער ,איז די
פושקע ,און דער מייז איז דארט געבליבן איינציגסטע אמונה וואס איז אמת און לעכטיג.
פארשפארט.
איינמאל האט זיך איינע פון חכמי אומות
פלוצלונג הערט דער גאון א קלאפ אויפן טיר, העולם גע'טענה'ט מיט רבי יהונתן ,אויב דער
און די באדינער פונעם בישאף האבן איבער געגעבן פארשטאנט איז העכער פון די נאטור ,אדער פונקט
48
••• פארן גאון ,אז ער איז געלאדענט צו קומען
איינמאל האט א איד געפרעגט דעם גאון רבי פארזעצן דעם ויכוח מיט די גוים לגבי דעם
יהונתן אייבשיץ זי"ע ,פארוואס ווען א איד קומט פארשטאנט און נאטור ,דאן האט זיך דער גאון רבי
פרעגן דעם רב א שאלה אויף א עוף אדער א בהמה, יהונתן געכאפט ,אז ער האט זיך מיט גארנישט צו
און דער רב פסק'נט אז עס איז טריפה ,וועט דער געגרייט צום ויכוח ,אבער מיט זיין גרויסע אמונה
איד ארויס גיין צופרידן און פארשטיין ,אז וואס אינעם באשעפער ,האט ער געכאפט זיין אויבער
דער רב האט געזאגט ,איז זיכער די הלכה אפילו ראק און געכאפט זיין טאביק פושקע ,און
דער איד האט שאדן געלט. געגאנגען מיטן באדינער.
אבער ווען צוויי אידן קומען צו א דין תורה ,און אנקומענדיג צום זאל איז דארט געווען
דער רב פסק'נט לטובה פון איין איד ,וועט דער געגרייט די טישן גאר שיין פאר א חשובע סעודה,
צווייטער איד וואס האט פארלוירען די דין תורה, און אלע גרויסע חכמים פון די אמות העולם זענען
ווערן ברוגז אויפן רב און זיין אין כעס פארוואס ער געזעצן ארום דעם בישאף ,און מען האט דעם גאון
האט פארלוירען די דין תורה ,דארט האט דאך אויך רבי יהונתן אויך ארויף געזעצט אויפן אויבן אן.
די רב גע'פסק'נט ווי די הלכה איז ,איז פארוואס איז
דער איד אזוי ברוגז. דאן האבן זיך די טויערן פונעם זאל אויף
געמאכט ,און עס האבן אריין שפאצירט קעץ
האט דער גאון מיט זיין חכמה געענטפערט געקליידעט ווי מענטשן אויף די צוויי פיס ,מיט
פאר דעם איד ,דער איד וואס דארף באצאלן די טעצער עסן און געטראנקען ,פארשטייט זיך אז די
געלט פארן אנדערן איד ביים דין תורה ,דער איז גוים האבן געקוקט מיט א שמייכל ,אז דא האט
בכלל נישט ברוגז אויף די געלט שאדן וואס ער דער חכם באזיגט דעם גאון ,ווייל ער האט געקענט
האט ,נאר עס טוט אים אסאך שטערקער וויי ,דאס נעמען קעץ ,וואס זענען חיות ,און געטוישט די
אז יענער איד האט באקומען דאס געלט ,ווייל קנאה נאטור אז זיי זאלן זיך פירן ווי מענטשן ,און דער
איז אסאך שווערער צו פארטראגן ווי סיי וואס אויף גאנצער עולם האט געקלאטשט פאר דעם גוי דער
די וועלט. חכם.
•••
איין טאג האט איינע פון די שרים געפרעגט אבער דאן האט זיך דער גאון צעשמייכלט ,און
דעם גאון וקדוש רבי יהונתן אייבשיץ זי"ע ,איך ארויס גענומען דעם טאביק פושקע און דאס אויף
וואונדער זיך זייער אויף די אידן ,ווייל איר הייסט געמאכט ,און יענעם סעקונדע איז דער קליינער
אז איר זענט א גאר קלוגע פאלק ,איבער דעם ,ווי מייזל ארויס געטאנצן ,און אנגעהויבן ארום לויפן
קומט צו אייך צו זיין אזוי אומלאגיש ,ווייל למשל אינעם זייל ,גלייך האבן די אלע געלערענטע קעץ
א הינדל וואס האט געגעסן א גאנצן טאפ מיט אראפ געווארפן די טעצער ,און אלע אויף איין מאל
פיטער ,אויב שחט מען דעם הינדל מעג מען דאס אנגעהויבן נאכלויפן דעם איין קליינעם מייזל.
עסן ,אבער אויב קאכט מען אפ א הינדל אין א טאפ,
און עס פאלט אריין א ברעקל פיטער אינעם טאפ, דאן האט דער גאון געזאגט פאר די גוים ,זעט
איז די הינדל שוין פארבאטן צו עסן. עטץ ,מען קען לערנען און לערנען מיט א קאץ אז
ער זאל זיך פירן פונקט ווי א מענטש ,אבער די רגע
האט דער גאון רבי יהונתן גענטפערט מיט ער זעט עפעס וואס איז אין זיין נאטור ,למשל
חכמה פאר דעם שר ,פארוואס פארשטייט איר נאכלויפן א מייזל ,וועט ער גלייך צוריק גיין צו זיין
דאס נישט ,עטץ גוים פירן זיך אויך אזוי ,ווייל א נאטור און ווערן אויס מענטש ,ווייל דעם נאטור
דבר אחר וואס עסט פון די מיסט און דרייט זיך וואס דער הייליגער באשעפער האט באשאפן קען
ארום אין אלע שמוץ און עקל'דיגע פלעצער ,עסט א מענטש נישט טוישן ,ווייל דער נאטור איז אייביג
מען דעם דבר אחר ,און מען ברענגט דאס נאך העכער ווי דער פארשטאנט פון א בשר ודם ,און די
ארויף אויף די קעניגליכע טישן ,אבער אויב פאלט אלע גוים האבן בלית ברירה געמיזט מודה זיין אז
אריין א שמוץ אינעם טאפ ווי מען קאכט אפ דעם דער אידישער גאון איז גערעכט.
49
טוהן תשובה ,האט אויסגעבראכן אזא געוויין אין דבר אחר ,ווערט מען גלייך פארעקלט דערפון און
דער שול ,אז מענטשן זענען געפאלן איינער אויפן מען עסט דאס שוין נישט און מען גרוילט זיך
צווייטנס האלדז זיך איבערבעטן ,סוחרים זענען דערפון.
גלייך נאך דער דרשה געגאנגען צום בית דין מודה •••
זיין אויף טעותים אין געלט און צוריקגעגעבן פאר אין ספרי קורות הימים ווערט דערציילט ,אז
פאלשע וואג און מאס ,זיין כח הדיבור איז געווען דער הערשער אין לאנד האט אמאל געוואלט
אזוי הייליג און דורכדרינגליך ,אז עס האט ממש אויספרואוון די חכמה און רוח הקודש פונעם גאון
איבערגעדרייט הערצער פון טויזנטער אידן צו וקדוש רבי יהונתן אייבשיץ זי"ע ,האט ער אים
תשובה און מעשים טובים. געפרעגט" ,איך גיי מארגן אריינרייטן אין שטאט,
••• זאג מיר פאראויס ,דורך וועלכן שטאט-טויער וועל
אין ספר שרי המאה ווערט געברענגט ,אז איך אריינקומען".
איינמאל האט איינער פון די גרויסע מלוכה-גלחים
געוואלט באליידיגן דעם גאון רבי יהונתן אייבשיץ האט רבי יהונתן אנגעשריבן א תשובה אויף א
ברבים ,ער האט געשיקט צו רבי יהונתן א קליין שטיקל פאפיר ,עס פארזיגלט אין א
פארזיגלטע שיינע מתנה-קעסטל לכבוד א יום טוב, קאנווערט ,און עס איבערגעגעבן פאר די שרים
ווען רבי יהונתן האט געעפנט דאס קעסטל פאר פונעם קעניג מיט א באפעל דאס צו עפענען ערשט
זיינע תלמידים ,האבן זיי דערזען אז אינעווייניג נאכדעם וואס דער קעניג גייט אריין אין שטאט,
ליגט אן אפגעשניטענעם קאפ פון א "דבר אחר", דער קעניג ,וועלכער האט געוואלט מאכן זיכער אז
מיט א בריוו פונעם גלח וואס שרייבט מיט ליצנות, רבי יהונתן פאלט דורך ,האט געטראכט" ,די שטאט
"איך שיק אייך מיין בילד אלס א צייכן פון האט פיר טויערן ,אויב ער האט אנגעשריבן איינעם
פריינדשאפט". דערפון ,וועל איך גיין דורך א צווייטן וועג".
און כדי אינגאנצן אפצונארן דעם רב ,האט דער
דער גאון וקדוש רבי יהונתן האט זיך גארנישט
קעניג באפוילן פאר זיינע סאלדאטן צו ברעכן א
פארלוירן ,ער האט גלייך גענומען א שיין פאפיר נייעם לאך אין דער שטאט-מויער ,און ער איז
און אפגעשריבן א קורצן ,איידעלן ענטפער, אריינגעריטן אין שטאט דורך יענעם פרישן לאך ,אן
"חשוב'ער הער ,איך דאנק אייך פון טיפן הארצן
דורכגיין קיין שום טויער ,ווען דער קעניג איז
פארן שיקן אייער געשטאלט ,איך האב גלייך אנגעקומען אין פאלאץ מיט א שמייכל און מען
דערקענט אז איר זענט עס אליין ,ווייל די
האט געעפנט דעם פארזיגלטן צעטל ,איז דארט
ענליכקייט איז געוואלדיג קלאר ,ליידער האב איך
געשטאנען געשריבן קורץ און שארף" ,דער קעניג
נישט קיין בילד פון מיר אליין צו שיקן צוריק ,אבער וועט אריינקומען דורכן צעבראכענעם מויער",
דאס בילד פון אייך וועט מיר בלייבן א שטענדיגער
וואס דער גאון האט דאס באזירט אויפן משנה אין
אנדענק" ,ווען דער גלח האט באקומען דעם בריוו,
פוֹרץ ַל ֲעשׂוֹת לוֹ ֶד ֶר ,וְ ֵאין ְמ ַמ ִחין ְבּיָ דוֹ.
סנהדרין ֵ
האט ער איינגעזען אז קעגן דעם שארפן שכל •••
פונעם רב קען מען נישט געווינען.
אין די הקדמה פונעם ספר יערות דבש ווערט
••• דערציילט ,אז ווען דער גאון וקדוש רבי יהונתן
אין ספר מאורי גאליציה ווערט דערציילט ,אז אייבשיץ זי"ע פלעגט דרש'ענען אין דער גרויסער
ווען דער גאון וקדוש רבי יהונתן אייבשיץ זי"ע איז
שול אין פראג )די בארימטע דרשות וואס זענען
געווען א יונגער בחור און געפארן לערנען קיין שפעטער געדרוקט געווארן אינעם הייליגן ספר
פראג ,איז ער געפארן מיט א בעל עגלה א גוי 'יערות דבש'( ,איז די גאנצע שטאט געשטאנען און
צוזאמען מיט עטליכע סוחרים ,אינמיטן וועג האט
ממש איינגעהאלטן דעם אטעם.
דער וואגן זיך פארפלאנטערט אין טיפן בלאטע,
און די פערד האבן נישט געקענט שלעפן ווייטער, מען דערציילט ,אז ביי איינע פון זיינע
דער בעל עגלה האט געשריגן מיט כעס אויף די התעוררות דרשות צווישן ראש השנה און יום
פאסאזשירן" ,יעדער מוז אראפשפרינגען און כיפור ,ווען ער האט גערעדט מיט פייערדיגע
שטופן דעם וואגן". בכיות איבער בין אדם לחבירו ,יושר אין מסחר ,און
50
ווייטער גיבסטו אפ פינקטליך מעשר פאר אלע דער יונגער רבי יהונתן איז געבליבן זיצן און
דיינע געשעפטן ,און דו וועסט זען אי"ה ישועות". געקוקט אין א ספר און זיך נישט גערירט ,דער
דרייווער איז צוגעגאנגען צו אים מיט כעס און
דער סוחר האט תשובה געטוהן מיט טרערן געזאגט" ,יונגערמאן ,פארוואס שטייסטו נישט אויף
און מקבל געווען אויף זיך צו אנהייבן געבן מעשר העלפן שטיפן דעם וואגן".
כהלכה כדי די ברכה פונעם גאון זאל קענען מקויים
ווערן ,און נישט לאנג דערנאך איז אנגעקומען די האט אים רבי יהונתן געענטפערט מיט א
בשורה ,אז די שיף איז גארנישט געזונקען ,נאר איז שמייכל" ,אין אונזער תורה שטייט א פסוק אין
געווען פארבלאנדזשעט אויפן ים ,און זי איז צוריק פרשת משפטים" ,כי תראה חמור שונאך רובץ תחת
אנגעקומען צום פארט מיט אלע זיינע סחורות משאו ...עזוב תעזוב עמו' די תורה הייסט נאר
גאנץ און אומגעשעדיגט. העלפן ,אויב די בהמה קען שלעפן אינאיינעם מיט
••• די מענטשן )'עמו'( ,אבער אויב דער פערד שטייט
אין ספר מעשיות ומשלים לחכמי ישראל גאר פויל און ווארט אז מיר זאלן טוהן זיין גאנצע
ווערט דערציילט ,אז צוויי סוחרים זענען געקומען ארבעט ,זאגן חז"ל אז מען איז פטור פון העלפן" ,די
צום בית דין פון רבי יהונתן מיט א שווערן דין תורה, סוחרים האבן זיך צעלאכט פון דעם קלוגן טייטש,
איינער איז געווען א קצב ,און דער צווייטער א און דער בעל עגלה האט גענומען די בייטש און
סוחר פון שניידער ,ביידע האבן געטענה'ט ,אז א געטריבן די פערד ביז דער וואגן איז אליין ארויס
בייטל מיט גאלדענע מטבעות וואס איז געפונען פונעם בלאטע.
געווארן אויפן מארק געהערט צו זיי ,אבער קיינער •••
האט נישט געהאט קיין עדים אדער קלארע אין ספר נפלאות יהונתן ווערט דערציילט ,אז
סימנים ,און ביידע האבן געשוואוירן מיט איינמאל איז געקומען א גרויסער עושר צום בית
פעסטקייט אז דאס געלט איז זייערס. דין פונעם גאון רבי יהונתן אייבשיץ זי"ע אין שטאט
מיץ ,און געזאגט ,אז ער האט פארלוירן זיין גאנץ
האט דער גאון רבי יהונתן באפוילן צו ברענגען פארמעגן אויף דער שיף וואס איז געזונקען אין ים,
א טאפ מיט קאכעדיג הייס וואסער ,און ער האט און ער וויל געבן א גט פאר זיין ווייב ,ווייל ער קען
אריינגעווארפן אלע מטבעות אינעווייניג ,און נאך איר מער נישט שפייזן.
עטליכע מינוט האבן זיך באוויזן שוועבנדיגע
פעטע טראפנס אויל אויפן אויבערפלאך פונעם דער גאון רבי יהונתן האט געקוקט פארן איד
וואסער ,האט דער גאון רבי יהונתן געזאגט צום אין די אויגן מיט א טיפע בליק ,און אים געפרעגט,
קצב מיט זיין גרויס חכמה" ,דאס געלט געהערט צו "צי פלעגסטו אלע יארן געבן מעשר כהלכה פון
דיר! ווייל דיינע הענט זענען שטענדיג פול מיט דיינע פארדינסטן פאר ארימעלייט ווי מען ברויך".
פעטנס פונעם פלייש ,און ווען דו האסט אנגערירט
די מטבעות איז די שמיר פעטנס ארויפגעגאנגען דער עושר האט אראפגעלאזט דעם קאפ און
אויף זיי ,אין הייס וואסער שווימט פעטנס גלייך מודה געווען" ,אז ליידער בין איך געווען פארנומען
ארויף ,בעת ביים שניידער וואלט דאס קיינמאל מיטן ביזנעס און כ'האב פארנאכלעסיגט די מצוה
נישט פאסירט" ,דער שניידער האט גלייך מודה פון צדקה ומעשרות" ,האט דער גאון רבי יהונתן
געווען אז ער האט געזאגט ליגנט ,און דאס געלט אים געזאגט מיט גרויס הארציגקייט און
איז צוריקגעגעבן געווארן פארן ריכטיגן מיטגעפיל" ,עס שטייט אין פסוק 'עשר תעשר
אייגנטומער. בשביל שתתעשר' ,ווען א מענטש גיבט מעשר,
••• ווערט דער רבונו של עולם זיין שותף אינעם
אין ספר תפארת יהונתן ווערט דערציילט ,אז א געשעפט ,אויב דו האסט נישט אפגעגעבן דעם חלק
הויכער שר אין וויען האט אמאל געפרעגט דעם פון די ארימעלייט ,האט זיך דער שותף
גאון וקדוש רבי יהונתן אייבשיץ זי"ע מיט שפאט, ארויסגעצויגען פונעם געשעפט ,און אן דעם
"פארוואס זעט מען שטענדיג די אידן גיין אזוי אייבערשטנס שותפות פאלט אלעס צוזאמען ,נעם
שנעל און יאגן זיך אין די גאסן מיט א געוואלדיגע יעצט אויף זיך א פעסטע קבלה ,אז פון היינט און
51
••• יאגעניש ,בעת די אנדערע פעלקער שפאצירן רואיג
אינעם ספר נפלאות יהונתן ווערט דערציילט, און געלאסן".
אז א פראנצויזישער שר האט אמאל געפרעגט
דעם גאון רבי יהונתן אייבשיץ זי"ע" ,זאג מיר ,איר האט אים דער גאון רבי יהונתן געענטפערט
אידן זענט דאך באקאנט אלס גרויסע קלוגע לייט מיט טיפער חכמה און א מיט א שמייכל" ,א מענטש
אין האנדל און פינענצען ,אויב מען וואלט וואס גייט אין גאס האט געווענליך איין ציל ,ער גייט
געשטעלט פאר דיר א בארג פון גאלד און א בארג ערגעץ ,אדער צו דער ארבעט אדער צו זיך אהיים,
פון חכמה ,וואס וואלסטו אויסגעוועלט צו נעמען". אבער א איד אין גלות האט צוויי באזונדערע זאכן
אויף איין מאל ,ער יאגט זיך צו לויפן נאך פרנסה ,און
האט דער גאון רבי יהונתן געענטפערט אן קיין ער מוז גלייכצייטיג לויפן און אנטלויפן פון די צרות
אפשטעל" ,איך וואלט זיכער אויסגעוועלט דעם און גזירות פונעם גלות ,א מענטש וואס טוט נאר
בארג פון גאלד" ,דער שר האט זיך צעלאכט מיט איין זאך קען גיין שטאט ,אבער דער וואס דארף
גרויס גאוה און געזאגט" ,זעסטו ,מיר די לויפן נאך עפעס און אנטלויפן פון עפעס אנדערש,
אריסטאקראטן זוכן נאר כבוד און חכמה ,אבער ענק דער מוז לויפן מיט דאפלטע כוחות".
אידן זענען נאר פארקלאפט אין געלט! איך וואלט •••
זיכער גענומען דעם בארג פון חכמה". אינעם הקדמה פונעם ספר בני אהובה ווערט
דערציילט ,אז ווען דער גאון וקדוש רבי יהונתן
האט דער גאון רבי יהונתן געענטפערט מיט אייבשיץ זי"ע איז געווען רב אין שטאט מיץ ,איז
זיין געווענליכן רואיגן שמייכל און חכמה" ,דאס איז ער איינמאל געזעצן שפעט ביינאכט און געלערנט
גאנץ פשוט און פארשטענדליך ,הער מיניסטער, מיט געוואלדיגער התמדה ,די לבנה האט שטארק
יעדער מענטש אין דער וועלט זוכט צו נעמען דאס געשיינט דורכן פענסטער ,אינמיטן לערנען איז די
וואס עס פעלט אים ,איך האב שוין גענוג חכמה פון לעכט אויסגעגאנגען ,און עס איז געווארן טונקל
דער הייליגער תורה ,נאר געלט פעלט מיר פאר אין צימער ,רבי יהונתן איז געווען אזוי פארטיפט
צדקה ,דערפאר נעם איך גאלד ,ביי אייך אבער אין א שווערער הלכה אין רמב"ם ,אז ער האט זיך
פעלט די חכמה ,איז גאנץ פשוט אז איר זאלט ארויסגעבויגן צום פענסטער און ווייטער
נעמען דעם בארג פון שכל" ,דער שר איז געבליבן געלערנט לאנגע שעה'ן ביים שיין פון דער לבנה אן
שטום און האט נישט געהאט וואס צו ענטפערן אפשטעל.
אויף דעם שארפן אמת.
תלמידים זיינע זענען אינדערפרי
אריינגעקומען אין צימער און געזען דעם גאון זיצן
פארשלאפן אויפן טיש ,ווען די גאנצע גמרא איז
געווען נאס פון טרערן ,ווען זיי האבן אים געפרעגט
וואס עס איז געשען ,האט ער געזאגט.
"איך האב פראבירט צו פארשטיין א שווערע
שטיקל אינעם רמב"ם ,און וויבאלד איך האב נישט
געקענט דערגיין דעם טיפן כוונה ,האב איך געוויינט
צום באשעפער ער זאל מיר עפענען די אויגן,
אינמיטן איז צו מיר געקומען דער הייליגער רמב"ם
אליין אין חלום ,און ער האט מיר געזאגט" ,יהונתן,
האסט געטייטשט מיינע ווערטער גענוי מיט די
פשט ווי איך האב געמיינט ,און איך זאג דיר זיי
רואיג" ,און די טיפע הייליגע ווערטער וואס ער
האט דעמאלט אפגעשריבן אויפן רמב"ם ,איז
שפעטער געווארן דער בארימטער און טיפער ספר
'בני אהובה'.
52
ביי די זעקס יאר איז די מאמע ל"ע נפטר
יארצייט כ"ב אלול
געווארן ,און זייענדיג א קליינע יתום איז ער
אריבער צום זיידן דער הייליגער טשערקאסער
הרה"ק רבי מרדכי דוב ב"ר משולם זושא יצחק
זי"ע ,און דארט האט ער זיך געטוישט זיין משפחה
זי"ע )טווערסקי(
נאמען צו טווערסקי ,אזוי ווי זיין זיידע ,דער זיידע
בעל עמק חכמה ,מהורנסטייפל
דער הייליגער מגיד מטשערנאביל זי"ע האט
געהאט א געוואליגע חביבות צו דעם אייניקל ,און
דערפאר האט ער זוכה געווען גאר אסאך מקבל צו ער איז געבוירן אין שטאט הורנסטייפל ,כ"ט כסלו
זיין פון דעם זיידן בתורה ועבודת השם. בשנת ת"ר.
נאך פון גאר יונג איז ער שוין געווען באוויסט צו זיין טאטן הרה"ק רבי משולם זושא יצחק
אלס א גרויסע עילוי בתורה ועבודת השם ,און ביי אויערבאך אב"ד טאלמיטש זי"ע,
די צען יאר האט ער שוין געקענט גאנצע מסכתות בן הרה"ק רבי יחיאל מיכל מקרימער זי"ע,
אין ש"ס בעל פה ,אויך איז ער געווען באוויסט מיט בן הרה"ק רבי צבי מנחם מנדל מהניפאלי זי"ע,
זיין געוואלדיגע קדושה און צדקות ,ער איז שוין בן הרה"ק רבי משולם זושא מאניפולי זי"ע) ,דער
ביי די 11יאר אויף געשטאנען יעדע נאכט ביי ברודער פון הרה"ק רבי אלימלך מליזענסק זי"ע(.
חצות לילה ,און אפגעראכטן תיקון חצות ,און מיט
בכיות געקלאגט אויפן חורבן בית המקדש און גלות און צו זיין מאמע הרבנית הצדקת מרת שטערנא
השכינה און צרות ישראל. פייגא ע"ה,
בת הרה"ק רבי יעקב ישראל מטשערקאס זי"ע,
ביי די 13יאר ווען דער הייליגער דברי חיים )חתן הרה"ק רבי דובער דער מיטעלער רבי
מצאנז זי"ע האט געהערט פון דעם עילוי פון מליובאוויטש זי"ע(,
טשארקאס ,האט ער געשיקט א שליח וואס זאל בן הרה"ק רבי מרדכי המגיד מטשרנוביל זי"ע,
שליסן דעם שידוך מיט דעם יונגן בחור מרדכי דוב, בן הרה"ק רבי מנחם נחום בעל המאור עיניים
און דער מחותן דער הייליגער דברי חיים זי"ע, מטשרנוביל זי"ע.
וואס האט בעפאר דעם נישט געהאט געזען דעם
בחור ,האט ער אבער געזאגט בזה"ל" ,איך ווייס אז ביים ברית האט מען דעם קינד א נאמען
דער חתן לערנט תורה לשמה ,און לייכט ווי די זון געגעבן מרדכי דוב ,מרדכי נאך דעם הייליגע זיידן
אינמיטן טאג" ,און מען האט טאקע געשלאסען דער מגיד מטשערנאביל זי"ע ,און דוב נאכן אנדערן
שידוך. זיידן דער הייליגער מיטעלער רבי מליובאוויטש
בשנת תרט"ו זייענדיג 15יאר אלט ,האט ער חתונה זי"ע.
געהאט מיט הרבנית הצדקת מרת רייצא ע"ה,
בת הרה"ק רבי חיים הלברשטאם בעל דברי חיים ער איז געווען א איש קדוש מאוד ,א גאון וגדול
מצאנז זי"ע. בתורה ובחסידות ,ער איז געווען א עובד השם מיט
א געוואלדיגע קדושה און אן אש קודש ,ער איז
די חתונה איז פאר געקומען אין שטאט געווען א גרויסער עניו און א שפל ברך און א סבלן
הוסיאטין ,און דער הייליגער זיידע דער גדול ,ער איז געווען מפורסם אלס איינע פון די
טשערקאסער זי"ע האט בשום אופן נישט גרויסע פוסקים און גדולים בתורה בדורו ,און
געוואלט לאזן דעם אייניקעל רבי מרדכי דוב זי"ע, אפילו זייענדיג צווישן די גרויסע צדיקים בדורו,
אז ער זאל פארן וואוינען קיין צאנז ווי דער מנהג האט ער זיך אבער אליין מסתופף געווען ביי גאר
איז געווען ,אז מען וואוינט אין שטאט פונעם אסאך צדיקי הדור ,ער איז געווען באוויסט אלס א
שווער ,און דער זיידע האט געזאגט פארן מחותן, בעל מופת עצום און א גרויסע פועל ישועות בקרב
"דעם אייניקעל לאז איך נישט אוועק גיין פון מיר", הארץ ,טויזענטער אידן זענען געקומען זיך
ווייל ווי באוויסט האט דער זיידע גאר שטארק מסתופף זיין בצלו און שעפן יראת שמים און א דרך
מחבב געווען דעם הייליגען אייניקל. אין עבודת השם.
53
רעבעצין האט אמאל געבעטן געלט און זיך ביי די 18יאר אלט זיצענדיג אויף קעסט ביים
באקלאגט אז אין שטוב איז נישט דא קיין געלט, זיידן דער טשערקאסער זי"ע ,האט ער עוסק
האט דער צדיק געזאגט פארן רעבעצין ,וואס געווען בתורה ועבודה יומם ולילה מיט א
ווילסטו פון מיר ,דעם דרך הצדקה האב איך זיך געוואלדיגע התמדה ,און אויך האט ער דאן מחבר
געלערנט ביי דיין הייליגען טאטן דער דברי חיים געווען דעם גאונ'ישע ספר חיבור לטהרה ,אויך
מצאנז זי"ע. דערציילט מען ,אז ער איז דאן געקומען באזיכן
דעם שווער דער הייליגער צאנזער רב זי"ע ,און זיין
בשנת תרכ"ג האט אים זיין הייליגע זיידע דער שווער האט אים זייער מכבד געווען און גערעדט
טשארקאסער זי"ע געהייסן אנהייבן פירן זיין עדה צו אים בלשון "איר" און נישט "דו" ,און דער שווער
הקדושה אין שטאט הורנסטייפל ,און נאכן האט זיך דאן אויסגעדריקט בזה"ל" ,אונזער
הסתלקות פון זיין זיידן דער הייליגער איידעם רבי מאטל'י האט א דעה אין הימל" ,אויך
טשערקאסער זי"ע י"ג אלול בשנת תרל"ו ,זענען א קען מען זעהן ווי זיין שווער שרייבט אין זיין ספר
גרויס חלק פון די חסידים פונעם זיידן פון שו"ת אויפן איידעם "בוצינא קדישא ,שר התורה
טשערקאס ,אריבער צום אייניקל קיין המפורסם".
הורנסטייפל ,אויך האט ער איבער גענומען דעם
זיידן אלס נשיא קופת הצדקה רבי מאיר בעל הנס. צדיקים האבן געזאגט אויף דעם צדיק רבי
מאטל'י מהורנסטייפל זי"ע ,אז ער האט געהאט
מען דערציילט ,אז דער הייליגער צדיק אלע דריי עמידי העולם.
מהורנסטייפל פלעגט יעדעס יאר יו"ט שבועות עמוד התורה
מאכן א סיום הש"ס ,און מען דערציילט ,אז ער
האט מקפיד געווען אייביג צו לערנען אויפן קול, ער איז געווען א גאון וגדול און א בקי נפלא
ווי דער טאכטער הצדקת מרת שרה מרים ע"ה בכל מקצועות התורה און דער עמוד התורה בדורו,
האט דערציילט ,אז דער טאטע פלעגט לערנען ער האט מחבר געווען גאר גרויסע און טיפע
אייביג הויעך אויפן קול ,אז מען האט דאס געהערט גאונ'ישע ספרים ווי דער ספר חיבור לטהרה ,תורי
אין דעם גאנצן הויז ,אז מען פלעגט זאגן בדרך זהב ,און אויך האט ער זיך געשריבן מיט די
צחות ,אז דער משרת פין שטוב האט אויך געקענט גרעסטע גאונים בדורו.
לערנען.
עמוד העבודה
אפילו זייענדיג א גרויסער גאון און א עילוי
ער איז געווען א רבי פון טויזענטער חסידים
בתורה און מפורסם אלס איינע פון די גרעסטע
און משפיע געווען א דרך אין עבודת השם פאר
פוסקים בהלכה בדורו ,איז דער צדיק געווען א גאר
זיינע חסידים ,אויך זיין געוואלדיגע עבודת התפלה
גרויסער עניו און א סבלן גדול ,ער האט יעדן איד
איז געווען למעלה מכח אנושי ,ער האט פאר 40
אויף גענומען מיט א געוואלדיגע שמחה און
יאר פירענדיג די עדה הקדושה געזאגט תורה וואס
רואויגקייט ,אידן זענען געקומען מיט שאלות דעם
זענען שפעטער געדריקט געווארן אין זיינע
גאנצן טאג ,און מען האט געוויסט אז די טיר ביים
הייליגע ספרים פלא יועץ און עמק חכמה ,וואס
צדיק איז אייביג אפען פאר יעדן איינעם.
זענען גאר געהויבענע ספרי חסידות.
הרה"ק רבי דוד'ל מטאלנא זי"ע האט געזאגט עמוד החסד
אויפן צדיק וקדוש רבי מרדכי דוב מהורנסטייפל
זי"ע ,אז צו אים ברויכן פארן אלע אדמורי"ם יונג און ער האט עוסק געווען זיין גאנץ לעבן אין
אלט ,ווייל יונגע אדמורי"ם ברויכן קומען לערנען, צדקה וחסד אויף א גאר געהויבענע וועג ,ער האט
ווי אזוי צו זיין א מנהיג ישראל ,און די עלטערע ממש יעדע פרוטה פון זיך אוועק געגעבן פאר
אדמורי"ם ברויכן קומען צו אים ,צו זעהן זיין עבודת אנדערע אידן ,ער האט כסדר געזאגט ,אז ער איז
השם ,און פארשעמט ווערן פארוואס זיי האלטן סך הכל א גבאי צדקה וואס נעמט געלט פון
נישט דארט ווי דער צדיק האלט. מענטשן און גיבט דאס פאר די נצרכים ,און ווען די
54
בתו הצדקת מרת שרה מרים ע"ה ,אשת הרה"ק רבי מען דערציילט ,אז איינמאל איז דער הייליגער
שלום אליעזר מראצפערט זי"ע ,בן הרה"ק בעל צדיק מהורנסטייפל זי"ע געפארן באזיכן דעם
דברי חיים מצאנז זי"ע, צדיק רבי דוד'ל מטאלנא זי"ע ,און דער צדיק ר'
בנו הרה"ק רבי חיים משה צבי מרחמסטריווקא דוד'ל האט איינגעבעטן ביים רבין ,אז ער זאל
זי"ע ,חתן הרה"ק רבי מנחם נחום מרחמסטריווקא בלייבן אין שטאט טאלנא אויף שבת קודש ,אבער
זי"ע, די רבי האט געזאגט ,אז אזוי ווי ער האט דאך נישט
בנו הרה"ק רבי בן ציון יהודה לייב מהורנסטייפל געטראכט פון בלייבן אויף שבת ,האט ער נישט
זי"ע ,ממלא מקום אביו ,חתן הרה"ק רבי יצחק יואל מיט געברענגט קיין בגדי שבת.
רבינוביץ מקנטקוזבה זי"ע,
בתו הצדקת מרת יוכבד רבקה ע"ה ,אשת הרה"ק תוך כדי דיבור איז אריין געקומען אין שטוב א
רבי אלישע הלברשטאם מגארליץ זי"ע, אלטער איד ,און רבי דוד'ל האט געבעטן דעם רבין
בנו הרה"ק רבי ברוך דוד מקלינקוביץ זי"ע ,חתן אז ער זאל זיך אויף שטעלן ,די רבי האט
הרה"ק רבי שלמה זלמינא מראשקוב זי"ע, פארשטאנען ,אז מן הסתם איז דער איד א גאר
בתו הצדקת מרת הנדל ע"ה ,אשת הרה"ק רבי חיים חשובע איד ,און דערפאר האט אים ר' דוד'ל
ישעיה שניאורסון זי"ע. געבעטן אז ער זאל זיך אויפשטעלן.
מען דערציילט ,אז יעדעס יאר פלעגט די רבי אבער דאן האט ער באמערקט ,אז דער איד
פארן קיין טשערקאס צום יארצייט פונעם זיידן י"ג איז א שניידער וואס איז געקומען אים אפמעסטן
אלול ,און ער האט געהאט א מנהג צו אויסטאן די קליידער פאר שבת קודש ,ווייל דער צדיק האט
שיך אויפן מקום קדוש. יעדן איד מכבד געווען און באמת נישט געזען אז
ער איז עפעס מער חשובער ווי אים ,און רבי דוד'ל
דעם יאר פון זיין הסתלקות ,איז ער ארויף צום
האט נאך שבת געזאגט אויפן רבין בזה"ל,
ציון הקדוש פונעם זיידן ,און כדרכו בקודש האט
"יונגעלייט לערנט אייך פון אים ,און אלטע לייט
ער אויסגטון די שיך ,אבער ווען ער איז ארויס שעם אייך פון אים".
געקומען האט ער נישט געטראפן זיינע שיך ,און
ער איז נשתנה צורה געווארן ,די מענטשן ארום ער האט איבער געלאזט זיינע הייליגע דברי תורה
האבן נישט פארשטאנען וואס דא איז און שו"ת אין די געהויבענע ספרים.
פארגעקומען ,אבער ליידער 11טאג שפעטער האט
מען שוין גאר גוט פארשטאנען וואס דא איז פאר ספר עמק שאלה ,שו"ת,
געקומען ,אז דער צדיק האט דאן מרגיש געווען ,אז ספר עמק החכמה ,על התורה,
זיין הסתלקות איז נאנט. ספר פלא יועץ ,על התורה ומועדים,
ספר חיבור לטהרה ,על הלכות נטילות ידיים
נסתלק לגנזי מרומים כ"ב אלול בשנת תרס"ג,
ומקוואות,
ומנוחתו כבדו איז אין ביה"ח אין שטאט
ספר תורי זהב ,על הלכות ריבית.
הורנסטייפל.
זכותו הגדול יגן עלינו ער האט איבער געלאזט א דור פון קינדער און
ועל כל ישראל אמן. איידערמער צדיקים גדולים און גאונים בתורה.
בתו הצדקת מרת שטערנא פייגא ע"ה ,אשת הרה"ק
מעשיות
רבי נחום זלמן שניאורסון מטשערקאס זי"ע,
איינמאל איז דער הייליגער צדיק רבי מאטל'י בתו הצדקת מרת חיה מלכה ע"ה ,אשת הרה"ק רבי
מהורנסטייפל זי"ע געווען זייער נישט געזונט ,און משה גוטרמן מקייב זי"ע ,בן הרה"ק רבי דוד
די דאקטורים האבן געזאגט ,אז מען וועט מיזן מסאווראן זי"ע,
אריינשטעכן עפעס א הייסע נידל אין זיין ריקן, בנו הרה"ק רבי אהרן אלימלך שניאור זלמן
וואס דאס וועט אים אויסהיילן ,און די נידל וואס מקרוסנא זי"ע ,חתן הרה"ק רבי משה מרוזוודוב
מען האט געניצט איז געווען דריי דרגות ,דאס זי"ע,
55
הער זיך צו ,איך האב א דין ודברים מיט מיין ערשטע איז געווען נאר אביסל הייס ,דאס צווייטע
רעבעצין די באבע ,און מיר ווילן אז די זאלסט פירן איז געווען אביסל מער הייס ,אבער די דריטע דרגה
די דין תורה ,און די זאלסט זיין דער דיין וואס וועט איז געווען גאר שטארק הייס.
פסק'נען ,דער אייניקל איז דערציטערט געווארן,
און זיך פראבירט ארויס צו דרייען ,און זיך געבעטן ביי רוב חולים ווען מען האט געניצט דעם
ביים זיידן ,אז ער זאל אים באפרייען דערפון ,אבער ערשטן דרגה ,האט דאס די חולה שוין געשפירט,
דער זיידע דער הייליגער טשערקאסער זי"ע האט און מיט דעם איז דאס געבליבן ,אבער ווען זיי האבן
נישט נאך געלאזט און דאן געזאגט די טענות. דאס געניצט אויפן צדיק ,האט מען נישט געזען אז
דאס זאל אים ווייטאן ,ווען דער דאקטאר האט
מיר זענען ב"ה געלויבט דער באשעפער ביידע געניצט דעם צווייטן דרגה ,האט דאס דער צדיק
שוין אלט ,און איך מיט די רעבעצין האבן יעצט א געשפירט ,אבער מיט זיין געוואלדיגע סבלנות
דין ודברים ,ווער עס זאל פריער נסתלק ווערן ,איך האט ער גארנישט ראגירט ,אפילו ער האט געהאט
האלט אז איך דארף נסתלק ווערן פריער ,ווייל איך שטארקע ווייטאג,
האב שוין נישט קיין כח צו זיצן שבעה ,און אויך
וועל איך נישט האבן ווער עס זאל פירן דעם שטוב, דער דאקטאר מיינענדיג ,אז דער צדיק
אבער די רעבעצין טענה'ט אז זי וויל קודם נפטר שפירט נישט די ערשטע צוויי ,האט ער געניצט
ווערן ,ווייל זי וויל נישט בלייבן אויף דער וועלט אן דעם דריטן ,אבער דער צדיק האט ווייטער מקבל
איר הייליג מאן ,און זי האט נאך קיינמאל נישט געווען די יסורים און נישט געזאגט גארנישט.
געהערט קיין קידוש פון א פרעמדן מאן.
דער דאקטאר איז ממש נשתומם געווארן און
דער אייניקל רבי מאטל'י האט דאן גאר זיך אנגערופן ,דער מענטש מיז זיין א מלאך אדער
שטארק געוויינט ,און זיך פראבירט ארויס צו ח"ו א שד אז ער שפירט נישט דעם ווייטאג פון די
דרייען נישט צו דארפן נעמען א זייט אין אזא היץ ,ווען מען האט איבער געזאגט די ווערטער
גרויסע דין ודברים ,צווישן זיין הייליגע זיידע און פונעם דאקטאר פארן רבין ,האט די רבי געזאגט,
זיין רעבעצין ,אבער דער זיידע האט נישט זאגט פארן דאקטאר ,אז אויב א איד קומט אמאל
נאכגעלאזט און געבעטן אז דער אייניקל זאל מיט א קוויטל זיך מזכיר זיין ,און איך קאן אים נישט
פסק'נען. העלפן ,טוט מיר דאס אסאך מער וויי ,און מיט דעם
אלעם מיז איך שווייגען.
דאן האט דער אייניקל מיט גרויס פחד •••
געזאגט ,די באבע איז גערעכט ,אז זי קען נישט דא איין טאג האט דער זיידע דער הייליגער
זיין אן איר הייליג מאן ,אבער זאגן פארקערט ווי די טשערקאסער זי"ע געלאזט רופן זיין אייניקל רבי
זיידע קען איך אויך נישט ,דערפאר איז מיין עצה, מאטל'י הארנסטייפלער זי"ע אויף שבת ,ווייל ער
אז ווען עס וועט קומען די צייט צו גיין פון די וויל מיט אים רעדן עפעס זייער וויכטיג ,איז דער
וועלט ,זאלן די זיידע און באבע ארויף גיין אין גן עדן אייניקל געקומען אויף שבת קודש צום זיידן,
אינעם זעלבן יאר ,און די זיידע און באבע זענען אבער די שבת איז דורך און עס איז שוין מאנטאג,
באפרידיגט געווען פונעם פסק פונעם אייניקל. און דער זיידע רעדט נישט צו אים עפעס וואס
הערט זיך וויכטיג אז דער זיידע זאל אים ספעציעל
כך הוה ,די צדקת דער טשערקאסער רעבעצין פאר דעם אריבער רופן.
איז נפטר געווארן ערב ראש חודש סיון בשנת
תרל"ו ,און נאך די באבע'ס פטירה איז שוין די איז דער אייניקל אריין צום זיידן און
אייניקל געבליבן ביים זיידן פאר דריי חדשים ,און געפרעגט ,דער זיידע האט מיך גערופן אז דער
די זיידע דער הייליגער טשערקאסער זי"ע איז זיידע וויל מיט מיר רעדן ,און יעצט איז שוין
נסתלק געווארן י"ג אלול בשנת תרל"ו. מאנטאג ,וואס האט דער זיידע געוואלט רעדן מיט
מיר ,דאן האט דער זיידע געהייסן אריין רופען די
ליידער האט דער אייניקל געהאט יענעם יאר רעבעצין הצדקת מרת דבורה לאה ע"ה ,און דער
גאר א שווערן יאר ,פארלירענדיג זיין הייליגע זיידע זאגט פארן אייניקל.
56
דער איד איז אהיים געגאנגען ,און ווען ער זיידע דער טשערקאסער און די רעבעצין די באבע,
קומט אן צו זיין שטוב ,זעט ער ווי דער פריץ קומט און אויך האט ער פארלוירען זיין שווער דער
אים אקעגן ,און דער פריץ בעט אים מחילה אויף הייליגער דברי חיים מצאנז זי"ע ,וואס דער רבי
וואס ער האט אים שלעכטס געטון ,און דערציילט מאטל'י איז געווען גאר שטארק מקושר צו זיין
אים די מעשה ,אז די נאכט האט ער נישט געקענט הייליגע שווער זי"ע.
פארמאכן א אויג און שלאפן ,ווייל איינער האט אים •••
אנגעכאפט די האלז און אים געוואלט דערשטיקן, הרה"ק רבי שלמה מבאבוב השני זי"ע פלעגט
און ער האט גלייך פארשטאנען אז דאס איז אויף דערציילן ,אז ווען זיין זיידע הרה"ק רבי מאטל'י
אים געקומען ,ווייל ער האט זיך אויפגעפירט צו מהורנסטייפל זי"ע איז געווען אויף קעסט ביים
דעם אידישן ארענדער מיט אכזריות ,און יעצט זיידן דער הייליגער טשערקאסער זי"ע ,איז
וועט ער צוריק לייגן די פענסטערס ,און וועט פון געקומען א איד א ארענדער וואס איז געווען א
אים מער נישט פארלאנגען קיין געלט. ארעמאן ,צום זיידן דער הייליגער טשערקאסער
••• זי"ע ,און זיך מזכיר געווען אז ער איז שילדיג אסאך
צום הייליגער צדיק רבי מאטל'י מהורנסטייפל געלט פארן פריץ ,און אלס שטראף האט דער פריץ
זי"ע איז אמאל געקומען א פרוי אן עגונה ,און זיך ארויס גענומען אלע פענסטער'ס פון זיין הויז ,און
באקלאגט צום רבין ,אז איר מאן איז פארלוירען עס איז אינמיטן ווינטער ,און די קינדער ווערן
געגאנגען שוין פאר א שטיק צייט ,און זי האט געפרוירען און ער האט נישט ווי צו גיין.
באקומען א היתר עגונה פון צוויי גרויסע גדולים,
אבער אנקומענדיג קיין טשערקאס איז ער
אבער נאר בתנאי אז רבי מאטל'י וועט אויך מסכים
געוואויר געווארן ,אז דער הייליגער רבי דער
זיין צום היתר.
טשערקאסער איז נישט אינדערהיים ,איז דער איד
צו געגאנגען צו די רעבעצין ,און דערציילט די
אבער רבי מאטל'י האט גלייך ווען זי איז אריין
מעשה וואס דער פריץ טוט מיט זיין משפחה.
געקומען געזאגט ,אז ער וועט נישט מסכים זיין
צום היתר ,נאר ער האט איר געהייסן גיין קיין האט די רעבעצין געזאגט פאר דעם איד ,גייט
זיטאמיר ,די פרוי האט געמיינט אז די רבי וויל איר אריין צו אונזער אייניקל רבי מאטל'י ,און ער וועט
סתם אזוי אפשטופן ,און דערפאר האט זי נישט אייך זיכער העלפן ,אבער ווען דער איד איז אריין
נאך געלאזט און געזאגט ,אז זי גייט נישט ארויס צום אייניקל ,האט רבי מאטל'י געזאגט פאר דעם
ביז די רבי וועט מסכים זיין צום היתר ,אבער דאן איד מיט א טיפן קרעכץ ,ווען דער זיידע וואלט
האט דער גבאי איר ארויס געשיקט מיט געוואלד יעצט דא געווען ,וואלט ער אייך זיכער געהאלפן,
און געזאגט ,אויב די רבי האט געהייסן פארן קיין אבער וואס קען איך דען העלפן.
זיטאמיר ,איז די ישועה דארט און איר זאלט פארן
דער איד זייענדיג אין א צרה האט זיך
קיין זיטאמיר.
אנגערופן צו רבי מאטל'י ,אויב באמת קענט איר
מיר נישט העלפן ,דאן האב איך נישט קיין טענות צו
די פרוי זעענדיג אז זי האט נישט קיין ברירה,
אייך ,אבער אויב קענט איר מיר העלפן און טון א
איז זי געפארן קיין זיטאמיר ,און לפלא אזוי ווי זי
טובה ,און איר טוט דאס נישט ,דאן בין איך אייך
שטייגט אראפ פון באן ,דערזעהט זי איר מאן שטיין
נישט מוחל.
דארט געזונט און פריש ,זי האט גלייך אנגעהויבן
שרייען און מאכן א געוואלד ,אז דאס איז איר ווי נאר רבי מאטל'י האט געהערט די ווערטער,
פארלוירענע מאן ,און מענטשן זענען זיך צוזאמען האט ער זיך אויף געשטעלט און זאגט פאר דעם
געלאפן און מען האט איר מאן געטראגן צום בית איד ,קומט צוזאמען מיט מיר אין די מקו' ,און ביידע
דין ,און ער האט געגעבן א גט כדת משה וישראל. זענען געגאנגען אין מקו' ,נאך די מקו' זאגט רבי
מאטל'י צו דעם איד ,גייט געזונטערהייט אהיים און
ווען די פרוי איז צוריק געקומען קיין האט נישט קיין מורא ,איך האף בעזר השם אז דער
הורנסטייפל ,און דערציילט די מעשה ,האט די פריץ וועט אייך נישט טוען קיין שום שלעכטס ,און
גאנצע שטאט געשמועסט פון דעם גרויסן מופת דאס איז געווען שפעט ביינאכט.
57
מראצפערט זי"ע ,הי"ד ,און זייענדיג דארט אין פון הייליגען צדיק ,אבער ווען די שמועה איז
שטאט ראצפערט ,איז א איד אריין געקומען זיך אנגעקומען צום רבין האט ער מיט זיין גרויסע
מזכיר זיין ביים צדיק ,אז ער האט ב"ה אסאך עניוות געזאגט ,איז עס דען מיין מופת ,עס איז דאך
סחורה אין זיין געשעפט ,אבער ליידער האט ער די מופת פונעם גבאי'ן וואס האט איר אנגעשריגן אז
נישט קיין הצלחה און די סחורה פארקויפט זיך זי זאל גיין קיין זיטאמיר ,אבער גלייך צו געלייגט
נישט. שטילערהייט ,וואס דארף מען הרג'ענען א איד ,ווען
מען קען אים טרעפן אין זיטאמיר און באקומען א
אפען פלאץ האט דער הייליגער גט ,ויהי לפלא.
הורנסטייפלער זי"ע גארנישט געענטפערט ,אבער •••
שפעטער ווען ער האט זיך געגרייט אוועק צו פארן מען דערציילט ,אז בשנת תר"כ ווען די זיידע
פון שטאט ראצפערט ,איז דער צדיק דורך דעם דער צדיק הרה"ק רבי יעקב ישראל מטשערקאס
געשעפט פון דעם איד ,און ער איז אריין אין זי"ע איז אריבער פון הורנסטייפל קיין טשערקאס,
געשעפט ,און אזוי ארום גייענדיג אין געשעפט האבן די אידן פונעם שטאט הורנסטייפל ,וואס
ריפט זיך דער צדיק אן צו דעם איד" ,דו האסט דאך האבן זוכה געווען אז דער צדיק האט ביי זיי
הערליכע שיינע סחורה דא" ,און דער צדיק איז געוואוינט פאר 20יאר גע'טענה'ט ,אז יעצט אז די
אוועק געפארן ,לפלא גלייך נאכדעם האט דער איד רבי גייט אוועק פונעם שטאט ,וועט דאס גאנצע
אנגעהויבן צו פארקויפן זיינע סחורה גרינגערהייט, שיין אוועק גיין ,און אויך די פרנסה פון אלע אידן
און ער האט געהאט פרנסה ברווח ,אלעס פונעם וואס האבן געהאט ביז יעצט פרנסה ,מיט דעם וואס
ברכה פון דעם צדיק וואס האט משפיע געווען הונדערטער חסידים זענען געקומען צום רבין.
פרנסה און שפע פאר אידישע קינדער.
••• האט דער צדיק געזאגט" ,זארגט אייך נישט,
הרה"ק רבי שלמה מבאבוב זי"ע האט הורנסטייפל וועט נישט פארשעמט ווערן" ,דאן
דערציילט ,אז ווען דער זיידע הרה"ק רבי מרדכי האבן די אידן נישט פארשטאנען וואס דער צדיק
דוב מהורנסטייפל זי"ע איז געווען א יונג קינד ,איז מיינט ,ווייל למעשה גייט דאך די רבי אוועק פון
ליידער נפטר געווארן זיין מאמע די צדקת מרת שטאט ,און דורך דעם פארלירט די שטאט דעם
שטערנא פייגא ע"ה ,און זי האט איבער געלאזט שיינעם גלאנץ.
דעם יונגען יתום וואס איז אויף געצויגען געווארן
ביים זיידן דער הייליגער טשערקאסער זי"ע ,ער אבער מיט דריי יאר שפעטער חודש אב בשנת
איז שוין דאן געווען באוויסט אלס א עילוי נפלא תרכ"ג האט דער הייליגער צדיק געשיקט זיין
בתורה ועבודת השם. אייניקל הרה"ק רבי מרדכי דוב זי"ע חתן הרה"ק
בעל דברי חיים מצאנז זי"ע אלס רב אין שטאט
איין יאר צום יארצייט פון די מאמע ע"ה ,האט הורנסטייפל ,און דער צדיק ר' מאטל'י
דער קינד ביי זיך אפ געמאכט ,אז ער וויל מסיים הורנסטייפלער זי"ע האט צוריק געברענגט דעם
זיין מסכת סוכה אויף די יארצייט ,און ווען ער האט גלאנץ פונעם שטאט הורנסטייפל ,וואס מיטן
געענדיגט די מסכת ,איז ער געגאנגען דערציילן אנקום פון דעם צדיק זענען הונדערטער חסידים
פאר זיין מלמד ,אז ער האט מסיים געווען מסכת געקומען ,און די שטאט איז דאן געווען פון די
סוכה פאר די יארצייט פון די מאמע ,און די מלמד גרעסטע חסידישע שטעט אונעם גאנצן
האט נישט געקענט גלייבן אז ער האט דאס טאקע אומגעגענט ,דאן האבן די שטאט מענטשן
מסיים געווען ווי עס ברויך צו זיין. פארשטאנען ,וואס דער זיידע האט געמיינט מיט
די ווערטער" ,הורנסטייפל וועט נישט פארשעמט
האט דער קינד געזאגט פארן מלמד ,אז ער ווערן".
קען אים פרעגן וואס ער וויל אין די מסכת ,דער •••
מלמד האט אים טאקע פארהערט ,און פון גרויס אמאל איז דער הייליגער צדיק רבי מרדכי דוב
התפעלות פון זיין ידענות אין די מסכת ,האט דער מהורנסטייפל זי"ע געווען אין שטאט ראצפערט,
מלמד געלאזט וויסן פארן זיידן דער הייליגער ביי זיין גרויסן איידעם הרה"ק רבי שלום אליעזר
58
••• טשערקאסער זי"ע ,אז ער קען מער נישט לערנען
הרה"צ רבי יעקב מלובען זי"ע ,וואס איז געווען מיט דעם קינד ,וויבאלד זיין גדלות בתורה איז מער
די זון פונעם שוועסטער פון דעם הייליגען צדיק ווי ער קען אים אויס לערנען.
רבי מאטל'י מהורנסטייפל זי"ע האט דערציילט ,אז •••
דער הייליגער צדיק רבי מאטל'י איז אמאל אמאל איז דער צדיק רבי מאטל'י אנגעקומען
געקומען אין א שטעטל צו זיינע חסידים צו זיין אין דעם דארף אוקעניא ,דארט האט געוואוינט א
מיט זיי אויף שבת קודש ,און ער דער רבי יעקב איז איד וואס איז ליידער געווען אפגעפרעמט פון
אויך געפארן אויף שבת צו דעם שטאט. אידישקייט ,און דער איד האט געפירט די
געשעפטן פארן פריץ ,און ליידער האט ער
זונטאג ווען ער איז אהיים געפארן ,האט די אפגעטון גאר אסאך צרות פאר די אידן פונעם
מאמע בעמערקט אז זיין האנט איז געשוואלן ,איז דארף ,זענען די אידן פון דארף געקומען צו רבי
מען געגאנגען צום דאקטאר און מען האט אונטער מאטל'י און מזכיר געווען די צרות וואס זיי האבן
זוכט דעם האנט ,און דער דאקטאר האט פון דעם איד ,האט די רבי געהייסן איינשפאנען די
באשטעטיגט ,אז די האנט האט עפעס א פערד און וואגן ,און דער צדיק איז אריבער געפארן
פארגיפטינג און כדי צו ראטעווען זיין לעבן וועט צום שטוב פון דעם איד.
מען ברויכן רח"ל אראפ נעמען די האנט ,די מאמע
איז געלאפן צו א גרעסערן דאקטאר א איד ,אבער ווען די רבי איז אנגעקומען צום שטוב ,איז ער
דער איד האט אויך באשטעטיגט דאס זעלבע ,אז געבליבן זיצן אין וואגן און סתם געקוקט אויפן
כדי צו ראטעווען דעם זון וועט מען רח"ל מיזן הויז ,ווען דער איד האט געזען אז עס איז
אראפ נעמען די האנט. אנגעקומען אפאר וועגענער נעבן זיין הויז ,איז ער
ארויס אויפן טאראסע ,דאן האט רבי מאטל'י אריין
די מאמע זייענדיג פארלוירן ,איז געלאפן צום געקוקט פארן איד אין די אויגן ,און דער איד האט
ברידער דעם הייליגען צדיק רבי מאטל'י זי"ע און צוריק געקוקט דעם צדיק אין פנים.
מזכיר געווען איר זון מיט בכיות און געבעטן ,אז
דער ברודער זאל מעורר רחמים זיין אויפן זון, נאך אפאר מינוט איז דער צדיק ארויס פונעם
באלד האט דער צדיק געבעטן די גבאים ,אז ער וויל וואגן און דער איד האט אריינגעלאזט דעם צדיק
גיין זיך טובל'ן אין מקו' ,ווען דער צדיק איז צוריק צו זיך אין שטוב ,אבער דארט איז דער צדיק
געקומען פון די מקו' ,האט ער זיך אנגערופן צום ווייטער געזעצן קעגן דעם איד און סתם אריין
שוועסטער ,איך זאג דיר צו ,אז בע"ה וועט ער געקוקט אין די אויגן פון דעם איד ,נאך פינף מינוט
פולקאם געזונט ווערן און מען וועט נישט דארפן זיצן דארט אין קוקען פאר דעם איד אין די אויגן
ח"ו שניידן די הענט ,און ער וועט נאך מיט די האנט נישט רעדנדיג קיין ווארט ,האט זיך די רבי
טיילן אסאך צדקה. אויפגעשטעלט ,און ארויס פון זיין הויז און צוריק
צו זיין אכסניא.
ווען די מאמע איז צוריק געקומען צום
דאקטאר האט ער געזאגט ,אז עס איז אים איין דער צדיק איז געבליבן דארט אין דארף אויף
געפאלן א געדאנק ,אז ער וועט מיט נאדלען אריין שבת קודש ,אבער לפלא פלוצלונג מוצאי שבת
שפריצן מעדעצינען גלייך אין דעם פארגיפטונג, זעהן די גבאים ווי דער איד קומט צו גיין צום רבי'ס
און דאס וועט אוועק נעמען די פאגיפטונג אי"ה, אכסניא ,און בעט אז ער וויל אריינגיין צום רבין,
עס וועט טאקע אפשר זיין גרויסע יסורים ,אבער ווען ער איז אריין איז דער איד געזעצן מיטן רבין
מיטן באשעפערס הילף וועט דאס ראטעווען זיין פארשלאסן פאר צוויי שעה ,און ווען ער איז ארויס
לעבן. געקומען ,איז ער געווען א אנדערע מענטש ,און
פון דאן איז דער איד געווארן א פולשטענדיגער
דערציילענדיג די מעשה האט רבי יעקב אויף בעל תשובה ,פון דעם קען מען זעהן וואס די
געהויבן זיין ארבל און געוויזן די לעכער וואס הייליגע אויגן פון דעם צדיק האט געקענט
זענען געבליבן אין די האנט פון די נאדלען וואס אויפטון ,נאר מיטן קוקען אויף דעם איד.
59
אנגעקומען א גביר פון א ווייטע שטאט וואס האט דער דאקטאר האט אריין געשטאכן אין די האנט,
בכלל נישט געוואוסט פונעם חוב ,נאר פלוצים און דורך די ברכה פונעם הייליגען פעטער איז ער
געפילט א שטארקע התעוררות צו קומען צום געזונט געווארן און אויך געבליבן מיט ביידע
רבי'ן ,און דער גביר האט איבערגעלאזט אויפן טיש הענט.
פונקט די גענויע סומע וואס האט געפעלט •••
אויסצוצאלן יענעם בעל חוב. אין ספר זכרון לראשונים ווערט דערציילט ,אז
••• ווען דער צדיק רבי מרדכי דוב מהורנסטייפל זי"ע
אין הקדמה פון ספרי עמק שאלה ווערט איז נתקבל געווארן אלס רב אין שטאט
געברענגט ,אז ווען דער הייליגער צאנזער רב זי"ע הורנסטייפל ,איז דארט געווען אן אלטגעזעסענער
האט געזוכט אן איידעם פאר זיין טאכטער ,איז רייכער איד ,א תקיף ,וואס פלעגט קאמאנדעווען
דער יונגער רבי מרדכי דוב געקומען קיין צאנז, אויף אלע שטעטל-ענינים און מען האט אים נישט
דער צאנזער רב ,וואס איז געווען א שארפער גאון געקענט בייקומען ,ביי איינע פון די ערשטע
אין הלכה און ש"ס ,האט אים פארהערט שעות שאלות בהלכה וואס איז אונטערגעקומען אין
לאנג אין טיפע סוגיות הש"ס און פוסקים. שטעטל ,האט דער גביר געוואלט פסק'נען לויט
זיין באקוועמליכקייט ,און געסטראשעט אז אויב
דער הייליגער צאנזער רב איז אזוי נתפעל דער נייער יונגער רב וועט נישט פאלגן ,וועט ער
געווארן פון זיין גאונות ,בקיאות און קלארקייט אין אים נישט לאזן וואוינען אין שטעטל.
יעדן ווינקל פון תורה ,אז ער האט זיך
אויסגעדריקט מיט התפעלות" ,ער קען ש"ס און האט דער צדיק רבי מרדכי דוב זי"ע
פוסקים אויף די שפיץ פינגער ווי אן אלטער גאון געענטפערט פאר דעם גביר מיט אן אומבויגזאמען
ופוסק הדור" ,נאך דער חתונה פלעגט דער פעסטקייט" ,איך האב מקבל געווען די רבנות צו
הייליגער דברי חיים רעדן מיט גרויס דרך ארץ פסק'נען לויט דעם שלחן ערוך ,נישט לויט דעם
איבער זיין איידעם ,און אסאך שווערע הלכה גביר'ס בייטל ,אויב דארף איך זיך בייגן פאר
שאלות פלעגט דער דברי חיים שיקן צו אים זאל מענטשן ,בין איך גרייט שוין יעצט איינצופאקן די
עס מברר זיין ,וואס פון דעם זענען שפעטער פעקלעך און אוועקפארן ,אבער דעם אמת פון דער
געדרוקט געווארן די שו"ת "עמק שאלה" און "תורי תורה וועל איך נישט בייטן פאר קיין שום הון
זהב". דעלמא" ,ווען דער גביר האט געזען אז דער יונגער
••• רב האט קיין שום פחד פאר געלט אדער כבוד ,נאר
אין בית טשרנוביל ווערט דערציילט ,אז דער בלויז פאר השי"ת ,האט ער זיך געבויגן און אים
צדיק וקדוש רבי מרדכי דוב מהורנסטייפל זי"ע, מכבד געווען זיין גאנץ לעבן.
אויסער זיין געוואלדיגער גאונות אין לערנען ,איז •••
ער געווען אן עובד השם מיט א מורא'דיגע קדושה אין ספר עטרת מרדכי ווערט געברענגט ,אז
וטהרה ,מען פארציילט ,אז אפילו אין די ביטערע דער הייליגער הורניסטייפלער זי"ע פלעגט
פראסטיגע אוקראינישע ווינטער נעכט ,ווען דאס פארטיילן ריזיגע סומעס פאר צדקה ,און שטיצן
וואסער אין מקוה איז געווען פארפרוירן מיט א אלמנות און יתומים ,און חתונה מאכן ארימע
דיקן שיכט אייז ,פלעגט ער זיך נישט מונע זיין פון חתנים און כלות ,ער פלעגט זיך אריינלאזן אין
גיין טובל'ן פארן דאווענען ,ווען די מקורבים האבן שווערע חובות כדי צו ראטעווען אידן פון ח"ו
אים געבעטן אז ער זאל היטן אויף זיין געזונט, פארשעמט ווערן צוליב זייער ארעמקייט.
פלעגט ער ענטפערן מיט א פשטות" ,די
ווארעמקייט פון קדושת התורה און די ברענענדיגע איינמאל איז א בעל חוב געקומען צום רבין
ליבשאפט צום באשעפער קען צעשמעלצן דאס מאנען א גרויסע סומע געלט און געשריגן אז ער
קעלטסטע אייז". מוז עס באלד האבן ,דער רבי האט אים געזאגט
••• מיט א רואיגקייט" ,זארג נישט ,דער רבונו של עולם
אין ספר עטרת מרדכי ווערט דערציילט ,אז איז מיין שותף אין די מצוות ,און ער לאזט נישט
דער הייליגער הורניסטייפלער רב איז געווען קיין חובות אפען" ,לפלא נאך יענעם זעלבן טאג איז
60
וואס איז ארויס פון זיין מויל איז געווען באקאנט מיט זיין עקסטרעמער זהירות אין
אפגעוואויגן מיט פונקטליכקייט ווי גאלד. שמירת העיניים ,ווען ער פלעגט דארפן
ארויספארן פון שטעטל פאר רבנות-ענינים אדער
אפילו ווען מען פלעגט קומען צו אים מיט פאר צרכי ציבור ,פלעגט ער אראפלאזן די היט טיף
שווערע דין תורות און שטעטלדיגע סכסוכים, איבער די אויגן און זיך אריינטוהן אין א גמרא
פלעגט ער הערן די טענות מיט גרויס געדולד, אדער תהלים ,אזוי אז ער האט בכלל נישט געזען
אבער אליין רעדן בלויז די קלארע הלכה'דיגע וואס טוט זיך ארום זיך.
ווערטער אן אריינפארן אין קיין שום פערזענליכע
קריגערייען אדער לשון הרע ,חסידים האבן איינמאל ,בשעת א נסיעה אויף א וואגן ,איז א
געזאגט ,אז צוליב זיין געוואלדיגע קדושת הפה פארבייגייענדיגער רייכער פריץ דורכגעפארן מיט
זענען זיינע ברכות און תפילות נתקבל געווארן א גאנצן פאראד און געמאכט א גרויס גערודער,
אויבן אין הימל ווי א חותם. דער בעל עגלה האט זיך אומגעקוקט ,אבער דער
••• רבי איז געזעצן פונקט ווי פריער אן רירן דעם קאפ,
אין שושלת צאנז וטשערנאביל ווערט שפעטער האט מען אים געפרעגט צי ער האט
געברענגט ,אז זיין עבודת הקודש איז געווען געזען דעם פריץ ,האט ער מיט א פשטות
געפלאכטן מיט א שרעקליכער התמדת התורה, געענטפערט" ,דער אויג איז באשאפן געווארן צו
נאך א לאנגן טאג פון פסק'נען שאלות ,העלפן קוקן אין הייליגע אותיות און אויף די מעשי ידיו
נצרכים און פירן די עדה ,פלעגט ער זיך פארשליסן פונעם בורא ,פארוואס זאל איך עס פארשוועכן מיט
אין זיין חדר מיוחד ,דארט פלעגט ער שטיין שעה'ן גארנישט".
לאנג ביי דער ליכט און לערנען ראשונים און •••
אחרונים מיט א קול דממה דקה. אין ספר זכרון לראשונים ווערט געברענגט ,אז
די חסידים האבן דערציילט ,אז ביים שבת טיש
ווערט דערציילט ,אז זיין רעבעצין די צדקת פלעגט זיין צורה שיינען מיט אן
מרת רייצא ע"ה פלעגט כסדר משמש זיין איר איבערמענטשליכער ליכטיגקייט ,בשעת ער
הייליגע מאן און פון מאל צו מאל אריינברענגען א פלעגט זאגן תורה אדער זינגען די זמירות ,פלעגט
ווארעמע טיי אינמיטן דער נאכט ,און אפטמאל ער זיך אינגאנצן אפשיידן פון דער וועלט ,ביז מען
פלעגט זי טרעפן די טיי אינדערפרי אומבארירט, האט ממש געקענט פילן די יראת הכבוד אין גאנצן
ווייל ער איז געווען אזוי פארטיפט אין דער שכינה צימער.
הקדושה און אין דער תורה ,אז ער האט פשוט
פארגעסן פונעם גוף און זיינע באדערפענישן. איינע פון די באקאנטע עובדות וואס די
••• תלמידים און חסידים האבן דערציילט ,אז אמאל
אין ספר עטרת מרדכי ווערט דערציילט ,אז א אינמיטן קידוש מאכן פרייטאג צו נאכטס ,האט ער
רייכער איד פון קיעוו האט געהאט אן איינציג קינד געהאלטן דעם בעכער מיט אזא דביקות און
וואס איז שווער קראנק געווארן ,די גרעסטע רעטערניש ,אז די מענטשן ארום האבן מורא
דאקטוירים האבן שוין אויפגעגעבן און געזאגט אז געהאט אז דער בעכער וועט ארויספאלן פון זיינע
עס איז מער נישטא קיין נאטירליכע האפענונג, הענט ,אבער דאס כוס איז געבליבן פעסט ווי א
מיט די לעצטע כוחות און האפענונג איז דער שטיין ,און די אויגן האבן געפלאקערט מיט
צובראכענער פאטער געלאפן קיין הורניסטייפל ליכטיגע טרערן פון הייליגע התלהבות.
צום הייליגן צדיק רבי מרדכי דוב זי"ע. •••
אין די הקדמת פון ספר עמק חכמה ווערט
דער רבי האט אים אויסגעהערט מיט גרויס געברענגט ,אז דער צדיק רבי מרדכי דוב זי"ע האט
מיטגעפיל ,אבער גלייך געזאגט מיט א פעסטקייט, געהאט א שטרענגע קבלה אויף זיך צו היטן דאס
"דער רבונו של עולם איז א רופא כל בשר ,און זיין מויל פון יעדן איבריגן ווארט וואס איז נישט קיין
רפואה איז העכער אלע דאקטוירים ,גיי אהיים ,זיי דברי תורה ,תפילה ,אדער הילף פאר א צווייטן איד,
מקבל אויף זיך צו שטיצן תלמידי חכמים מיט אן מען פלעגט זאגן אויף דעם צדיק ,אז יעדעס ווארט
61
דער רבי האט זיי בארואיגט און געזאגט, אפענער האנט ,און דער אייבערשטער וועט
"זארגט נישט ,דער שופט כל הארץ פירט די וועלט, העלפן" ,דער רבי האט אים געגעבן א ברכה און א
נישט דער רשע" ,און דער רבי האט געהייסן דעם שטיקל שריים ,ווען דער פאטער איז
איד זאל גיין צום משפט מיט בטחון ,און פארן צוריקגעקומען אהיים ,זענען די דאקטוירים
אריינגיין זאגן דריי מאל דעם קאפיטל קכ"א אין געשטאנען געפלעפט ,פונקט אין יענע שעה ווען
תהלים )"שיר למעלות אשא עיני אל ההרים"(, דער רבי האט געגעבן די ברכה ,איז דאס הויכע היץ
אינמיטן דעם משפט איז געשען אן אומגלויבליכע פלוצים געפאלן און דאס קינד האט זיך
זאך ,דער הויפט ריכטער האט אנגעהויבן פארשן געשטארקט ביז ער איז אינגאנצן אויסגעהיילט
די פאפירן און געטראפן קלארע סתירות אין די געווארן.
עדות פונעם אנקלאגער ,דער ריכטער האט זיך •••
אזוי אויפגערעגט אויפן באאמטן פארן פארדרייען אין ספר זכרון לראשונים ווערט דערציילט ,אז
דעם געריכט ,אז ער האט אינגאנצן מבטל געווען א ערליכער חסידישער איד איז געווען חתונה
דעם קלאגע און דער איד איז ארויס פריי אויף דער געהאט איבער פופצן יאר און נישט געהאט קיין
מינוט. קינדער ,ער פלעגט פארן צו אסאך צדיקים ,אבער
••• די ישועה האט זיך פארזוימט צו קומען ,ווען ער
אין שושלת טשערנאביל ווערט דערציילט ,אז איז געקומען איינמאל צום צדיק רבי מרדכי דוב
א יונגערמאן וואס האט פארלוירן זיין גאנצע מהורנסטייפל זי"ע ,האט ער זיך מזכיר געווען מיט
פרנסה און געשטאנען פאר א ביטערע ביטערע בכיות ,און געבעטן דעם צדיק זאל אים
צוזאמענבראך ,איז געקומען זיך באקלאגן זיין וואונטשן א ישועה.
ביטער הארץ פארן צדיק מהורנסטייפל זי"ע ,דער
רבי האט אים געפרעגט מיט וואסערע געשעפטן האט דער צדיק רבי מרדכי דוב זי"ע
ער איז פארנעמען ,האט דער יונגערמאן געזאגט אריינגעקוקט טיף אין זיין קוויטל ,געשוויגן א
פארן רבין ,אז מען האט אים אנגעבאטן א געוויסן לאנגע וויילע ,און דאן געזאגט" ,אויב דו ביסט
האנדל מיט תבואה ,אבער אלע זאגן אז עס איז א גרייט מקבל צו זיין אויף זיך צו עוסק זיין אין מצוות
שאד די צייט ווייל דער מארק איז זייער שוואך. הכנסת כלה אן קיין שום פניות ,וועט זיך עפענען
פאר דיר די שערי רחמים און די וועסט אי"ה מיטן
האט אים דער רבי געזאגט" ,הייב אן יענעם באשעפער'ס הילף געהאלפן ווער מיט א ישועה",
מסחר ,און זאלסט געדענקען צו אפשיידן מעשר דער איד האט גלייך אונטערגענומען אויסצוצאלן
פון יעדן רובל וואס קומט אריין ,נאך פאר דו קויפסט די גאנצע חתונה און קליידונג פאר א כלה א יתום
ברויט פאר דיין אייגן הויז" ,דער יונגערמאן האט פון שטעטל ,נאך יענעם יאר איז געבוירן געווארן
געפאלגט ,און אין יענע וואכן זענען די פרייזן פון ביי אים א געזונט אינגל ,און דער הייליגער צדיק
תבואה פלוצים געשטיגן אויף אן אומגעווענליכן רבי מרדכי דוב איז אליין געווען דער סנדק ביים
אופן איבער גאנץ רוסלאנד ,און דער יונגערמאן ברית.
האט געמאכט גרויסע פארדינסטן און איז געווארן •••
איינער פון די באקאנטע בעלי צדקה אין דעם אין ספר מקור חיים ווערט געברענגט ,אז א
געגנט. אידישער סוחר אין דער געגנט איז פאר'מסר'ט
געווארן דורך אן אנטיסעמיטישן באאמטן,
וועלכער האט געווארפן אויף אים א שקר'דיגן
בלבול איבער פאלשע שטייערן ,דער אורטייל פאר
אזא זאך אין יענע צייטן איז געווען יארן לאנג אין
די קאלטע פונסטערע תפיסות אין סיביר ,די
משפחה איז געקומען צו לויפן צום רבי'ן דער צדיק
רבי מרדכי דוב מהרנסטייפל זי"ע ,און מזכיר
געווען דעם סוחר אז ער זאל געראטעוועט ווערן
פון די בלבול.
62
דערנאך איז ער געווארן דער שניידער פון זיין
יארצייט כ"ג אלול
שטאט ,און אונעם שטאט פון זיין טאטע האבן
נישט געוואוינט קיין סאך אידן און עס איז אפילו
הרה"ק רבי אורי ב"ר פנחס זי"ע) ,קלוגהויפט(
נישט געווען קיין מנין.
בעל אמרי קדוש ,מסטרעליסק
"הנקרא השרף מסטרעליסק"
ווען דער הייליגער שרף איז געבוירן געווארן,
איז דער טאטע געווען אין א שרעקליכע דחקות
און ער האט נישט געהאט קיין געלט צו דינגען א ער איז געבוירן אין שטאט יאנוב ,בשנת תקי"ז.
מנין אידן פון א דערנעבעדיגן שטעטל ,ווי דער
מנהג איז געווען בימים ההם ווען מען האט צו זיין טאטן הרה"ק רבי פנחס זי"ע ,וואס איז
געברויכט מנין. געווען דער שניידער אין שטאט יאנוב ,א פשוטער
איד אבער א גרויסער ירא שמים און א מדקדק
ווען דער טאג פונעם ברית איז אנגעקומען, במצוות.
איז דער טאטע געווען גאר שטארק צובראכן ,אז
און צו זיין מאמע הצדקת מרת רבקה ע"ה.
ער האט נישט קיין מנין צו אפרעכטן דעם ברית פון
זיין קינד ,איז דער טאטע ארויס צום פרשת דרכים
מען דערציילט ,אז די מאמע זייענדיג א צדקת,
צווישן זיין שטאט ,און דעם נאנטן שטאט ,און
איז אמאל געגאנגען צום הייליגען מגיד ממזריטש
געהאפט אז ער וועט טרעפן אידן וואס פארן דארט
זי"ע ,און זיך אפגערעדט ,אז איר מאן איז א גאר
דורך ,און אפשר וועלן זיי מסכים זיין אריין צו
פשוטע איד ,אבער דער מגיד האט גאר גוט
קומען מצרף זיין די מנין פארן ברית.
געוויסט וואסערע ערליכע איד דער מאן איז ,האט
ער געגעבן א ברכה פאר די מאמע ,אז זי וועט האבן
ווען עס איז שוין דורך חצות און דער טאטע
א קינד וואס וועט באלייכטן די וועלט מיט זיין
האט נישט געקענט טרעפן קיין אידן וואס זאלן
קדושה און תורה ,און דערפאר האט מען דעם קינד
וועלן קומען מצרף זיין די מנין ,האט דער טאטע
גערופן מיטן נאמען "אורי" וואס מיינט
אנגעהויבן זייער וויינען און געבעטן דעם
לעכטיגקייט.
באשעפער ,אז ער זאל אים שיקן א מנין ,כדי ער
זאל קענען מקיים זיין די מצוה און אריין ברענגען ער איז געווען א איש אלוקים קדוש ונורא
זיין קינד בבריתו של אברהם אבינו ע"ה מיט א מנין מאוד ,און ווי צדיקים האבן מעיד געווען ,איז דער
אידן. צדיק געווען א צדיק יסוד עולם ,וקדוש מרחם אמו,
אויך איז ער געווען מפורסם אלס א גאון וגדול
פלוצלונג זעט די טאטע אז עס קומט צו פארן בתורה ,זיין עבודת השם איז געווען מיט א
א וואגן ,און ווען די אידן האבן געזען אז דער טאטע געוואלדיגע ברען און א אש דקדושה און דערפאר
וויינט האבן זיי געפרעגט וואס גייט פאר ,האט די האט מען אים גערופן "דער שרף מסטרעליסק",
טאטע זיי דערציילט ,אז ער ברויך מאכן א ברית און
ער האט נישט קיין מנין און אויך האט ער נישט די ער איז געווען א גרויסע פועל ישועות בקרב
צרכי הסעודה פארן ברית סעודה. הארץ ,און ער האט זיין גאנץ לעבן משפיע געווען
פרנסה ברוח און עשירות פאר אידישע קינדער
האבן די אידן אויפן וואגן געזאגט ,זייט נישט מיט זיין גרויסן כח ,טויזענטער אידן יראים
צובראכן ,ווייל מיר קומען יעצט פון א חתונה ,און ושלמים האבן זיך מסתופף געווען בצלו פון דער
מיר האבן מיט זיך כל טוב וטוב וואס איר וועט גרויסן צדיק וקדוש און געקומען מיט האלטן זיין
קענען ניצן פארן סעודה ,און אויך האבן מיר א רב עבודת הקדוש וואס איז געווען מיט א קדושה און
און א בעל מנגן וואס וועט באשיינען דעם ברית, התלהבות צום בורא כל עולמים.
און די טאטע איז געווארן גאר שטארק בשמחה ,אז
ער וועט קענען אפרעכטן די ברית פאר זיין זון ווי דער הייליגער שרף זי"ע האט דערציילט ,אז
עס דארף צו זיין. דער טאטע איז דאך געווען קודם א בעל עגלה און
63
הרה"ק רבי אהרן ארי' לייב מפרמישלאן זי"ע, האט דער הייליגער שרף זי"ע אויס געפירט,
הרה"ק החוזה מלובלין זי"ע, דער סנדק איז געווען אברהם אבינו ע"ה ,דער רב
הרה"ק רבי פנחס מקאריץ זי"ע, איז געווען משה רבינו ע"ה ,און דער בעל מנגן איז
הרה"ק רבי מרדכי מנעשכיז זי"ע. געווען דוד המלך ע"ה ,וואס צוליב די חביבות
המצווה וואס דער טאטע האט געהאט און מיט זיין
אבער זיין רבו מובהק איז געווען הרה"ק רבי שלמה געוואלדיגע תמימות און ערליכקייט ,זענען אלע
מקארלין זי"ע. דריי געקומען זיך מצרף זיין ביים ברית.
מען דערציילט ,אז ווען דער הייליגער שרף דער צדיק וקדוש רבי אורי מסטרעליסק זי"ע
זי"ע איז ארויס זיכן א רבי ,און ווען ער איז דאס איז געווען מפורסם ,מיט זיין געוואלדיגע עבודת
ערשטע מאל אנגעקומען צום הייליגען צדיק התפלה וואס ער האט מקבל געווען פון זיין
מקאריץ זי"ע ,האט אים רבי פנחס'ל מקאריץ הייליגען רבין הרה"ק רבי שלמה מקארלין זי"ע ,ער
געגעבן שלום עליכם ,אבער האט אים גלייך פלעגט דאווענען מיט א גרויסע ברען און א אש
געזאגט ,גיי לשלום ווייל איך בין נישט דיין רבי קודש.
משורש נשמתך.
הרה"ק המגיד ממעזריטש זי"ע האט געזאגט
אויפן הייליגען שרף זי"ע ,אז ער איז געווען א קדוש
דאן איז דער שרף געגאנגען צום הייליגען
מרחם אמו ,און מימות אחיה השילוני איז נישט
צדיק הרה"ק רבי מרדכי מנעשכיז זי"ע ,און פון געווען א מענטש אויף די וועלט ,וואס האט געהאט
דארט איז ער געגאנגען צו הרה"ק רבי זושא די וויסענשאפט פון נשמות ישראל ,אזוי ווי דער
מאניפולי זי"ע ,דער הייליגער רבי ר' זושא האט
הייליגער שרף ,אויך האט דער מגיד געזאגט ,אז ער
דעם שרף גאר שטארק מקרב געווען ,און ווען ער האט געקענט אסאך בעלי רוח הקודש ,אבער א בעל
האט זיך געזעגנט פון רבי ר' זושא ,האט ער געגעבן רוח הקודש אמיתי האט ער נאר געזען אין
א ברכה ,די שכינה זאל זיך נישט אפטון פון דיר דיין
סטרעליסק.
גאנץ לעבן ,און בקרוב זאלסטו טרעפן א רבין לויט
דיין שורש נשמה. הרה"ק רבי ישראל מרוז'ין זי"ע האט געזאגט,
אז דער הייליגער שרף מסטרעליסק זי"ע איז דער
דאן איז דער הייליגער שרף אנגעקומען קיין רעכטער האנט פאר משיח צדקנו ,און הרה"ק רבי
קארלין ,און אזוי ווי ער האט געטראפן דעם מרדכי מנדבורנא זי"ע האט מעיד געווען בזה"ל,
הייליגען צדיק הרה"ק רבי שלמה מקארלין זי"ע, "האחד היה השרף מסטרעליסק ,שעבודתו בזקנותו
און האט אים געגעבן די האנט שלום צו נעמען, היתה כבימי חרפו" ,און דער הייליגער שרף זי"ע
האט פאר דעם שרף באפאלען א גאר גרויסע פחד האט זיך אמאל אויסגעדריקט ,אז מוצאי שבת
און א אימה גדולה. קודש ,כל זמן ער האט נאכנישט געמאכט קיין
הבדלה ,איז די שליסעל פון גיהנום אין זיינע הענט.
דאן האט ער פארשטאנען ,אז דאס איז זיין
רבי ,ווייל ווי חז"ל זאגן דאך ,מורא רבך כמורא ער האט חתונה געהאט מיט הרבנית הצדקת מרת
שמים ,און פון דאן איז ער געבליבן מקושר צו זיין בלומא ע"ה,
רבין מקארלין ,און געווארן פון זיינע תלמידים בת הרה"ק רבי יעקב קאפיל חסיד זי"ע מגדולי
מובהקים ,און ווי זיין רבי האט זיך אמאל אויס תלמידי הבעש"ט הקדוש זי"ע.
געדריקט אויפן תלמיד ,מיין תלמיד דער שרף איז
ער האט זיך מסתופף געווען בצלו פון די צדיקי
שקול ווי טויזענט פון מיינע חסידים.
הדור און זיך גערעכנט אלס א תלמיד פון אסאך
צדיקים בדורו ובתוכם.
מען דערציילט ,אז די קשר צווישן דעם
הייליגען רבין מקארלין און זיין תלמיד דער שרף הרה"ק רבי אלימלך מליזענסק זי"ע,
איז געווען גאר גרויס ,די צוויי האבן צוזאמען עוסק הרה"ק רבי יעקב יוסף מאוסטראה הנקרא רב ייב"י
געווען אין גאר געהויבענע זאכן ,און די רבי האט זי"ע,
64
הרה"ק רבי צבי הירש מרימנוב זי"ע, פארן תלמיד איבער געגעבן זיין עבודת הקודש פון
הרה"ק רבי יהושע אשר מפוריסוב זי"ע, דינן דעם הייליגען באשעפער מיט א מסירת נפש,
הרה"ק רבי אליעזר זאב מבוטשעטש זי"ע, און יעדער וואס איז נאר געשטאנען אינעם
הרה"ק רבי מרדכי זיסקינד סג"ל לאנדא מסטריא געגענט ווי דער צדיק מסטרעליסק האט
זי"ע, געדאווענט ,איז נתעורר געווארן צו תשובה און
הרה"ק רבי חנוך העניך בעל לב שמח מאלעסק תיקון המעשים ,און צדיקים האבן געזאגט ,אז דער
זי"ע, הייליגער שרף האט בשעת'ן דאווענען אויס
הרה"ק רבי אברהם מסטרעטין זי"ע, געוואשן די נשמות פון זיינע תלמידים ,ער האט 24
הרה"ק רבי יצחק אייזיק בעל פירוש מהרי"א שעה פון טאג געברענט פון גרויס פחד און יראת
מזידיטשוב זי"ע. הבורא.
עס איז באקאנט ,אז דער הייליגער שרף הרה"ק רבי אורי השרף מסטרעליסק זי"ע
מסטרעליסק זי"ע האט גאר אסאך מדריך געווען האט געזאגט ,יעדער רבי איז א שורש נשמה פון
זיינע תלמידים צו ממאס זיין אין דברים גשמיים, כלל ישראל ,אבער מיין רבי ר' שלמה מקארלין זי"ע
און נאר זיין צו געבינדן צום באשעפער מיט איז געווען שורש כל השרשים ,און וועגן דעם האט
רוחניות ,און אפילו ער האט גאר אסאך משפיע ער געהאט א כח ארויף צו ברענגען יעדן איד,
געווען א שפע אין פרנסה פאר אידישע קינדער, אפילו די פחות שבפחותים ,מבירא עמיקתא
האבן אבער זיינע תלמידים בכלל נישט געברויכט לאיגרא רמא.
קיין געלט ,זיין גאנצע עבודת השם איז צו
געגאנגען מיט א דחקות און עניות. אויך דערציילט מען ,אז דער הייליגער
רוזינער זי"ע האט אמאל געבעטן דעם זון פונעם
מען דערציילט ,אז איינמאל האט דער שרף
הייליגען שרף הרה"ק רבי שלמה זי"ע ,אז ער זאל
געזאגט פארן הייליגער רוזינער זי"ע ,אז זיינע דערציילן עפעס פון די גדלות פון זיין טאטן זי"ע.
תלמידים ברויכן נישט קיין עשירות ,און ווען די רבי
האט געפרעגט זיינע תלמידים ,וואס זענען דארט
האט רבי שלמה דערציילט ,אז יעדן טאג
געשטאנען ,אויב זיי ווילן עשירות ,האבן אלע בעפאר די טאטע איז ארויס דאווענען ,האט ער זיך
איינס ביי איינס געזאגט אז ניין ,אויסער איין חסיד
געזעגנט פון זיין משפחה ,ווייל אפשר ביים
וואס האט געזאגט פארן רבין ,אז זיין ווייב וויל יא דאווענען וועט ער נסתלק ווערן פון גרויס דביקות
עשירות ,האט אים די רבי געגעבן א ברכה און ער בשם און פון גרויס פחד הבורא ,און אויך האט ער
איז נתעשר געווארן ,און ער איז געווען פון די
געזאגט ,אז ביי אים אין שטוב ליגט א קאסטן מיט
גרויסע תומכים אין חצר פון זיין גרויסן רבין דער דברי תורה פון זיין רבין דער הייליגער קארלינער
שרף מסטרעליסק זי"ע. זי"ע ,און מען זאל ח"ו נישט מאכן א טעות אז דאס
ער האט איבער געלאזט זיין בן יחיד הרה"ק זענען דברי תורה פון אים ,ווייל דער טאטע איז
געווען גאר שטארק נזהר אין דעם מידות האמת.
רבי שלמה מסטרעליסק זי"ע ,ממלא מקום אביו,
אבער ליידער האט ער נישט מעריך ימים געווען
און ער איז נסתלק געווארן 4חדשים נאכן טאטן, ער האט געהאט תלמידים צדיקים וקדושים
ובתוכם.
און צדיקים האבן דערציילט ,אז בעפאר זיין פטירה
האט דער זון געזאגט בזה"ל" ,איך ווייס נישט ווי
מ'קען לעבן נאך אזא טאטען". בנו הרה"ק רבי שלמה מסטרעליסק זי"ע,
הרה"ק רבי ישכר בער לייפער מנדבורנא זי"ע,
זיינע הייליגע דברי תורה זענען געדריקט געווארן הרה"ק רבי דוב בער פלאם מאלעסק זי"ע,
אינעם ספר אמרי קדוש. הרה"ק רבי יהודה צבי מסטרעטין זי"ע,
הרה"ק רבי אהרן משה מבראד זי"ע,
צדיקים האבן געזאגט ,אז דער הייליגער שרף הרה"ק רבי זאב וואלף שענבלום מלבוב זי"ע,
איז נסתלק געווארן פון די וועלט ,ווייל וויבאלד ער הרה"ק בעל השר שלום מבעלזא זי"ע,
65
א שטאט נישט ווייט פון סטרעליסק ,און מען האט איז דאך געווען א גרויסע מליץ יושר אויף אידישע
דעם איד געפרעגט ,וואס איז ביי ענק אין שטאט קינדער אויף די וועלט ,האט מען אים מצרף געווען
פאר געקומען די וואך ,האט דער איד דערציילט, אונעם בי"ד אויבן בעולם העליון.
אז א איד איז נפטר געווארן ערב שבת קודש ,און
מען איז נאך אנגעקומען צו בערדיגן דעם נפטר נסתלק לגנזי מרומים כ"ג אלול בשנת תקפ"ו,
ערב שבת בעפאר דעם זמן. ומנוחתו כבוד איז אין ביה"ח אין שטאט
סטרעליסק.
האט דער בעלזא רב דערציילט ,אז דער איד
איז געווען א גרויסער תומך פארן שרף מען דערציילט ,אז ביי סתימת הגולל ווען דער
מסטרעליסק זי"ע ,און ווען ער איז ארויף געקומען זון רבי שלמה זי"ע האט אנגעהויבן זאגן דעם
בעולם העליון ,האט מען אים אריין געפירט אין גן ערשטן קדיש נאכן טאטן ,האט ער געזאגט "יתגדל
עדן ,אבער ווען עס איז געקומען מוצאי שבת ויתקדש שמיה רבא" ,אבער דאן האט ער זיך אפ
קודש ,האט מען אים געוואלט אריין טראגן אין געשטעלט ,ווען מען האט אים געפרעגט ,פארוואס
גיהנום. ער שטעלט זיך אפ ,האט ער געזאגט ,דער טאטע
איז א שרף און ער איז שוין לאנג תחת כסא הכבוד,
אבער דער הייליגער שרף האט געזאגט פאר און ער ברויך שוין נישט גיין העכער ,און ווען מען
די שליחים ,אז ער איז נישט מסכים אז דער איד האט דאס פארציילט פאר הרה"ק רבי צבי הירש
זאל גיין אין גיהנום ,אבער ווען די שליחים האבן מזידיטשוב זי"ע ,האט ער געזאגט בזה"ל" ,ווי
געזאגט פארן שרף ,אז ער האט נישט קיין דעה, נעמט מען אזאנע קינדער ,וואס זאלן וויסן ווי זייער
האט דער הייליגער שרף געזאגט ,אויב אזוי וועל טאטע איז".
איך אויסלעשן דעם גיהנום ,און דאס האט דער
הייליגער שרף געטון מיטן אויס גיסן די כוס ביי זכותו הגדול יגן עלינו
הבדלה ,און יעדעס מאל ער האט דאס אויס געגאסן ועל כל ישראל אמן.
האט ער מער אויס געלאשען דעם גיהנום.
•••
איינמאל איז דער הייליגער שרף מסטרעליסק מעשיות
זי"ע אנגעקומען אין א שטאט ,און זיך געשטעלט
דאווענען ,און ווי זיין מנהג איז געווען ,האט ער גאר איין שבת איז דער הייליגער שר שלום מבעלזא
שטארק מאריך געווען מיטן דאווענען ,האט אים זי"ע געווען ביי זיין רבין דער הייליגער שרף
דער רב פון שטאט געפרעגט ,איר זענט נישט מסטרעליסק זי"ע אויף שבת קודש ,מוצאי שבת
חושש צו וואס די גמרא זאגט ביי רבי עקיבא ווען דער הייליגער שרף האט געמאכט הבדלה,
)מסכת ברכות ל"א( כשהתפלל עם הציבור היה האט זיך דער כוס אויסגעגאסן אינמיטן הבדלה,
מקצר בתפילתו מפני טורח הציבור ,און פארוואס מען האט דאס צוריק אנגעפילט ,אבער גלייך האט
זענט איר יא מאריך בתפילה. זיך עס נאכאמאל אויס געגאסן ,קיינער פון די
תלמידים האבן נישט געוויסט קיין פשט.
האט דער הייליגער שרף געזאגט ,איר
פארשטייט נישט דעם אמת'ן פשט אין די גמרא, זענען די תלמידים געגאנגען צום הייליגען
ווען רבי עקיבא האט מתפלל געווען מיטן ציבור בעלזא רב זי"ע ,און געפרעגט וואס דער פשט איז,
מיינט ,אז ווען דער גאנצער ציבור האט צוזאמען אבער דער בעלזא רב האט נישט געוואלט זאגן,
געדאווענט און אינזין געהאט דעם גאנצן אבער נאכדעם וואס מען האט אים שטארק
דאווענען ,האט ער נישט געברויכט מאריך זיין געמיטשעט ,האט ער געזאגט אז ער וועט
בתפילה ,וויבאלד די תפילות זענען גרינג נתקבל דערציילן די סיבה.
געווארן ,אבער אויב דער גאנצער ציבור העלפט
נישט ארויס ,האט רבי עקיבא געברויכט אליין דאן האט דער הייליגער בעלזא רב זי"ע
אינזין האבן ,האט דאס געדויערט לענגער. געהייסן ,אז מען זאל רופן א איד וואס וואוינט אין
66
היל מיך איין אינעם הייליגען בורא כל עולמים ,און •••
דאן האט דער הייליגער שרף מסטרעליסק געשריגן הרה"ק רבי איציקל מפשעווארסק זי"ע האט
שמע ישראל ,און דאס איז געווען מיט אזא ברען ,אז דערציילט בשם זיין גרויסן רבין הרה"ק רבי חנה
עס איז אראפ געפאלן א שטיק פונעם דאך. מקאלשיץ זי"ע ,אז דער צדיק וקדוש רבי אורי
••• השרף מסטרעליסק זי"ע ,האט ערב יום הקדוש
הרה"ק רבי אברהם אלימלך מקארלין זי"ע האט געטרינקען גאר א גרויסע סכום מעיד ,אז עס איז
דערציילט ,אז איינמאל איז דורך דריי טאג וואס געקומען צו א מצב וואס די גבאים האבן געברויכט
דער הייליגער שרף האט נישט געגעסן ,און יענע טראגען דעם צדיק אנגעליינט אויף די האנט.
צייט איז ביי א איד קראנק געווארן א קינד ,און ווען
דער איד האט געטראפן דעם שרף ,האט ער אבער לפלא אזוי ווי דער צדיק וקדוש איז
געגעבן פארן שרף א רובל אז זיין קינד זאל געזונט אנגעקומען אין שוהל און געקישט די מזוזה ,איז
ווערן. ער געלאפן מיטן גאנצן כוח ,און דער צדיק איז
געשטאנען און געדאווענט דעם גאנצן טאג יום
גלייך איז דער הייליגער שרף געגאנגען ,און הקדוש אויף די פיס מיט א געוואלדיגע אש קודש,
געקויפט עסן און זיך געזעצט צו א סעודה ,דער און צדיקים האבן מעיד געווען ,אז זיין גרויסע יראה
קינד ביי דעם איד איז טאקע געזונט געווארן ,און און פחד הבורא ,און זיין געוואדליגע קדושה ביים
ווען דער איד איז געקומען זיך באדאנקען פארן דאווענען ,האט ממש פארברענט דאס עסן און
שרף ,האט ער געמיינט אז זיכער זיצט דער שרף טרינקען.
אין ביהמ"ד און איז מתפלל פאר זיין קינד ,אבער •••
ווי פארוואונדערט איז דער איד געווארן ,ווען ער איין יאר נאכן יו"ט שבועות ,האט דער צדיק
האט געטראפן דעם שרף עסן. דער שרף מסטרעליסק זי"ע נישט געוואלט אריין
נעמען א דבר גשמי אין מויל ,וואס דאס ביסל וואס
ווען דער איד האט געפרעגט פשט פונעם דער צדיק האט שוין יא געגעסן איז געווען ממש
הייליגען שרף ,האט דער שרף געזאגט ,אויב איך גארנישט ,און ער האט געזאגט דעם סיבה ,ווייל
שטעל מיך זאגן תהילים ,איז דאס דאך נישט קיין דעם יו"ט שבועות ווען ער האט געזאגט דעם פסוק
חידוש אויבן אין הימל ,אבער ווען איך זעץ מיך עסן, תוּקים
וּמ ִ )תהילים י"ט י"א( ַהנֶּ ֱח ָמ ִדים ִמזָּ ָהב ִ
וּמ ַפּז ָרב ְ
ווערט א רעש אין הימל ,ווייל מען פרעגט ,פארוואס צוּפים ,איז אים געווארן אזוי זיס אין ִמ ְדּ ַבשׁ וְ נ ֶֹפת ִ
עסט דער שרף ,און פון ווי האט ער געלט צו קויפן מויל ,אז ער קען נישט סובל זיין קיין שום מאכל.
עסן ,דאן ברענגט מען ארויף דעם זכות פון דיין •••
מצוה פון געבן די רובל ,און דורך דעם איז געקומען איינמאל איז דער הייליגער עטרת צבי
דיין ישועה. מזידיטשוב זי"ע געווען זייער נישט געזונט ,איז
••• דער צדיק וקדוש רבי אורי מסטרעליסק זי"ע
איינמאל איז דער הייליגער שרף מסטרעליסק געקומען מבקר חולה זיין דעם הייליגען עטרת צבי
זי"ע געפארן מיט זיינע תלמידים ,אינמיטן וועג איז זי"ע ,בשעת ער איז דארט געווען אין זידיטשוב,
מען דורך געפארן א וואלד ,פלוצלונג האט זיך דער האט אים דער הייליגער עטרת צבי געזאגט ,איך
וואגן אפגעשטעלט ,די תלמידים האבן נישט וועל אייך איבערגעבן כוונת פון קר"ש וואס דער
פארשטאנען פארוואס ,אבער ווען זיי זענען אראפ אייבערשטער האט מיך מזכה געווען וואס איך
פונעם וואגן ,האבן זיי געזען ,א גרויסער בער אליין האב מחדש געווען ,וואס שטייט נישט אין
שטייט פארענט פונעם וואגן ,און זיי האבן זיך כתבי האריז"ל.
זייער דערשראקן ,איז די רבי דער הייליגער שרף
אראפ פונעם וואגן ,און געוויזן זיין שטערן פארן דערנאך האט דער הייליגער עטרת צבי
בער און דער בער איז אנטלאפן. געבעטן פון דעם הייליגען שרף מסטרעליסק ,איך
וואלט זייער געוואלט הערן וואסערע כוונת איר
דאן האט די רבי געזאגט פאר זיינע תלמידים, האט אינזין ביי קר"ש ,האט דער הייליגער שרף א
מיינט נישט אז דאס איז געווען א מופת ,וואס ווי שריי געגעבן ,איך האב גארנישט אינזין ,נאר איך
67
א אתרוג וואס האט א ריח גן עדן ,לאמיר עס גיין באקאנט האט דער הייליגער שרף נישט געהאלטן
אויפזוכן". פון קיין מופתים ,נאר וואס דען ,אין די תורה שטייט,
אז דער באשעפער האט געזאגט פאר אדם הראשון,
דער רבי אלימלך איז ארום געגאנגען דעם וּמוֹר ֲאכֶ ם וְ ִח ְתּכֶ ם יִ ְהיֶ ה ַעל כָּ ל ַחיַּ ת ָה ָא ֶרץ".
" ַ
גאנצן ביהמ"ד ,ביז ער האט געטראפן דעם
הייליגען שרף מסטרעליסק זי"ע ,און אים געבעטן האט דער צדיק געזאגט ,אז באמת דארפן די
אויב ער קען בענטשן אתרוג אויף זיין אתרוג ,ווייל חיות מורא האבן פון דעם מענטש ,ווייל דער
זיין גרויסע רבי דער צדיק רבי אלימלך מליזענסק מענטש האט דאך דעם צלם אלקים ,נאר אויב א
זי"ע האט מרגיש געווען די געוואלדיגע מצווה מענטש זינדיגט ח"ו ,פארלירט ער זיין צלם אלקים
וואס דער הייליגער שרף האט מקיים געווען און זיין קדושה ,אבער איך האב ב"ה קיינמאל נישט
קויפענדיג זיין אתרוג. פוגם געווען אין מיין צלם אלקים ,און דערפאר האט
••• דער בער מורא געהאט פאר מיר.
אמאל האט פאסירט ,אז דער הייליגער לב •••
שמח מאלעסק זי"ע ,וואס איז נאך דאן געווען א מען דערציילט ,אז אלס יונגערמאן ווען דער
יונגערמאן ,האט גאר שטארק געליטן פון א מיחש שרף האט זיך מסתופף געווען ביים הייליגען רבי
אויף די לינגען ,אז ער האט ממש געשפיגען בלוט, אלימלך מליזענסק זי"ע ,האט ער די גאנצע יאר אפ
זיין רעבעצין די צדקת מרת פריידא ע"ה איז דאן געשפארט געלט ,כדי ער זאל קענען קויפן לכבוד
אריין צו איר מאמע די צדקת מרת מלכה ע"ה ,די סוכות א שיינע אתרוג א הדר.
רעבעצין פונעם הייליגען שר שלום פון בעלזא
זי"ע ,און זי האט זייער געבעטן די מאמע. איין יאר בעפאר סוכות ,איז דער צדיק דער
שרף געווען אויפן וועג צו קויפן דעם אתרוג,
אז זי זאל בעטן דעם טאטן דער הייליגער שר אינמיטן וועג האט ער געטראפן א בעל עגלה וואס
שלום ,אז ער זאל זייער בעטן דעם איידעם דעם לב די פערד זענען אים געשטארבן ,און וויבאלד ער
שמח ,וואס איז געווען דער בעל תפילה אינעם האט נישט קיין פערד ,האט ער פארלוירען זיין
שוהל פונעם שווער ,אז וויבאלד ער איז אזוי נישט גאנצע פרנסה ,דער בעל עגלה האט זייער
געזונט ,זאל ער יעצט נישט דאווענען פארן עמוד, געוויינט ,ווייל ער האט נישט געוויסט פון ווי ער
וויבאלד דאס איז זייער נישט גוט פאר זיין געזונט, וועט האבן פרנסה פון יעצט און ווייטער.
ווייל דאס שטרענגט גאר שטארק אן זיינע לינגען,
און די רעבעצין די צדקת מרת מלכה ע"ה איז אריין דער הייליגער שרף מיט זיין גרויסע אהבת
צום שר שלום און געזאגט" ,פריידאלע בעט מען ישראל האט נישט געטראכט קיין מינוט ,נאר ער
זאל זאגן אונזער רבי העניך ,אז ער זאל נישט האט גלייך אהין געגעבן דאס גאנצע אפגעשפארטע
דאווענען פארן עמוד ,צוליב זיין מצב הבריאות". געלט פאר דעם איד ,אז ער זאל קענען קויפן א נייע
פערד ,און פארן צדיק איז איבער געבליבן 5רייניש,
האט דער הייליגער שר שלום מבעלזא זי"ע וואס פארשטייט זיך ,אז מיט דעם האט ער קיין
געזאגט פאר די רעבעצין בזה"ל" ,מלאכים ושרפים אתרוג הדר נישט געקענט קויפן ,נאר ער האט זיך
זענען משתוקק צו די תפילות פון אונזער רבי איינגעהאנדלט א גאר פשוטע אתרוג.
העניך ,איז ווי אזוי קען איך אים הייסן נישט
דאווענען" ,אבער האט דער הייליגער שר שלום דעם ערשטען טאג יו"ט אינדערפרי ביים
געזאגט ,ער וועט אי"ה בקרוב זיין געזונט און דאווענען ,האט זיך דער הייליגער שרף געשטעלט
שטארק. אויף מעריב זייט און א ווינקל ,ווייל ער האט זיך
זייער געשעמט מיט זיין פשוטע אתרוג ,אבער
אפאר וואכן שפעטער איז דער הייליגער לב גלייך נאך שמונה עשרה ,האט זיך דער הייליגער
שמח זי"ע געווען מיט זיין שווער דער הייליגער רבי אלימלך מליזענסק זי"ע אויס געדרייט ,און זיך
שר שלום פון בעלזא זי"ע ,ביים רבין דער הייליגער געגרייט צו בענטשן אתרוג ,און דאן האט זיך דער
צדיק דער שרף מסטרעליסק זי"ע ,און ביים טיש רבי אלימלך אנגערופן" ,דא אין ביהמ"ד געפינט זיך
68
רבי מאיר מפרמישלאן זי"ע ,אביו הרה"ק רבי חנוך איז דער הייליגער שר שלום געזעסן נעבן דעם
העניך בעל לב שמח מאלעסק זי"ע ,זקנו הרה"ק שרף מסטרעליסק ,און דער לב שמח איז
השר שלום מבעלזא זי"ע ,און מיט דעם איז ער געשטאנען אונטער זיין שווער.
משפיע ישועות.
און ווי באוויסט אז דער הייליגער שרף
ווייל דער טאטע זי"ע פלעגט אויך אזוי טון, מסטרעליסק זי"ע האט געהאט א מנהג,
און דער טאטע פלעגט זאגן ,אז ער איז מיט דעם אריינצולייגן אין די זופ אלע זאלץ און פעפער וואס
משפיע ישועות דורך מעורר זיין זיינע פיר גרויסע איז געלעגן אויפ'ן טיש ,און ער האט פון דעם
רבי'ס ,חתנו הרה"ק השר שלום מבעלזא זי"ע, געגעסן עטליכע לעפל ,און נאכדעם האט ער
הרה"ק רבי אורי השרף מסטרעליסק זי"ע ,הרה"ק געגעבן דעם שיסל פאר איינעם פון די
רבי נפתלי צבי בעל זרע קודש מראפשיץ זי"ע, אנוועזענדע ,און יענער האט געדארפט אויף עסן
הרה"ק רבי יעקב יצחק החוזה מלובלין זי"ע ,און דאס איבער געבליבענע ביז צום סוף.
מיט די פיר צדיקים ברענגט ער אראפ א ישועה
פארן נצרך. יענע וואך האט דער הייליגער שרף
••• מסטרעליסק געגעבן פארן לב שמח דעם טעלער
הרה"ק רבי אורי השרף מסטרעליסק זי"ע איינע זופ ,און דער לב שמח האט דעמאלט גאר שטארק
פון די גרויסע תלמידים פונעם חוזה ,האט אמאל געליטן פון דעם שעדליכער מיחוש ,אז ער פלעגט
געזאגט בזה"ל. שפייען בלוט ר"ל ,און עסענדיג די זופ האט ער
געפילט אז דאס עסן שאדט אים ממש ,אז ער קען
דער שטאט לובלין ,איז ארץ ישראל, עס מער נישט אויס האלטן ,און די ווייטאגען האבן
דעם חצר פון דעם ביהמ"ד ,איז ירושלים, אים געריסן ביים הארץ.
דער ביהמ"ד ,איז דער הר הבית,
די דירה פונעם חוזה ,איז דער עזרה און דער היכל, זיין שווער דער הייליגער שר שלום מבעלזא
דער חדר מיוחד פונעם חוזה ,איז דער קודש זי"ע האט אים אבער געמוטיגט ,און געזאגט" ,אויב
הקדשים, דער סטרעליסקער גיט דיר דאס ,וועט קומען פון
און די שכינה הקדושה מדברת מתוך גרונו של דעם די רפואה" ,טאקע אזוי ווי דער שר שלום זי"ע
החוזה מלובלין. האט געזאגט ,אזוי איז טאקע געווען ,ער האט
••• נאכדעם זוכה געווען צו אריכות ימים ,און פון
אין ספר דברי אהרן ווערט געברענגט ,אז ווען דעמאלט האט ער קיינמאל מער נישט געליטן,
דער הייליגער שרף מסטרעליסק זי"ע איז נאך נישט אויפ'ן הארץ און נישט אויף די לונגען.
געווען א בחור ,איז ער געפארן צום הייליגן צדיק •••
רבי שלמה קארלינער זי"ע ,און ער איז געווען אזוי הרה"ק רבי שלום טויב אב"ד סאסוב זי"ע האט
איבערגענומען פון זיין רבינ'ס הייליגקייט אז ער דערציילט ,אז יעדעס מאל דער צדיק הרה"ק רבי
האט נישט געוואלט אוועקגיין פון דארט. יצחק מאלעסק זי"ע ,דער הייליגער זון פון הרה"ק
רבי חנוך העניך מאלעסק זי"ע האט געברויכט
איינמאל האט אים דער צדיק רבי שלמה מעורר רחמים זיין אויף סיי וואסערע ישועה ,האט
קארלינער געזאגט" ,אורי ,דו דארפסט שוין אהיים ער אזוי ווי זיין גרויסן טאטן זי"ע געשאקעלט זיין
פארן" ,האט זיך דער תלמיד רבי אורי צעוויינט און בענקל ,און מיט דעם האט ער געברענגט א ישועה,
געזאגט ,אז ער קען נישט פארלאזן זיין רבינ'ס און אידן האבן געזען ביי דעם צדיק וקדוש אסאך
הייליגע קירבת מקום ,האט אים דער קארלינער אפענע מופתים און גרויסע ישועות.
רבי געזאגט" ,איך פארזיכער דיר ,ווען דו וועסט
עפענען דעם סידור צו דאווענען ,וועל איך שטיין ווען מען האט דעם רבין געפרעגט פשט ,האט
פאר דיינע אויגן ,און דער אויבערשטער וועט דיר ער געזאגט ,מיטן ארום ריקן דעם בענקל פון פיר
עפענען די טויערן פונעם עולם התפילה" ,און פון פיס ,בין איך מעורר דעם זכות פון מיינע 4גרויסע
יענער מינוט אן איז ביי אים אנגעצינדן געווארן רבי'ס ,הרה"ק רבי יצחק מנעשכיז זי"ע ,זקנו הרה"ק
69
ארומגעגאנגען אין בית המדרש מיט א גרויסער דער גרויסער פייער פונעם דאווענען ,וואס האט
פלאם ,און ער האט נישט געהאט קיין שמעק- געברענט אין אים זיין גאנץ לעבן.
טאביק צו שמעקן ,און ער האט געהאט דערפון א •••
בלבול הדעת ,וואס ווי באוויסט האבן די צדיקים אינעם קונטרס מזקנים אתבונן ווערט
מיט א שמעק טאביק אויפגעטון גאר געהויבענע דערציילט ,אז איינמאל איז געקומען אן ארימאן
זאכן ,איז געווען איין חסיד דארט אין ביהמ"ד וואס צום צדיק דער הייליגער שרף מסטרעליסק זי"ע,
האט געזען דעם בלבול הדעת פונעם צדיק רבי און זיך אפגערעדט ,אז ער האט נישט קיין שום
יהודה צבי ,און האט אים דערלאנגט טאביק. פרנסה און ער מוז האבן עטליכע גילדן צו קויפן
ברויט פאר זיינע קינדער ,דער שרף האט אים
דאס האט גאר שטארק מחי' געווען דעם אנגעקוקט מיט גרויס ליבשאפט און געזאגט" ,ווי
צדיק ,האט ער דעמאלט געזאגט פאר דעם חסיד, נעמט מען דאס אז א מענטש זאל בעטן אזעלכע
"איך וועל דיר ווייזן איין זאך" ,דער צדיק רבי יהודה קלייניקייטן ,ווען דו בעטסט פונעם מלך מלכי
צבי האט ארויפגעלייגט א טיכל אויף די אויגן פון המלכים הקדוש ברוך הוא ,בעט אים ער זאל דיר
דעם חסיד ,און יענער האט דערזען" ,אז אויפן ארט געבן דביקות אין אים ,בעט אים ער זאל דיר געבן
וואו דער רבי רבי אורי השרף מסטרעליסק איז תורה און יראת שמים ,ווען מען בעט דעם קעניג,
געשטאנען ,איז געווען א פייערדיגער זייל וואס בעט מען דאך די גרעסטע אוצרות" ,דערנאך האט
האט דערגרייכט ביזן הימל ,און דער גאנצער בית דער רבי אים געגעבן די ביסל געלט וואס ער האט
המדרש איז געווען פול מיט נשמות מעולם העליון", יא געהאט אין שטוב ,און צוגעלייגט" ,דאס געלט
דער חסיד האט פאר גרויס שרעק און פחד וועט דיר העלפן פאר היינט ,אבער פאר דיין נשמה
גע'חלש'ט ,האט דער צדיק רבי יהודה צבי דארפסטו בעטן דעם אייבערשטן אליין".
אראפגענומען דאס טיכל פון זיינע אויגן ,און דער •••
חסיד האט מער נישט געזען. אין ספר עשר קדושות ווערט דערציילט ,אז
••• דער הייליגער שרף מסטרעליסק זי"ע פלעגט
אין ספר עשר צחצחות ווערט געברענגט ,אז מאכן גרויסע קולות און תנועות בשעת'ן דאווענען,
עס איז מקובל בשם א הייליגן מאן ,אז דער טעם מיט א געשריי וואס האט אויפגעציטערט די
פארוואס דער צדיק רבי אורי "השרף" מסרעליסק הערצער פון אלע ארומיגע ,האט אים איינמאל
זי"ע ווערט גערופן ביי יעדן מיטן נאמען "דער איינער געפרעגט ,פארוואס ער שרייט אזוי
שרף" ,איז צוליב א מעשה וואס האט פאסירט ווען שטארק ביים עמוד.
ער איז נאך געווען גאר יונג.
האט אים דער הייליגער שרף געענטפערט
אין א דערפל נאנט צום שטעטל ווי דער שרף מיט א פשטות" ,ווען א מענטש גייט אריין אין א
האט געוואוינט ,האט געוואוינט אן אלטער חסיד, וואלד און זעט ווי מען פירט אוועק געפאנגענע
זיין נאמען איז געווען רבי אייזיק ,און ער פלעגט מענטשן אין קייטן ,שרייט ער דען שטילערהייט,
שטענדיג פארן אויף ראש השנה צום הייליגען חוזה פארקערט ,מען שרייט מיט אלע כוחות צו
מלובלין זי"ע ,ווען דער צדיק דער שרף ראטעווען די געפאנגענע ,אזוי אויך ביים דאווענען,
מסטרעליסק איז מפורסם געווארן ,האט דער פליען ארום אומצאליגע נשמות וואס ווארטן אויף
חסיד ר' אייזיק זיך געפירט ,צו זיין ביים שרף אויך א תיקון ,און דורך די תפילה מיט מסירת נפש מוז
יעדעס מאל אום ראש חודש אלול ,פארענדיג איך שרייען און ראטעווען די נשמות זיי זאלן קענען
נאכדעם קיין לובלין אויף ראש השנה. צוריקגיין צו זייער שורש".
•••
דער מנהג פונעם הייליגען סטרעליסקער איז אין ספר עשר צחצחות ווערט געברענגט ,אז
געווען ,זיך ארום צו דרייען און נאכצוקוקן און איינמאל יום הקדוש פאר כל נדרי ,ווען דער צדיק
משגיח זיין אויף זיינע מענטשן יעדע נאכט אין זיין וקדוש רבי אורי השרף מסטרעליסק זי"ע איז
בית מדרש ,און ער פלעגט גיין אהין און צוריק אין געשטאנען ביים עמוד צו דאווענען ,און דער
זיין בית מדרש ,דער אלטער חסיד ר' אייזיק מיט תלמיד רבי יהודה צבי מסטרעטין זי"ע איז
70
צוליב דעם טעם רופט אים די וועלט מיטן נאמען זיין גרויס התקשרות צום צדיק מסטרעליסק ,האט
"דער שרף". נישט אראפגענומען זיינע אויגן פון קוקן אויפן
••• צדיק'ס פנים זעענדיג זיין הייליג פנים "כראות פני
אינעם ספר תולדות יצחק פונעם גאון הצדיק אלקים” ,און עס האט אים אויסגעזען אז ער זעט
רבי יצחק אייזיק ווייס מסוואליווע זי"ע שטייט בזה אויף אים די געשטאלט ממש פון פארנט און פון
הלשון" ,איך האב געהערט בשם דעם הייליגן רבי'ן, הינטן ווי עס שטייט אין תהילים " ָאחוֹר וָ ֶק ֶדם
מורנו הרב רבי אורי מסטרעליסק זי"ע" ,אז איין ַצ ְר ָתּנִ י" ,די גאנצע צייט וואס דער הייליגער
מאל האט מען אים געגעבן קאווע צו טרינקען ,און סטרעליסקער איז געגאנגען קעגן אים און ווען ער
מ'האט אים אויך געגעבן א שטיקל צוקער זיס צו האט זיך צוריקגעדרייט.
מאכן די קאווע ,האט דער הייליגער סטרעליסקער
זי"ע גענומען דעם צוקער און אים געהאלטן אין זיין דער חסיד ר' אייזיק איז זייער ערשטוינט
האנט ,און מיט זיין צווייטער האנט האט ער געווארן פונעם מחזה ,נאר פון גרויס פחד פונעם
געטרונקען די קאווע אן צוקער ,דערנאך האט ער צדיק האט ער מורא געהאט אים צו פרעגן
געעפנט זיין האנט און געוויזן פאר די מענטשן וואס דערוועגן ,ער האט אבער ביי זיך אפגעמאכט דאס
זענען געווען ביי אים דאס שטיקל צוקער ,ווי עס צו דערציילן פאר זיין רבי'ן אין לובלין ווען ער וועט
איז געווארן סתם א שטיק ערד )עפר בעלמא( אן זיין דארט אויף ראש השנה ,אבער למעשה איז דער
קיין שום זיסקייט אין דעם ,און עס איז געווען א חסיד געווען אין לובלין אויף ראש השנה ,און ער
גרויסער וואונדער אין זייערע אויגן. האט אינגאנצן פארגעסן פונעם גאנצן שרעקליכן
חזיון וואס ער האט געזען און וואס ער האט
געפלאנט צו דערציילן פאר זיין רבי'ן.
האט דער הייליגער סטרעליסקער זי"ע צו זיי
געזאגט ,די סיבה דערצו איז ,ווייל עס שטייט דאך ווען דער יום טוב ראש השנה איז פאראיבער
געשריבן )תהלים לח ,ד( " ֵאין ָשׁלוֹם ַבּ ֲע ָצ ַמי ִמ ְפּנֵ י און דער חסיד ר' אייזיק איז אריין באקומען א
אתי” ,ווייל דער טעם פארוואס עס איז פאראן א ַח ָטּ ִ ברכה פון זיין רבין דער הייליגער חוזה פארן
טיילונג און חילוק צווישן די כוחות הנפש אין א אהיימפארן ,האט זיך דער הייליגער חוזה
מענטשנ'ס גלידער און חושים ,כאטש וואס אלע אנגערופן צו אים" ,דו וואוינסט דאך נאנט צו
זענען צונויפגעשטעלט פון די פיר יסודות און סטרעליסק ,ווען דו קומסט אהיים זאלסטו פרעגן
האבן איין איינציגן חומר ,דאס איז צוליב דעם חטא פונעם הייליגען סטרעליסקער אין מיין נאמען אויף
פון אדם הראשון ,וואס דערפאר איז נישט פאראן זיין שלום ,און זאג אים אז איך ווייס אז ער
קיין שלום צווישן זיי ,און דאס איז די סיבה פארמאגט צוויי פנימ'ער".
פארוואס מען קען נאר זען דורכן אויג און הערן
נאר דורכן אויער ,און אזוי אויך ביי די איבעריגע דאן האט זיך דער חסיד דערמאנט און
חושים ,אבער דער וואס פארריכט אלע זינד דערציטערט געווארן ,און געזאגט פארן הייליגען
אינגאנצן ביזן שורש פון זיין נפש ,ביזן חטא פון חוזה" ,רבי! באמת האב איך עס אליין געזען ,און
אדם הראשון ,ווערט ביי אים א שלום אין זיינע מיין כוונה איז געווען דאס צו דערציילן פארן רבין",
גלידער און ביינער ,און דערפאר האט ער האט דער הייליגער חוזה אים געענטפערט" ,רבי
ארויסגעצויגן די גאנצע זיסקייט פונעם צוקער, איד ,איך האב דאס אויך געוואוסט ,נאר זאג אים אזוי
כאטש עס איז בכלל נישט אריינגעקומען אין זיין ווי איך האב דיר געהייסן" ,ווען דער חסיד איז
מויל. אנגעקומען קיין סטרעליסק ,האט ער אויסגעפירט
••• זיין שליחות און איבערגעגעבן די גריסן און די
אינעם ספר אמרי קדוש ווערט דערציילט ,אז ווערטער פון זיין רבי'ן פון לובלין ,האט אים דער
איינמאל איז געקומען צום הייליגען שרף הייליגער סטרעליסקער געענטפערט" ,נישט אזוי
מסטרעליסק זי"ע א איד א סוחר ,וועלכער איז איז עס ,נאר גאר פיר פנימ'ער פארמאג איך ,אזוי ווי
געווען פארביטערט און צובראכן ,דער איד איז עס שטייט געשריבן )יחזקאל א ,ו( "וְ ַא ְר ָבּ ָעה ָפנִ ים
פארפאלן געווארן אין טיפע חובות ,און די ְל ֶא ָחת" )און פיר פנימ'ער צו יעדער איינער(" ,און
71
געשיקט א רפואה שלימה פאר דיין קינד" ,ווען דער רעגירונג האט אים געוואלט אריינווארפן אין
פאטער איז אנגעקומען אהיים ,האבן אים די בני תפיסה פאר לאנגע יארן ,ער האט געוויינט פארן
בית דערציילט ,אז פונקט אין יענע שעה ווען דער רבי'ן מיט ביטערע טרערן אז ער זעט נישט קיין
רבי האט געדאווענט מנחה ,איז דער היץ פונעם שום וועג ארויס און זיין גאנצע לעבן איז ח"ו חרוב.
קינד געפאלן און ער האט געעפנט די אויגן און
פארלאנגט צו טרינקען. דער שרף האט אים אויסגעהערט ,גענומען
••• זיין האנט און געזאגט" ,הער זיך איין ,ווען יוסף
אינעם ספר בית אהרן ווערט געברענגט ,אז הצדיק איז געווען אינעם טיפן גרוב אן קיין שום
איינמאל איז א גרופע חסידים געפארן אויפן וועג מענטשליכע האפענונג ,פון וואו איז געקומען זיין
צום רבי'ן דער הייליגער שרף מסטרעליסק זי"ע ישועה ,נאר פונעם אויבערשטן אליין ,ווען אלע
אויף יום טוב ,אינמיטן וועג ,אין א טיפן טונקעלן טירן פארמאכן זיך ,עפנט דער אייבערשטער א טיר
וואלד ,האבן זיי זיך אנגעשטויסן אין א באנדע וואס קיין שום מענטש קען זיך נישט פארשטעלן,
שעדליכע גנבים און רויבערס וואס האבן לייג אוועק אלע דיינע דאגות ,און גלייב מיט א
ארומגערינגלט דעם וואגן מיט געווער. פשוטע אמונה ,אז דער בורא עולם קען דיר העלפן
אין איין רגע ,און גיי אהיים בשלום".
די חסידים זענען געווען דערשראקן צום
טויט ,דער עלטסטער חסיד צווישן זיי האט דער סוחר איז אהיימגעפארן מיט א בארואיגט
אויסגעשריגן מיט גרויס כוונה" ,רבי ,זעט וואו מיר הארץ ,און באמת געגלייבט אז דער באשעפער
האלטן!" ,און זיי האבן זיך אלע מתדבק געווען אין וועט אים בקרוב ברענגען די ישועה ,קוים עטליכע
דער צורה פונעם שרף. טעג שפעטער איז געקומען א פרעמדער קונה פון
א ווייטע מדינה און אפגעקויפט זיין גאנצע סחורה
פלוצלונג האבן די רויבערס אנגעהויבן לויפן פאר א גאר הויכע פרייז ,אסאך מער ווי עס איז
אין אלע זייטן פאר גרויס פחד און שרעק כאילו זיי געווען ווערט ,און דער סוחר האט באצאלט אלע
זעען א גאנצע מיליטער קומען קעגן זיי ,און זיי חובות און איז געראטעוועט געווארן פון ח"ו
האבן איבערגעלאזט דעם וואגן אומבארירט ,ווען ברויכן גיין אין תפיסה.
די חסידים זענען ענדליך אנגעקומען קיין •••
סטרעליסק און אריין צום רבי'ן ,האט דער אינעם ספר עשר קדושות ווערט דערציילט ,אז
הייליגער שרף זיי אנגעקוקט מיט א שמייכל און עס איז געווען א מעשה מיט א חסיד ,וואס זיין
געזאגט" ,פארוואס האט איר אזוי מורא געהאט איינציג קינד איז שווער קראנק געווארן ,ביז די
אינעם וואלד ,דער וואס פארט צום צדיק איז דאקטוירים האבן שוין אויפגעגעבן און געזאגט אז
ארומגענומען מיט מלאכי רחמים ,און קיין שום עס איז מער נישט דא וואס צו טון ,דער פאטער איז
בייזער מענטש קען אים נישט שאטן". געלאפן מיט זיינע לעצטע כוחות קיין סטרעליסק
••• און זיך געווארפן צו די פיס פונעם רבי'ן מיט בכיות
אינעם ספר עשר קדושות ווערט דערציילט ,אז נוראות ,און געבעטן דעם רבין זאל אים העלפן מיט
דער הייליגער שרף מסטרעליסק זי"ע האט פון זיין א ישועה.
יוגנט אן געהיטן זיינע אויגן מיט א געוואלדיגע
קדושה ,ער פלעגט גיין איינגעבויגן צו דער ערד דער הייליגער שרף איז יענע שעה
און קיינמאל נישט אויפגעהויבן די אויגן אויף דער צוגעגאנגען צום עמוד און אנגעהויבן דאווענען
גאס ,איינמאל איז ער געגאנגען מיט זיינע מנחה ,און ער האט געזאגט די ווערטער "רופא
תלמידים אין א שטעטל ,און א רייכער פריץ איז חולים" מיט אזא ברענענדיגע השתפכות הנפש,
דורכגעפארן מיט א גרויסן פראכט-וואגן באצירט קולות און טרערן ,אז אלע אנוועזענדע אין בית
מיט שפיגלען ,פערד און באדינער ,און יעדער אויף המדרש האבן געציטערט פאר גרויס שרעק ,נאכן
דער גאס האט זיך אפגעשטעלט צו באוואונדערן דאווענען האט זיך דער רבי אויסגעדרייט צום
די שיינקייט ,דער שרף איז אבער דורכגעגאנגען טאטן און געזאגט מיט א שטילע זיכערקייט" ,פאר
שנעל אן קיין שום בליק צו דער זייט. שוין צוריק אהיים ,פון הימל האט מען שוין
72
אויסגעטון פון דעם עולם הגשמי און געברענט ווען זיי זענען אנגעקומען אין בית המדרש,
מיט א הייליגע ברען. האט א תלמיד אים געפרעגט צי ער האט
באמערקט דעם גרויסן פראכט ,האט דער
דער צדיק רבי יהודה צבי מסטרטין זי"ע האט הייליגער שרף געענטפערט מיט פשטות" ,א
דערציילט ,אז פרייטאג צונאכטס ביים זאגן "לכה מענטש וואס גייט אין א גארטן פול מיט
דודי" און "בואי בשלום" ,איז דער רבי געשטאנען שטעכעדיגע דערנער ,קוקט ער דען ארום אויף די
מיט א פייערדיגן פנים און די אויגן זענען געווען ביימער ,ער קוקט נאר אונטער זיינע פיס נישט צו
פארמאכט ,זיין גאנצער גוף האט געציטערט פון ווערן געשעדיגט ,אויף דער וועלט זענען פאראן
יראת הרוממות ,אז ווער עס איז געשטאנען לעבן אזויפיל נסיונות און קליפות ,מוז מען אכטונג געבן
אים האט געשפירט אן אמת'ע פחד פונעם אויף יעדן טריט נישט צו פארלירן די ריינקייט פון
שכינה'ס ליכטיגקייט וואס האט גערוהט אינעם די אויגן און די מחשבה".
צימער ,מען האט געקענט שפירן מיט די הענט אז •••
קיין שום זאך פון דער גשמיות'דיגער וועלט אינעם ספר אמרי קדוש ווערט געברענגט ,אז
עקזיסטירט נישט יענע מינוט ,נאר דער שבת קודש די קדושה פונעם רבינ'ס עסן איז געווען העכער
אליין. פון מענטשליכן שכל ,ער פלעגט כמעט גארנישט
••• הנאה האבן פון די מאכלים ,און אלעס איז געווען
אין סיפורי אנשי שם ווערט דערציילט ,אז עס ריין לשם שמים צו געבן חיות פארן גוף כדי צו
איז געווען א חסיד וואס האט שוין געלעבט מיט קענען דינען דעם בורא עולם.
זיין ווייב קרוב צו צוואנציג יאר אן קיין קינדער ,זיי
האבן אויסגעגעבן אלע זייערע געלטער אויף איינמאל האט די רעבעצין צוגעגרייט א מאכל
דאקטוירים און זענען ארומגעפארן צו און עס איז אויסגעקומען זייער געזאלצן און
פארשידענע צדיקים ,אבער די ישועה איז אוממעגליך צו עסן ,דער שרף האט זיך געוואשן די
נאכנישט געקומען ,אין זיין גרויס פארצווייפלונג הענט ,געגעסן דעם גאנצן טעלער מיט א פנים פול
איז ער געקומען צום הייליגען שרף מסטרעליסק מיט יראת שמים ,און געבענטשט ברכת המזון מיט
זי"ע און זיך צעוויינט ביטערליך אינעם קוויטל גרויס כוונה אן קיין שום באמערקונג.
שטוב.
שפעטער האט די רעבעצין טועם געווען פון
דער הייליגער שרף האט אים אנגעקוקט מיט דעם מאכל און געזען אז מען קען עס ממש נישט
זיינע טיפע ,ברענענדיגע אויגן און מיט גרויס פארזוכען ,זי האט געפרעגט דעם רבי'ן מיט
רחמנות און געזאגט" ,גיי אריין אין בית המדרש, וואונדער" ,וויאזוי האט דער רבי דאס געקענט
שטעל זיך ביים ווינקל און הער זיך גוט צו צום אויפעסן אן זאגן א ווארט" ,האט דער הייליגער
דאווענען ,ווען איך וועל אנקומען צו די ווערטער שרף געענטפערט מיט אן אמת'ער תמימות" ,ביי
"שומע תפילה" ,זאלסטו אינזינען האבן מיט דיין מיר איז דער טעם פון עסן נאר די כוונות און די
גאנצן הארץ אז דער אייבערשטער הערט יעדעס הייליגע ברכה ,צו עס איז זיס ,זויער אדער געזאלצן
געבעט פון א צובראכן הארץ". מאכט ביי מיר קיין שום חילוק ,ווייל דער גוף דארף
בלויז באקומען זיין חיונה צו קענען שטיין פארן
דער חסיד האט אזוי געטון ,אינמיטן שמונה אייבערשטן".
עשרה האט דער רבי אויסגעשריגן" ,כי אתה שומע •••
תפילת כל פה עמך ישראל ברחמים" מיט אזא אינעם קונטרס מזקנים אתבונן ווערט
יאמערליכן געשריי ,אז דער חסיד האט געשפירט דערציילט ,אז ווען שבת קודש פלעגט קומען ,איז
ווי זיינע אלע איברים צעגייען פון התעוררות און ער דער שרף געווארן אינגאנצן אן אנדערע מענטש,
האט געוויינט מיט הייסע טרערן ,נאכן דאווענען זיין פנים האט געלאכטן מיט א לעכטיגקייט וואס
האט דער שרף אים גערופן און געזאגט" ,דיין מען האט ממש מורא געהאט אנצוקוקן ,און מען
געבעט איז ארויפגעגאנגען גלייך צום כסא הכבוד, האט געזען אויף אים א ליכטיגקייט ווי פון א מלאך
אויף קומענדיגן יאר וועסטו האלטן א בן זכר אין די השם צבקות ,און דער צדיק איז ממש געווען
73
אן ארנטליכן ערליכן איד צו פירן זיין גרויסן הענט" ,פונקט א יאר שפעטער איז ביי דעם חסיד
ווערהאוז פאר א שיינע געהאלט ,דער איד האט געבוירן געווארן א געזונט אינגעלע ,און ער האט
באקומען א פיל בעסערע און לייכטערע פרנסה ווי אים געברענגט קיין סטרעליסק אויפן ברית.
ער האט ווען אמאל געהאט. •••
אינעם ספר אמרי קדוש ווערט געברענגט ,אז
אין איין שטעטל לעבן סטרעליסק האט דער
לאקאלער פריץ ארויסגעגעבן א שווערע גזירה
אויף די אידישע קרעטשמערס און זיי געוואלט
פארטרייבן פון זייערע הייזער אינמיטן דעם
קאלטן ווינטער ,די ראשי הקהילה זענען געלאפן
צום רבי'ן און געברענגט די שרעקליכע בשורה.
דער הייליגער שרף האט גארנישט
געענטפערט אויפן מאמענט ,ער האט אנגעטון זיין
טלית און תפילין ,זיך געשטעלט צום עמוד און
אנגעהויבן זאגן קבלת עול מלכות שמים און
קריאת שמע מיט מסירת נפש ממש ,קלאפנדיג
אויפן ברוסטקאסטן מיט גרויס פייער ,ווען ער
האט געענדיגט ,האט ער זיך אויסגעדרייט צו די
עסקנים מיט א שמייכל און געזאגט" ,דער כוח
פונעם גוזר איז בטל געווארן ,ער האט שוין מער
קיין שליטה נישט" ,יענעם נאכמיטאג איז
אנגעקומען די בשורה טובה ,אז דער פריץ איז
פלוצלונג איבערגעפאלן געווארן מיט א פחד און
חרטה ,ער האט פאררופן די אידישע פארשטייער
צו זיין פאלאץ ,און אינגאנצן מבטל געווען דעם
בייזן באפעל.
•••
אינעם קונטרס מזקנים אתבונן ווערט
דערציילט ,אז א פשוטער איד א בעל עגלה איז
געקומען צום רבי'ן דער הייליגער שרף
מסטרעליסק זי"ע ,וויינענדיג אז זיין איינציג פערד,
אויף וואס זיין גאנצע חיונה איז געשטאנען ,איז
געפאלן און געשטארבן ,און ער האט נישט קיין
שום מעגלעכקייט צו שפייזן זיין הויזגעזינד מיט
ברויט.
האט דער הייליגער שרף געזאגט צו אים מיט
גרויס ווארעמקייט" ,גלייב מיר ,דער אייבערשטער
שפייזט נישט דעם מענטש דורך דעם פערד ,נאר
דורך זיין אייגענעם גרויסן חסד ,פאר אהיים אן קיין
שום דאגות ,און זעה וואס דער בורא עולם וועט
טון" ,דער בעל עגלה איז אהיימגעגאנגען פול מיט
בטחון ,קוים עטליכע שעה שפעטער האט א
רייכער קונה געקלאפט אויף זיין טיר און געזוכט
74
