gilyoines.com חזרה לאתר · Back to the site

שבת בשבתו - לאנדאן · SHABBOS BSHABATOI - LONDON — ניצבים וילך (2026-08-31)

מוציא לאור: שבת בשבתו - לאנדאן · SHABBOS BSHABATOI - LONDON

שבוע: ניצבים וילך (2026-08-31)

שבת בשבתו - לאנדאן · SHABBOS BSHABATOI - LONDON — ניצבים וילך (2026-08-31)

פתח את ה-PDF הורדה

‫בס"ד‬ ‫פרשת‬ ‫נצבים‪-‬וילך‬ ‫כ"ג אלול תשפ"ו‬ ‫פרקי אבות פרק ה'‪-‬ו'‬ ‫מוצ"ש ר"ת‬ ‫מוצ"ש גאונים‬ ‫הדלקת נרות‬ ‫‪8:52‬‬ ‫‪8:30‬‬ ‫‪7:25‬‬ ‫טאג‪-‬בוך פון די‬ ‫הייליגע טעג‬ ‫נאסטאלגישע‬ ‫שילדערונג פון‬ ‫די הייליגע טעג‬ ‫שנת תרמ"ו‬ ‫אין גרודזשיסק‬ ‫ִשׁ ְמ ע וּ ָב נִ י ם ְו ַה ְק ִשׁ י ב וּ ָל ַד ַע ת ִבּ י ָנ ה ( מ ש ל י ד ' א ' )‬ ‫היסטארישער ערשטמאליגער‬ ‫'ליל החינוך' פאר תושבי עירנו‬ ‫אורח הכבוד‪ :‬הרה"ג ר' אלעזר יונה זילבערמאן שליט"א‬ ‫פרישע שפאנענדע און‬ ‫באזוך‬ ‫א אין‬ ‫צווישן‬ ‫דראמאטישע‬ ‫פארזעצונג‬ ‫בי"ד של מעלה‬ ‫צוויי‬ ‫נייע‬ ‫דראמאטישע‬ ‫נעמען‬ ‫פארזעצונג‬ ‫אנגעהויבן די וואך‬ ‫ח"ב‬ ‫ֵסדֶר‬ ‫הַמַּעֲמָד‬ ‫ליל החינוך למען חינוך‬ ‫בנינו ועתיד דורותינו‬ ‫פתיחת המעמד ‪9:00‬‬ ‫יושב ראש‬ ‫הרה״ג ר׳ אפרים‬ ‫סאנדער שליט״א‬ ‫מנהל י שיבת באבוב ‪45‬‬ ‫משא החינוך‬ ‫המחנך הדגול רבות בשנים‪,‬‬ ‫מגדולי אנשי החינוך בארה״ב‬ ‫פה מפיק מרגליות‬ ‫ה ר ב ר׳ אלעזר יונה‬ ‫זילבערמאן שליט״א‬ ‫משיכון סקווירא ניו יארק‬ ‫דברי חיזוק‬ ‫המשפיע‬ ‫ומלהיב לבבות ישראל‬ ‫הרה״ג ר׳ יחזקאל‬ ‫ראפפורט שליט״א‬ ‫רב דביהמ"ד נו עם התורה‬ ‫פאנעל‬ ‫על ידי‬ ‫מחנכי ומדריכי הקשיבה‬ ‫עם הרב אלעזר יונה שליט”א‬ ‫סענסעטיווע און פראקטישע‬ ‫שאלות ותשובות‬ ‫אסיפה‬ ‫רבתי‬ ‫יום ב' דסליחות — באולם יסודי התורה‬ ‫איין נאכט פאר אונזערע קינדער!‬ ‫להתקשר להתאחד‬ ‫ולהתחנך‬ ‫יעדער טאטע וועט דארט זיין!‬ ‫בהשתתפות אלפי תושבי עירנו‬ ‫נומער ‪ // #574‬פר' נצו"י תשפ"ו לפ"ק‬ ‫‪Unit 4 2a Northfield Road,‬‬ ‫‪London N16 5RN‬‬ ‫‪Tel: 020 39 815 815‬‬ ‫‪Fax: 020 3670 3882‬‬ ‫‪6‬‬ ‫‪Email: shabboslondon@gmail.com‬‬ ‫רעדאקטאר'ס טישל‬ ‫צווישן‬ ‫© כל הזכיות שמורות‬ ‫צוויי‬ ‫נעמען‬ ‫למעשה גערעדט‬ ‫‪8‬‬ ‫אפיס שעות‪:‬‬ ‫‪16‬‬ ‫‪10‬‬ ‫זונטאג ביז מיטוואך‪ :‬פון ‪ 1‬ביז ‪ 4‬נאכמיטאג‪,‬‬ ‫על הפרק‬ ‫דאנערשטאג‪ :‬פון ‪ 12‬מיטאג ביז ‪ 11‬ביינאכט‬ ‫אין אנדערע שעות ביטע לאזט א מעסעדזש‬ ‫און מיר וועלן אייך צוריקרופען‬ ‫‪12‬‬ ‫מודעות דעדליין‪:‬‬ ‫מללו מילא‬ ‫גרייטע מודעות‪ 8:00 :‬דאנערשטאג נאכט‪.‬‬ ‫מודעות וואס דארפן נאך א נוסח אדער דעזיין‪:‬‬ ‫‪ 4:00‬דאנערשטאג נאכמיטאג‬ ‫‪15‬‬ ‫עס איז ראטזאם צו רעזערווירן ווי פריער‬ ‫ותימרון חידושא‬ ‫אייך צו קענען צושטעלן די בעסטע סערוויס‬ ‫פארזעצונג‬ ‫‪16‬‬ ‫‪24‬‬ ‫אונזער גליון איז דא צו באקומען יעדע‬ ‫‪20‬‬ ‫וואך ביי די פאלגענדע אדדרעסן‪:‬‬ ‫הילולא דצדיקיא‬ ‫‪Getters‬‬ ‫‪Tannug -‬‬ ‫‪Dunsmure Road‬‬ ‫‪St Kildas Road‬‬ ‫לעטר פתורא‬ ‫‪28‬‬ ‫‪Kol Tov–Dunsmure‬‬ ‫‪Road‬‬ ‫‪Watermint Grocery‬‬ ‫‪Makolet–High St‬‬ ‫‪34‬‬ ‫‪Breuer & Spitser‬‬ ‫‪Outside 52 Darenth‬‬ ‫מתיקא כדובשא‬ ‫‪Egg Stores‬‬ ‫‪Outside‬‬ ‫‪41 Leadale Road‬‬ ‫– ‪Kosher Mart‬‬ ‫‪38‬‬ ‫‪Craven Park Rd‬‬ ‫‪86 Cazenove Road‬‬ ‫מחשבות‬ ‫סאטמאר‬ ‫‪42‬‬ ‫‪Carmel–111 Craven‬‬ ‫‪Park Road‬‬ ‫‪42 Craven Walk‬‬ ‫סאטמאר‬ ‫‪Carmel–143‬‬ ‫‪47‬‬ ‫‪Clapton Common‬‬ ‫‪67 Heathland Road‬‬ ‫ווער געדענקט‬ ‫סאטמאר‬ ‫‪Hype–Hillwood‬‬ ‫סקווירא ‪47 East Bank‬‬ ‫‪Indigs Bakery‬‬ ‫ואלין מליא‬ ‫‪56‬‬ ‫‪Kosher Spot‬‬ ‫‪87 Egerton Road‬‬ ‫באבוב‬ ‫‪Kleins mini market‬‬ ‫‪11 Elm Park Avenue‬‬ ‫‪57‬‬ ‫חברה ש''ס‬ ‫‪89 Stamford Hill‬‬ ‫חמרא טבא‬ ‫וויזניץ‬ ‫‪121 Clapton‬‬ ‫ויזניץ לונדון ‪Common‬‬ ‫‪Stamford Lodge‬‬ ‫‪26 Lampard Grove‬‬ ‫‪57‬‬ ‫‪48‬‬ ‫‪Warwick Court‬‬ ‫פשעווארסק‬ ‫לעטר פתורא‬ ‫‪45 Moundfield‬‬ ‫‪Yetev Lev Court‬‬ ‫ביאלא ‪Road‬‬ ‫‪Carlton Mansions‬‬ ‫‪58‬‬ ‫‪Vartery area‬‬ ‫למען תספר‬ ‫‪Symour Ct‬‬ ‫ביהמ''ד קנה בושם‬ ‫‪45 Heathland Road‬‬ ‫‪Fairview Grocery‬‬ ‫פינטער'ס‬ ‫‪Berrys‬‬ ‫ביהמ"ד אבני קודש‬ ‫‪Holmwood‬‬ ‫‪34 Theydon Road‬‬ ‫‪Hatzlacha Grocery‬‬ ‫קלארשטעלונג‪ :‬שבת בשבתו אויסגאבע איז געאייגענט אהיימצונעמען‬ ‫רוזין ‪33 Paget Road‬‬ ‫לכבוד שבת פאר די משפחה צו הנאה האבן און נישט צו טראגן אין די בתי‬ ‫מדרשים און זיכער נישט צו ליינען בשעת'ן דאווענען‪.‬‬ ‫מקואות און געשעפט אייגנטומער‪ :‬פאר סיי וועלכע‬ ‫הערות אדער אינפארמאציע בנוגע דעליווערי'ס און‬ ‫דיסטריוביושען ביטע רופט‪07894907879 :‬‬ ‫רעדאקטאר'ס טישל‬ ‫פונעם רעדאקטאר'ס טישל‬ ‫ולמדה את בני ישראל ‪//‬‬ ‫קוק אויפן גרויסן בילד‬ ‫דער געדאנק דערפון איז אזוי ווי מיר‬ ‫נעבעך קוים אויף צום לעבן‪ ,‬ווידער דער בעה"ב‬ ‫מיט געמאסטענע טריט קומט אריין דער‬ ‫זעען ביים מעשה מיטן חפץ חיים‪ ,‬אז קיינער‬ ‫פונעם פאבריק איז פון די רייכסטע מענטשן‬ ‫גבאי צדקה (פאנדרעיזער וואלט מען עס היינט‬ ‫דערלייגט נישט פון לערנען מיט אנדערע אדער‬ ‫אינעם געגנט‪".‬‬ ‫גערופן‪ )..‬פונעם סלאצקער ישיבה צום הייליגן‬ ‫טון אנדערע מצוות‪ ,‬מ'דארף אייביג נעמען אין‬ ‫"וואס איז פשט דערפון?" לאזט נישט דער‬ ‫חפץ חיים‪.‬‬ ‫חשבון וואס זענען די תוצאות פון מיינע פעולות‪,‬‬ ‫גאון נאך‪" .‬דו האסט דאך אליינס געזאגט אז דעם‬ ‫דער גבאי צדקה – וועם מיר וועלן רופן ר'‬ ‫און נישט בלויז די טרוקענע מציאות יעצט אויפן‬ ‫שוסטער'ס שיך זענען טייערער‪ ,‬טא וואלט דאך‬ ‫הערשל – איז געווען א גרויסער תלמיד חכם‪,‬‬ ‫מינוט‪.‬‬ ‫דער שוסטער געדארפט זיין רייכער?"‬ ‫אבער אזוי ווי ער האט געהאט אויף זיך דעם‬ ‫***‬ ‫"אוודאי איז עס טייערער‪ ",‬זאגט ר' הערשל‬ ‫עול פון די ישיבה האט ער צופיל נישט געקענט‬ ‫ווען עס קומט פאר די וואך א היסטארישע‬ ‫מיט א שמייכל‪" .‬אבער אין די צייט וואס דער‬ ‫לערנען‪ .‬יעצט איז ער געקומען צום חפץ חיים‬ ‫'ליל החינוך'‪ ,‬קענען מענטשן קלערן; איך האב‬ ‫שוסטער מאכט איין פאר שיך טוט די פאבריק‬ ‫זאגן אז ער וויל זיך אפזאגן פון זיין ארבעט און‬ ‫דאך א שיעור יעדע נאכט‪ ,‬איך קען דאס נישט‬ ‫אויסשפייען הונדערטער שיכלעך‪ ,‬אזוי אז‬ ‫אנשטאט זיך אריינזעצן צוריק אין בית המדרש‪.‬‬ ‫מבטל זיין‪ ,‬צי אנדערע ענינים מיט וואס מען‬ ‫טאקע אויף יעדן שיך מאכט נישט דער בעה"ב‬ ‫"זאל זיין מיט הצלחה!" האט אים דער גאון‬ ‫איז טרוד‪ .‬אבער ווען מען פארשטייט דאס‬ ‫אזויפיל געלט‪ ,‬אבער פון אזא גרויסע קוואנטום‬ ‫געענטפערט‪.‬‬ ‫נחיצות הענין‪ ,‬און וויאזוי אט דער אסיפה וועט‬ ‫פארדינט ער זייער אסאך‪".‬‬ ‫ר' הערשל איז געווען צעפרידן און אנגעהויבן‬ ‫צוברענגען נאך טויזנטער שעות פון תורה ביי‬ ‫"הער גוט וואס דו זאגסט‪ ",‬רופט זיך אן דער‬ ‫מאכן זיין וועג ארויס‪ .‬שטייענדיג ביים טיר‬ ‫דיינע קינדער און אייניקלעך‪ ,‬איז דאס אוודאי א‬ ‫חפץ חיים מיט א זיגרייכן שמייכל‪" .‬מען קען‬ ‫רופט אים דער חפץ חיים צוריק‪" .‬זאג נאר ר'‬ ‫לוינבארע געשעפט‪.‬‬ ‫נישט קוקן אייביג אויף די קוואליטעט‪ ,‬מען‬ ‫הערשל‪ ,‬וויפיל קאסט צו קויפן א פאר שיך ביים‬ ‫לכבוד די הייליגע טעג הבאים עלינו ברענגען‬ ‫דארף אויך נעמען אין חשבון דעם קוואנטום‪,‬‬ ‫שוסטער?"‬ ‫מיר אייך א נאסטאלגישע שילדערונג פון א‬ ‫די כמות‪.‬‬ ‫"איך ווייס נישט פונקטליך‪ ",‬ענטפערט ר'‬ ‫טאג‪-‬בוך וואס א איד האט זיך פארשריבן פון זיין‬ ‫"און יעצט צו דיר ר' הערשל! דו ווילסט‬ ‫הערשל פארוואונדערט‪" .‬מן הסתם בערך‬ ‫נסיעה קיין גרודזשיסק צום הייליגן רבי אלימלך‬ ‫אפלאזן דיין ארבעט אלץ גבאי צדקה פאר די‬ ‫פופציג רובל‪".‬‬ ‫פון גרודזשיסק‪ ,‬וואו ער שילדערט יעדן פרט‬ ‫ישיבה און זיך זעצן לערנען‪ ,‬ווייל דו פילסט ווי דו‬ ‫דער חפץ חיים איז צעפרידן און ער דרייט זיך‬ ‫ופרט און ברענגט אריין אין אונז א בענקעניש‬ ‫וועסט מער אויפטון אזוי‪ ,‬און די תורה איז דאך‬ ‫אויס ארויסצוגיין‪.‬‬ ‫צום אמאל‪.‬‬ ‫די חשוב'סטע זאך‪ .‬געדענק אבער אז דו וועסט‬ ‫אנקומענדיג צום טיר רופט אים דער חפץ‬ ‫***‬ ‫טאקע קענען בעסער לערנען‪ ,‬אבער וואס וועט‬ ‫חיים ווידער צוריק‪" .‬מען קען קויפן שיך נאר‬ ‫זיין מיט די פילע בחורים אין ישיבה?! זיי וועלן‬ ‫ביים שוסטער אדער אויך אין געשעפט?"‬ ‫כאטש מען שטייט נאך פארן אנפאנגען‬ ‫דאך אויף דעם חשבון נישט קענען לערנען ווי‬ ‫סליחות‪ ,‬פיבערט שוין דא אין די הויפטקווארטירן‬ ‫"מען קען קויפן אין געשעפט שיך וואס‬ ‫ס'דארף צו זיין‪ .‬ממילא לענ"ד בלייב ווייטער‬ ‫מיט די הכנות צום גרויסן 'סוכות אויסגאבע'‪,‬‬ ‫אויף דיין פאזיציע‪ ,‬און דו וועסט פארדינען‬ ‫איז פאבריצירט געווארן אין פאבריק‪ ,‬נישט‬ ‫וואס וועט בעז"ה ערשינען לרגל דעם חג‬ ‫טויזנטער שעות פון תורה אויף דיין נאמען‪".‬‬ ‫פונעם שוסטער‪ ",‬ענטפערט ר' הערשל נישט‬ ‫הסוכות‪ .‬די גאנצע שטאב איז איינגעשפאנט און‬ ‫פארשטייענדיג וואו דער גאון צילט‪.‬‬ ‫***‬ ‫מען טוט כל מה שביכלתנו צוצושטעלן בס"ד‬ ‫"און וועלכע שיך איז טייערער?" פרעגט דער‬ ‫רייכע אינטערעסאנטע תוכנ'דיגע ליין מאטריאל‬ ‫די וואך לערנען מיר אין די תורה הק'‪' :‬ולמדה‬ ‫חפץ חיים‪.‬‬ ‫פארן יו"ט‪ .‬אויב ווילט איר עפעס באשרייבן‬ ‫את בני ישראל'‪ .‬די גמרא אין עירובין (נד‪):‬‬ ‫ברענגט אויף דעם פסוק אז דאס קומט זאגן‬ ‫"אוודאי די פונעם שוסטער‪ ,‬דאס איז דאך‬ ‫אדער אריינלייגן אדווערטייזמענט רופט אריין‬ ‫פערזענליכע סערוויס‪ ,‬אנגעמאסטן פאר יעדן‬ ‫אין אפיס וואו די שטאב שטייט גרייט פאר אייך‬ ‫אז מען דארף לערנען מיט תלמידים ביז דער‬ ‫תלמיד וועט דאס פארשטיין‪ .‬דערויף ברענגט‬ ‫איינעם לויט זיין מאס‪".‬‬ ‫מיט אונזער העפליכע סערוויס‪.‬‬ ‫די גמרא די באקאנטע מעשה פון רבי פרידא‬ ‫"און ווער איז א גרעסערער עושר?" שפינט‬ ‫וועלכער האט געלערנט מיט זיין שוואכער‬ ‫דער חפץ חיים ווייטער דעם שמועס‪" .‬דער‬ ‫זאלט איר אלע האבן א ליכטיגן שבת און‬ ‫תלמיד ‪ 004‬מאל יעדע זאך‪ ,‬און אמאל ווען זיין‬ ‫שוסטער אדער דער בעה"ב פונעם פאבריק?"‬ ‫כתיבה וחתימה טובה‬ ‫קאפ איז נישט געווען דערביי האט ער געלערנט‬ ‫"אוודאי דער פאבריק אייגנטומער‪",‬‬ ‫דער רעאדקטאר‬ ‫אזויפיל ווי ‪ 008‬מאל‪.‬‬ ‫שמייכלט ר' הערשל‪" .‬דער שוסטער האט‬ ‫‪6‬‬ 7 ‫למעשה גערעדט‬ ‫למעשה גערעדט ‪ //‬הרב י‪.‬ק‪.‬‬ ‫לאמיר זיך נעמען א מחייב!‬ ‫***‬ ‫צו די "ישיבת מיר" אין די אלטע היים זענען אמאל געקומען צוויי‬ ‫אפצולערנען די מעשה – מיט די פונקטליכע נוסח – קען מען‬ ‫אידן זוכן א בחור פאר זייער טאכטער‪.‬‬ ‫דריי מאל אריינטראכטן צי עס איז פאר אונז‪ ,‬עס איז א מעשה פון‬ ‫דער ערשטער איז געווען א איד א גביר‪ ,‬וואס האט געקענט געבן א‬ ‫א ליטווישער צדיק‪ ,‬פון פאר די מלחמה‪ ,‬און פון אן אנדערע סביבה‪.‬‬ ‫גרויסע נדן און קעסט ביד רחבה‪.‬‬ ‫אבער די נקודה פון די מעשה אז זיכער א דבר ברור; א מחייב איז‬ ‫דער צווייטער איז געווען א רב אין א שטעטל‪ ,‬וואס זיין געהאלט‬ ‫א געוואלדיגע זאך‪.‬‬ ‫האט געקלעקט קוים אויף ברויט און אייער‪ ,‬און דער מצב דארט אין‬ ‫מיר שטייען ערב שבת סליחות‪ ,‬דער שבת וואס פירט אריין‬ ‫שטעטל איז אויך נישט געווען אזוי במנוחת הנפש‪.‬‬ ‫כלל ישראל צו די הייליגע טעג מיט די גאנצע משמעות וואס ליגט‬ ‫די צוויי אידן זענען אריין צום גרויסן משגיח ר' ירוחם זצ"ל אז ער‬ ‫אונטער דעם‪.‬‬ ‫זאל זיי אנווייזן א קנאקעדיגער בחור פאר זייער טאכטער‪.‬‬ ‫פאר רוב פון אונז איז דאס ב"ה נישט די ערשטע מאל וואס מיר‬ ‫אין יענע צייטן איז צוליב פארשידענע סיבות לא עלינו געווען זייער‬ ‫נעמען די סליחות אין די האנט און מיר הייבן אן די מערכת פון די‬ ‫שווער מיט שידוכים פאר בחורים בני תורה‪ ,‬און ממילא איז אזא‬ ‫סיטואציע געווען דער געשפרעך פון טאג אין ישיבה‪.‬‬ ‫הייליגע טעג‪ .‬טאקע דערפאר איז דא אסאך‬ ‫וואס שטייען און פרעגן זיך אליין‪" :‬דאס‬ ‫אלע יודעי דבר פון ישיבה זענען געווען‬ ‫יאר גייט זיין אנדערש ווי פאראיאר? כ'האב‬ ‫זיכער אז דער 'בעסטער' בחור וועט ר'‬ ‫דאך פאראיאר אזוי שטארק געוואלט ווערן‬ ‫"דאס יאר גייט‬ ‫ירוחם געבן פאר דעם עושר; א בחור וואס‬ ‫זיין אנדערש ווי‬ ‫קען אויסשטייגן אין תורה וועלט דארף דאך‬ ‫בעסער‪ ,‬אבער למעשה איז עס נישט ממש‬ ‫פאראיאר? כ'האב‬ ‫האבן די מעגליכקייט דערצו‪ ,‬און ווער דען‬ ‫געווען אזוי‪ ,‬וואס גייט זיין אנדערש דאס‬ ‫דאך פאראיאר אזוי‬ ‫אויב נישט דער עושר קען דאס צושטעלן‪.‬‬ ‫יאר?"‬ ‫שטארק געוואלט‬ ‫עס איז דא אסאך תשובות פאר די שאלה‪,‬‬ ‫ווערן בעסער‪ ,‬אבער‬ ‫ווידער פאר דעם רב'ל אין דעם קליינעם‬ ‫למעשה איז עס‬ ‫שטעטל וועט זיין גענוג נאמבער ‪.2‬‬ ‫אבער איינע פון זיי איז‪" ,‬בתחבולות תעשה‬ ‫נישט ממש געווען‬ ‫למעשה האט ר' ירוחם געגעבן דעם טאפ‬ ‫לך מלחמה"‪ ,‬לאמיר זיך נעמען א מחייב!‬ ‫אזוי‪ ,‬וואס גייט זיין‬ ‫בחור פאר דעם רב‪ ,‬און דער עולם האט‬ ‫איך וויל טאקע אזוי שטארק לערנען תורה‪,‬‬ ‫אנדערש דאס יאר?"‬ ‫נישט פארשטאנען וואס גייט דא פאר?‬ ‫אבער למעשה עפעס קום איך נישט אן מיט‬ ‫עס איז געווען אזא געשעעניש אז דער‬ ‫א שטארקע קביעות‪' .‬א גוטער חברותא – א‬ ‫משגיח האט געפילט אז ער דארף מסביר זיין וואס דא איז געווען‬ ‫מענטש וואס האט אין זיך אפילו א משהו פון נודניקייט‪ ,‬וואס לאזט‬ ‫(מסתמא וועגן די חינוך און דער דערהער וואס איז געלעגן אונטער זיין החלטה)‪.‬‬ ‫נישט די חברותא פעלן – איז א מחייב'‪.‬‬ ‫"יענער רב‪ ",‬האט ר' ירוחם מסביר געווען‪" .‬קען טאקע נישט‬ ‫אזוי קען מען אין אסאך ענינים וואס דארף א תיקון זיך מאכן א‬ ‫קיין סך צושטעלן‪ ,‬אבער איין גאר וויכטיגע מאטריאל האט ער צו‬ ‫געוויסע זאך וואס בינדט אראפ דעם מענטש זיך צו האלטן צו זאכן‬ ‫פארקויפן‪ ,‬דער מאטריאל הייסט "א מחייב"! ביי א רב אין שטוב איז‬ ‫וואס ער אליין ווייסט אזוי שטארק אז ער דארף זיך האלטן [דאווענען‬ ‫דא אן אויר וואס איז מחייב צו לערנען און וואקסן‪".‬‬ ‫אין א בעסערע בית המדרש‪ ,‬אפשמועסן מיט א חבר זאל כסדר‬ ‫און דא האט ער געזאגט א יסוד וואס ער פלעגט מערערע מאל‬ ‫מעורר זיין אויף א געוויסע נקודה וכדומה]‪.‬‬ ‫זאגן פאר זיינע תלמידים‪" :‬פרנסה און לימוד התורה רואיגערהייט‬ ‫אין די וואך פון סליחות וואס די קדמונים רופן די ימי ביקור – וואס‬ ‫מיט שלוה איז א גרויסע מעלה‪ ,‬אבער אין אונזער דור איז נישט דא‬ ‫דער מענטש קוקט זיך איבער ‪ -‬איז פאסיג זיך צו נעמען א גוטע‬ ‫אזא מעלה ווי די מעלה פון א מחייב‪ ,‬וואס דאס איז די איינציגסטע‬ ‫מחייב צו זיין א בעסערער איד אויף א גאנץ יאר!‬ ‫וועג צו וואקסן‪( ".‬כך סיפר הגאון ר' מיכל פיינשטיין זצ"ל‪ ,‬שר התורה עמוד ס"ו)‪.‬‬ ‫‪8‬‬ 9 ‫על הפרק‬ ‫על הפרק‬ ‫על הפרק ‪ //‬הרב ש‪ .‬שטערן‬ ‫ואני נקראתי לבוא אל המלך‪//‬‬ ‫די רבי'ס ביים פרעזידענט!‬ ‫לעצטע טעג פון אלול זענען נאך פאר אונז‪ .‬ס'איז‬ ‫ס'איז ניינציג סעקונדעס מיטן קעניג! און דאס‬ ‫ס'האט אפשר גענומען בלויז עטליכע מינוט‪ .‬א‬ ‫נאך דא צייט זיך אפצושטעלן פון די געיעג‪ ,‬זיך‬ ‫קורצע באגעגעניש אין אן אפיס‪ ,‬עטליכע ווערטער‪ ,‬אליין מאכט זיי טייער‪.‬‬ ‫אביסל ארומצוקוקן און זיך פרעגן וואס דארף ווערן‬ ‫א לחיצת יד‪ ,‬און דער מאמענט איז פארביי‪ .‬אבער‬ ‫אנדערש‪ .‬ס'איז נאך דא צייט אויסצוגלייכן מיט א‬ ‫דער גרויסער מאמענט‬ ‫דער היינטיגער דאנערשטאג נצו"י וועט דאך בלייבן‬ ‫חבר‪ ,‬צו בעטן מחילה‪ ,‬צו פאררעכטן א זאך וואס‬ ‫אלס א היסטארישער טאג‪ ,‬ווען גדולי ישראל און‬ ‫די היינטיגע בילדער פון וואשינגטאן וועלן‬ ‫ליגט שוין לאנג אויפן געוויסן‪ ,‬צו נעמען אויף זיך א‬ ‫מנהיגי העדות האבן זיך געטראפן מיטן פרעזידענט‬ ‫מסתמא ארומגיין אין די נייעס‪ .‬מ'וועט זען די גדולי‬ ‫קליינע קבלה וואס איז באמת מעגליך צו האלטן‪,‬‬ ‫פון די פאראייניגטע שטאטן אין זיין בארימטן אוועל‬ ‫ישראל אריינגיין אין אוועל אפיס‪ ,‬מ'וועט רעדן פון‬ ‫און צו מאכן אביסל מער חשבון הנפש אויפן עבר‬ ‫אפיס‪.‬‬ ‫דער באגעגעניש‪ ,‬און מ'וועט דערציילן וואס איז‬ ‫און אן אמת'דיגע תשובה וקבלה על העתיד‪.‬‬ ‫ס'איז נישט קיין געווענליכע זאך‪ .‬די גדולי דארט פארגעקומען‪.‬‬ ‫אדמו"רים און ראשי ישיבות‪ ,‬וואס זייער גאנצע לעבן‬ ‫קיינער פארלאנגט נישט פון אונז צו ווערן אין‬ ‫און ס'איז טאקע א גרויסער מאמענט‪.‬‬ ‫דרייט זיך ארום תורה און עבודת ה'‪ ,‬פארלאזן זייערע‬ ‫עטליכע טעג אנדערע מענטשן‪ .‬אבער א מענטש‬ ‫נאר פונקט יעצט‪ ,‬ווען מיר קוקן אויף מענטשן‬ ‫מקומות און קומען זיך צוזאמען אויף א פלאץ וואו‬ ‫וואס ווייסט אז ער גייט צום קעניג‪ ,‬ווייסט אז ער קען‬ ‫בדרך כלל ווערן באהאנדלט די גרויסע ענינים פון א וואס גייען אריין צו א קעניג פון בשר ודם‪ ,‬שטייט‬ ‫נישט ערשיינען צום קעניג אן קיין הכנה‪.‬‬ ‫לאנד‪ .‬און דער מענטש וואס האלט אין זיינע הענט אונז פאר די אויגן נאך א בילד ‪ -‬א בילד וואס איז פיל‬ ‫אזויפיל כח און השפעה עפנט אויף די טירן פאר זיי‪ ,‬גרעסער‪ ,‬נאר ס'קומט אן יעדעס יאר‪ ,‬און דערפאר‬ ‫ווען דער מלך רופט‬ ‫כאפט מען נישט אלעמאל איר גרויסקייט‪..‬‬ ‫צו הערן פון זיי און צו רעדן מיט זיי‪.‬‬ ‫מיר ווייסן אז ס'קומט דער יום הדין‪ .‬די מחזורים‬ ‫מיר שטייען אין די לעצטע טעג פון אלול‪ .‬די טעג‬ ‫וואס דארף א מענטש טראכטן ווען ער זעט אזא‬ ‫זענען שוין גרייט‪ ,‬די יום טוב'דיגע הכנות זענען אין‬ ‫ווערן ווייניגער‪ .‬ראש השנה קומט נענטער‪ .‬און אין‬ ‫בילד?‬ ‫פולן שוואונג‪ ,‬און אין אפאר טעג וועלן מיר אלע‬ ‫אפשר איין זאך‪ :‬וויפיל איז ווערד א מינוט ווען בלויז אפאר טעג וועלן מיר אלע ‪ -‬יעדער איינער פאר‬ ‫זיך ‪ -‬שטיין פארן מלך מלכי המלכים‪.‬‬ ‫מ'שטייט פאר א קעניג‪.‬‬ ‫שטיין אין בית המדרש און דאווענען פאר א נייעם‬ ‫יאר‪.‬‬ ‫נאר אמאל קען מען זיך צוגעוואוינען אפילו צו‬ ‫המלך!!!‬ ‫ניינציג סעקונדעס‬ ‫ווען א מענטש ווייסט אז ער גייט טרעפן א חשוב'ן די הייליגסטע זאכן‪.‬‬ ‫עס איז מיר אמאל אויסגעקומען צו רעדן מיט‬ ‫מענטש‪ ,‬וועט ער נישט ווארטן ביז דער לעצטער‬ ‫א גוי דא אין ענגלאנד‪ ,‬וועלכער האט באקומען אן‬ ‫א מענטש באקומט אן איינלאדענונג צו‬ ‫מינוט‪ .‬ער וועט זיך צוגרייטן‪ .‬ער וועט טראכטן וואס‬ ‫איינלאדענונג צו טרעפן דעם קעניג טשארלס אין‬ ‫באקינגהעם פאלאץ פאר ניינציג סעקונדעס מיט‬ ‫ער וויל זאגן און וויאזוי ער וויל זיך אויפפירן‪ .‬ווייל ער‬ ‫באקינגעהעם פאלאץ‪.‬‬ ‫א בשר ודם‪ ,‬און ער קען זיך נישט בארואיגן פאר‬ ‫פארשטייט אז אפילו א קורצע באגעגעניש מיט א‬ ‫חדשים‪ .‬ער טראכט וואס ער וועט אנטון‪ ,‬וואס ער‬ ‫ס'איז נישט געווען קיין לאנגע באגעגעניש‪ .‬ער‬ ‫קעניג פארלאנגט הכנה‪.‬‬ ‫וועט זאגן‪ ,‬און וויאזוי ער וועט זיך פירן ווען ער וועט‬ ‫האט נישט געזאלט זיצן מיטן קעניג פאר א שעה‪ ,‬און‬ ‫און מיר גייען אין בלויז עטליכע טעג ארום שטיין‬ ‫ס'איז אויך נישט געווען קיין פריוואטע סעודה‪ .‬ער‬ ‫שטיין פארן קעניג‪.‬‬ ‫אין בית המדרש‪ ,‬און דער בעל תפילה וועט אויסרופן‬ ‫האט געוואוסט אז ער וועט באקומען בלויז א קורצע‬ ‫און מיר גייען אין עטליכע טעג ארום אויסשרייען‪:‬‬ ‫די ווערטער וואס טוען עפעס מיטן מענטש‪ :‬המלך!‬ ‫מינוט אדער צוויי פאר א באגריסונג‪.‬‬ ‫דארט וועט נישט זיין קיין פרעזידענט און קיין ''המלך''!‬ ‫און דאך האט דער מענטש גערעדט דערפון פאר‬ ‫דער גאנצער חודש אלול איז למעשה געווען‬ ‫פאליטישאן‪ .‬דארט וועט שטיין דער מענטש אליין‬ ‫וואכן‪.‬‬ ‫פאר מלך מלכי המלכים‪ .‬נישט מיט א דעלעגאציע‪ ,‬איין גרויסע איינלאדענונג‪ .‬יעדן טאג האט מען אונז‬ ‫נישט מיט קיין פירנדע עסקנים‪ ..‬נאר יעדער איינער דערמאנט‪ :‬גרייט זיך‪ .‬דער שופר האט געבלאזן‪ .‬די‬ ‫וואס זאל ער אנטון? וויאזוי זאל ער זיך באנעמען?‬ ‫וואס זאגט מען פאר א קעניג? וויאזוי שטייט מען?‬ ‫מיט זיינע מעשים‪ ,‬זיינע החלטות און זיינע תפילות‪ .‬טעג זענען פארביי‪ .‬און דער גרויסער טאג קומט‬ ‫וויאזוי באגריסט מען דעם קעניג? ער האט זיך אפילו‬ ‫נענטער‪.‬‬ ‫פאראויס פראקטיצירט די גאנצע קורצע סצענע‪,‬‬ ‫לאמיר אויסנוצן די איבערגעבליבענע טעג אויף‬ ‫ס'איז נאך דא צייט‬ ‫כדי ווען דער מאמענט וועט קומען זאל ער נישט‬ ‫און אפשר איז דאס די וויכטיגסטע זאך וואס מיר תשובה ותיקון המעשים‪ ,‬אזוי ארום וועלן מיר קענען‬ ‫אויסזען ווי איינער וואס איז צופעליג אריינגעפאלן‬ ‫קענען יעצט ארויסנעמען פון די טעג‪ :‬ס'איז נאך דא אנקומען צום מלך גרייט‪ .‬הכון לקראת אלוקיך‬ ‫אין פאלאץ‪.‬‬ ‫ישראל‪.‬‬ ‫פאר א מענטש וואס באקומט אזא געלעגנהייט‪ ,‬צייט!‬ ‫כתיבה וחתימה טובה! שנה טובה ומתוקה!‬ ‫מיר זענען נאך נישט אריין אין ראש השנה‪ .‬די‬ ‫זענען ניינציג סעקונדעס נישט בלויז ניינציג סעקונדעס‪.‬‬ ‫‪10‬‬ 11 ‫מללו מילא‬ ‫נשמות‬ ‫הייליגע‬ ‫ביי די שטאט איינוואוינער‪.‬‬ ‫אנגעהויבן ווי געווענליך ווען קיין איינער‬ ‫א פעסטער געבויטער וואגן האט זיך‬ ‫"ניין‪ .‬דא אין דעם שטאט וואוינט נישט‬ ‫קען נישט פאראויסזאגן ווי אזוי זי גייט‬ ‫דורכגעשלענגלט די גאסן פון מאקאווע‪.‬‬ ‫קיין שום איד"‪ .‬איז געווען דער ענטפער‪.‬‬ ‫זיך ענדיגן‪.‬‬ ‫אירע טריט זענען געווען געריכטעט צו‬ ‫"און א דאקטאר?"‪.‬‬ ‫דער ערשטער צייכן אז עפעס איז‬ ‫דער עק גאס וואו עס וועלן ארויפגיין‬ ‫נישט אין ארדענונג מיט די יעצטיגע‬ ‫אויף איר די פיר אידן חיים‪ ,‬זעליג‪ ,‬מענדל‬ ‫"יא‪ ,‬א דאקטאר איז דא"‪.‬‬ ‫רייזע איז געווען א קליינער און שוואכער‬ ‫און קלמן‪.‬‬ ‫די ארטיגע גוים האבן גלייך צוגעוויזן‬ ‫הוס פון זעליג‪ .‬דער הוס האט נישט‬ ‫עטליכע מאל א יאר חזר'ט זיך איבער‬ ‫פאר די אידן וואו מען קען טרעפן א‬ ‫אנגעצינדן קיין צייכן ביי קיין איינער פון‬ ‫דער זעלבער ספעקטאקל‪ .‬פארענט פון‬ ‫דאקטאר‪ .‬מען האט אהינגעפירט די אידן‬ ‫די רייזענדע‪ .‬געשמאקערהייט האט מען‬ ‫די נאסע אויגן פון די פרויען און קינדער‪,‬‬ ‫און באזארגטע האבן זיי אריינגעברענגט‬ ‫ווייטער פארברענגט אויפ'ן וועג בתורה‬ ‫לאזן זיך די פיר אידן ארויס אויף א יריד‬ ‫פאר דעם דאקטאר זייער חבר זעליג‪.‬‬ ‫ובחסידות‪.‬‬ ‫איינצוהאנדלען מסחר און לייזן א שיינער‬ ‫דער דאקטאר האט אונטערגעזוכט‬ ‫נאר ווען די הוסטעריי האבן זיך‬ ‫גראש צו שפייזן דערמיט זייער פאמיליע‬ ‫זיינע לונגען און לאנג האט נישט‬ ‫פארשטערקערט האט זיך א רויטער‬ ‫פאר די קומענדיגע פאר מאנאטן‪.‬‬ ‫געדויערט ביז ווען ער האט באשטעטיגט‬ ‫לעמפל אנגעצינדן ביי די סוחרים‪ .‬יעדער‬ ‫"פאר געזונטערהייט מענדל און קום‬ ‫אז זייער פריינט זעליג ליידט פון א‬ ‫פון זיי האט אנגעהויבן ווערן באזארגט‬ ‫צוריק געזונטערהייט"‪ .‬וועט אים זיין בני‬ ‫שטארקער לונגען אנטצינדונג‪ .‬אין יענער‬ ‫פאר'ן שיקזאל פון זעליג‪ ,‬דער שותף וואס‬ ‫בית וואונטשן און שפעטער וועלן קומען‬ ‫צייט‪ ,‬נאך איידער מען האט ערפינדן די‬ ‫רייזט מיט זיי אין דעם וואגן‪.‬‬ ‫צוגיין ברכות לרוב פון די אנדערע פרויען‬ ‫אנטיביאטיק איז נישט געווען קיין רפואה‬ ‫בליץ שנעל האבן זיי מודיע געווען‬ ‫און קינדער‪ ,‬יעדער פאר זייער ראש‬ ‫פאר קיין לונגען אנטצינדונג‪ ,‬עס האט‬ ‫פאר'ן בעל עגלה אז ווען ער זעט צייכענס‬ ‫המשפחה‪.‬‬ ‫געמיינט כמעט א זיכערער טויט‪.‬‬ ‫פון א שטאט זאל ער זיך זאפארט‬ ‫עטליכע וואכן וועט געדויערן די‬ ‫געטרייערהייט האבן די חברים‬ ‫אפשטעלן‪ .‬עס האט נישט געדויערט לאנג‬ ‫רייזע‪ .‬נאך די פאר וואכן וועלן זיך די אידן‬ ‫באדינט זעליג‪ .‬מען האט זיך נישט‬ ‫און דער בעל עגלה האט אפגעשטעלט‬ ‫אומקערן אין שטוב און ווייטער אנגיין‬ ‫אוועקגערירט פון זיין קראנקן בעט‪ ,‬אים‬ ‫דעם וואגן‪ ,‬מען האט זיך געטראפן שטיין‬ ‫מיט זייער טאג טעגליכער סדר היום‪.‬‬ ‫באדינט‪ ,‬צוגערישט מיט וואס ער דארף‬ ‫אין צענטער פון א קליינער שטאט‪.‬‬ ‫ויסעו! דער בעל עגלה האט א‬ ‫נאר‪ ,‬אבער מיט יעדן פארבייגייענדן‬ ‫"צי וואוינען אידן אין דעם שטאט?"‪.‬‬ ‫שלעפ געגעבן דער פערד און מען לאזט‬ ‫טאג האט זיך די לאגע פארערגערט‪ ,‬זיין‬ ‫האבן זיך די סוחרים פאראינטערעסירט‬ ‫זיך ארויס אין וועג‪ ,‬די רייזע האט זיך‬ ‫‪12‬‬ 13 ‫בלייבן ליגן אין א מנוחה נכונה האבן זיי זיך געאיילט צו פארלאזן‬ ‫קערפער איז געווארן שוואכער און נאך שוואכער און געציילטע‬ ‫דער בית החיים‪ ,‬צוריק צו דער קרעטשמע‪.‬‬ ‫טעג שפעטער האט ער צוריקגעגעבן זיין נשמה לשמי מעל‪.‬‬ ‫אינגאנצן צושוידערט פון די היינטיגע איבערלעבעניש האבן‬ ‫צובראכן און צושוידערט זענען די חברים געשטאנען ארום די‬ ‫זיי נאכ'ן פארבייסן עפעס און א ווארעמער מעריב‪ ,‬זיך געלייגט‬ ‫מיטה פון זייער פארשטארבענעם חבר‪ .‬געציילטע טעג צוריק איז‬ ‫שלאפן אנשעפנדיג כוחות אויף א פרישער טאג‪.‬‬ ‫ער נאך געווען געזונט און פריש‪ ,‬דא איז ער שוין נישט בעלמא‬ ‫ויהי בחצי הלילה חלומ'ען זיך אלע דריי די זעלבע חלום‪.‬‬ ‫הדין און יעצט מוזן זיי אויסזוכן פאר אים א קבורה און דא אין‬ ‫שטאט איז דאך נישט דא קיין אידישע בית הקברות‪.‬‬ ‫ווידעראמאל זעען זיי פאר זיך זעליג שטייענדיג נעבן זיי‪ ,‬ווי ער‬ ‫ליגט אינדרויסן פון זיין קבר‪ ,‬זיין קערפער וואלגערט זיך אויף די‬ ‫אין איילעניש האבן זיי זיך ארויסגעלאזט אין וועג‪ .‬זיי האבן‬ ‫געריטן אויף דער פערד א גאנצער טאג‪ ,‬ביז ווען זיי זענען‬ ‫ערד ארום די קברים‪.‬‬ ‫אנגעקומען צו א צווייטן שטאט האפענדיג אז דא וועט יא זיין‬ ‫ווען אלע זענען אויפגעשטאנען אינדערפרי האט קיין איינער‬ ‫צום געפונען א אידישע בית החיים‪ ,‬אבער ווען אויך דא איז נישט‬ ‫נישט דערציילט פאר'ן צווייטן איבער דעם חלום און צוזאמען‬ ‫געווען צום געפונען זענען זיי געפארן צו דעם נעקסטן שטאט‪.‬‬ ‫האבן זיי זיך ארויסגעלאזט אויפ'ן וועג‪ .‬זיי האבן איינגעשפאנט‬ ‫עטליכע טעג האט זיך געצויגן זייער רייזע ביז ענדליך איין‬ ‫דער פערד‪ ,‬געבנדיג אים א זעץ מיט'ן בייטש ער זאל אנהייבן‬ ‫טאג האבן זיי באגעגענט א קרעטשמע אונטערוועגענס‪.‬‬ ‫פארן אבער ער איז געבליבן שטיין‪ ,‬דער פערד רירט זיך נישט‬ ‫מען האט אפגעשטעלט דער פערד און די אידן זענען ארויס‬ ‫פון ארט‪.‬‬ ‫צו די קרעטשמע פרעגנדיג דעם בעל הקרעטשמע צי ער ווייסט‬ ‫וואס איז דא געשען? האבן זיך אלע געוואונדערט‪ .‬זיי האבן א‬ ‫אפשר אויב אין געגענט געפונט זיך א אידישע בית הקברות‪.‬‬ ‫קוק געגעבן אין ריכטונג פון דעם פערד ווען אט זעען זיי ווי זייער‬ ‫"יא‪ ,‬גראדע יא‪ .‬דא‪ ,‬ערגעצוואו צווישן די וועלדער געפונט זיך‬ ‫פארשטארבענער חבר זעליג שטייט דא פאר זיי‪ ,‬ער פארשטעלט‬ ‫אן אלטער אידישער בית החיים‪ ,‬דא קענט איר באגראבן אייער‬ ‫דער וועג‪ ,‬ער לאזט נישט דער פערד ווייטער פארן‪.‬‬ ‫חבר"‪.‬‬ ‫"איך לאז ענק נישט פארן ווילאנג איר וועט מיר באגראבן‬ ‫די אידן האבן אויסגעפאלגט די אנווייזונגען פון דעם גוי‪.‬‬ ‫כדת וכדין"‪.‬‬ ‫מיט ציטערדיגע טריט האבן זיי אנגעהויבן אריינשפאצירן אין די‬ ‫קיין צוויי ברירות האבן זיי נישט געהאט‪ .‬זיי האבן זיך‬ ‫טיפע וועלדער און יא‪ ,‬דער גוי האט רעכט‪ .‬זיי האבן באגעגענט א‬ ‫צוריקגעקערט צום אלטן בית החיים און גענומען זיין קערפער‪,‬‬ ‫גרויסער צאל מצבות מיט אידישע ווערטער‪.‬‬ ‫עס דערווייטערט פון דער בית הקברות און אינדרויסן פון דעם‬ ‫די חברים האבן זיך גלייך גענומען צו די ארבעט‪ .‬מען האט‬ ‫גדר האבן זיי אים באגראבן‪ ,‬יעצט האט זיך שוין מער נישט‬ ‫אויסגעגראבן א קבר‪ ,‬באגראבן זייער חבר זעליג‪ ,‬געזאגט אפאר‬ ‫געהערט קיין גערודער‪ ,‬קיינער האט אים שוין נישט געבאדערט‬ ‫געזעגענונגס ווערטער און ארויפגעשטעלט א טאוול אויפ'ן ארט‬ ‫און זיי האבן געקענט פארזעצן אין זייער וועג‪ ,‬אומגעשטערט‪.‬‬ ‫וואו זיי האבן באגראבן ווען זיי גרייטן זיך צו פארלאזן דאס ארט‬ ‫ווען פלוצלונג הערט זיך א מאדנער גערויש‪.‬‬ ‫די מעשה פלעגט דערציילן דער הייליגער צדיק ר' חנוך העניך‬ ‫"נעמט אים אוועק פון דא‪ ,‬ער איז נישט ווערד צו ליגן דא"‪.‬‬ ‫פון אלכסנדר זי"ע און פלעגט דערביי אויספירן אז דער בית‬ ‫החיים איז געווען א בית החיים פון אידן וועלכע זענען גע'הרג'עט‬ ‫ספאנטאניש האבן זיך די דריי אידן געגעבן א דריי אויס‪ .‬זיי‬ ‫האבן זיך איבערגעבליקט ווען פלוצלונג אנטפלעקט זיך פאר זיי‬ ‫געווארן על קידוש שמו יתברך האבנדיג די ברירה זיך צו שמד'ן‬ ‫א מאדנער זאך‪ .‬דער גרוב וואו זיי האבן פריער באהאלטן זייער‬ ‫און אננעמען די קריסטליכע רעליגיע אדער צו שטארבן אויף‬ ‫חבר איז אויפגעגראבן‪ ,‬ווי איינער וואלט אונטערגעלייגט זיין‬ ‫קידוש השם און זיי זענען געשטארבן על קידוש שמו יתברך‬ ‫האנט און אים ארויסגעשטופט‪.‬‬ ‫און צוליב זייער געהויבענער שריט זענען זיי דערהויבן געווארן‬ ‫יעצט האבן זיי פארשטאנען אז דאס איז נישט קיין פשוט'ער‬ ‫מורא'דיג הויעך‪ ,‬צו זייער הויכע היכלות אויף אזוי ווייט אז זיי‬ ‫זאך‪ .‬עפעס העכערס שפילט זיך דא אפ‪ .‬מיט ציטערדיגע הענט‬ ‫קענען נישט דערליידן צו זיין במחיצתו פון א נשמה וואס איז‬ ‫האבן זיי גענומען דעם נפטר‪ ,‬אריבער צו א צווייטער עק פון דעם‬ ‫נישט אזוי אויסגעארבעט און וועגן דעם האבן זיי פארטריבן די‬ ‫בית החיים און אים באגראבן דארט‪ ,‬ווען פלוצלונג שפילט זיך‬ ‫נשמה‪.‬‬ ‫איבער דער זעלבער זאך‪.‬‬ ‫דער אלכסנדר רבי האט צוגעלייגט אז אזוי גרויס איז געווען די‬ ‫א שרעקעדיגער קול האט פלוצלונג אויסגעשריגן הויעך‪:‬‬ ‫קדושה פון דעם בית החיים אז ווען זיין רבי‪ ,‬דער הייליגער צדיק‬ ‫נעמט אים אוועק פון דארט‪.‬‬ ‫דער רבי ר' בונם פון פשיסחא פלעגט אין זיינע יונגע יארן פארן‬ ‫זעענדיג אז דא וועט עס נישט גיין האבן זיי אים אויפגעהויבן‬ ‫אויף האנדלעריי קיין פרייסן פלעגט ער פארלענגערן די וועג צו‬ ‫און אוועקגעטראגן צום צווייטן עק בית החיים‪ ,‬האפענדיג אז‬ ‫קענען זיין אונטערוועגנס אויף דעם בית החיים און מתפלל זיין‬ ‫דארטן וועט מען אים צורוה לאזן‪.‬‬ ‫ביי איר אז זייער גרויסער זכות זאל מגין זיין אויפ'ן דור‪.‬‬ ‫עס איז שוין געווען פארנאכטס ווען זיי האבן פארענדיגט די‬ ‫[שיח שרפי קודש – חשבה לטובה]‬ ‫דריטע קבורה‪ .‬מיט א תפלה צום באשעפער אז דאסמאל זאל ער‬ ‫‪14‬‬ ‫ותימרון חידושא‬ ‫י‪ .‬ק‪ .‬קענווי איילענד‬ ‫ענינים און מנהגים אויף‬ ‫סליחות‬ ‫וואס דער מענטש איז אליין דער קרבן האט מען מתקן‬ ‫באימה וביראה‬ ‫געווען ‪ 4‬טעג פון תענית און סליחות זיך איבערצוקוקן! (א"ר‬ ‫דעם מוצאי שבת קודש "במוצאי מנוחה"‪ ,‬הייבט כלל‬ ‫סק"ח‪ ,‬עט"ז)‪.‬‬ ‫ישראל ‪" -‬די אשכנזים" ‪ -‬אן די הייליגע מנהג פון אמירת‬ ‫סליחות‪.‬‬ ‫דער טעם פארוואס מ'הייבט אלעמאל אן‬ ‫נאנט צו שבת‬ ‫אין ספר "לקט יושר" – א תלמיד פון תרומת הדשן –‬ ‫טעם א'‪ :‬א פשוט'ע טעם פארוואס מ'הייבט אלעמאל‬ ‫שרייבט ער אן אינטערעסאנטע לשון בנוגע דאס 'גיין זאגן‬ ‫אן זונטאג איז ווייל מ'האט געוואלט מאכן אלעמאל דער‬ ‫סליחות'‪ ,‬וילך לבית הכנסת באימה וביראה ‪ -‬מ'זאל גיין אין‬ ‫זעלבער טאג אז מ'זאל זיך נישט טועה זיין (לבוש)‪.‬‬ ‫שול מיט אימה און יראה‪ ,‬אע"פ שאין לבו כ"כ בחרטה כמו‬ ‫שילך ‪ -‬כאטשיג אז זיין הארץ איז נישט אזוי פיל מיט חרטה‬ ‫טעם ב'‪ :‬אין דעם דערמאנטן לקט יושר שטייט אן‬ ‫ווי [דער וועג פון] זיין גיין‪ ,‬מ"מ טוב הוא שאינו הולך בקלות‬ ‫אינטערעסאנטע טעם ‪ -‬וואס איז אפשר נאך מער וויכטיג‬ ‫ראש ‪ -‬איז נאכאלץ גוט אז מ'זאל נישט גיין מיט א קלות‬ ‫היינטיגע צייטן – פארוואס מ'הייבט אן נאנט צו שבת‪,‬‬ ‫ראש (עיי"ש עוד בדפוס חדש עמוד רס"ח)‪.‬‬ ‫וויבאלד "אין השכינה שורה לא מחמת עצלות ולא מחמת‬ ‫עצבות אלא מתוך שמחה של מצוה"‪ ,‬ווילן מיר אנהייבן‬ ‫ווען הייבט מען אן‬ ‫סליחות מתוך שמחה של מצוה‪ ,‬און שבת איז דער עולם‬ ‫פרייליך וועגן די לימוד התורה פון שבת‪ ,‬און אויך וועגן מצות‬ ‫מען הייבט אייביג אן צו זאגן סליחות זונטאג‪ .‬אויב‬ ‫עונג שבת‪.‬‬ ‫געפאלט ראש השנה פון דאנערשטאג און ווייטער הייבט‬ ‫מען אן די וואך פון ראש השנה‪ ,‬און אויב פאלט עס אויס‬ ‫[אין די תולדות פון ערוגת הבושם (ח"ב עמודים תשי"ג‪-‬‬ ‫פאר דאנערשטאג הייבט מען אן א וואך פריער‪.‬‬ ‫תשי"ד) שטייט אז צומאל האט ער געהאט עגמת נפש פארן‬ ‫דאווענען אין די הייליגע טעג‪ ,‬האט ער קודם געלערנט אן‬ ‫דער טעם פון דעם מנהג איז איינגעטיילט אין צוויי‬ ‫עמוד גמרא אדער אפאר פרקים משניות און נאר נאכדעם‬ ‫חלקים‪ .‬א) מיר ווילן זאגן סליחות ‪ 4‬טעג‪ .‬ב) מיר ווילן‬ ‫זיך געשטעלט דאווענען]‪.‬‬ ‫אלעמאל אנהייבן א באשטימטע טאג אדער נאנט צו א‬ ‫שבת‪.‬‬ ‫דער טעם פון די ‪ 4‬טעג‬ ‫עטליכע קורצע הלכות‬ ‫די סיבה פארוואס מ'וויל זאגן ‪ 4‬טעג סליחות‪ ,‬שטייט‬ ‫[א] ווען א מענטש איז אויף פאר דעם עלות השחר און‬ ‫ער האט שוין געוואשן נעגל וואסער דארף מען נאכאמאל‬ ‫אין די קדמונים אז דאס איז פארבינדן מיט דעם מנהג‬ ‫וואשן די הענט ביים עלות השחר (שו"ע או"ח סימן ד' סי"ד)‪ .‬דער מנהג‬ ‫וואס איז אמאל געווען ביי כלל ישראל (עיין מרדכי ר"ה סו"ס תש"ח)‪,‬‬ ‫איז אז מ'איז נישט מפסיק אינמיטן סליחות דאס צו טון‪ ,‬עס‬ ‫צו פאסטן אין די ימים נוראים ‪ 10‬טעג מיט יום הקדוש‪ ,‬און‬ ‫איז אבער נוגע אויף גלייך נאך סליחות‪ ,‬אדער פאר די וואס‬ ‫וויבאלד עשרת ימי תשובה איז דא ‪ 4‬טעג וואס מ'פאסט‬ ‫זאגן סליחות אביסל נאך די עלות אדער ווען איינער האט‬ ‫נישט; ר"ה צוויי טעג‪ ,‬שבת שובה און ערב יום הקדוש‪ ,‬האט‬ ‫פארשפעטיגט‪.‬‬ ‫מען צוגעלייגט צו פאסטן ‪ 4‬טעג פאר ראש השנה‪ ,‬און אין די‬ ‫טעג וואס מ'פאסט איז דער מנהג צו זאגן סליחות (מטה משה סימן‬ ‫[ב] מ'דארף לכתחלה זאגן ברכת התורה פאר סליחות‬ ‫תשע"ט‪ ,‬ולבוש סימן תקפ"ב ס"א‪ ,‬עיי"ש בטו"ז סק"ב ומג"א סק"ג)‪.‬‬ ‫(עיין סו"ס מ"ו)‪.‬‬ ‫[ג] עס ווערט געברענגט שארפע לשונות בנוגע זאגן י"ג‬ ‫ד' ימי ביקור‬ ‫מדות של רחמים "ה' ה'" אן כוונה (עיין שערי תשובה ר"ס תקפ"א)‪.‬‬ ‫נאך א טעם ווערט געברענגט אין עטליכע אחרונים‪ ,‬אז‬ ‫[ד] דער אנהייב מנהג פון סליחות איז געווען צו זאגן די‬ ‫מיר טרעפן אין ירושלמי אז ביי אלע ימים טובים שטייט‬ ‫פסוקים (עיין סדר רב עמרם גאון)‪ ,‬שפעטער האט מען צוגעלייגט אויך‬ ‫"והקרבתם" און ביי ראש השנה שטייט "ועשיתם"‪ ,‬מרמז‬ ‫פיוטים וואס איז געבויט אויף די פסוקים‪ ,‬אבער דער עיקר‬ ‫צו זיין אז ראש השנה דארף זיך דער מענטש אליין מאכן א‬ ‫איז די פסוקים‪ ,‬דערפאר זענען אסאך מעורר אז מ'זאל זען‬ ‫קרבן פאר השי"ת‪ ,‬און ביי א קרבן טרעפן מיר אז מ'דארף‬ ‫צו זאגן די פסוקים מיט א באזונדערע כוונה‪.‬‬ ‫איבערקוקן דעם קרבן פאר ‪ 4‬טעג‪ ,‬דערפאר ראש השנה‬ ‫‪15‬‬ ‫פארזעצונג‬ ‫אשר יאקאב‬ ‫פרישע שפאנענדע און‬ ‫דראמאטישע‬ ‫צווישן‬‫פארזעצונג‬ ‫צוויי‬ ‫נעמען‬ ‫סטעמפארד הילל‪,‬‬ ‫אריינפיר‬ ‫לאנדאן ‪ -‬כסלו‬ ‫מיט פרייד טוען מיר אייך פארשטעלן א נייע‪ ,‬דראמאטישע פארזעצונג‪.‬‬ ‫תשס''ח‬ ‫א געשיכטע פול מיט מיסטעריע‪ ,‬אנגסט‪ ,‬טרויער‪ ,‬איבערראשונגען און‬ ‫אומפארגעסליכע מאמענטן‪ .‬די מעשה וועט אייך נעמען אויף א רייזע וואס הייבט‬ ‫ברוך דיין האמת‪.‬‬ ‫זיך אן אין לאנדאן הבירה‪ ,‬צווישן די באקאנטע גאסן און היימישע הייזער‪ ,‬אבער‬ ‫זי פירט אונז ארום דער וועלט; פון מאנסי קיןי מאנהעטן און פון בני ברק ביז פולין‪.‬‬ ‫די שווארץ‪-‬און‪-‬ווייסע צעטעלעך האבן‬ ‫באגלייט מיט א שטארקע מוסר השכל וואס איר וועט ארויסנעמען דערפון‪.‬‬ ‫קאלט באהאנגען די פאדערשטע טירן פון‬ ‫עס איז א מעשה פון מענטשן‪ ,‬זכרונות און סודות וואס זענען שוין לאנגע‬ ‫די לאקאלע בתי מדרשים אין סטעמפארד‬ ‫יארן באהאלטן‪ .‬א קליינע געשעעניש וועט עפענען א טיר צו א וועלט פול מיט‬ ‫הילל‪ ,‬מעלדנדיג איבערן לויה‪ .‬יענעם‬ ‫פראגעס‪ ,‬וואו נישט יעדער נאמען איז אזוי פשוט ווי ער זעט אויס‪ ,‬און נישט יעדע‬ ‫פרימארגן‪ ,‬אינעם קאלטן לאנדאנער וועטער‪,‬‬ ‫זאך פון דער פארגאנגענהייט איז טאקע פארגעסן געווארן‪.‬‬ ‫האט סטעמפארד הילל שוין געברויזט מיט‬ ‫ווער זענען די מענטשן וואס וועלן אריינגעצויגן ווערן אין די מעשה? וואס‬ ‫לעבן‪ .‬אידן האבן זיך געאיילט צום דאווענען‪,‬‬ ‫ליגט באהאלטן אונטער די שפורן? און ווי וועלן די פארשידענע פלעצער‪,‬‬ ‫קינדערלעך מיט פארשלאפענע אויגן זענען‬ ‫מענטשן און געשעענישן זיך צום סוף צוזאמבינדן?‬ ‫געלאפן אין חדר און אין שולע‪ ,‬און אידישע‬ ‫איין זאך איז זיכער‪ :‬יעדע וואך וועט ברענגען א נייע שטיקל פון דעם גרויסן‬ ‫מאמעס האבן זיך געיאגט ארויס פון די‬ ‫פאזל — אבער דער גאנצער בילד וועט זיך ערשט ביסלעכווייז אנטפלעקן‪.‬‬ ‫הייזער‪ ,‬מיט א טאש אין איין האנט‪ ,‬א קינד‬ ‫מאכט זיכער נישט צו פארפאסן קיין איין איינציגע וואך פון די געשיכטע‪.‬‬ ‫אין דער צווייטער‪ ,‬און א גאנצע ליסטע מיט‬ ‫מיר האפן אז איר וועט הנאה האבן פון יעדן קאפיטל‪ ,‬זיך אריינלעבן אין די‬ ‫זאכן וואס מען דארף נאך היינט ערלעדיגן‪.‬‬ ‫געשעענישן‪ ,‬מיטפארן מיט די העלדן אויף זייער פארפלאנטערטער רייזע‪ ,‬און‬ ‫ווארטן יעדע וואך מיט נייגער אויפן קומענדיגן קאפיטל‪.‬‬ ‫פון די בתי מדרשים האבן זיך געהערט‬ ‫האטס הנאה!‬ ‫די קולות פון דאווענען‪ ,‬און יעדער האט זיך‬ ‫‪16‬‬ ‫סל מלא ברכות‬ ‫שא"ו ברכות נאמנים בגודש‪ ,‬נודה שיר חדש‪ ,‬כוס של ברכה מוגש‪ ,‬בלב מלא רגש‬ ‫מששו"ן ושמחה מרננים‪ ,‬טיבותא מלא חפנים‪ ,‬עת הזמיר הגיע בעזר שוכן מעונימ‬ ‫שבחי תודה והוקרה בעידנא משוש‪ ,‬בבית ידידינו רב המעש‪ ,‬לב טוב לזולתו יעש‬ ‫ולהגיד אדם ישרו‪ ,‬אש"ו הנלהבה להאיר בחסדו וטובו‪ ,‬בצדקות הנפלאים בהונו‬ ‫ןעימות מעשיו המה מעידין‪ ,‬מקים עולמות של תורה בגבורות שמשון‪ ,‬ברוך הכשרון‬ ‫אור בחורי חמד הוגי אורייתא‪ ,‬גריס בצוותא‪ ,‬ולעודד רוחם ברוב השכל ותבונתא‬ ‫למען חולי ישראל‪ ,‬בכל נימי נפשו ולבו להקל‪ ,‬להיטיב ברוב און בכל צעד ושעל‬ ‫יום ליום יביעו אומר תמידי‪ ,‬ברב פעלים איש חי‪ ,‬בהצנע והשקט ואצילות כראוי‬ ‫משליך נפשו מנגד לעזור ולסייע בכל עת מסורים‪ ,‬עומד הכן במעשיו הכבירימ‬ ‫לקדם בתודה והלל‪ ,‬האי גברא יקירא החשוב ומהולל‪ ,‬בעמקי ים בתלמוד צולל‬ ‫ךל ברכאן דלעילא ולתתא משמי מרום יתברך‪ ,‬הרבני הנגיד המפואר יקר הערך‬ ‫מזלא טבא וגדיא יאה‪ ,‬משמי מרומי עילאה‪ ,‬נביע בזאת השורה‪ ,‬באותות הוקרה‪ ,‬קדם‬ ‫הרבני היקר והנכבד‪ ,‬רודף צדקה וחסד‪ ,‬אוצר כלי חמדה וסגולה‪ ,‬פאר המדה והמעלה‪,‬‬ ‫יקר רוח מאוד נעלה‪ ,‬עומד ומיטיב למען צרכי חולים בעצה ותבונה‪ ,‬ובמעשה הצדקה‬ ‫בלב ונפש נאמנה‪ ,‬ויהי ידיו נכונה‪ ,‬בכל עת ועונה‪ ,‬ה"ה‬ ‫שמשון‬ ‫הרה"ח מוה"ר‬ ‫שליט"א‬ ‫אלימלך ווייס‬ ‫לרגל השמחה בביתו שורה‪ ,‬בחדוה ואורה‬ ‫אירוסי בתו תחי'‬ ‫עב"ג המופלג בתורה ויראה טהורה פאר המעלות ומדות‬ ‫החתן משה נ"י בן הרה"ח ר' יואל ווייס הי"ו‬ ‫אב"י בני ברק‬ ‫למזל טוב ובשעה טובה ומוצלחת‬ ‫כאן המקום להודות בלבבות נרגשים מלא השתוממות והתפעלות‬ ‫להעלות על נס פעולתיו הנשגבים לעזור ולעסוק למען הבראת ורפואת‬ ‫חולי ישראל וללא ליאות ברוב אונים והונים במסירות כל נימי לבו ונפשו‬ ‫על זאת שבחו ונריע‪ ,‬בברכות מלא חפנים יבא ויושפע‪ ,‬וימושך בשמחות כנחל נובע‬ ‫נרים רגשותינו במילין יקירין‪ ,‬להודות על רב פעולתיו הנשגבות עובדין טבין ושפירינ‬ ‫בסימן טוב ומזל טוב‪ ,‬ארשת שפתינו יערב‪ ,‬שיזכו לבנות בית נאמן לתפארת בית אב‬ ‫יתברכו בהני מילי‪ ,‬די במזלא תלי‪ ,‬בני הגוני‪ ,‬חיי אריכי‪ ,‬מזוני רויחי‪ ,‬כיאות וכראוי‬ ‫הרבה תענוג דקדושה‪ ,‬לראות ולרוות ביחד עם נוו"ב תחי'‪ ,‬במדה מרובה וגדושה‬ ‫גילה ורנה והרחבת הדעת בתענוג‪ ,‬ולא יחסר המזג‪ ,‬בעושר ואושר ללא גבול וסייג‬ ‫פארי מעשיו להרים מוסדות התורה בלי הרף‪ ,‬ולמען חולים לחזק ולאמץ בעודפ‬ ‫ןחת ושובע שמחות ברון‪ ,‬ויכתב בספשצ"ג לשנה טובה ומתוקין‪ ,‬וכל מילין טבין‬ ‫הלא כה דברי המברכים‬ ‫תושבי עירנו מוקירי פעולתיו הנשגבים‬ ‫השמחים בשמחתו בלב ונפש חפיצה‬ ‫‪17‬‬ ‫אזוי האט זיך די געשיכטע פון מרת שטיינבערגער לאנג‬ ‫געיאגט צו זיין פלאץ‪ :‬איינער צום מנין‪ ,‬איינער צום חדר‪,‬‬ ‫ארומגעדרייט צווישן די שכנים‪ .‬מען האט געוואוסט אז זי איז‬ ‫איינער צו די ארבעט‪ ,‬און איינער האט זיך פשוט געיאגט‪ ,‬אן‬ ‫שטענדיג אינדערהיים‪ ,‬און מען האט געוואוסט אז זי קומט‬ ‫צו וויסן גענוי פארוואס‪...‬‬ ‫כמעט קיינמאל נישט ארויס‪ .‬אפילו ביי א שמחה‪ ,‬אויב מען‬ ‫אלעס האט אויסגעזען אזוי געווענליך‪ .‬אזוי באקאנט‪ .‬אזוי‬ ‫האט איר יא געזען‪ ,‬איז זי נישט געבליבן לאנג; זי האט זיך‬ ‫סטעמפארד הילל'דיג‪.‬‬ ‫געזעצט ערגעץ אין א זייט‪ ,‬כמעט נישט פארברענגט מיט‬ ‫קיינער האט נישט געוואוסט‪ ,‬אז איינער פון זיי וועט באלד‬ ‫קיינעם‪ ,‬און נאך א פאר ווערטער איז זי שוין געווען אויפן וועג‬ ‫עפענען א טיר צו א געשיכטע וואס האט זיך אנגעהויבן מיט‬ ‫אהיים‪.‬‬ ‫לאנגע יארן צוריק‪.‬‬ ‫קיינער האט אבער נישט געוואוסט פארוואס‪.‬‬ ‫שטייענדיג אינדרויסן פון דעם אייקאנישן 'פינטערס' בית‬ ‫און איצט‪ ,‬שטייענדיג פארן לוי'‪-‬צעטל‪ ,‬האט גדלי' ווידער‬ ‫המדרש אויפן היטלענד גאס‪ ,‬האט גדלי' קליין מיט א האלבן‬ ‫איבערגע'חזר'ט די צענדליגער יארן פון וואוינען צוויי הייזער‬ ‫אויג באמערקט די לוי'‪-‬מעלדונג וואס איז געווען אנגעקלעבט‬ ‫אוועק פון מרת שטיינבערגער‪ ,‬די עטליכע מאל וואס מען‬ ‫אויף דער טיר‪ .‬דער נאמען האט אים גלייך געכאפט — אבער‬ ‫האט איר געזען‪ ,‬און די מיסטעריע ארום איר וואס איז יעצט‬ ‫נאר האלבוועגס‪ .‬מרים יוכבד שטיינבערגער ע"ה‪ .‬וואו האט‬ ‫נפטר געווארן‪.‬‬ ‫ער שוין געהערט דעם נאמען? ער האט זיך געקראצט אינעם‬ ‫'וועט זי מיטנעמען איר מיסטעריע אין קבר‪ ',‬האט ער‬ ‫שטערן‪ ,‬פרובירנדיג אויסצופארשן זיין זכרון‪ ,‬און נאך עטליכע‬ ‫געטראכט‪' .‬אדער וועט מען ענדליך דערגיין איר אמת'ע‬ ‫לאנגע סעקונדעס האט ער ארויסגעכאפט זיין טעלעפאן און‬ ‫ביאגראפיע?'‬ ‫געמאכט א קורצן רוף צו זיין בני בית‪.‬‬ ‫מען האט זיך אייביג געוואונדערט צי זי האט קינדער‬ ‫איין מינוט שפעטער איז די זאך שוין געווען באשטעטיגט‪.‬‬ ‫לאקאל אדער נישט‪ ,‬ווייל די באקאנטע שטיינבערגער‬ ‫יא‪ ,‬דאס איז טאקע מרת שטיינבערגער ‪ -‬די פרוי וואס האט‬ ‫משפחה פון סטעמפארד הילל האט גע'טענה'ט אז זיי‬ ‫געוואוינט צוויי טירן נעבן די קליינס‪ ,‬אינעם גרויסן הויז וואס‬ ‫זענען אפילו נישט קיין קרובים‪ ,‬היות זיי זענען לויים און זי‬ ‫האט כמעט שטענדיג אויסגעזען ווי א פארלאזטער פלאץ‪.‬‬ ‫איז א ישראלית‪ .‬דערפאר איז יענער בחור'ל געווען דער‬ ‫גדליה האט געקענט דאס הויז; יעדער אויף יענעם גאס‬ ‫איינציגסטער בלוט‪-‬קרוב וואס איז געווען באקאנט פאר די‬ ‫האט עס געקענט‪ .‬די לאדנס זענען כמעט שטענדיג געווען‬ ‫שכנים‪.‬‬ ‫אראפגעלאזט‪ ,‬די טיר פארשלאסן‪ ,‬די צוים פארמאכט‪ ,‬און‬ ‫יעצט הענגט א שטיקל פאפיר וואס מעלדט איבער א‬ ‫אינעווייניג — ווי עס האט אויסגעזען פון אינדרויסן — איז‬ ‫לוויה‪ :‬מרת שטיינבערגער ע"ה איז נפטר געווארן‪.‬‬ ‫כמעט נישט געווען קיין סימן פון לעבן‪ .‬ווען אנדערע הייזער‬ ‫'יעצט וועל איך ווארטן צו זען דעם שבעה‪-‬צעטל מיטן‬ ‫האבן זיך אינדערפרי שוין אנגעפילט מיט קינדער‪ ,‬גערודער‬ ‫באקאנטן 'מתעסקים' קעפל‪ ,‬אפשר איז דא א משפחה‬ ‫און ליכט‪ ,‬איז ביי שטיינבערגער אלעס געבליבן שטיל‪ .‬קיינער‬ ‫וואס זיצט שבעה‪ ',‬טראכט ר' גדלי' צו זיך מיט האפענונג‬ ‫פלעגט דארט נישט אריינגיין אדער ארויסקומען‪.‬‬ ‫ענדליך צו ענדיגן זיין לאנגיעריגע וואונדערניש איבער דער‬ ‫קיינער? נישט ממש‪ ,‬אויסער איין בחור'ל‪ ,‬פיני‪ ,‬אן אייניקל‬ ‫מיסטעריעזע שכנ'טע‪.‬‬ ‫אירס‪ ,‬א געשמאקער צענערלינג וואס פלעגט אמאל קומען‬ ‫נאכן דאווענען אן ערליכע שחרית אינעם פינטערס מנינים‬ ‫ארויסטראגן דעם מיסט‪ ,‬ברענגען איין זאך אדער די צווייטע‪,‬‬ ‫צענטער שפאצירט ער אהיים‪ ,‬אבער נישט איידער ער גייט‬ ‫און דערנאך ווידער פארשוואונדן ווערן‪.‬‬ ‫אריין אינעם לאקאלן גראדזינסקי'ס בעקעריי‪ ,‬וואו ער קויפט‬ ‫דאס אלעס האט געמאכט דאס הויז פאר א מיסטעריע‬ ‫א ברויט צו קענען שמירן פאר די קינדער צו טראגן אין חדר‪.‬‬ ‫אויפן גאס‪.‬‬ ‫אהיימקומענדיג זיצט גדליה מיט זיין בני בית און‬ ‫"ווער איז דאס?" האט מען זיך שוין לאנג געפרעגט‪" .‬וואס‬ ‫אינאיינעם שמועסן זיי איבער די פטירה פון די שכנ'טע‪.‬‬ ‫טוט זי דארט א גאנצן טאג?"‬ ‫זיין רביצין האט אויך באקומען א הודעה אז די שכנ'טע איז‬ ‫ווי עס איז דער מנהג המקום אין סטעמפארד הילל‪ ,‬קען‬ ‫אוועק אינמיטן נאכט‪ ,‬און די לוי' איז באשטימט געווארן אויף‬ ‫מען די לעבנ'ס‪-‬געשיכטע פון יעדן איינוואוינער אין שטאט;‬ ‫‪ 6‬אזייגער נאכמיטאג‪ .‬אלע חבר'טעס פונעם גאס וועלן זיך‬ ‫אבער דא אין צענטער פון שטאט וואוינט אן אלמנה וואס‬ ‫באטייליגן אפצוגעבן דעם כבוד אחרון פאר אזא לאנגיעריגע‬ ‫קיינער ווייסט נישט איר אידענטיטעט‪ .‬קיינער איז נישט‬ ‫שכנ'טע‪ ,‬טראץ וואס מען האט איר פנים כמעט קיינמאל‬ ‫באקאנט אויב זי האט משפחה דא‪ ,‬ווער זי איז‪ ,‬און פון וואו‬ ‫נישט געזען‪ ,‬און זי איז נישט געווען די סארט שכן וואס מען‬ ‫זי שטאמט‪.‬‬ ‫‪18‬‬ ‫'נארט וועסט' געגנט‪.‬‬ ‫פלעגט בארגן ביי איר אן איי אין פאל מען האט עס געדארפט‬ ‫גדלי' קליין איז נאכגעגאנגען די מטה‪ ,‬מיטגעפארן צו די‬ ‫ביים באקן חלות‪.‬‬ ‫קבורה און זיך משתתף געווען ביים סתימת הגולל אינעם‬ ‫"איך געדענק ווי דוד'ל האט געהאט אן ערנסטן פחד‬ ‫ענפיעלד בית החיים‪ .‬פיני האט קדיש געזאגט‪ ,‬און דערמיט‬ ‫אדורכצוגיין איר הויז‪ ",‬האט זיין ווייב דערמאנט זייער בכור'ס‬ ‫האט מען באגראבן א מיסטעריעזע געשיכטע‪.‬‬ ‫פחדים פון זיין גירסא דינקותא‪" .‬ער פלעגט אייביג אריבערגיין‬ ‫גדלי' האט אבער נישט געלאזט די פארשטארבענע‬ ‫די אנדערע זייט גאס ווען ער איז אדורך נומער ‪ ;37‬ער האט‬ ‫שכנ'טע מיטנעמען איר געשיכטע מיט זיך‪ .‬ביים אהיימקומען‬ ‫געהאט קינדערישע פאנטאזיעס אז דארט דרייען זיך שדים‬ ‫האט ער ווידער געזאגט פאר זיין בני בית אז מען מוז דערגיין‬ ‫וכדומה‪ ",‬האט זי זיך דערמאנט‪" .‬יעצט איז שוין דוד א טאטע‪,‬‬ ‫די מאטיוון פון פיני‪ ,‬די באהאלטענע פרוי וואס האט יארן‬ ‫איך גלייב אז ער האט שוין נישט קיין מורא‪ .‬לאמיר אים רופן‪".‬‬ ‫לאנג געוואוינט אינעם נאכגעלאזטן געביידע‪ ,‬און איצטער די‬ ‫"העלאו‪ ,‬דוד?"‬ ‫פרישע רינגל אינעם קייט פון מיסטעריעס ווען צוויי טעכטער‬ ‫"יא מאמי‪".‬‬ ‫זענען פלוצים ערשינען צום ערשטן מאל‪ ,‬און דאסמאל גאר‬ ‫"דו געדענקסט מרת שטיינבערגער אונזער שכנ'טע?"‬ ‫צום לוי'‪ .‬א מיסטעריע‪.‬‬ ‫"יא‪ ,‬אוודאי‪ ,‬איך גיי נאך אלץ נישט אריבער איר הויז; איך‬ ‫גדליה האט נישט געוואוסט פארוואס ער איז אזוי‬ ‫האב אן אנגסט וואס איז מיר אריינגעווארצלט אלס קינד‪".‬‬ ‫איבערגענומען פון די פטירה‪' .‬לאז אפ‪ ',‬האט זיין מחשבה‬ ‫"זי איז אוועק‪".‬‬ ‫אים פארגעשלאגן‪' ,‬פארליר נישט קיין שלאף און זיי נישט‬ ‫"אוי‪ ,‬נעבעך! ווער איז זי געווען? מען ווייסט עפעס?"‬ ‫אזוי פארנומען מיט מרת שטיינבערגער‪ ',‬האט ער געהאט‬ ‫אזוי האט מרת קליין געשמועסט מיט איר דוד'ל‪ ,‬זיך‬ ‫מחשבות‪ .‬פון די אנדערע זייט האט ער געשפירט עפעס א‬ ‫דערמאנענדיג אלטע מעשיות ווען מען האט יא באמערקט‬ ‫הימלישן אינסטינקט צו דערגיין די אידענטיטעט פון די‬ ‫מרת שטיינברעגער‪.‬‬ ‫שכנ'טע; זינט היינט אינדערפרי אינעם פינטערס פאליש איז‬ ‫דער טאג איז פארביי שנעלער ווי געפלאנט‪ ,‬און אט האלט‬ ‫זיין קעפל עפעס בלויז פארנומען מיטן נפטרת‪ ,‬און ער קען‬ ‫מען שוין ביי פינף אזייגער‪ .‬צוביסלעך פילט זיך די גאס אן‬ ‫זיך ניטאמאל קאנצענטרירן אויף עפעס אנדערש‪.‬‬ ‫מיט מענטשן; די געווענליכע לוי'‪-‬גייערס זענען שוין דא‪ ,‬די‬ ‫שפעט יענע נאכט‪ ,‬ווען לאנדאן איז שוין געווען איינגעהילט‬ ‫וואס פירן זיך צו זיין די לעצטע באגלייטערס פון די נפטרים‬ ‫אין א טיפן שלאף און אפילו דער לעצטער מנין מעריב האט‬ ‫שטייען שוין ביי זייער ארט‪ ,‬מען זעט טירן זיך עפענען און‬ ‫שוין געענדיגט‪ ,‬איז ער געזעצן מיטן טעלעפאן אין האנט‪.‬‬ ‫שכנים קומען צוביסלעך ארויס‪.‬‬ ‫ער האט גערופן‪ ,‬געפארשט‪ ,‬און פרובירט אויסצוגעפינען צו‬ ‫עס איז זעקס אזייגער און די חברה קדישא קאר מיט איר‬ ‫וועלכע משפחה די שטיינבערגערס באלאנגען‪.‬‬ ‫פונקטליכקייט גרייכט אינדרויסן פון די שטיינבערגער הויז‪.‬‬ ‫יעדע קאנטאקט וואס ער האט געטראכט אז עס וועט אים‬ ‫פיני‪ ,‬דער אייניקל‪ ,‬איז דארט געשטאנען; עס האט אויסגעזען‬ ‫ערגעץ ווייטער פירן האט ער אנגערופן‪ .‬אויפן טרייבל איז‬ ‫ווי ער האט נארוואס פארלוירן זיין גאנצע וועזן און ער שיידט‬ ‫געווען זיין ברודער יוסי פון מאנסי‪ ,‬וואס האט ארויסגענומען‬ ‫זיך פון זיין לעבנ'ס‪-‬שותף‪.‬‬ ‫דעם ארטיגן טעלעפאן ביכל‪ ,‬און אינאיינעם האבן זיי גערופן‬ ‫אויסער דעם אייניקל‪ ,‬וואס איז גערופן געווארן ביי די‬ ‫יעדן שטיינבערגער; אבער קיינער האט נישט געקענט‬ ‫שכנים דער 'הויז‪-‬בחור'‪ ,‬האט מען ביי די מענער נישט געזען‬ ‫געפינען קיין שום שייכות צו א פרוי מרים יוכבד פון לאנדאן‪.‬‬ ‫קיין אנדערע קרובים אדער באקאנטע פון די נפטרת‪ .‬ביי די‬ ‫אפילו די נעמען מרים אדער יוכבד זענען נישט געווען קיין‬ ‫נשים זענען יא אנוועזנד געווען צוויי פרויען‪ ,‬ביידע האבן‬ ‫באקאנטע נעמען אין די משפחה‪.‬‬ ‫זיך אנגעגעבן אלס טעכטער פון די נפטרת‪ .‬דאס איז געווען‬ ‫גדליה האט שוין נישט געוואוסט וואס צו טראכטן‪' .‬העי‪,‬‬ ‫א וואונדער פאר אלע שכנות‪ :‬טא‪ ,‬וואו זענען זיי געווען ביז‬ ‫לאמיר פרעגן יענע טעכטער‪ ',‬האט ער געטראכט‪ .‬ער זוכט‬ ‫היינט? נאך א ווערטער‪-‬אויסטויש מיט מרת קליין‪ ,‬האבן די‬ ‫און נישטערט‪ ,‬ער פרובירט געוואר צו ווערן ווער עס זיצט‬ ‫צוויי טעכטער דערציילט אז זיי וואוינען אינעם שכנות'דיגן‬ ‫שבעה אין יענעם געגנט‪ ,‬אבער קיינער ווייסט נישט פון‬ ‫הענדאן געגנט‪ .‬מרת קליין האט נישט צופיל געפרעגט און‬ ‫גארנישט‪.‬‬ ‫אוודאי זיי נישט פארגעהאלטן פארן נישט קומען ביז היינט‪,‬‬ ‫ער לייגט זיך שלאפן בלית ברירה‪ ,‬אבער אין זיין קאפ ליגט‬ ‫נאר בלויז איבערגעלאזט טרייסט‪-‬וואונטשן‪ .‬די צוויי פרויען‬ ‫איין ווארט‪ :‬ש‪-‬ט‪-‬י‪-‬י‪-‬נ‪-‬ב‪-‬ע‪-‬ר‪-‬ג‪-‬ע‪-‬ר‪ .‬ווער איז זי געווען?‬ ‫זענען געשטאנען מיט אראפגעלאזטע קעפ‪ ,‬נאכגעפאלגט די‬ ‫און וואספארא מיסטעריע האט זי ארומגעטראגן מיט זיך?‬ ‫מטה‪ ,‬און זיך דערנאך אומגעקערט צו זייערע שטיבער אין די‬ ‫פארזעצונג קומט אי"ה‬ ‫‪19‬‬ ‫הילולא דצדיקיא‬ ‫יארצייטן פון די קומענדיגע וואך‬ ‫רבי נפתלי צבי בן רבי יעקב מסטאלין ‪ -‬טבריא‬ ‫[חפץ חיים] זי"ע‪ ,‬תרצ"ד‪ ,‬ומנו"כ בראדין‬ ‫זי"ע‪ ,‬ומנו"כ בטבריא‬ ‫שב"ק פרשת נצבים‪-‬וילך ‪ -‬כ"ג אלול‬ ‫רבי דוב בער בן רבי ישראל מטשארטקוב זי"ע‪,‬‬ ‫רבי ישראל בן רבי יצחק מסקווירא זי"ע‪ ,‬תרנ"ח‪,‬‬ ‫תרצ"ו‪ ,‬ומנו"כ בוויען‬ ‫רבי ישראל מפיקוב בן רבי לוי יצחק‬ ‫ומנו"כ בסקווירא‬ ‫רבי יחזקאל בן רבי מרדכי זלמן (אבראמסקי)‬ ‫מבארדיטשוב זי"ע‪ ,‬תקע"ח‪ ,‬ומנו"כ‬ ‫רבי יחיאל מיכל (מאשקאוויטש) מהאדינקא בן‬ ‫מלאנדאן ‪ -‬ירושלים זי"ע‪ ,‬תשל"ו‪ ,‬ומנו"כ‬ ‫בבארדיטשוב‬ ‫רבי מרדכי יוסף משה מסוליצא זי"ע הי"ד‪ ,‬תש"ג‬ ‫בהה"מ‬ ‫רבי אורי בן רבי פנחס מסטרעליסק זי"ע‪ ,‬תקפ"ו‪,‬‬ ‫ומנו"כ בסטרעליסק‬ ‫יום ה' ‪ -‬כ"ח אלול‬ ‫יום ב' ‪ -‬כ"ה אלול‬ ‫רבי יוסף זאב בן רבי דוד מקשאנוב זי"ע‪ ,‬תר"נ‪,‬‬ ‫ומנו"כ בקשאנוב‬ ‫רבי מאיר בן רבי אברהם יוסף (גרינוואלד)‬ ‫רבי יחיאל מיכל מזלאטשוב בן רבי יצחק‬ ‫רבי יצחק מנחם מענדל בן רבי שמואל צבי‬ ‫מטעטש זי"ע‪ ,‬תשכ"ה‪ ,‬ומנו"כ בטאראנטא‬ ‫מדראהביטש זי"ע‪ ,‬תקמ"א‪ ,‬ומנו"כ ביאמפאלא‬ ‫מאלכסנדר זי"ע הי"ד‪ ,‬תש"ג‬ ‫רבי דוד מקשאנוב בן רבי חיים מצאנז זי"ע‪,‬‬ ‫רבי משה בצלאל בן רבי אברהם מרדכי מגור‬ ‫תרנ"ג‪ ,‬ומנו"כ בקשאנוב‬ ‫זי"ע הי"ד‪ ,‬תש"ב‬ ‫ער"ש‪-‬ער"ה ‪ -‬כ"ט אלול‬ ‫רבי אלטר אברהם בצלאל נתן נטע (בידערמאן)‬ ‫רבי יעקב יצחק בן רבי שמעון נתן נטע‬ ‫מסאסנאוויץ בן רבי אלעזר מנחם מענדל‬ ‫(בידערמאן) מלעלוב ירושלים זי"ע תשמ"א‬ ‫רבי משה בן רבי ישראל (פערלאוו) מסטאלין‬ ‫מלעלוב זי"ע‪ ,‬תרצ"ג‪ ,‬ומנו"כ בהה"ז‬ ‫ומנו"כ בהה"ז‬ ‫זי"ע הי"ד‪ ,‬תש"ב‬ ‫רבי בנימין יהושע בן רבי ברוך (זילבער)‬ ‫רבי ישראל יצחק בן רבי מרדכי מנחם‬ ‫רבי אברהם יעקב בן רבי יצחק מרדכי (שפירא)‬ ‫מירושלים זי"ע‪ ,‬תשס"ח‪ ,‬ומנו"כ בהה"ז‬ ‫(פיקורסקי) זי"ע תשנ"ב ומנו"כ בניו יארק‬ ‫מגוואדזיץ זי"ע הי"ד‪ ,‬תש"ב‬ ‫רבי שלמה זלמן בן רבי אהרן (הורוויץ) מפאטיק‬ ‫רבי נחום שלמה (פערלאוו) מסטאלין קאזשניץ‬ ‫זי"ע‪ ,‬תשנ"ד‪ ,‬ומנו"כ בהה"מ‬ ‫יום ג' ‪ -‬כ"ו אלול‬ ‫בן רבי משה מסטאלין זי"ע הי"ד‪ ,‬תש"ב‬ ‫רבי מנחם נחום בן רבי יעקב אריה מטריסק זי"ע‬ ‫רבי אליקים געץ בן רבי יעקב יוסף (ספרד)‬ ‫יום א' ‪ -‬כ"ד אלול‬ ‫הי"ד‪ ,‬תש"ב‬ ‫מאוסטראה זי"ע‪ ,‬תקפ"ד‪ ,‬ומנו"כ באוסטראה‬ ‫רבי ישראל מקעשינאוו בן רבי ברוך פנחס‬ ‫רבי שמואל אבא בן רבי זעליג מזיכלין זי"ע‪,‬‬ ‫רבי יוסף משה בן רבי אלקנה (שפירא)‬ ‫מסקאליע זי"ע‪ ,‬תשל"א‪ ,‬ומנו"כ בנחלת יצחק‬ ‫תרל"ט‪ ,‬ומנו"כ בזיכלין‬ ‫מזאלאזיץ זי"ע‪ ,‬בעל ברית אברם‪ ,‬תקע"ה‪,‬‬ ‫רבי ירמיה (קאליש) מאופאלא בן רבי יעקב דוד‬ ‫רבי אהרן בן רבי ברוך מרדכי (פערלאוו)‬ ‫ומנו"כ בזאלאזיץ‬ ‫מאמשינאוו זי"ע הי"ד‪ ,‬תש"ב‬ ‫מקוידינאוו זי"ע‪ ,‬תרנ"ז‪ ,‬ומנו"כ בקוידינאוו‬ ‫רבי יוסף בן רבי משה (באב"ד) מטארניפאל‬ ‫רבי מנשה בן רבי אליעזר זאב (הקטן ‪ -‬קליין)‬ ‫רבי עמרם בן רבי יצחק יעקב (בלום) מאויפאלו‬ ‫[מנחת חינוך] זי"ע‪ ,‬תרל"ד‪ ,‬ומנו"כ בטארניפאל‬ ‫מאונגוואר זי"ע‪ ,‬תשע"א‪ ,‬ומנו"כ בצפת‬ ‫זי"ע תרס"ו‪ ,‬ומנו"כ באויפאלו‬ ‫רבי אברהם יוסף בן רבי אריה יהודה לייביש‬ ‫רבי חיים אהרן בן רבי ישראל (פרידמאן)‬ ‫(איגרא) מזעלין זי"ע תרע"ח‪ ,‬ומנו"כ בקראקא‬ ‫שבת קודש‪ ,‬א' דר"ה ‪ -‬א' תשרי‬ ‫מטשורטקוב זי"ע‪ ,‬תרפ"ו‪ ,‬ומנו"כ בוויען‬ ‫רבי ישראל מאיר בן רבי אריה זאב הכהן מראדין‬ ‫רבי חנוך העניך בן רבי שמואל (בורנשטיין)‬ ‫רבי מאיר לייביש בן רבי יחיאל מיכל (מלבי"ם)‬ ‫מסאכאטשאוו זי"ע‪ ,‬תשכ"ה‪ ,‬ומנו"כ בהה"מ‬ ‫זי"ע‪ ,‬תר"מ‬ ‫רבי יצחק מאיר (העשיל) מקאפיטשניץ בן רבי‬ ‫סגולה גדולה ונפלאה‬ ‫אברהם יהושע העשיל ממעזיבוזש זי"ע‪ ,‬תרצ"ו‪,‬‬ ‫יום ד' ‪ -‬כ"ז אלול‬ ‫מאת מופת הדור‬ ‫ומנו"כ בוויען‬ ‫רבי נחמן בן רבי ירוחם פישל מראדוויל זי"ע‬ ‫הגה"ק מטשענגער זי"ע‬ ‫רבי עזריאל יהודה בן רבי יעקב (לעבאוויטש)‬ ‫תקנ"ו‪ ,‬ומנו"כ בראדוויל‬ ‫מוויען וויליאמסבורג זי"ע‪ ,‬תשנ"ב‪ ,‬ומנו"כ בניו‬ ‫רבי נתן בן רבי יעקב שמשון (אדלער)‬ ‫לומר בכל יום‬ ‫דזשערסי‬ ‫מפראנקפורט‪-‬דמיין זי"ע‪ ,‬תק"ס‪ ,‬ומנו"כ‬ ‫בפראנקפורט‬ ‫שני מזמורי‬ ‫יום א'‪ ,‬ב' דר"ה ‪ -‬ב' תשרי‬ ‫רבי צבי הירש בן רבי פנחס הלוי (איש הורוויץ)‬ ‫מפפד"מ זי"ע תקע"ז‪ ,‬ומנו"כ בפפד"מ‬ ‫תהלים‬ ‫קאפיטל פ' ואח"כ קאפיטל ע"ב‬ ‫רבי ברוך מרדכי בן רבי שלמה חיים (פערלאוו)‬ ‫רבי יעקב אריה (שפירא) מקאוולא בן רבי מרדכי‬ ‫מקוידינאוו זי"ע‪ ,‬תרל"א‪ ,‬ומנו"כ בקוידינאוו‬ ‫מנעשכיז זי"ע‪ ,‬תקצ"ז‪ ,‬ומנו"כ בנעשכיז‬ ‫להצלחה ולשמירה ולכ"ט‬ ‫רבי ישראל בן רבי אשר (פערלאוו) ה'ינוקא'‬ ‫רבי שלום בן רבי אלעזר ה'שר שלום' מבעלזא‬ ‫נתפרסם לזכות אליעזר בן זלאטא לזיווג הגון‬ ‫מסטאלין זי"ע‪ ,‬תרפ"ד‪ ,‬ומנו"כ בפראנקפורט‬ ‫זי"ע‪ ,‬תרט"ו‪ ,‬ומנו"כ בבעלזא‬ ‫‪20‬‬ 21 22 23 ‫לוי שרייבער‬ ‫ִשׁ ְמ ע וּ ָב ִנ י ם ְו ַה ְק ִשׁ י ב וּ ָל ַד‬ ‫היסטארישער ע‬ ‫אסיפת‬ ‫אסיפת‬ ‫רבתי‬ ‫רבתי‬ ‫'ליל החינוך' פא‬ ‫להתאחד‬ ‫להתקשרלהתאחד‬ ‫להתקשר‬ ‫ולהתחנך‬ ‫ולהתחנך‬ ‫הויכפונקט פונעם מעמד וועט‬ ‫הכבוד מחנך נפלא הרה"ג ר' אל‬ ‫לב אבות‬ ‫היסטארישער‬ ‫על בנים‬ ‫עס איז וויכטיג צו פארשטיין אז אזא מעמד איז נישט‬ ‫מעמד‬ ‫'הקשיבה' איז נישט קיין נייע נאמען דא אין לאנדאן‪.‬‬ ‫בלויז נאך א מאורע אדער נאך אן אסיפת חינוך‪ ,‬נאר‬ ‫'הקשיבה' איז דא א גאנץ יאר צו ברענגען אויפוואכונג און‬ ‫ס'איז א שטארקע און באדייטנדע צייט ווען עס קומען‬ ‫העלפן עלטערן מיט ראט און טאט פאר חינוך הבנים‪.‬‬ ‫זיך צוזאם אונטער איין דאך אלע עלטערן אינאיינעם מיט‬ ‫גרויסע בארימטע מחנכים און מומחים פון‬ ‫יעצט קומען זיי‪ ,‬בימי הרחמים והרצון‪ ,‬ווען עס איז‬ ‫איבער דער גאנצער וועלט‪ ,‬ווי אויך‬ ‫א צייט וואס מענטשן מאכן א חשבון הנפש‪ ,‬מיט אן‬ ‫אלע מחנכים תושבי העיר‪.‬‬ ‫ערשטמאליגע היסטארישע שריט‪ ,‬וואו זיי רופן צוזאם‬ ‫איינער‬ ‫יעדער‬ ‫אלע עלטערן פון אלע בחורים און קינדער אין שטאט צו‬ ‫קומט מיט זיינע‬ ‫אן ערשטמאליגן חינוך אווענט‪.‬‬ ‫אייגענע שאלות און‬ ‫דער מעמד וועט פארקומען קומענדיגן מאנטאג אין‬ ‫מיט די זאכן וואס‬ ‫דעם גיגאנטישן "יסודי התורה" זאל אויף עגערטאן ראוד‪,‬‬ ‫באשעפטיגן אים אין‬ ‫וואו עס ווערט ערווארטעט די השתתפות פון טויזנטער‬ ‫טאג‪-‬טעגליכן‬ ‫עלטערן‪.‬‬ ‫לעבן‪ ,‬און דוקא‬ ‫דערפאר איז די‬ ‫די רעדע איז פון א היסטארישע נאכט פארן עתיד‬ ‫צוזאמענקום‬ ‫פון אונזערע דורות‪ ,‬עטליכע שעה פון שוקל זיין און זיך‬ ‫אזוי וויכטיג‪.‬‬ ‫מטכס עצה זיין אין עניני חינוך הבנים מיט אויסגערופענע‬ ‫ו ו ע ן‬ ‫מחנכים‪.‬‬ ‫‪24‬‬ ‫ד ַע ת ִבּ י ָנ ה ( מ ש ל י ד ' א ' )‬ ‫אסיפת‬ ‫אסיפת‬ ‫רבתי‬ ‫רבתי‬ ‫ערשטמאליגער‬ ‫להתאחד‬ ‫להתקשרלהתאחד‬ ‫להתקשר‬ ‫ולהתחנך‬ ‫ולהתחנך‬ ‫אר תושבי עירנו‬ ‫ט זיין די דרשה פונעם אורח‬ ‫לעזר יונה זילבערמאן שליט"א‬ ‫זיין הילף‪ ,‬אזוי וויל יעדער קינד שפירן אז זיינע עלטערן‬ ‫עלטערן זיצן אינאיינעם מיט מענטשן וואס טוען שוין‬ ‫טוען פאר אים‪.‬‬ ‫לאנגע יארן אין חינוך‪ ,‬איז דאס א געלעגנהייט צו הערן‪,‬‬ ‫דאס איז איינע פון די שענסטע זאכן וואס מען קען געבן‬ ‫זיך לערנען און באקומען חיזוק און כלים וואס מען קען‬ ‫פאר א קינד ‪ -‬נישט קיין מתנה וואס מען קען אריינלייגן‬ ‫מיטנעמען אהיים און נוצן ביים אייגן טיש און ביי זיך אין‬ ‫אין א שאכטל‪ ,‬נאר די ידיעה אז טאטי און מאמי זענען‬ ‫שטוב‪.‬‬ ‫גרייט זיך אפצושטעלן‪ ,‬זיך לערנען און זיך פארבעסערן‪,‬‬ ‫ס'איז אזוי ווי אייער קינד זאל אייך זאגן‪" :‬טאטי‪ ,‬גיי‬ ‫אלעס כדי צו זיין בעסערע עלטערן פאר מיר‪.‬‬ ‫צום מעמד און טו עס פאר מיר!" ווייל יעדער קינד וויל‬ ‫זיין טאטע זאל עפעס טון פאר אים‪ ,‬זיך אנשטרענגען פאר‬ ‫איין נאכט מיט‬ ‫אים און זיך אינטערעסירן אין זיין הצלחה‪.‬‬ ‫א קינד דארף וויסן אז טאטי איז נישט בלויז דער וואס‬ ‫ווייטגרייכנדע‬ ‫ארבעט שווער צו ברענגען פרנסה און זארגט אז אלעס‬ ‫זאל זיין אין פלאץ‪ ,‬נאר אויך דער וואס וויל וויסן וואס גייט‬ ‫פאר אין זיין וועלט‪ ,‬וואס באזארגט אים‪ ,‬וואס פריידט‬ ‫השפעה‬ ‫אים און וויאזוי ער קען אים העלפן זיך אנטוויקלען און‬ ‫מצליח זיין‪ .‬פונקט ווי מיר בעטן דעם‬ ‫באשעפער ער זאל טון פאר‬ ‫דער ארגאניזאציע הקשיבה טוט צושטאנד ברענגען‬ ‫אונז און מיר ווארטן אויף‬ ‫דעם גאנצן מעמד אלעס כדי צו ברענגען פארבעסערונגען‬ ‫און ארויסצוהעלפן עלטערן און מחנכים בעסער צו‬ ‫פארשטיין דעם יסוד פון "חנוך לנער על פי דרכו"‪ .‬ווייל‬ ‫יעדעס קינד איז אנדערש‪ ,‬און וואס עס ארבעט ביי איין‬ ‫קינד ארבעט נישט אלעמאל ביי א צווייטן‪ .‬דער ענין‬ ‫פון חינוך פאדערט א פארשטאנד פארן קינד‪ ,‬פאר זיינע‬ ‫‪25‬‬ ‫עס איז וויכטיג צו באטאנען‪ ,‬אז היות מען האט געוואלט‬ ‫כוחות‪ ,‬פאר זיינע שוועריקייטן און פאר די ספעציפישע‬ ‫אז דער מעמד זאל זיין לאקאל‪ ,‬וועט עס פארקומען טאקע‬ ‫וועג וויאזוי ער קען זיך בעסער אנטוויקלען‪.‬‬ ‫דא אין געגנט‪ ,‬אין די זאל פון יסודי התורה‪ .‬אבער דאס‬ ‫אין דער זעלבער צייט ארבעט "הקשיבה" בפרטיות‬ ‫איז נישט קיין פלאץ וואו מען קומט און מען גייט; עס‬ ‫מיט עלטערן איבער זייערע ספעציפישע קעיסעס‪ .‬אסאך‬ ‫מוז זיין אן ארט וואו מען זיצט‪ ,‬מען פאקוסירט‪ ,‬און מען‬ ‫מאל קומט א טאטע אדער מאמע מיט א קינד וואס האט‬ ‫לייגט צו קאפ צו די דרשות‪ .‬ביטע מאכט זיכער צו קומען‬ ‫א געוויסע שוועריגקייט‪ ,‬און זיי ווייסן נישט גענוי וויאזוי‬ ‫פון אנפאנג און בלייבן ביזן סוף‪ ,‬כדי ארויסצונעמען דאס‬ ‫צו צוגיין דערצו‪ .‬צוזאמען קען מען באטראכטן דעם מצב‬ ‫מאקסימום בענעפיטן פונעם אסיפה‪.‬‬ ‫פון אן אנדערע ווינקל‪ ,‬פארשטיין וואס ליגט אונטער‬ ‫מען האט ספעציעל אויסגעשטעלט דעם זאל צו קענען‬ ‫די שוועריגקייט‪ ,‬און זוכן פראקטישע וועגן וואס קענען‬ ‫אקאמאדירן די טויזנטער עלטערן וואס ווילן קומען און‬ ‫ברענגען א פארבעסערונג און א טויש‪.‬‬ ‫אוועקגעבן א נאכט פאר די טובה פון זייערע קינדער‪,‬‬ ‫דער ציל איז נישט סתם צו געבן עצות‪ ,‬נאר צו העלפן‬ ‫אבער ווען עס וועט פיל ווערן וועט מען מוזן צושפארן און‬ ‫עלטערן און מחנכים באקומען א טיפערן פארשטאנד און‬ ‫מען וועט מער נישט קענען אריינגיין‪ .‬מאכט ביטע זיכער‬ ‫בעסערע כלים‪ .‬ווען מען פארשטייט דעם קינד בעסער‪,‬‬ ‫צו זיין צייטליך‪ ,‬אזוי ארום זיך צו פארזיכערן מיט א פלאץ‪.‬‬ ‫קען מען אים בעסער העלפן‪ .‬און ווען א קינד שפירט‬ ‫דער אסיפה וועט זיין בהשתתפות פון אלע רבנים‪,‬‬ ‫אז מען פארשטייט אים און אז מען זוכט אים צו העלפן‬ ‫מחנכים‪ ,‬ראשי ישיבות‪ ,‬משגיחים‪ ,‬מנהלים‪ ,‬און מלמדים‬ ‫אנשטאט אים בלויז צו פאררעכטן‪ ,‬קען דאס טוישן א‬ ‫פון אונזער שטאט‪ .‬עס וועט טאקע זיין א ספעציעלע‬ ‫גאנצע צוגאנג‪.‬‬ ‫אפטיילונג געאייגנט פאר די מחנכים‪ ,‬מנהלים‪ ,‬און רבני‬ ‫דער מעמד וואס "הקשיבה" שטעלט אצינד אהער איז‬ ‫העיר‪.‬‬ ‫דעריבער א וויכטיגער טייל פון דער ארבעט‪ .‬דאס איז‬ ‫ס'איז אויך גאר וויכטיג צו באטאנען אז דער אוונט‬ ‫א געלעגנהייט צו צוזאמברענגען עלטערן‪ ,‬מחנכים און‬ ‫איז פריי פון אפצאל‪ ,‬אינגאנצן אומזיסט‪ .‬דער אוונט איז‬ ‫עקספערטן‪ ,‬צו עפענען דעם שמועס און צו געבן נאך מער‬ ‫נתנדב געווארן דורך חשוב'ע נדיבי עם וואס פארשטייען‬ ‫ידיעות‪ ,‬חיזוק און כלים פאר דעם וויכטיגן תפקיד וואס‬ ‫די נחיצות הענין‪ ,‬און ווילן ברענגען א פארבעסערונג און א‬ ‫ליגט אויף אונזערע פלייצעס‪.‬‬ ‫טויש צום מצב אין פילע אידישע שטיבער‪ ,‬און פשוט געבן‬ ‫"הקשיבה" האט צושטאנד געברענגט דעם אווענט‬ ‫די געלעגנהייט און מעגליכקייט פאר אידן צו הערן וויאזוי‬ ‫מיטן האפענונג אז עס וועט נישט בלייבן נאר ביי איין‬ ‫צו פארבעסערן דעם מצב‪.‬‬ ‫אווענט‪ ,‬נאר אז יעדער וואס קומט זאל אהיימגיין מיט‬ ‫עפעס וואס ער קען מיטנעמען מיט זיך; א נייע געדאנק‪ ,‬א‬ ‫נייע הבנה‪ ,‬א פראקטישע עצה אדער פשוט א פרישן חשק‬ ‫ותחזק‬ ‫זיך מער אריינצולייגן אין חינוך‪.‬‬ ‫התקשרותינו‬ ‫יעדער וועט‬ ‫באהבה‬ ‫דארט זיין!‬ ‫דער אוונט איז געאייגנט בלויז פאר מענער כדי צו‬ ‫פאלגענד טוען מיר איבערגעבן דעם סדר המעמד‪.‬‬ ‫קענען ארייננעמען דעם גאנצן עולם‪ .‬עס וועט זיין אי"ה א‬ ‫דער יושב ראש וועט זיין הרה''ג ר' אפרים הכהן סאנדער‬ ‫הוק‪-‬אפ פאר די פרויען אויפן טעלעפאן מיט א ספעציעלן‬ ‫שליט"א‪ ,‬מנהל ישיבת באבוב‪ ,45-‬וואס וועט מיט זיין‬ ‫פאסווארד‪ ,‬וואו די מאמעס פון אונזערע ליכטיגע קינדער‬ ‫לשון לימודים מיט טרעפליכע רעינות צוזאמברענגען דעם‬ ‫וועלן קענען מיטהאלטן דעם גאנצן מעמד‪.‬‬ ‫‪26‬‬ ‫דער ר"י שליט"א וועט ארויסברענגען ווי וויכטיג עס‬ ‫ציבור און ארויסברענגען דער ציל פונעם נאכט‪ .‬ער וועט‬ ‫איז פאר עלטערן אוועקצוגעבן צייט פאר די קינדער‪,‬‬ ‫פארשטיין געבן דעם צורך פונעם מעמד און ווי קריטיש‬ ‫אפילו ווען מען איז א גאנצן טאג פארנומען און פארקאכט‬ ‫וויכטיג עס איז צו זיין פארנומען מיט חינוך און זיך אפגעבן‬ ‫אין די טעגליכע שיעורים און סדר היום‪ .‬יעצט קומט מען‬ ‫מיט די קינדער‪ ,‬וואס עלטערן דארפן יא וויסן און וואס‬ ‫זיך צוזאם ספעציעל פאר די קינדער‪ ,‬וואס דאס איז א‬ ‫זיי ווייסן נישט‪.‬‬ ‫מורא'דיגע עת רצון; און אוודאי ווען דער באשעפער וועט‬ ‫דערנאך וועט מען האבן די זכיה אז דער וועלט‪-‬‬ ‫זען ווי מיר נעמען זיך צוזאם פאר אונזערע קינדער‪ ,‬וועט‬ ‫בארימטער מחנך און ספעציעלער אורח הכבוד‪ ,‬הרה"ג‬ ‫ער זיך אויך צוזאמנעמען פאר אונז‪ ,‬זיינע קינדער‪.‬‬ ‫ר' אלעזר יונה זילבערמאן שליט"א פון ניו יארק‪ ,‬מומחה‬ ‫דערנאך וועט זיין אן אויסנאמליכע חידוש פון א פאנעל‬ ‫עולמי בעניני חינוך‪ ,‬וועט אויפטרעטן ספעציעל איבער‬ ‫דורכן אורח הכבוד ר' אליעזר יונה שליט"א‪ ,‬אינאיינעם‬ ‫דעם ענין וויאזוי צו ווערן נענטער צו די קינדער‪ ,‬וויאזוי צו‬ ‫מיט די מחנכים פון "הקשיבה"‪ ,‬וואו מען וועט אדורכטון‬ ‫בויען א געזונטע קשר אז דאס קינד זאל נישט וועלן אפילו‬ ‫פארשידענע שאלות‪.‬‬ ‫זוכן עפעס אנדערש אין גאס‪.‬‬ ‫די מחנכים פון הקשיבה זענען די וואס געפינען זיך‬ ‫ער וועט רעדן וויאזוי מען קען פארשטערקערן די‬ ‫אויפן פראנט די גאנצע יאר‪ ,‬און טוען האנדלען מיט פילע‬ ‫יסודות אין שטוב‪ ,‬כדי צו קענען ברענגען גינסטיגע‬ ‫האר‪-‬אויפשטעלנדע מעשיות רח"ל‪ .‬זיי זענען די וואס זיצן‬ ‫רעזולטאטן אין חינוך הבנים והבנות און האבן א פרידליכע‬ ‫מיט די קינדער און בחורים‪ ,‬און הערן פון זיי אלעס‪ ,‬און‬ ‫אטמאספערע‪ .‬בסיעתא דשמיא וועט עס ווירקן אז די‬ ‫דערפון האבן זיי אויסגעבויט א מהלך וויאזוי מען קען זען‬ ‫קינדער זאלן אייביג בלייבן אויפן דרך הישר‪ ,‬כמים הפנים‬ ‫דערצו אז די זאכן זאלן חלילה נישט פאסירן און עס זאל‬ ‫לפנים‪.‬‬ ‫זיין מקדים רפואה למכה‪.‬‬ ‫דערנאך וועט אויפטרעטן הגה"צ ר' יחזקאל הכהן‬ ‫ראפאפורט שליט"א‪ ,‬רב ביהמ"ד נועם התורה‪ ,‬מיט‬ ‫בשם ה'‬ ‫פלאם‪-‬פייערדיגע דיבורים איבער די הכנה פאר די‬ ‫בעפארשטייענדע ימים נוראים הממשמשים ובאים און‬ ‫נעשה ונצליח‬ ‫איבער די חובת השעה פון חינוך‪.‬‬ ‫ס'וועט זיין צוגעשטעלט טרינקען דורכאויס דעם‬ ‫בארימטער‬ ‫מחנך הרה"ג‬ ‫מעמד‪ ,‬און ס'איז וויכטיג אויסצופאלגן די אנווייזונגען‬ ‫ר' אלעזר יונה‬ ‫פון די עסקנים ביים אריינקומען אין זאל וואו מען וועט‬ ‫זילבערמאן‬ ‫שליט"א‬ ‫פלאצירן דעם ציבור‪ ,‬כדי צו קענען פארזיכערן אז דער‬ ‫מעמד הייבט זיך אן באצייטנס און ענדיגט זיך אין צייט‪.‬‬ ‫עס איז צום האפן אז יעדער איינער וועט הנאה האבן‪,‬‬ ‫און אז דער אסיפה רבתי וועט טאקע געקרוינט ווערן מיט‬ ‫הצלחה‪ ,‬און די ארבעט וואס ווערט געטון במשך דעם‬ ‫גאנצן יאר וועט ווייטער ברענגען א פארבעסערונג און‬ ‫א טויש ביי אונזערע קינדער‪ ,‬אין די שטיבער און אין די‬ ‫מוסדות‪.‬‬ ‫ויה"ר שיתקדש שם שמים על ידינו וחפץ ה' בידינו‬ ‫יצליח‪.‬‬ ‫אם כבנים רחמינו כרחם אב על בנים‬ ‫‪27‬‬ ‫בס"ד‬ ‫בס"ד‬ ‫בשבח והודאה להשי"ת הטוב ומטיב על כל החסד‬ ‫אשר עשה ויעשה עמנו‪ ,‬אנשי בשורה אנו היום‪,‬‬ ‫שבחסדי‬ ‫השי"ת‬ ‫זכינו ‪++‬להתחיל המקח‬ ‫(עקסטשעינד"ש)‬ ‫על הבנין ש‪++‬ל‬ ‫‪ 85‬פעירהאלט‬ ‫אשר‬ ‫בעז"ה‬ ‫ישמש למקום קבע עבור‬ ‫כתות התלמוד תורה‬ ‫לאורך ימים ושנים טובות‬ ‫בתפלה מקרב לב להשי"ת‬ ‫בורא עולם בקנין השלם זה הבנין‬ ‫עד הנה עזרונו רחמיך ולא עזבונו חסדיך ואל תטשנו לנצח‬ ‫כן יעזרנו ד' להלאה שנזכה במהרה בניקל ובריוח לברך על המוגמר‬ ‫בשעטומ"צ בגמר המקח ושיפוץ המקום להרחבת דעתם של‬ ‫התלמידים והעוסקים במלאכת הקודש‬ ‫הנהלת הת"ת‬ ‫בברכה‬ ‫‪28‬‬ ‫'‬‫ד‬ ‫ב‬‫ח‬ ‫י‬ ‫ר‬‫ה‬ ‫תה‬ ‫לנו‬ ‫כי ע‬ ‫ה‬ ‫תוקדהה והברכה‬ ‫הערכה‪ ,‬מעומ‬ ‫ברוב הוקרה ו‬ ‫לב בז‬ ‫ה שלוחה‪ ,‬לידי‬ ‫ה"ה‬ ‫ם‪,‬‬‫רי‬‫ק‬‫הי‬ ‫נו‬ ‫ת‬ ‫די‬ ‫ץ‬‫ר‬‫א‬ ‫ו‬‫ו‬‫ש‬ ‫ת‬ ‫מר‬ ‫חי'‬ ‫ה‬ ‫ת‬ ‫ח‬ ‫פ‬ ‫ש‬ ‫מ‬ ‫וכל‬ ‫חשובה הע"י‬‫ה‬ ‫ת‬ ‫א‬ ‫ו‬‫ב‬ ‫ד‬ ‫נ‬ ‫ר‬ ‫ש‬ ‫א‬ ‫הסכום‬ ‫ח‬ ‫ת‬ ‫ה‬ ‫ל‬ ‫קח‬ ‫מ‬‫ה‬ ‫ת‬ ‫ל‬ ‫לע‬ ‫"נ אביהם הבל‬ ‫תי‬ ‫נשכח הרה"ח‬ ‫ר' משה אלי‬ ‫ה‬‫ד‬‫הו‬‫י‬ ‫ר‬‫ב"‬ ‫הו‬ ‫אריה ז"ל‬ ‫זכותם ה‬ ‫גענו‬ ‫וב‬ ‫עד הלום‬ ‫זכות‬ ‫התוה"ק זכות‬ ‫ת‬ ‫ק‬ ‫ה"‬ ‫ת‬‫בו‬ ‫ר‬ ‫תשב"ר וזכות‬ ‫מן‬ ‫רך‬ ‫ב‬ ‫ת‬‫לה‬ ‫עמוד להם‬ ‫בבני ברוכי חיי‬ ‫השמים‬ ‫ר‬ ‫וני‬‫מז‬‫ו‬ ‫כי‬ ‫רי‬‫א‬ ‫ו‬ ‫א‬‫פ‬ ‫גו‬ ‫ת‬‫ריו‬‫ב‬ ‫וויחי‬ ‫הרחבת הדעת ו‬ ‫כל מילי דמיטב‬ ‫‪29‬‬ ‫מזלא טבא וגדיא יאה‬ ‫ברכותינו ואיחולינו קדם האי גברא רבא ויקירא‬ ‫מורה ומדריך‪ ,‬מוסר נפשו עבור חינוך‪,‬‬ ‫רבים נהנים ממנו עצה ותושיה‬ ‫ה"ה‬ ‫שליט"א‬ ‫חיים פינטער‬ ‫נשיא מוסדות יסודי התורה‬ ‫הרב‬ ‫לרגל השמחה בהולדת הבת‬ ‫לחתנו היקר פע"ח‬ ‫ר' יחיאל צבי פרלמן שליט"א‬ ‫ממעון הברכות יתברכו לרוב נחת לאויש"ט ולהכתב‬ ‫בספר חיים‪ ,‬תכלה שנה וקללותיה תחל שנה וברכותיה‬ ‫כעתירת וברכת‬ ‫הנהלת באר מרים‬ ‫לעטר פתורא‬ ‫א חרון אף ווערט ווען עס פעלט דער 'ל'‬ ‫מה החרי האף הגדול הזה‪.‬‬ ‫אין דריי ערטער טרעפט מען אז דער אות אל"ף איז מחיה די ווערטער‪.‬‬ ‫איין פאל איז דער ווארט 'אמת' ווייל אמת אן דער אל"ף איז 'מת'‪ .‬די צווייטע איז אדם‪ ,‬ווייל אדם אן דער אל"ף איז דם‪,‬‬ ‫די דריטע איז ביי דער שם א‪-‬ד‪-‬נ‪-‬י ווייל אן דער אל"ף בלייבט איבער דין‪.‬‬ ‫דער כח המחיה אין דער אל"ף איז דער למ"ד וואס איז אינמיטן דעם אל"ף‪ ,‬און דאס זעט מען ווייל אז מען שרייבט די‬ ‫ווארט אל"ף ָאן א למ"ד ווערט פון אלף – אף‪.‬‬ ‫דער סוד פון דער אל"ף איז צו זיין אפגעהיטן בקדושה‪ ,‬ווייל אז דאס פעלט ווערט ליידער אף‪.‬‬ ‫די בחינה איז מרומז אין די פסוק‪ ,‬וועסט פרעגן מה חרי האף הגדול הזה ‪ -‬פארוואס איז פון דער אלף געווארן אף?‬ ‫ענטפער איך דיר אז עס קומט‪ ,‬על אשר עזבו את ברית השם אלקיכם‪.‬‬ ‫[עירין קידישין]‬ ‫‪30‬‬ ‫בעזרת השם יתברך בסימן טוב ובמזל טוב‬ ‫ויגדל שמואל לתפארת‬ ‫שים טובה וברכה‪ ,‬מאלקי המערכה‪ ,‬לידידינו היקר נושא הקרש‪ ,‬בכל לב ובכל נפש‬ ‫מעשי ידיו נודעים במדה גדושה‪ ,‬ראש וראשון לכל דבר שבקדושה‪ ,‬איש החפץ חיימ‬ ‫ויבואו ברכותינו עת שמחתו‪ ,‬מרבה ּפעלים לעילא‪ ,‬בריח התיכון של 'מזון ומחיה'‪ ,‬אשריו‬ ‫אלי כל אחד מביע אוזן קשבת עושה ומעשה בדעת ובתבונה קאי וקיים‪ ,‬למען בני ישראל‬ ‫ידידינו ותיק ועושה חסד‪ ,‬איש החסד והמעש‪ ,‬בעצה ודעת‪ ,‬עושה גדולות בעוז ותעצומות‬ ‫איש חמודות • רב תבונות • מרבה תהלות‬ ‫ה"ה הרה"ג‬ ‫שמואל‬ ‫לעוו‬ ‫שליט"א‬ ‫דומ"ץ ביהמ"ד דברי יואל ד'סאטמאר‬ ‫מרבני 'מזון ומחיה'‬ ‫יראו עינינו‪ ,‬וישמח לבינו‪ ,‬ותגל נפשינו‪ ,‬בשמחת ידידינו הדגול‪,‬‬ ‫עשרות משפחות בעירנו הנהנים לרווחה מפעולותיו הקדשוים‬ ‫להאיר בתי ישראל ב'מזון ומחיה' מברכים לעומתו‬ ‫לרגל שהשמחה במעונו‪ ,‬ששון ושמחה בארמונו‬ ‫בנישואי בנו למזל טוב‬ ‫עב"ג בת מוה"ר יוסף ראובן הורוויץ הי"ו‬ ‫מזלא וחדוה מתוך נחת ושמחה ישרה בארמונו‪ ,‬ואך בשורות טובות ישמע מתוך הרחבת הדעת לטב ירום מזלא‬ ‫טבא וברכאן יברכהו ה' בלי שיעור וערך‪ ,‬ברכת ה' היא תעשיר לעד יתברך‪ ,‬מתוך הרחבה וכל מילי טבא‬ ‫וגדיא ‪ -‬גדיים נעשו תיישים‪ ,‬לראות דורות ישרים ומבורכים‪ ,‬זה הזיווג יעלה יפה יפה‪ ,‬בחן וחסד ויאה גדיא‬ ‫יאה ונאה‪ ,‬שמחה ונחת מנת חלקו תמיד יהיה‪ ,‬עדי נזכה בקרוב‪ ,‬לראות בית מקדשינו על מכונו‪ ,‬ברוב תפארת יאה‬ ‫השמחים בשמחתו ומברכים לעומתו בכבוד והערצה‬ ‫יצחק אהרן גראס • ברוך אברהם הורוויץ • שמעון ישראל שטויבער • יחזקאל טאבאק‬ ‫גם אנו מצטרפים בברכה מרובה‬ ‫שלום ברוך האלבערשטאם • אלימלך האלבערשטאם • מרדכי קנעפעלמאכער • יואל‬ ‫קליין • ברוך זלמנאוויטש • אברהם פריעזל • בעריש לעוו • שאול יצחק גאלד • ישעי'‬ ‫בערגער • שלמה לעזער• משה פעלזן • מנחם שלמה גאלדשטיין • שמואל ישעי'‬ ‫רעטעק • יהושע אלכסנדר ליידנער • יואל פויגעל • אביגדר כהנא • משה יחיאל‬ ‫דייטש • ברוך הלברשטאם • העניך פאדווא • נחמן כהנא • יואל פראנקל • משה‬ ‫הערש ביקעל • אלחנן קאהן‬ ‫גדול העונה יותר מן המברך‬ ‫פיייוויש גאלד‬ ‫‪31‬‬ 32 33 ‫מתיקא כדובשא‬ ‫י‪ .‬אריק‬ ‫שתחדש עלינו שנה טובה ומתוקה‬ ‫די חסדים זאלן זיין אפן און גלאט‬ ‫מען בעט תכלה שנה וקללותיה‬ ‫אז מען זאל ווערן דערפון זאט‬ ‫און אוודאי תחל שנה וברכותיה‬ ‫א ירושלימער מגיד זאגט אויף דעם‬ ‫צום נייעם יאר תי"ו שי"ן פ"א זי"ן‬ ‫שטייט אין פסוק "רע ומר עזבך את השם"‬ ‫זאל זיין חסדים גלוים עין בעין‬ ‫עס איז שלעכט און ביטער מרה‬ ‫קרעטשניפער רבי ז"ל פלעגט נאכזאגן‬ ‫א איד טאר זיך נישט באקלאגן‬ ‫אפצולאזן ח"ו דעם בורא אשר ברא‬ ‫מען דארף דאנקען אויפן גאנצן יאר‬ ‫די פארקערטע פון "רע ומר" איז געוויס‬ ‫אפילו ס'האט נישט אויסגעזען קלאר‬ ‫"טובה ומתוקה" גוט און זיס‬ ‫"מודה אני על כל החסד אשר עשית עמדי"‬ ‫בעט מען יהי רצון אויך אויף דעם‬ ‫איך בין מודה און דאנק אויף אלעם בהדדי‬ ‫ואתם הדבקים בה' אלקיכם‬ ‫אז עס איז געווען חסד בלויז‬ ‫מיר זאלן זיין באהאפטן אינעם בורא‬ ‫מיר בעטן אבער "ואשר אתה עתיד לעשות"‬ ‫א גאנץ יאר מיט א מחשבה טהורה‬ ‫די פרישע חסדים וואס קומען צו גיין‬ ‫דער מנחת אלעזר ז"ל ביים תקיעת שופר דרשה‬ ‫"ועם כל בני ביתי" יעדער זאל עס פארשטיין‬ ‫האט געפרעגט לכאורה איז קשה‬ ‫מ'זאל נישט דארפן מסביר זיין די חסדים‬ ‫יוהכ"פ בעט מען מה שחטאתי לפניך‬ ‫עס זאל זיין קלאר פון אלע צדדים‬ ‫מעק עס אויס מחוק ברחמיך‬ ‫דאס זעלבע זאגן צדיקים‬ ‫שתחדש שנה טובה ומתוקה‬ ‫אבער מ'נעמט זיך אויס תנאים‬ ‫אבל לא ע"י יסורים וחליים רעים‬ ‫טובה מיינט טאקע א גוטער‬ ‫אבער עס קען אויך זיין ביטער‬ ‫אויב מען בעט אויף די זינד מחילה‬ ‫ווי קען מען מאכן א תנאי אפילו‬ ‫בעט מען "ומתוקה" ס'זאל זיין זיס‬ ‫מען זאל שפירן די חסדים געוויס‬ ‫דער תירוץ איז מיר בעטן דעם כל יכול‬ ‫רבוש"ע מיר ווילן זיין וואויל‬ ‫דער "ייטב לב" ברענגט שמועסן‬ ‫פון זיין טאטן רבי אלעזר ניסן‬ ‫און אויב ח"ו מען איז נישט געזונט‬ ‫אליין אדער ח"ו א קינד‬ ‫"שבענו מטובך" טו אונז באשערן‬ ‫וואס מיינט פון טובות זַאט ווערן?‬ ‫איז דער קאפ פארנומען מיט דעם‬ ‫מען קען נישט זיין קיין עובד השם‬ ‫דער תירוץ איז דער פשט‬ ‫א בלינדער ווערט נישט זאט‬ ‫בעטן מיר טו אונז גוטס באשערן‬ ‫וויבאלד ער זעט נישט די עסן‬ ‫כדי מיר זאלן קענען בעסער ווערן‬ ‫פעלט די געשמאק אינטערעסן‬ ‫וכן יהי רצון פאר אלע אידן‬ ‫זאגט רבי אלעזר ניסן יעדער איד‬ ‫זוכה צו זיין בתמידין‬ ‫גלייבט אז וואס קומט איז גוט‬ ‫לברכה לחיים ולשובע‬ ‫נאר מ'זעט עס נישט בעיניך‬ ‫מיט א כתיבה וחתימה טובה‬ ‫בעט מען שבענו מטובך‬ ‫‪34‬‬ ‫‪ALPHAITIS.COM‬‬ ‫די‬ ‫תוכן פונעם‬ ‫שפיל איז געווארן‬ ‫איבערגעקוקט‬ ‫דורך מנהלי‬ ‫ומחנכי עירנו‬ ‫שליט''א‬ ‫ת ש פ ” ז‬ ‫ס ו כ ו ת‬ ‫ה מ ו ע ד‬ ‫ח ו ל‬ ‫‪35‬‬ ‫לאמיר אראפנעמען‬ ‫דעם מאסקע‬ ‫פונעם מאסקירט‬ ‫פארשטעלונג‬ ‫לוי שרייבער‬ ‫יונגעלייט מיט גאר אסאך ערפארונג און רעפוטאציע‬ ‫די רעדע ביי קינדער‪ ,‬בחורים און יונגעלייט צוגלייך‪,‬‬ ‫פון אנפירן מיט גרעסערע מעמדים און מאורעות דא‬ ‫איז איבער די בעפארשטייענדיגע פארשטעלונג דעם‬ ‫אין שטאט‪ ,‬א שטייגער ווי די גאר אויפגעכאפטע‬ ‫קומענדיגן חוה''מ סוכות‪" ,‬מאסקירט"‪.‬‬ ‫'לאמיר זינגען' צוזאמקום און נאך‪ ,‬צו הערן פון זיי‬ ‫שוין עטליכע וואכן וואס מען הערט ארום אין‬ ‫איבער דעם שפיל‪ .‬די צוויי ענערגישע יונגעלייט‬ ‫שטאט שמועות איבער א נייע גרויסע פארשטעלונג‬ ‫זענען באקאנט אלץ אזעלכע וואס די רוחניות און‬ ‫וואס גרייט זיך פאר חוה"מ‪ ,‬און ווי מער פרטים עס‬ ‫אידישקייט קומט ביי זיי פאר אלעם‪ ,‬זיי וועלן זיך נישט‬ ‫קומען ארויס‪ ,‬אלץ מער וואקסט די נייגער; ווער זענען‬ ‫רירן קיין קוצו של יוד פון הלכה‪ ,‬מנהג אדער מסורה‪,‬‬ ‫די אקטיארן? וואספארא מעשה קומט? וואס מיינט‬ ‫און נאר איינמאל זיי באקומען א קלארע הסכמה‬ ‫עס אז לאנדאן גייט זען א פראדוקציע אויף א ניווא‬ ‫פון א דעת תורה אז אלעס איז אויסגעהאלטן אויף‬ ‫וואס מען האט דא נאכנישט געזען? און בעיקר‪ ,‬וואס‬ ‫‪ 1000‬פראצענט וועלן זיי זען וויאזוי מ'קען צושטעלן‬ ‫איז טאקע דער גרויסער חידוש פון "מאסקירט" וואס‬ ‫געשמאקע תוכן פאר אידישע קינדער‪.‬‬ ‫מען רעדט דערפון מיט אזא התלהבות? און צי איז דא‬ ‫א השגחה אויפן שפיל?‬ ‫א סטעידזש וואס‬ ‫ווי נאר די נייעס איז ארויסגעקומען אז אין לאנדאן‬ ‫הבירה וועט פארקומען א העכסט דראמאטישע און‬ ‫לאנדאן האט נישט‬ ‫פראפעסיאנאלע פארשטעלונג אויפן העכסטן ניווא‪,‬‬ ‫געזען‬ ‫מיט די בעסטע אקטיארן וואס וועלן אויסשפילן א‬ ‫גאר באנעמענדע געשיכטע‪ ,‬זענען די אויערן פון די‬ ‫"עס איז נישט סתם נאך א שפיל; מיר קומען נישט‬ ‫תושבי העיר געווען אפן צו הערן מער און וויסן וואס‬ ‫מאכן א פלעי נאר כדי יוצא צו זיין‪ ,‬נאר דא קומט‬ ‫עס איז צו ערווארטן און ווער עס שטייט דערונטער‪.‬‬ ‫עפעס וואס לאנדאן האט נאכנישט געזען‪ ",‬הערן מיר‬ ‫שטייענדיג יעצט רגעים איידער די 'פאדיום‬ ‫פון ר' זלמן‪.‬‬ ‫פראדאקשנס' פירמע עפנט די סעילס פאר טיקעטס‪,‬‬ ‫"ווי פארשטענדליך קען מען נישט אריינגיין אין אלע‬ ‫כאפן מיר א שנעלע שמועס און א קורצע איבערזיכט‬ ‫איבער די 'מאסקירט פארשטעלונג'‪ ,‬צו ברענגען‬ ‫אביסעלע פון הינטער די קוליסן פאר די ליינער פון‬ ‫'שבת בשבתו'‪ ,‬צו זען וויאזוי מען גרייט זיך ביי די‬ ‫פראדאקשן צו אט דעם גראנדיעזן פלעי‪.‬‬ ‫מיר זעצן זיך אראפ מיט די צוויי פירער‪ ,‬הר"ר זלמן‬ ‫גאלדמאן הי"ו און הר"ר סנדר ראזענבערג הי"ו‪ ,‬צוויי‬ ‫‪36‬‬ ‫פלעי‪ ,‬האבן מיר זיך געוואונדערט אויב עס וועט‬ ‫פרטים‪ ,‬און עס איז כדאי צו לאזן די איבערראשנדע‬ ‫בכלל זיין א פארלאנג דערפאר‪ ,‬אדער צי מיר טרעטן‬ ‫סורפרייזעס פארן שפיל אליין‪ ,‬אבער דאס קען איך‬ ‫אריין אין א טעריטאריע וואס וועט זיך נישט גרינג‬ ‫יא זאגן‪ :‬עס קומט א סטעידזש וואס לאנדאן האט‬ ‫פארקויפן‪ ",‬אנטפלעקט ר' זלמן אביסל פון די סודות‬ ‫נאכנישט געזען‪ ",‬לאזט ער פאלן ווערטער וואס‬ ‫וואס זענען פארגעקומען ביים פלאנירן דעם פלעי‪.‬‬ ‫טראגן א געוויכט‪.‬‬ ‫"אבער נאכן זיך דורכרעדן מיט עטליכע מחנכים‪ ,‬האבן‬ ‫מיר ערלויבן זיך צו פרעגן וואס דאס באדייט‪ ,‬היות‬ ‫מיר געהערט פה אחד אז אזא שפיל איז וויכטיג פאר‬ ‫אין די פארגאנגענהייט האט לאנדאן שוין פראדוצירט‬ ‫אונזער שטאט‪".‬‬ ‫גאר טאלאנטפולע פראדוקציעס און שיינע שפילן‪.‬‬ ‫"מיר זענען געזעצן מיט חשוב'ע מחנכים בעירנו‪,‬‬ ‫אזעלכע ווערטער מיינען אז דא קומט טאקע עפעס‬ ‫די וואס זענען געווען אינוואלווד אין פארגאנגענע‬ ‫וואס איז "וואוו" – עפעס וואס דער עולם האט‬ ‫שפילן אין לאנדאן‪ ",‬גייט ר' סענדער אריין אין מער‬ ‫נאכנישט געזען‪.‬‬ ‫דעטאלן‪" .‬און זיי האבן אונז שטארק מעודד געווען‬ ‫"מיר זענען געגאנגען לארדזש‪ ,‬ווי מען זאגט‪,‬‬ ‫דערצו‪ ,‬זאגנדיג אז א שפיל על טהרת הקודש מיט די‬ ‫מיט יעדן פרט ופרט‪ ",‬הערן מיר פון ר' סענדער‪.‬‬ ‫ריכטיגע השגחה און השקפה איז וויכטיג פאר קינדער‬ ‫"די קליידער‪ ,‬דער סאונד‪ ,‬די לייטינג‪ ,‬און אלע‬ ‫וואס דרייען זיך ליידיג חול המועד און קענען אנקומען‬ ‫וויזואלע חלקים וועלן געמאכט ווערן דורך העכסט‪-‬‬ ‫צו אומגעוואונטשענע ערטער‪.‬‬ ‫פראפעסיאנאלע חברה‪ .‬עס קומען פרישע חידושים‬ ‫"איינמאל מיר האבן דאס געהערט פון די מחנכים‪,‬‬ ‫וואס לאנדאן האט פריער נישט געזען‪ ,‬און יעדע‬ ‫האבן מיר זיך אראפגעזעצט מיט זיי‪ ,‬און דורכגעגאנגען‬ ‫סצענע וועט זיין חידוש'דיג און אבנארמאל‪ .‬מיר האבן‬ ‫יעדע פרט ופרט וויאזוי אויסצושטעלן דעם שפיל‪ :‬די‬ ‫זיך געשטעלט אויף יעדע מינוט פונעם סקריפט און‬ ‫סקריפט‪ ,‬די ניגונים‪ ,‬די קאסטיומס‪ ,‬די פראפס און‬ ‫אויף יעדן קליינעם פרט‪ ,‬כדי דער עולם זאל באקומען‬ ‫יעדע קלייניגקייט‪ .‬אלעס איז איבערגעקוקט און‬ ‫א פראדוקציע אויף א נייעם ניווא‪".‬‬ ‫מאושר געווארן‪ ,‬כדי זיכער צו מאכן אז עס איז טאקע‬ ‫ווען עס קומט צו דער עצם סקריפט‪ ,‬הערן מיר פון‬ ‫אויף א היימישן חסידישן אופן‪ .‬אפילו דעם לאגא האבן‬ ‫איינעם פון די אקטיארן‪" :‬די מעשה איז פאכמאניש‬ ‫די מנהלים זיכער געמאכט אז עס איז איינשטימיג‬ ‫און ציענד; עס נעמט דעם באזוכער אויף א לאנגע‬ ‫מיט די סטאנדארטן פון כשרות און אז רוח חכמים‬ ‫דראמאטישע רייזע‪ ,‬און מען וויל ממש וויסן וואס‬ ‫נוחה הימנו‪ .‬צווישן אנדערע האבן מיר באקומען די‬ ‫עס גייט קומען ווייטער‪ .‬באמת‪ ,‬צו וואס דארף מען‬ ‫קלארע הוראה אז דאס מוז זיין א אידישע שפיל‪ ,‬מיט‬ ‫מיין הסכמה‪ ,‬ווען די געשיכטע איז אייגנטליך געשריבן‬ ‫א שטארקע מוסר השכל וואס זאל צוהעלפן מיט‬ ‫געווארן דורכן וועלט‪-‬בארימטן מייסטער סקריפט‪-‬‬ ‫די חינוך הבנים‪ ,‬און ערשט דערנאך וואס מיר האבן‬ ‫שרייבער און אקטיאר ר' ארי אבראמאוויטש פון ניו‬ ‫באקומען די פולסטע הסכמה האבן מיר זיך גערוקט‬ ‫יארק‪".‬‬ ‫ווייטער צו די פלאנירונג שטאפלען‪".‬‬ ‫עס זעט זיך א שטארקע קאנפידענץ ווען מען‬ ‫"עס איז וויכטיג צו וויסן‪ '',‬ענדיגן ר' זלמן און ר'‬ ‫רעדט פונעם מעשה‪ ,‬און עס איז קלאר אז די וואס‬ ‫סענדער צו אינאיינעם‪'' .‬אז דאס גייט זיין אויף‬ ‫זענען שוין אינוואלווד אין די פראדוקציע ווייסן אז זיי‬ ‫די העכסטע דרגא אין רוחניות‪ ,‬מיט די איידעלע‬ ‫קענען זיך נישט ערלויבן צו פארציילן צופיל‪ .‬זיי לאזן‬ ‫באדייטונג און אינטענסיווע השגחה‪ ,‬און דער‬ ‫אבער איבער גענוג צו מאכן דעם עולם נייגעריג‪ :‬וואס‬ ‫חלק הפראפעסיאנאליזם וועט אוודאי זיין אויפן‬ ‫גייט זיך אפשפילן חוה''מ סוכות אויפן סטעידזש?‪.......‬‬ ‫העכסטן ניווא ווי פריער געשילדערט‪ .‬עס קומט‬ ‫עפעס אבנארמאל‪ ,‬אומגלויבליך און היסטאריש; א‬ ‫פראדוקציע וואס וועט קענען שטיין אויפן העכסטן‬ ‫טיהר את עיר‬ ‫ניווא און אין דער זעלבער צייט בלייבן אינגאנצן על‬ ‫טהרת הקודש‪".‬‬ ‫לאנדאן‬ ‫לאנדאן‪ ,‬ווארט מיט שפאנונג! חול המועד סוכות‬ ‫"איידער מיר האבן בכלל‬ ‫תשפ''ז קומט א שפיל – מאסקירט''‪.‬‬ ‫אנגעהויבן מאכן די פלענער פארן‬ ‫‪37‬‬ ‫טייטלבוים‬ ‫הרב שלמה‬ ‫מחשבות‬ ‫יו"ר מכון מחשבת החינוך‬ ‫גליון קפח שנה ה‬ ‫פרשת בה"ב‬ ‫וואס באהאלט זיך‬ ‫מ"ה ה' אלוקיך דורש‬ ‫מעמך? ‪ -‬ונחנו מ"ה!‬ ‫אונטער די באהעלטעניש?‬ ‫סוף פרשת בחוקותי נאך די שווערע תוכחה שרייב אונז‬ ‫די תורה די פרשה פון ערכין‪ ,‬דער דין פון א יוד וואס‬ ‫נעמט זיך אונטער צו געבן פאר צדקה זיין ערך‪ ,‬זיין ווערט‪.‬‬ ‫וואס האט צו טוהן די פרשה פון ערכין מיט די תוכחה?‬ ‫פארוואס זענען זיי צוזאמען געשטעלט?‬ ‫דער דין פון ערכין איז געזאגט געווארן נאר ביי יודען און‬ ‫נאך א דריטע וועג פון א מחשבה וואס ס'לוינט‬ ‫זיך צו טראכטן פון דעם‪.‬‬ ‫*‬ ‫משה'לה איז זייער א זיסער און לעבעדיגער יינגל‪,‬‬ ‫ער האט ליב צו פארברענגען מיט זיינע חברים‬ ‫לעצטע וואך האט כלל ישראל מיט געלעבט‬ ‫א שווערע טראגעדיע ווען פינעף און פערציג‬ ‫יידישע קינדער זענען אום געקומען אויף א‬ ‫שרעקליכע אופן‪ ,‬אינמיטן די גרויסע הילולא פון‬ ‫רבי שמעון בר יוחאי אין מירון‪.‬‬ ‫יעדער איינער פרעגט זיך קשיות‪ ,‬פארוואס און‬ ‫נישט ביי גויים‪ ,‬דאס הייסט אז ווען א מענטש נעמט זיך‬ ‫צו לאכן און צו שפילען‪ ,‬און אלע חברים האבן‬ ‫ווי אזוי קען דאס זיין? און וואס וויל מען פון אונז?‬ ‫אונטער צו צאלן די ווערט פון א גוי פאר הקדש‪ ,‬נעמט‬ ‫אים אויך ליב ווייל ער האט א גוט הארץ און ער‬ ‫און ווי קען זיין אז רבי שמעון'ס זכות האט נישט‬ ‫מען דעם גוי און מ'קוקט וויפיל ער איז ווערט‪ ,‬אויב ער‬ ‫ברענגט אריין א געשמאקע און א לעבעדיגע‬ ‫מגין געווען? און נאך אנדערע פארשידענע‬ ‫איז א שטארקער גוי וואס קען גוט שלעפן זאכן און גוט‬ ‫מצב אין כיתה‪.‬‬ ‫קשיות וואס קומען ארויף אין אזעלכע סארטן‬ ‫ארבעטן איז ער ווערט מער‪ ,‬און אויב ער איז א קליינער‬ ‫מצבים‪.‬‬ ‫ר' משה האט אראפגעלייגט דעם פאון מיט א קרעכץ‪" .‬נאכאמאל‬ ‫חבריםאין זיינע לעצטע טעג‬‫רבינו‬ ‫משה ארויס‬ ‫דערציילטאויףפאר‬ ‫אבער די אלע גוטע מעלות וואס די‬ ‫און א שוואכער וועט מען צאלן אויף אים אסאך ווייניגער‪.‬‬ ‫געוויזן‬ ‫משה'לה האבן זיך‬ ‫דאס איז ביי א גוי‪ ,‬אבער ביי א יוד ווען איינער זאגט אז‬ ‫גרויסע דערציילן‬ ‫אויבערשטער‬ ‫דער‬ ‫מטבע הבריאה ווען ס'געשעהט א‬ ‫אומגליק איז דא צוויי סארטן זאכן וואס מענטשן נאר אין חיידער צווישן די חברים‪ ,‬און ווען‬ ‫ער נעמט זיך אונטער צו צאלן די ווערט פון א יוד פאר‬ ‫האט מען אפגעזאגט‪ ",‬האט ער געזאגט מיט ווייטאג פאר זיין פרוי און זיין‬ ‫פטירה‪ .‬זאגט דער פסוק‬ ‫זייןער געווען‬ ‫יינגעל‪.‬נאך‬ ‫אהיים איז‬ ‫ישראל‬ ‫אנגעקומען‬ ‫כלל‬ ‫משה'לה איז‬ ‫הקדש‪ ,‬דא קוקט מען נישט ווי שטארק ער איז און וויפיל‬ ‫מיט‬ ‫געשען‬ ‫ס'גייט‬ ‫ערשטע זאך איז מברר צו זיין פונקטליך‬ ‫אלע פרטים ווי אזוי איז דאס געשעהן און ווער אינגאנצן א אנדערע‬ ‫טוהן‪ ,‬דיוואס‬ ‫כח ער האט‪ ,‬דא איז דא א פרייז וואס די תורה האט‬ ‫טאכטער וואס האבן געווארט פארן טעלעפאן קאל פונעם שדכן‪.‬‬ ‫העם הזה‪ ...‬ועזבני והפר‬ ‫אבותיך איןוקם‬ ‫עםאויף געוואקסן‬ ‫געשריבן אז ער מוז צאלן‪ ,‬די גמרא לערנט ארויס פון‬ ‫זייער א‬ ‫שוכב איז‬ ‫דעם פסוק "בערכך נפשות" – אפילו מנוול ומוכה שחין"‬ ‫הנך משה'לה‬ ‫משהוואס?‬‫געדארפט מאכן‬‫ה' אל‬ ‫"ויאמרהאט‬ ‫איז שולדיג? ווער‬ ‫און ווער האט געדארפט פאלגן וועמען? און מסודר'דיגע שטוב‪ ,‬יעדע זאך האט געהאט א‬ ‫אפילו א אויסגעשלאגענער צובראכענער יוד וועט מען‬ ‫"וואס וועט זיין מיט מיר טאטי?" האט די טאכטער געפרעגט מיט‬ ‫און פארשוועכן די בונד‬‫ס'איז‬ ‫את בריתי" – דער פאלק וועט אפלאזן מיין וועג‬ ‫צייט‪,‬‬ ‫א‬ ‫געהאט‬ ‫האט‬ ‫זאך‬ ‫יעדע‬ ‫און‬ ‫צאלן אויף אים די זעלבע פרייז ווי אויף א געזונטער און א‬ ‫פלאץ‬ ‫יעדער איינער בויעט זיך אויף ביי זיך אין קאפ‬ ‫א מסקנא מיט א קלארע בילד וואס איז דא געווען א צייט צו שפילן און א צייט איינצופאקן‬ ‫שטאררקער מענטש‪ ,‬ווייל דא קוקט מען לויט דעם נפש‬ ‫פונקטליך געשעהן‪.‬‬ ‫ווייטאג‪" .‬ביז ווען וועל איך מיך אזוי פלאגן? ווען וועט זיך שוין שפאלטן‬ ‫געמאכט‪.‬גיין שלאפן‪ ,‬א פלאץ צו עסן און א פלאץ צו‬ ‫וואס מיר האבן‬ ‫די שפילערייען‪ ,‬א צייט צו עסן און א צייט צו‬ ‫פון דעם יוד און נישט לויט דעם גוף‪.‬‬ ‫פארוואס טאקע?‬ ‫די צווייטע זאך וואס קומט גלייך נאך דעם איז‬ ‫צו טרעפן די רוחניות'דיגע סיבה‪ ,‬יעדער איינער שפילען‪ ,‬א פלאץ פאר די שיך און א פלאץ פאר‬ ‫מיין ים סוף?"‬ ‫געקענטביום ההוא ועזבתים‬ ‫נישט בו‬ ‫משה'להאפי‬ ‫"וחרה‬ ‫געשען?דאס האט‬‫דעמאלט די טאש‪ ,‬און‬ ‫ווייל א יוד וואס ליידט‪ ,‬א יוד וואס ס'קומען אויף אים‬ ‫יסורים‪ ,‬ווערט נישט ווייניגער‪ ,‬פארקערט ער ווערט מער‬ ‫גייטאיז די עבירה וואס‬ ‫וואס‬ ‫וויסן וואס‬ ‫וועגן דעם איז דאס געעשעהן‪ ,‬און וועלכע זאך פארטראגן‪.‬‬ ‫זוכט און וויל‬ ‫אויסגערייניגט און מער חשוב‪ ,‬זיין נפש ווערט נאך מער‬ ‫צומארגנס זענען זיי צוזאמען געזעצן ביים גרעסטן שדכן אין שטאט‬ ‫אוןאוןזיך פארדעקן פון זיי‪,‬‬‫לעבעדיג‬ ‫פארלאזן‬ ‫זייגעהאט צו מאכן‬ ‫וועל‬ ‫חשוב נאך ער האט יסורים‪.‬‬ ‫האט ליב‬ ‫משה'לה‬‫והסתרתי פני מהם" ‪ -‬איך‬ ‫ממשיך‬ ‫ס'איז‬ ‫און‬ ‫זיין‪,‬‬ ‫מחזק‬ ‫מיר‬ ‫מוז'ן‬ ‫פונקטליך‬ ‫מיט אנדערע וואס ווייסן צו טרעפן די רמזים אריין ברענגען א מצב‪ ,‬משה'לה האט נישט ליב‬ ‫וועגן דעם איז די פרשה פון ערכין געשריבן געווארן נאך‬ ‫און געווארט צו הערן וואס ער קען זיי אנטראגן‪.‬‬ ‫צרות‪.‬שעות‪ ,‬ער האט‬ ‫שווערעסדרים מיט‬ ‫די תוכחה‪ ,‬אז אויב ס'וועט קומען א יוד א בעל יסורים‬ ‫געהאט צו האלטן‬ ‫פארוואס‪.‬קומען אויף זיי זייער‬ ‫גייט‬ ‫דאס‬ ‫אז‬ ‫פריהער‬ ‫געוואוסט‬ ‫ס'וועט‬ ‫שוין‬ ‫מ'האט‬ ‫וואס‬ ‫און ער וועט טראכטן ביי זיך‪ ,‬אוי וויי‪ ,‬אזוי פיל צרות‬ ‫זייער ליב געהאט אז מ'קען עסן ווען מ'וויל און‬ ‫געשעהן און‬ ‫וואס איך גיי אריבער‪ ,‬וואס בין איך שוין ווערט סתם א‬ ‫"איר דארפט פארשטיין‪ ",‬האט זיי דער שדכן ערקלערט‪" .‬אז אויב איר‬ ‫אזויהרעות האלה" ‪ -‬זיי‬ ‫מצאוני‬ ‫בקרבי‬ ‫אויסגעשלאגענע הושענא! מסתמא בין איך א גרויסער‬ ‫אינדערהיים‬ ‫טוהן אז‬ ‫וואס זאל מען‬ ‫אלוקי‬ ‫כיא איןמ'וויל‪ ,‬אבער‬ ‫בעל עברה און וועגן דעם האב איך אזוי פיל צרות‪.‬‬ ‫"ואמר הלא על‬ ‫די צוויי נטיות פון דעם מענטש שטאמט פון ווי מ'וויל און שפילן מיט וואס מ'וויל און ווי‬ ‫איין נקודה‪ ,‬יעדער מענטש האט אין זיך‬ ‫נאטורליכע פחד און ער האט מורא אז אפשר איז נישטא קיין פלאץ פאר אזא סארט אויף‬ ‫ווילט א בחור וואס וועט זיין א קובע עתים לתורה יעדע נאכט נאך די‬ ‫אינדערהייםנישט מיט זיי האט זיי‬ ‫אויבערשטער איז‬ ‫דעראון וואס זאל מען טוה אז‬ ‫זאגט אים די תורה קוק דיך נישט אזוי שטארק אראפ‪,‬‬ ‫אויך ווען דו וואלסט אריבער געגאנגען חלילה די גאנצע‬ ‫ווייל פירונג‪,‬‬ ‫אזווען ער‬ ‫פארשטיין‬ ‫ממילא‬ ‫געשהען אויך פאר אים‪,‬‬ ‫פארשטייט שוין ווער ס'איז שולדיג און ווי אזוי איז דא געזעצן און משה'לה האט פיינט געזעצן‪.‬‬ ‫וועלן‬ ‫וועט עס‬ ‫תוכחה ביסטו ווערט‪ ,‬א ווערט פון א געשלאגענער יוד‬ ‫ארבעט‪ ,‬האב איך אייך צו אנטראגן זייער אסאך פיינע בחורים‪".‬‬ ‫איז מיט גארנישט נישט ווייניגער פון א אנדערער יוד‬ ‫אזוי האט זיך משה'לה געטראפן טאג נאך טאג‬ ‫צרות‪.‬‬ ‫די‬ ‫אלע‬ ‫זענען‬ ‫וואס‬ ‫די‬ ‫און‬ ‫אנגעטראפן‬ ‫געשעהן‪,‬‬ ‫פונקטליך‬ ‫איז‬ ‫דאס‬ ‫עבירות וואס האבן דאס גורם געווען‪ ,‬קען ער זיך מיט א גרויסע שוועריגקייט‪ ,‬און מיט שווערע‬ ‫וואס ס'גייט אים גוט‪ ,‬ווייל דער נפש איז די וויכטיגסטע‪.‬‬ ‫די‬ ‫אויף‬ ‫נישט‬ ‫איז‬ ‫ער‬ ‫אז‬ ‫מסקנא‬ ‫די‬ ‫מיט‬ ‫בארוהיגן‬ ‫"ניין‪ ",‬האט די טאכטער אויסגערופן מיט אנטשלאסנקייט‪" .‬איך זוך‬ ‫הרעה אשר עשה‪ - "...‬איך‬ ‫עלטערן‪ ,‬משה'לה‬‫על כל‬ ‫ההואזיינע‬ ‫ביום‬ ‫צווישן אים מיט‬ ‫א שטר פון געלד בלייבט די זעלבע ווערט אויך ווען ער‬ ‫"ואנוכי הסתר אסתיר פני‬ ‫מלחמות‬ ‫ליסט פון די בעלי עבירה און ער מאכט נישט די מאך נישט‪ ,‬משה'לה גיי נישט‪ ,‬קום אהער גיי אהין‪,‬‬ ‫איז צוקנייטשט און צוטרויטן ‪ -‬א ווערט פון א יידישע‬ ‫טעותים‪ ,‬מ'קען ווייטער רוהיג שלאפן ובא לציון א‪.‬א‪.‬וו‪ .‬די אטמאספער אין דערהיים איז געווען‬ ‫נשמה ווערט קיינמאל נישט ווייניגער אויך ווען ס'איז נאך‬ ‫א בחור וואס זאל זיין אינגאנצן קודש לה' און זיצן און לערנען זיין גאנצע‬ ‫שלעכטס וואס זיי טוען‪.‬‬ ‫פראבירט אויס‬ ‫האבןדי‬ ‫וועגן‬ ‫עלטערן‬ ‫פון דיזיי‬ ‫באדעקן‬ ‫א תוכחה‪.‬‬ ‫אנגעצויגן‪,‬‬ ‫זייער‬ ‫גואל‪.‬וועל מיך נאך ווייטער‬ ‫מיר קומען נישט פארשטעלן דא וואס איז צו לערנען משה'לה ווי אזוי זיך צו פירן ריכטיג‪,‬‬ ‫"בערכך נפשות להשם"‬ ‫לעבן‪".‬‬ ‫א גוטן שבת‬ ‫גאנצע‬ ‫די‬ ‫שרייב‬ ‫יעצט‬ ‫אוןוואס‬ ‫–‬ ‫פארשטיין‬ ‫הזאת‪"...‬‬ ‫האט נישט געקענט‬ ‫השירה‬ ‫את משה'לה‬ ‫לכם דער‬ ‫וויל טאקע‬ ‫כתבו‬ ‫און וואס‬ ‫אייבישטער פון אונז מיר ווילן דא פארשטעלן מ'וויל פון אים‪ ,‬די עלטערן האבן אים אנגעשריגן‬ ‫"ועתה‬ ‫די ריכטיגע סיבה‬ ‫"אויב אזוי‪ ",‬האט דער שדכן געזאגט‪" .‬אויב דו ווילסט א בחור א‬ ‫שירה און לערן דאס אויס פאר די אידישע קינדער‪.‬‬ ‫לערנער‪ ,‬דארף ער אויך קענען לערנען נאך די חתונה אן דאגות‪ ,‬דאס‬ ‫מ'דארף אביסל אריינטראכטן וואס די פסוקים זאגן דא‪ .‬צום ערשט‬ ‫מיינט אז דו דארפסט אים צושטעלן א דירה ווי ס'דארף צו זיין און נישט‬ ‫שטייט אז דער אויבערשטער וועט זיך פארדעקן פון זיי און זיי שטראפן‬ ‫ער זאל זיך מוטשען מיטן צאלן רענט‪.‬‬ ‫אויף זייערע עבירות‪ ,‬שפעטער שטייט אז זיי וועלן פארשטיין אז דאס‬ ‫"קענסטו דאס באווייזן? "‬ ‫איז ווייל זיי האבן געזינדיגט און ווייל דער אויבערשטער איז מער נישט‬ ‫ס'איז געווארן שטיל אין צימער‪.‬‬ ‫מיט זיי‪.‬‬ ‫"ס'זעט מיר אויס זייער שווער‪ ",‬האט זיך דער טאטע אנגערופן נאך א‬ ‫אבער אפילו זיי זענען דא מודה‪ ,‬זיי טוען תשובה און ציען צוריק פון‬ ‫לאנגע צייט טראכטן‪" .‬אבער אויב דאס איז די איינציגע וועג צו זען מיין‬ ‫זייער אויפפירונג‪ ,‬שטייט נאך ווייטער "ואנוכי הסתר אסתיר פני" ‪ -‬דער‬ ‫טאכטער אונטער די חופה‪ ,‬נעם איך מיך אונטער מיטן אויבערשטנ'ס‬ ‫אויבערשטער פארדעקט זיך ווייטער פון זיי‪ ,‬דער הסתר פנים גייט‬ ‫הילף צו קויפן א דירה דא אין בני ברק‪".‬‬ ‫ווייטער אן און זיי ליידן וועגן דעם צרות‪.‬‬ ‫צוויי וואכן שפעטער האט מען געטרינקען לחיים; ר' משה האט א‬ ‫און אויף דעם איז מסיים דער פסוק "ועתה כתבו לכם את השירה‬ ‫שידוך געטון און באקומען זייער א חשוב'ער בחור וואס זיין גאנצע‬ ‫הזאת" ‪ -‬שרייבט אראפ די שירה און לערנט דאס‪" ,‬למען תהיה השירה‬ ‫שאיפה איז "שבתי בבית ה' כל ימי חיי"‪.‬‬ ‫הזאת לעד" ‪ -‬כדי דאס זאל זיין אן עדות פאר כלל ישראל‪.‬‬ ‫אינעם שטר תנאים האט מען אריין געשריבן אז די צייט פון די חתונה‬ ‫מ'דארף דא פארשטיין וואס איז בכלל די שטראף פון הסתר פנים? און‬ ‫וועט מען באשטעטיגן אי"ה נאך ווען ס'וועט זיין געקויפט א דירה‪.‬‬ ‫פארוואס קומט די שטראף מיט א הסתר פנים‪ ,‬פארוואס קען דאס נישט‬ ‫שוין צומארגנס פון די תנאים האט ר' משה אנגערופן מעקלערס אין‬ ‫זיין אפן און קלאר?‬ ‫שטאט און געזוכט א דירה צו קויפן‪ ,‬ער איז ארום געלאפן פון איין דירה‬ ‫מיר זעען אז נאך ווען די אידן האבן שוין געזען אז דאס איז ווייל זיי האבן‬ ‫צו די אנדערע‪ ,‬אבער ער האט גארנישט געטראפן‪.‬‬ ‫געזינדיגט און מודה געווען אין דעם‪ ,‬קומט די גרעסערע הסתר פנים‪:‬‬ ‫ס'געווען אסאך דירות‪ ,‬אבער די פרייזן זענען געווען אזוי טייער אז ער‬ ‫"ואנוכי הסתר אסתיר פני" פארוואס קומט עס זיי אויב זיי האבן שוין‬ ‫האט נישט געקענט חלומ'ען אויף דעם‪ ,‬אדער איז געווען ביליגע זאכן‬ ‫מודה געווען און צוריק געצויגן?‬ ‫וואס די נאמען 'דירה' האט אפילו נישט געפאסט פאר דעם‪.‬‬ ‫נאך דארף מען פארשטיין‪ ,‬פארוואס דארף מען אן עדות צו די גאנצע‬ ‫וואכן זענען אריבער און פון דעם איז געווארן חדשים און ס'איז נישטא‬ ‫זאך? וואס וועט די שירה (האזינו) צוגעבן? וואס קומט דא די עדות זאגן?‬ ‫קיין דירה‪ ,‬דער מחותן רופט אן פון צייט צו צייט הערן וואס טוט זיך‪ ,‬ווען‬ ‫***‬ ‫‪38‬‬ ‫האב געשלאסן מיט אים‪".‬‬ ‫קען מען באשטעטיגן די חתונה צייט‪ ,‬אבער ר' משה האט נישט וואס צו‬ ‫ר' משה איז ארויס פון די דירה צובראכן אינגאנצן‪ ,‬אזא פאטש צו כאפן‬ ‫ענטפערן‪.‬‬ ‫נאך אזא שווערע טאג‪ ,‬דאס איז שוין געווען צו שווער פאר אים‪.‬‬ ‫נאך א האלבע יאר פון זוכן האט ר' משה געטראפן איין טאג אין בית‬ ‫ר' משה האט זיך אוועקגעזעצט אויף א באנק אינדרויסן פון די דירה‬ ‫מדרש א קליינע צעטל וואס שטעלט ארויס א דירה צו פארקויפן‪.‬‬ ‫און אנגעהויבן צו וויינען‪.‬‬ ‫ר' משה רופט אן‪ ,‬און דאס הערט זיך זייער גוט; א שיינע דירה אין א‬ ‫"רבש"ע ס'איז מיר אזוי שווער‪ ,‬ביז איך האב שוין געטראפן דעם‬ ‫גוטע צושטאנד פאר גאנץ א נארמאלע פרייז‪.‬‬ ‫שידוך‪ ,‬און ביז מיר האבן שוין געטראפן א דירה און געשאפט דאס געלט‪,‬‬ ‫"ווען קען מען קומען זען די דירה?" פרעגט ר' משה‪.‬‬ ‫אלעס קראכט אונז יעצט‪ ,‬אזא הסתר פנים‪ ,‬רבונו של עולם ווייז אונז שוין‬ ‫"איך בין דא היינט א גאנצן טאג‪ ",‬זאגט יענער‪" .‬אסאך מענטשן האבן‬ ‫דיינע חסדים איך קען שוין נישט מער‪".‬‬ ‫אנגערופן‪ ,‬ווער ס'וועט שליסן דער ערשטער וועט עס באקומען‪".‬‬ ‫א לאנגע צייט איז ער געזעצן אויפן באנק און זיך אויסגעוויינט צום‬ ‫גלייך נאכן דאוונען גייט ר' משה אריבער מיט זיין טאכטער צו די‬ ‫באשעפער‪.‬‬ ‫אדרעס וואס ער האט באקומען‪ ,‬און ער זעט זייער א שיינע דירה‪ ,‬די פרייז‬ ‫אזוי ווי ער האט זיך בארואיגט און זיך ארום געקוקט האט ער‬ ‫איז אויך גאנץ נארמאל‪ ,‬הונדערט צוואנציג טויזנט דאלער (בימים ההם)‪,‬‬ ‫געכאפט אז אנטקעגן איבער וואוינט א באקאנטער מגיד מישרים‪ ,‬דער‬ ‫א פרייז וואס מ'וועט קענען שטיין אין דעם בסייעתא דשמיא‪ .‬ממש‬ ‫באוואוסטער משפיע הגה"צ רבי אהרן טויסיג שליט"א‪.‬‬ ‫פונקט וואס זיי זוכן‪.‬‬ ‫'לאמיר ארויף גיין צו אים‪ ,‬אפשר וועט ער מיר קענען מחזק זיין‪ ',‬האט‬ ‫"ווען קענען מיר זיך טרעפן צו שליסן א קאנטראקט?" פרעגט ר' משה‬ ‫ער געטראכט זיך אויפשטעלנדיג פון די באנק‪.‬‬ ‫דעם פארקויפער‪.‬‬ ‫ער איז ארויף צו רבי אהרן און דערציילט די גאנצע מעשה‪ .‬די טרערן‬ ‫"אזוי ווי דו האסט אליין געזען‪ ",‬זאגט דער פארקויפער‪" .‬זענען נאך‬ ‫זענען נאכאמאל ארויף געקומען‪ ,‬ער האט נישט געקענט פארטראגן די‬ ‫אפאר מענטשן געקומען זען די דירה‪ ,‬איך זאג נישט צו פאר קיינעם‬ ‫ווייטאג‪ ,‬און רבי אהרן האט געוויינט מיט אים צוזאמען‪.‬‬ ‫גארנישט‪ .‬איך בין דא די גאנצע טאג‪ ,‬דער ערשטער וואס וועט מיר‬ ‫נאך אפאר מינוט‪ ,‬ווען זיי האבן זיך בארואיגט‪ ,‬זאגט אים רבי אהרן‪,‬‬ ‫ברענגען די געלט אין קעש ער וועט באקומען די דירה‪ ,‬ביז דעמאלט בין‬ ‫"ס'איז טאקע זייער א ווייטאגליכע זאך‪ ,‬איך ווייס דיר נישט וויאזוי מחזק‬ ‫איך דא‪".‬‬ ‫צו זיין‪ ,‬אבער איך האב ביי מיר א קליינע ספר "קונטרס הצוואה" (פון‬ ‫"איך בעט דיר ברחמים לייג עס אוועק פאר אונז‪ ",‬האט זיך ר' משה‬ ‫רבי שמואל תפלינסקי זצ"ל) וואס איך נעם פאר מיר זייער אסאך חיזוק‬ ‫געבעטן‪" .‬איך זוך שוין א האלבע יאר א דירה‪ .‬און דאס איז נישט נאר די‬ ‫פון דארט‪ .‬לאמיר צוזאמען לערנען א שטיקל‪ ,‬אפשר וועט עס דיר אויך‬ ‫דירה‪ ,‬די גאנצער שידוך שאקלט זיך‪ ,‬ביטע ווארט פאר מיר‪ ,‬איך ברענג‬ ‫עפעס העלפן‪".‬‬ ‫היינט די געלט‪".‬‬ ‫רבי אהרן האט ארויס גענומען דעם ספר‪ ,‬געעפנט וואו ס'האט זיך‬ ‫"איך האב דיר שוין געזאגט‪ ",‬האט יענער געענטפערט מיט א‬ ‫געעפנט און אנגעהויבן צו ליינען‪:‬‬ ‫קאלטקייט‪" .‬ווער ס'ברענגט דער ערשטער דאס געלט ער האט עס‪".‬‬ ‫די שטיקל האט גערעדט איבער א מענטש וואס וויל עפעס שטארק‬ ‫ר' משה איז ארויס פון דארט צופרידן אז ער האט עפעס געטראפן‬ ‫האבן‪ ,‬צי א שטעלע אדער א הויז‪ ,‬און ער שטרענגט זיך זייער אן דאס‬ ‫אבער מיט א גרויסע פרעשור ווי טרעפט ער היינט אזויפיל קעש‪.‬‬ ‫צו באקומען און ס'גייט נישט‪ ,‬דער מענטש ווערט זייער צובראכן און‬ ‫די ערשטע זאך איז ער אריין אין באנק און אויסגעליידיגט אלע סעווינג‪-‬‬ ‫טראכט אז דער אויבערשטער שטעלט אים אונטער פיסלעך‪.‬‬ ‫אקאונטס וואס ער האט געהאט‪ .‬דערנאך איז ער ארומגעלאפן צו אלע‬ ‫אבער – שרייבט דער מחבר –דער מענטש דארף וויסן אז אויך אויב‬ ‫גמ"ח'ן וואס ער קען‪ ,‬אבער ער איז נאך געווען ווייט פון זיין גָאל‪.‬‬ ‫ס'זעט אויס א הסתר פנים און אז ס'גייט אים שלעכט‪ ,‬זאל ער געדענקען‬ ‫ער האט גערופן זיינע ברידערס און שוואגערס‪ ,‬אלע האבן זיך אריין‬ ‫אז א מענטש קען נישט אוועק נעמען פון דיר עפעס וואס ס'איז דיינס‪ ,‬און‬ ‫געלייגט אין די גרויסע אפעראציע צו שאפן נאך היינט די געלט‪ ,‬יעדער‬ ‫דאס וואס ס'גייט דיר נישט איז ווייל ס'איז נישט דיינס‪ ,‬און אדרבה דער‬ ‫האט געוואוסט די וויכטיגקייט פון די זאך און אז די גאנצע חתונה שאקלט‬ ‫אויבערשטער פאסט אויף אויף דיר דו זאלסט נישט לייגן דיין געלט ביי‬ ‫זיך וועגן דעם‪.‬‬ ‫עפעס וואס ס'איז נישט דיינס כדי דו זאלסט עס נישט פארלירן‪.‬‬ ‫ניין אזייגער ביינאכט האט ר' משה געהאלטן ביי זיך אין די הענט‬ ‫ר' משה איז געזעצן און צוגעהערט‪ ,‬ער האט געשפירט ווי דאס פילט‬ ‫הונדערט טויזנט דאלער קעש‪.‬‬ ‫אים אן מיט שטארקייט‪ .‬ער האט פארשטאנען אז די גאנצע מחשבה אז‬ ‫"קומט אריין‪ ",‬האט דער פארקויפער זיי אויפגענומען פריינטליך ביים‬ ‫די דירה דארף צו זיין זיינס און אז דאס וועט ראטעווען דעם שדוך איז‬ ‫טיר‪" .‬איר האט געברענגט די גאנצע געלט?"‬ ‫געווען א טעות‪.‬‬ ‫"כמעט‪ ",‬ענטפערט ר' משה‪" .‬ס'פעלט אונז נאך אביסל‪ ,‬אבער מארגן‬ ‫ער האט פארשטאנען אז אויך ווען ס'זעט אויס אז דער אויבערשטער‬ ‫וועלן מיר דאס אלעס צו ענדיגן‪".‬‬ ‫באהאלט זיך פון אים איז ער מיט אים די גאנצע צייט אים צו באגלייטן‪,‬‬ ‫דער פארקויפער האט געקרימט מיטן נאז‪ ,‬און ר' משה האט זיך‬ ‫און אז דאס איז נאר א טובה פאר אים‪.‬‬ ‫פרובירט צו איינבעטן ביי אים‪.‬‬ ‫נאך א לאנגע צייט איז ר' משה ארויס פון דארט געשטארקט און‬ ‫פלוצלינג הערט זיך נאך א קלאפ אין טיר‪ ,‬א צווייטער איד איז אריין‬ ‫בארואיגט און געשפירט אז ער האט די כחות אהיים צו גיין און דערציילן‬ ‫געקומען‪.‬‬ ‫פאר די משפחה אז ס'איז טאקע נישטא א דירה‪ ,‬אבער ס'איז דא א‬ ‫"ווארט מיר דא‪ ",‬זאגט דער פארקויפער פאר ר' משה‪" .‬לאמיר זען‬ ‫באשעפער אויף דער וועלט‪.‬‬ ‫וואס ער האט צו זאגן‪".‬‬ ‫די מעשה קען זיך דא ענדיגן אבער ס'האט טראץ דעם א וואונדערליכע‬ ‫דער פארקויפער איז אריין מיט יענעם אין די צווייטע צימער‪ ,‬נאך צען‬ ‫המשך‪.‬‬ ‫מינוט קומט ער ארויס מיט יענעם און זאגט פאר ר' משה‪" :‬אנטשולדיגט‪,‬‬ ‫צוויי טעג שפעטער איז אויפגעדעקט געווארן אז דער פארקויפער איז‬ ‫אבער יענער האט געברענגט די גאנצע געלט און די דירה איז זיינס‪ ,‬איך‬ ‫‪39‬‬ ‫אין א חלום און נישט היינו מיר זענען געווען אין א חלום?‬ ‫געווען א שווינדלער און די דירה איז גארנישט געווען זיינס‪.‬‬ ‫אבער לויט וואס מיר האבן יעצט געזען איז פשט זייער גוט‪ ,‬ווייל ווען‬ ‫ער האט גענומען פון אפאר מענטשן געלט אין יענעם טאג און‬ ‫דער מלך המשיח וועט קומען און מיר וועלן זען אלעס מיט א קלארקייט‬ ‫צוגעזאגט אז די דירה איז זייערס‪.‬‬ ‫אן קיין הסתר פנים‪ ,‬וועלן מיר זען אז "היינו כחולמים" ‪ -‬מיר זענען געווען‬ ‫נאר פון ר' משה האט ער נישט געקענט נעמען‪ ,‬ווייל בשעת מעשה איז‬ ‫אין א חלום‪ .‬דאס וואס מיר האבן זיך איינגערעדט אז ס'איז שלעכט און‬ ‫געקומען א צווייטער און געגעבן די געלט‪ ,‬האט ער זיי געמוזט אפזאגן‪.‬‬ ‫ס'איז א צרה איז געווען נאר א חלום‪ ,‬ווייל מיר זענען געווען פארשלאפן‪,‬‬ ‫צומארגנס איז יענער נעלם געווארן און די פאליציי זוכט אים ארום‪.‬‬ ‫און למעשה איז דאס געווען איין גרויסע יד השם מיט אסאך רחמים און‬ ‫דאס וואס האט אויסגעזען א הסתר פנים איז געווען די גרעסטע גילוי‬ ‫חסדים‪.‬‬ ‫שכינה וואס האט אים געראטעוועט פון א גרויסע שאדן‪.‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫א קריג'ס איבערלעבער איז אמאל ארויפגעקומען צום רב מיט א‬ ‫דער אויבערשטער פירט זיין וועלט מיט "השגחה פרטית" ‪ -‬מיט א‬ ‫שאלה‪.‬‬ ‫פונקטליכע השגחה אויף יעדע איינציגסטע געשעעניש וואס געשעט‬ ‫"רב לעבן‪ ,‬איך בין אריבער אזעלכע שווערע צרות ביים קריג‪ ,‬וואו‬ ‫אויף די וועלט‪ ,‬גארנישט געשעט נישט פון זיך אליין און גארנישט‬ ‫איז געווען דער באשעפער? פארוואס איז ער מיר נישט געקומען‬ ‫פאסירט נישט אן וואס דער אויבערשטער האט דאס אליין געמאכט‪.‬‬ ‫ראטעווען?"‬ ‫א מענטש וואס לעבט מיט דעם אויבערשטן אין זיין טאג טעגליכן‬ ‫האט אים דער רב געענטפערט מיט א משל‪:‬‬ ‫לעבן‪ ,‬קען קלאר זען און שפירן ווי יעדע זאך ווערט געפירט און יעדע זאך‬ ‫ס'איז געווען אמאל א מענטש וואס האט געוואוינט קעגן איבער א‬ ‫איז אויסגערעכנט פונקטליך‪ ,‬אזא מענטש איז אים אלעס גוט אין לעבן‬ ‫וואלד‪ ,‬אין וואלד זענען געווען אסאך הויכע ביימער און אסאך חיות האבן‬ ‫ווייל אלעס גייט ביי אים פונקט לויט די פלאן פון בורא עולם‪.‬‬ ‫זיך דארט געדרייט‪ .‬דער מענטש האט געהאט א שווערע קינד וואס האט‬ ‫אבער ווען א מענטש האט נישט דעם באשעפער פאר זיינע אויגן‪,‬‬ ‫אים געמאכט אסאך פראבלעמען‪.‬‬ ‫ער פירט אליין זיין לעבן‪ ,‬ער מאכט אליין זיינע געשעפטן‪ ,‬ער איז אין די‬ ‫"אויב דו וועסט זיין שלעכט וועט קומען א וואלף פון די וואלד און דיר‬ ‫געשעפט אליין אן דעם באשעפער‪ ,‬אזא איינער שרייבט דער רמב"ם‪:‬‬ ‫שלעכטס טון‪ ",‬פלעגט דער טאטע סטראשען דעם קינד כסדר‪.‬‬ ‫"בהסיר מחשבתו מה' אשר הוא אז נבדל מה' – ה' נבדל ממנו‪ ,‬והוא אז‬ ‫דער קינד האט זיך זייער דערשראקן און זיך אויפגעפירט ווי ס'דארף‬ ‫מזומן לכל רע שאפשר שימצאוהו" ‪ -‬אויב א מענטש האט באדעקט‬ ‫צו זיין‪.‬‬ ‫דעם באשעפער פון זיך‪ ,‬איז דער אויבערשטער טאקע באדעקט פון אים‪,‬‬ ‫נאך אפאר מאל וואס דער טאטע האט גענוצט די שפיל האט דער קינד‬ ‫דעמאלט קענען חלילה געשען פארשידענע שלעכטע זאכן‪.‬‬ ‫אויפגעהערט אפצוקויפן די מעשה‪.‬‬ ‫ווען אזא מענטש פארשטייט אז ס'גייט אים נישט גוט און ער וועקט‬ ‫"טאטע‪ ,‬איך האב נאך קיינמאל נישט געזען א וואלף ארויסקומען‬ ‫זיך אויף‪ ,‬אבער אנשטאט ער זאל פארשטיין אז ער האט זיך באדעקט‬ ‫פון וואלד‪ ,‬ס'זעט נישט אויס אז דאס וועט געשען‪ ",‬האט דער קינד זיך‬ ‫פון דעם אויבערשטן און אז ער האט ארויסגעווארפן דעם באשעפער‬ ‫אנגערופן איין טאג צום טאטן‪.‬‬ ‫פון זיין לעבן רופט זיך דער מענטש אן "הלא כי אין אלוקי בקרבי" ‪ -‬דער‬ ‫דער טאטע האט געזען אז די עצה איז שוואך געווארן און דער קינד‬ ‫אויבערשטער איז נישטא‪ ,‬ער האט מיר אפגעלאזט‪ ,‬ער האט פארגעסן‬ ‫פאלגט נישט‪ ,‬האט ער באשטעטיגט אז כדי אוועקצושטעלן דעם קינד‬ ‫פון מיר‪ ,‬דאס אליין איז זייער א שרעקליכע עבירה וואס פון דעם קומט‬ ‫אויפן פלאץ מוז ער דא עפעס טון‪.‬‬ ‫ארויס "ואנכי הסתר אסתיר פני" נאך א גרעסערע הסתר פנים‪.‬‬ ‫דער טאטע האט געקויפט א פארשטעלונג פון א וואלף‪ ,‬און זיך‬ ‫ווייל אין יעדע מצב וואס ס'געשעט נאר פארן איד‪ ,‬אין די שווערסטע‬ ‫באהאלטן אין וואלד‪ .‬ווען דער קינד איז ארויס אין גארטן איז דער טאטע‬ ‫צייטן איז דער אויבערשטער מיט אים און האלט אים אונטער ער זאל‬ ‫ארויסגעקומען פון וואלד און געשלאגן דעם קינד‪.‬‬ ‫דאס קענען אריבערגיין‪ .‬און נישט נאר דאס‪ ,‬נאר די פראבלעם אליין איז‬ ‫דער קינד איז שנעל אהיים געלאפן דערשראקן און זיך געזעצט וויינען‬ ‫א חלק פון די השגחה פרטית וואס דער אויבערשטער פירט אים צו צו‬ ‫אויף זיין בעט‪ ,‬ער האט פארשטאנען אז זיין טאטע'ס סטראשע איז אמת‬ ‫דעם‪.‬‬ ‫און פון היינט מוז ער טאקע אנהייבן צו פאלגן‪.‬‬ ‫פאר דעם פאסט דא אריין גלייך נאכדעם "ועתה כתבו לכם את השירה‬ ‫נאך אפאר מינוט איז דער טאטע אריינגעקומען אין שטוב‪ ,‬דער קינד‬ ‫הזאת"‪ ,‬ווייל אויב דו שפירסט א "הסתר פנים" זאלסטו פארשטיין אז דו‬ ‫איז שנעל צוגעלאפן און דערציילט וואס ס'איז געשען‪ ,‬ער האט צוגעזאגט‬ ‫ביסט אפגעהאקט פון באשעפער און די וועג צוריק איז נאר דורך די תורה‬ ‫אז ער וועט זיין וואויל‪.‬‬ ‫ומצוות וואס זענען די זאכן וואס באהעפטן דעם איד צום באשעפער‪ ,‬און‬ ‫"אבער טאטי‪ ",‬האט דער קינד געפרעגט‪" .‬וואו ביסטו געווען ווען דער‬ ‫אנטפלעקן אז דער אויבערשטער איז מיט מיר יעדע מינוט‪.‬‬ ‫וואלף איז געקומען? פארוואס ביסטו מיר נישט געקומען ראטעווען?"‬ ‫מיר זאגן אין תהלים‪" ,‬שיר המעלות בשוב ה' את שיבת ציון היינו‬ ‫דא האט דער רב געענדיגט זיין מעשה‪" .‬כ'האב שוין אלעס‬ ‫כחולמים" – אז ווען משיח וועט קומען וועט מען זיין ווי אין א חלום‪.‬‬ ‫פארשטאנען‪ ",‬האט דער איד אפגעווישט זיינע טרערן‪.‬‬ ‫לכאורה וואלט געדארפט שטיין "נהיה כחולמים" – מ'וועט זיין אזוי ווי‬ ‫צו באקומען דעם פולן גליון "מחשבות" שיקט אן אימעיל צום מערכת‬ ‫‪40‬‬ ‫בס"ד‬ ‫אין בעפארגרייטונג צו די גרויסע "מועד במועדו" וועלן מיר‬ ‫נישט ערשיינען‬ ‫אין די קומענדיגע צוויי וואכן‬ ‫פארגרעסרעטע‬ ‫צום ווידערזען אי"ה אין די‬ ‫סוכות אויסגאבע‬ ‫דעדליין‬ ‫פאר אדווערטייזמענט‬ ‫דאנערשטאג האזינו ‪ 8:00‬ביינאכט‬ ‫כתיבה וחתימה טובה לנו ולכל ישראל‬ ‫‪41‬‬ ‫באזוך‬ ‫אין‬ ‫א‬ ‫בי"ד של‬ ‫מעלה‬ ‫בשעת אונז גרייטן זיך צו שטיין פארן משפט ביים גרויסן יום‬ ‫הדין‪ ,‬ליינט איבער צדיקים וועלכע האבן געדינט אלץ דיינים אינעם‬ ‫בי"ד של מעלה בחיים חיותם‬ ‫ח"ב‬ ‫אין גאר א קריטישער צושטאנד‪ ,‬נישט‬ ‫קענענדיג זיך באוועגן‪ ,‬אבער פלוצלונג‬ ‫כאפ זיך אן אין‬ ‫מיר זענען ממשיך‬ ‫האט ער זיך געגעבן א כאפ אויף און‬ ‫מיין גארטל‪...‬‬ ‫צו ברענגען נאך‬ ‫געבעטן אביסל וואסער און געזאגט‬ ‫אז ער איז זיכער אז ער גייט האבן א‬ ‫אן ענליכער סיפור צו דאס וואס‬ ‫מיר האבן פארציילט פאריגע וואך‪,‬‬ ‫סיפורים וויאזוי‬ ‫רפואה שלימה‪.‬‬ ‫ער האט שפעטער דערציילט‪ ,‬אז‬ ‫אויך פונעם זעלבן צדיק הרה"ק ר'‬ ‫צדיקים האבן‬ ‫ווען ער איז אזוי געלעגן‪ ,‬האט ער‬ ‫יחזקאל'ע קוזמירער זצ"ל‪ ,‬האט‬ ‫נאך בחייהם‬ ‫דערציילט הרה"ח רבי בן ציון אינגבער‬ ‫געפילט ווי ער איז שוין אריבער אויפן‬ ‫ז"ל פון ירושלים עיר הקודש‪ ,‬וועלכער‬ ‫געדינט אלץ‬ ‫עולם האמת‪ ,‬און מען האט אים דן‬ ‫געווען אויף זיין עתיד‪ .‬טייל פונעם‬ ‫האט דאס געהערט פון זיין טאטן‬ ‫דיינים אין‬ ‫בית דין האבן גע'טענה'ט‪ ,‬אז עס איז‬ ‫הרה"ח רבי ישעי' אינגבער ז"ל‪ ,‬וואס‬ ‫בי"ד של מעלה‪,‬‬ ‫עס האט פאסירט ביי זיין טאטע‬ ‫שוין געקומען זיין צייט צו פארלאזן די‬ ‫וועלט‪ ,‬און אנדערע האבן זיך געדונגען‬ ‫הרה"ח רבי אביגדור אינגבער ז"ל פון‬ ‫און אזוי ארום‬ ‫אז ער האט נאך אסאך אויפצוטון און‬ ‫שטאט זאקליקאוו אין פולין [ער איז‬ ‫אויסגע'פועל'ט‬ ‫ער האט א משפחה מיט קינדער‪.‬‬ ‫געבוירן ט"ז תשרי שנת תקצ"ח]‪.‬‬ ‫נאך יארן פון‬ ‫פלוצלינג האט זיך א טיר‬ ‫אויפגעמאכט‪ ,‬און זיין הייליגער‬ ‫רבי אביגדור איז געווען א הייסער‬ ‫קוזמירער חסיד‪ .‬אמאל איז ער שטארק‬ ‫לעבן פאר‬ ‫רבי‪ ,‬ר' יחזקאל'ע קוזמירער‪ ,‬איז‬ ‫קראנק געווארן און געלעגן אפאר טעג‬ ‫אידישע קינדער‪.‬‬ ‫‪42‬‬ ‫אריינגעקומען‪ .‬זעענדיג זיין חסיד רבי‬ ‫דער הארבער‬ ‫אביגדור‪ ,‬האט ער אים געפרעגט‪" ,‬רבי‬ ‫פסק דין‬ ‫אביגדור וואס זוכסטו דא? דו ביזט דאך‬ ‫נאך א יונגערמאן?"‬ ‫הגאון רבי יצחק שוואדראן זצ"ל ברענגט‬ ‫אין די הקדמה פונעם ספר תכלת מרדכי פון‬ ‫האט רבי אביגדור געענטפערט‪" ,‬רבי‪,‬‬ ‫זיין טאטן‪ ,‬דער גרויסער גאון און צדיק רבי‬ ‫וואס זאל איך טון‪ ,‬אז דער בית דין איז מיך‬ ‫שלום מרדכי הכהן זצ"ל‪ ,‬באקאנט אין די‬ ‫דא דן?"‬ ‫וועלט אלס דער פוסק הדור דער מהרש"ם‪,‬‬ ‫האט דער רבי געענטפערט‪" ,‬כאפ זיך אן‬ ‫אז אמאל אין זיינע יונגע יארן‪ ,‬איז דער‬ ‫אין מיין גארטל‪ ,‬און האב נישט קיין מורא‪.‬‬ ‫מהרש"ם שטארק קראנק געווארן מיט די‬ ‫נאר קום מיט מיר"‪...‬‬ ‫שרעקליכע טיפוס מחלה‪.‬‬ ‫ר' אביגדור האט צוגעענדיגט‪" ,‬אזוי‬ ‫איין טאג וואס ער איז אזוי געלעגן אויפן‬ ‫האב איך טאקע געטון‪ ,‬און איך האב זיך‬ ‫קראנקן בעט‪ ,‬האט ער זיך גע'חלומ'ט ווי‬ ‫אויפגעוועקט און פארשטאנען אז איך האב‬ ‫ער קומט פארן בית דין של מעלה‪ ,‬און‬ ‫געווינען דער דין תורה און איך וועל האבן‬ ‫עס איז דארט פארגעקומען אן ערנסטער‬ ‫א רפואה שלימה‪".‬‬ ‫משפט אויף זיין לעבן‪.‬‬ ‫אדמו"ר מקוזמיר שליט"א ביים מתפלל זיין במקום ציונו פונעם‬ ‫ר' אביגדור האט דערנאך געהאט‬ ‫הייליגן ר' יחזקאל'ע קוזמירער זצוק"ל ‪ -‬דער ציון איז ליידער‬ ‫טייל האבן גע'טענה'ט לזכותו‪ ,‬און טייל‬ ‫פארשוועכט און עס געפינט זיך אויפן ארט א שפיל‪-‬פלאץ ‪ -‬אין‬ ‫די לעצטיגע תקופה האט די רעגירונג געמאלדן אז זיי געבן דאס‬ ‫אריכות ימים און איז נפטר געווארן ח' אלול‬ ‫האבן גע'טענה'ט אז עס איז שוין געקומען‬ ‫צוריק צו אידישע אייגנטומערשאפט‬ ‫שנת תרס"ט‪.‬‬ ‫‪43‬‬ ‫טענה און זיי האבן צוריקגעצויגן פונעם‬ ‫זיין צייט צו גיין פון די וועלט‪ ,‬ביז צום‬ ‫גזר דין‪ ,‬שענקענדיג אים צוריק זיין לעבן‪.‬‬ ‫סוף איז ארויסגעקומען דער פסק‪,‬‬ ‫דער מהרש"ם האט זיך דארט אויבן‬ ‫אז עס איז שוין געקומען זיין צייט‬ ‫נאכגעפרעגט ווער עס איז דער צדיק פון‬ ‫איבערצולאזן דעם עולם‪.‬‬ ‫עולם הזה וואס האט אים געראטעוועט‪,‬‬ ‫און מען האט אים געענטפערט‪ ,‬אז דאס‬ ‫איז הרה"ק רבי אייזיק'ל זידיטשובער‬ ‫דער צדיק‬ ‫זי"ע‪ ,‬וועלכער האט נאך דאן געלעבט‪.‬‬ ‫ראטעוועט‬ ‫ער האט ווייטער גע'חלומ'ט ווי מען‬ ‫ער וועט‬ ‫האט אים שוין איבערגעגעבן פאר א‬ ‫זיין געזונט‬ ‫מלאך‪ ,‬וואס זאל אויספירן זיין גזר דין‪.‬‬ ‫דער מלאך האט אים אנגעכאפט און ער‬ ‫דער מהרש"ם האט זיך אויפגעוועקט‬ ‫איז מיט אים געפלויגן א שטיקל מהלך‪,‬‬ ‫פון זיין חלום און דאס הארץ האט אים‬ ‫ווען פלוצלינג האט זיך באוויזן נאך א‬ ‫שטארק געקלאפט‪ ,‬אבער ער האט פאר‬ ‫מלאך וואס האט זיי צוריקגערופן צום‬ ‫קיינעם גארנישט דערציילט‪.‬‬ ‫שער בלאט פון שו"ת מהרש"ם‬ ‫בית דין של מעלה‪.‬‬ ‫דערווייל‪ ,‬ווען זיין מצב האט זיך פיל‬ ‫אנקומענדיג צוריק צום בית דין של‬ ‫פארערגערט‪ ,‬האט זיין ברודער ר' יעקב‪,‬‬ ‫מעלה‪ ,‬זעט ער ווי עס שטייט דארט‬ ‫וועלכער איז געווען א זידיטשובער‬ ‫אן אומבאקאנטער מענטש‪ ,‬וואס האט‬ ‫חסיד‪ ,‬זיך ארויסגעלאזט צו זיין הייליגן‬ ‫אויסגעזען ווי א לעבעדיגער מענטש פון‬ ‫רבי'ן הרה"ק רבי אייזיק'ל‪ ,‬מזכיר זיין זיין‬ ‫דער וועלט און נישט בלויז ווי א נשמה‪.‬‬ ‫חשוב'ער ברודער‪.‬‬ ‫דער מענטש האט זיך אנגעהויבן‬ ‫אנקומענדיג צום רבי'ן‪ ,‬האט ער‬ ‫טענה'ן מיט'ן בית דין של מעלה‪" ,‬היתכן‪,‬‬ ‫דערלאנגט א קוויטל און א פדיון און‬ ‫מען נעמט אוועק פון עולם הזה א‬ ‫מזכיר געווען זיין ברודער לרפואה‪ .‬האט‬ ‫יונגערמאן וואס איז אזא מתמיד בתורה‪,‬‬ ‫אים דער רבי באלד געענטפערט‪" ,‬פאר‬ ‫ער לערנט טאג און נאכט אן אויפהער?"‬ ‫אהיים‪ ,‬און זאג דיין ברודער אז ער זאל‬ ‫זיך נישט שרעקן‪ ,‬ווייל ער וועט זיך שנעל‬ ‫האט איינער פון די מחייבים אויפן‬ ‫גענצליך ערהוילן‪ .‬ער הייסט דאך שלום‬ ‫בית דין אים געענטפערט‪" ,‬איך געב‬ ‫וואס איז א לשון פון שלימות‪ .‬ער וועט‬ ‫ספר תכלת מרדכי וואו ר' יצחק שוואדראן זצ"ל פארציילט די‬ ‫איין בלאז מיט מיין מויל און די גאנצע‬ ‫נורא נוראות'דיגע מעשה‬ ‫זיין גאנץ בשלימות מיט זיין געזונט‪ ,‬זיין‬ ‫תורה וואס ער האט געלערנט וועט‬ ‫פרנסה‪ ,‬און זיין תורה‪".‬‬ ‫אוועקפליען‪ "...‬אין אנדערע ווערטער‪,‬‬ ‫כך הוה‪ ,‬ער האט זיך צוביסלעך‬ ‫מיינענדיג צו זאגן אז די תורה איז נישט‬ ‫אנגעהויבן ערהוילן פון דעם קרענק‪,‬‬ ‫געווען ריכטיג געלערנט און עס האט‬ ‫און ביז אפאר טאג איז דער מהרש"ם‬ ‫נישט קיין חשיבות צו טוישן דעם גזר‬ ‫גענצליך אויסגעהיילט געווארן‪.‬‬ ‫דין‪.‬‬ ‫אבער דער צדיק האט זיך נישט‬ ‫געטראפן‬ ‫געלאזט‪ ,‬און מיט גרויס בייזערניש האט‬ ‫ער אויסגעשריגן‪" ,‬איז דאס רעכט‪,‬‬ ‫זיין רעטער‬ ‫אז אין אזעלכע דורות פון אזא לאנגע‬ ‫שווערע פארצויגענע גלות‪ ,‬זאל מען‬ ‫ווען דער מהרש"ם איז אינגאנצן‬ ‫צוריקגעקומען צו די כוחות האט ער‬ ‫קוקן אויף איינעם וואס איז זיך מוסר‬ ‫זיך ארויסגעלאזט קיין זידיטשוב צו‬ ‫נפש פאר תורה‪ ,‬און מען זאל דן זיין אויב‬ ‫טרעפן זיין רעטער‪ .‬אנקומענדיג אהין‪,‬‬ ‫ער איז אנגעקומען צו לערנען אויף די‬ ‫האט ער באלד ביים אריבערטרעטן‬ ‫העכסטע מדרגה פון לשמה?"‬ ‫דעם שוועל דערקענט אז דער הייליגער‬ ‫דער בית דין האט אנגענומען זיין‬ ‫פוסק הדור דער גאון וצדיק מהרש"ם זי"ע‬ ‫‪44‬‬ ‫א צדיק זאל נאך לעבן אויף די וועלט און‬ ‫הרה"ק רבי אייזיק'ל זי"ע‪ ,‬מיט וועם ער‬ ‫צדיק איז טאקע דער וואס האט אים‬ ‫אין די זעלבע צייט זיצן אויפן בית דין‬ ‫איז געבליבן מקושר ביז צו זיין פטירה‬ ‫געראטעוועט‪.‬‬ ‫של מעלה אויבן אין הימל‪ .‬מענין לענין‬ ‫לחיי העולם הבא‪.‬‬ ‫דער מהרש"ם איז געבליבן‬ ‫באותו ענין‪ ,‬וועלן מיר דא ברענגען א‬ ‫דער מהרש"ם האט דערנאך‬ ‫שטיין פארגליווערט פון שאק און‬ ‫סיפור וואס עס האט דערציילט הרה"ק‬ ‫דערציילט דער מורא'דיגער סיפור פאר‬ ‫איבערראשונג‪ ,‬אבער נאך א שטיק‬ ‫רבי איציקל וויעליפאלער זצ"ל הי"ד‬ ‫צייט ווען ער איז צו זיך געקומען האט‬ ‫עטליכע מענטשן‪ ,‬וואס אזוי איז עס‬ ‫בשם זיין זיידע הרה"ק רבי שלמה זלמן‬ ‫ער גענומען שלום ביים גרויסן צדיק‪,‬‬ ‫נתפרסם געווארן אין גאנץ גאליציע‪.‬‬ ‫וויעליפאלער זצ"ל‪ ,‬איבער א צדיק וואס‬ ‫און דער רבי האט אים מיט א שמייכל‬ ‫האט זיך געפונען אויף דער וועלט אויף‬ ‫געפרעגט אויב ער זיצט און לערנט‬ ‫צוויי מקומות אין די זעלבע צייט‪.‬‬ ‫דער צדיק מיטן‬ ‫בהתמדה‪...‬‬ ‫אזוי האט ער דערציילט‪:‬‬ ‫ראש הקהל‬ ‫איבעריג צו זאגן אז דאס איז געווען‬ ‫אין די שטאט לובלין‪ ,‬אין די צייטן‬ ‫פונעם הייליגן חוזה זי"ע‪ ,‬איז געווען‬ ‫צעטיילן זיך‬ ‫די ערשטע פון פילע נסיעות וואס דער‬ ‫מהרש"ם האט געמאכט קיין זידיטשוב‪.‬‬ ‫איינגעפירט אז דער ראש הקהל האט‬ ‫מיר דערציילן דא‪ ,‬אז עס קען זיין אז‬ ‫ער איז געווארן א פייערדיגער חסיד פון‬ ‫זיך איינגעטיילט מיטן חוזה איבער די‬ ‫סנדקאות ביי די ברית'ן‪ .‬איין חודש האט‬ ‫דער חוזה זי"ע באקומען אלע סנדקאות'ן‬ ‫פון יענעם חודש‪ ,‬און דער קומענדיגער‬ ‫חודש האט דער ראש הקהל באקומען‬ ‫אלע סנדקאות'ן פון יענעם חודש‪.‬‬ ‫טיילמאל האט זיך געמאכט אז‬ ‫מען האט אויפגעטוישט‪ ,‬דער ראש‬ ‫הקהל האט באקומען צוויי חדשים אין‬ ‫א ציה‪ ,‬און דערנאך האט דער חוזה‬ ‫זי"ע באקומען צוויי חדשים אין א ציה‬ ‫וכדומה‪.‬‬ ‫"איך געב נישט‬ ‫איבער דאס‬ ‫קינד פארן‬ ‫אידן זענען מתפלל ביים ציון הק' פון הרה"ק ר' אייזיקל זידיטשובער זי"ע‬ ‫ברית!"‬ ‫האט זיך איינמאל געמאכט‪ ,‬אז א‬ ‫חסיד פונעם רבי'ן פון לובלין איז ביי‬ ‫אים געבוירן געווארן א בן זכר‪ ,‬און‬ ‫ווי פארשטענדליך האט ער שטארק‬ ‫געוואלט אז זיין הייליגער רבי זאל זיין‬ ‫דער סנדק‪ .‬אבער וואס טוט מען אז‬ ‫עס איז דעמאלט געווען דער ראש‬ ‫הקהל'ס חודש‪ .‬איז ער געגאנגען צום‬ ‫ראש הקהל און געבעטן אז דעם חודש‬ ‫זאל ער זיך טוישן און אוועקגעבן פארן‬ ‫רבי'ן‪ ,‬און דערנאך וועט ער האבן צוויי‬ ‫חדשים‪ .‬אבער דער ראש הקהל האט זיך‬ ‫דאסמאל איינגע'עקשנ'ט און געזאגט אז‬ ‫אהל פון הרה"ק ר' אייזיקל זידיטשובער זי"ע‬ ‫דאס מאל געבט ער עס נישט אויף‪.‬‬ ‫‪45‬‬ ‫פארשפראכן אז דער רבי וועט זיין‬ ‫אין זיין פארלעגנהייט‪ ,‬איז דער חסיד‬ ‫סנדק‪ ,‬וואס איז דא געשען?"‬ ‫געלאפן צום רבי'ן‪ ,‬אבער דער רבי האט‬ ‫האט דער רבי זיך צעשמייכלט און‬ ‫געזאגט אז אויב וויל ער עס נישט‬ ‫געענטפערט‪" ,‬איך בין טאקע געווען‬ ‫אויפגעבן קען איך גארנישט טון‪ ,‬ווייל‬ ‫סנדק‪ ,‬נישט דער ראש הקהל"‪.‬‬ ‫עס איז זיין חודש‪.‬‬ ‫זעענדיג אז דער חסיד פארשטייט‬ ‫דער חסיד איז אהיימגעגאנגען און‬ ‫נישט זיינע דיבורים ווייל ער האט דאך‬ ‫ער האט דערציילט זיין רביצין די גאנצע‬ ‫געזען אז דער ראש הקהל איז געווען דער‬ ‫געשיכטע‪ .‬הערנדיג דאס‪ ,‬איז זיין רביצין‬ ‫סנדק‪ ,‬האט דער רבי צוגעלייגט‪" ,‬קוק‬ ‫שטארק איבערגענומען געווארן; וואס‬ ‫אויפן רעקל פונעם ראש הקהל‪ ,‬וועסטו‬ ‫הייסט‪ ,‬איר ליכטיג יונגעלע וועט דער‬ ‫זען אז עס איז אינגאנצן פארשטויבט פון‬ ‫ראש הקהל זיין סנדק?‬ ‫קוילן פונעם אויוון"‪...‬‬ ‫מציבה פונעם הייליגן חוזה זי"ע‬ ‫זי האט זיך דאן אנגערופן מיט די‬ ‫דער חסיד דרייט זיך אויס און‬ ‫גאנצע שטארקייט‪" :‬אויב דער רבי איז‬ ‫ער זעט דברים כהווייתן‪ ,‬דער ראש‬ ‫הקהל'ס הערליכער אנצוג איז גענצליך‬ ‫פארשטויבט און פארשמירט מיט קוילן‪.‬‬ ‫דאן האט דער רבי אים מסביר‬ ‫געווען‪" :‬איך בין געווען דער סנדק און‬ ‫דעם ראש הקהל האב איך ארויפגעזעצט‬ ‫אויפן אויוון‪"...‬‬ ‫ווען הרה"ק רבי שלמה זלמן פון‬ ‫וויעליפאל זצ"ל האט פארענדיגט‬ ‫דערציילן די פאסירונג‪ ,‬האט ער מסביר‬ ‫געווען‪ ,‬אז עס קען זיך א מענטש דאכטן‬ ‫אז ער זיצט גאר אויפן כסא של אליהו און‬ ‫דער צדיק שטייט דערנעבן‪ ,‬אבער דער‬ ‫בנין הציון פונעם הייליגן חוזה‬ ‫צדיק האט א כח יענעם אוועקצורוקן‬ ‫און זיך זעלבסט זעצן אויפן כסא של‬ ‫אליהו‪ ,‬אן דעם וואס סתם א בשר ודם‬ ‫זאל עס אויפכאפן מיטן אויג‪.‬‬ ‫דער סנדק זיצט‬ ‫נישט סנדק געב איך נישט איבער דאס‬ ‫הנוגע לעניננו‪ ,‬אויב א צדיק קען אין‬ ‫אויפן אויוון‪...‬‬ ‫קינד פארן ברית!!"‬ ‫דער חסיד האט זיך פארלוירן און‬ ‫די זעלבע צייט שטיין אויף איין פלאץ‬ ‫דער טאג פונעם ברית איז אנגעקומען‪,‬‬ ‫איז שנעל צוריקגעלאפן צום רבי'ן און‬ ‫און אויך זיצן אויפן כסא של אליהו‪ ,‬קען‬ ‫דער עולם איז שוין פארזאמלט אין בית‬ ‫דערציילט אז זיין רביצין זאגט‪ ,‬אז אויב‬ ‫דער צדיק זיין אויף דעם עולם און אין‬ ‫מדרש‪ ,‬אט הייבט זיך אן דער ברית‪ ,‬און‬ ‫דער רבי איז נישט סנדק געבט זי נישט‬ ‫די זעלבע צייט זיצן אויך אויפן בי"ד של‬ ‫מ'שרייט שוין "קוואטער"‪.‬‬ ‫איבער דאס קינד פארן ברית‪ ,‬וואס טוט‬ ‫מעלה‪...‬‬ ‫פלוצלינג האט א קאלטער שווייס‬ ‫מען דא?‬ ‫****‬ ‫באגאסן דעם אבי הבן; ער הערט ווי דער‬ ‫האט דער רבי געזאגט‪" ,‬אויב אזוי‬ ‫ווי פארשטענדליך איז אוממעגליך‬ ‫שמש רופט אויף דעם ראש הקהל פאר‬ ‫האב איך נישט קיין ברירה און איך וועל‬ ‫צו באשרייבן אין איין ארטיקל איבער‬ ‫סנדקאות‪ .‬דער חסיד האט שיער נישט‬ ‫טאקע זיין סנדק ביים ברית‪".‬‬ ‫די אלע צדיקים וואס האבן זיך אזוי‬ ‫אוועקגע'חלש'ט‪ ,‬און מיט אייזערנע‬ ‫דערהויבן צו קענען בחייהם זיין א טייל‬ ‫קייטן האט ער זיך געמוזט באהערשן‬ ‫דער חסיד איז שנעל אהיימגעלאפן‬ ‫פונעם בי"ד של מעלה‪ ,‬מיר האבן בלויז‬ ‫נישט צו צושטערן דעם ברית‪.‬‬ ‫און מיט גרויס שמחה איבערגעגעבן‬ ‫אראפגעברענגט א טייל פון די סיפורים‬ ‫פאר די רביצין‪ ,‬אז דער רבי האט‬ ‫באלד נאכן ברית‪ ,‬איז ער צוגעלאפן‬ ‫צו קענען באקומען א שטיקל באגריף‪.‬‬ ‫פארשפראכן אז ער וועט זיין סנדק ביים‬ ‫צום הייליגן רבי'ן פון לובלין און‬ ‫ברית‪.‬‬ ‫צדיק גוזר והקב"ה מקיים‬ ‫געפרעגט‪" ,‬דער רבי האט דאך מיר‬ ‫‪46‬‬ ‫ווער‬ ‫די ליינער קענען אריינצוגעבן אינפארמאציע אויף די בילדער דורך‪:‬‬ ‫לאזן א מעסעדזש אוף שבת בשבתו טעלפון סיסטעם‬ ‫‪#219‬‬ ‫‪020 39 815 815 #5‬‬ ‫געדענקט?!‬ ‫ווער‬ ‫אריינפאסטן אין שבת בשבתו לעטער באקס‬ ‫‪Unit 4, 2a Northfield Road, London N16 5RN‬‬ ‫שיקן אן אימייל צו‪:‬‬ ‫ווער געדענקט‬ ‫‪sbsvergedenkt@gmail.com‬‬ ‫אזוי אויך בעהט מען פון די ליינער זיי זאלן אריינשיקן‬ ‫אינטערסאנטע בילדער להנות בהם בני אדם‬ ‫געדענקט?!‬ ‫ענטפער פון ווער געדענקט ‪#218‬‬ ‫דער בילד איז פון די חתונה פון הרה"ח ר' אליעזר‬ ‫דוד הלוי שנעק ז"ל‪ ,‬וועלכע איז פארגעקומען‬ ‫ר"ח כסליו תש"ל אין די 'אייש"ל' זאל‪.‬‬ ‫מען דערקענט אויפן בילד‪:‬‬ ‫‪ )1‬הרה"ח ר' יוסף הורוויץ ז"ל‬ ‫‪ )2‬הגה"צ ר' שמעלקא פינטער זצ"ל אב"ד ביקאווסקא‬ ‫‪ )3‬הרה"ג ר' אברהם שמואל ראנד זצ"ל ר"י מתיבתא‬ ‫‪ )4‬דער חתן ‪ -‬הרה"ח ר' אליעזר דוד שנעק ז"ל‬ ‫‪ )5‬הגה"צ ר' חנוך דוב פדווא זצ"ל גאב"ד עירנו‬ ‫‪ )6‬הגה"צ ר' שלום שניטצלער זצ"ל אבד"ק טשאבא‬ ‫‪ )7‬הרה"ח ר' יצחק ראטה ז"ל‬ ‫‪ )8‬הרה"ח ר' יהושע קליין ז"ל‬ ‫‪47‬‬ ‫די קלאנגען וואס האבן‬ ‫אויפגעטרייסלט‬ ‫די נשמה‬ ‫די עמאציאנאלע רייזע‪" :‬דער‬ ‫קאנדאקטאר האט נארוואס פארענדיגט‬ ‫איבערצוקוקן די טיקעטס‪ ,‬איז דער‬ ‫וואגאן פארקערט געווארן פאר א שול‪,‬‬ ‫א נאסטאלגישע‬ ‫אויף סליחות פון ערב ראש השנה"‬ ‫שילדערונג פון א 'טאג‬ ‫‪ //‬דעם רבי'נס הויף‪" :‬צענדליגער‬ ‫גרופעס שפאצירן‪ ,‬און אלע זענען‬ ‫בוך' פון איינעם פון די‬ ‫פארנומען מיט פלפולא דאורייתא" ‪//‬‬ ‫די 'סטאנציע' נעבן דעם הויף‪" :‬מ'האט‬ ‫חסידים וועלכער האט‬ ‫דארט געקענט זינגען און טאנצן אן‬ ‫דעם וואס אין גאס זאל מען אפילו‬ ‫זוכה געווען זיך צו מסתופף‬ ‫וויסן דערפון" ‪ //‬די אויפטרייסלענדע‬ ‫צו זיין אינעם הייליגן הויף‬ ‫קולות ביי 'כל נדרי'‪" :‬פלוצים האט דער‬ ‫רבי געגעבן א געשריי‪' :‬טאטע! מיר‬ ‫אין 'גראדזשיסק' אויף‬ ‫זענען פארזינקען אין בלאטע! טאטע!‬ ‫ראטעווע אונז! העלף אונז‪ ,‬הושענא!' ‪//‬‬ ‫די הייליגע טעג פון יאר‬ ‫קהילות הקודש יקדישו בקול‬ ‫תרמ"ו‬ ‫‪48‬‬ ‫אזוי אלט ווי די טעג פון דעם הייליגן באגריף פון‬ ‫"חסידות" זינט איר ערשטן טאג‪ ,‬נאכן גרינדונג‬ ‫להכתב ולהחתם‬ ‫דורכן אור שבעת הימים מרן רבינו הבעל שם טוב‬ ‫הקדוש זי"ע‪ ,‬ווען אין די טעג פון ראש השנה און‬ ‫בספרם של צדיקים‬ ‫אין די ימי הסוכות פלעגן חסידים ואנשי מעשה‬ ‫זיך ארויסלאזן אויף די לאנגע וועגן‪ ,‬מ'האט זיך‬ ‫גמורים‬ ‫געשלעפט פון שטאט צו שטאט‪ ,‬פון דארף צו‬ ‫מ'שטייט שוין ביים שוועל פונעם ענדע יאר‬ ‫דארף‪ ,‬אויף בערג און טאלן‪ ,‬מ'האט געוואנדערט‬ ‫תשפ"ו‪ ,‬בעפאר מ'גייט אריין צום נייעם יאר‬ ‫בארץ לא זרועה‪ ,‬טעג און וואכן‪ ,‬ביז ווען מ'האט‬ ‫תשפ"ז‪ ,‬ווען אידן זענען מתפלל אז עס זאל שוין‬ ‫ענדליך געזען די דעכער פון די הייזער פונעם אזוי‬ ‫זיין "תכלה שנה וקללותיה תחל שנה וברכותיה"‪.‬‬ ‫ערווארטעטן שטעטל‪ ,‬שפראצן ארויס פון צווישן‬ ‫דעם זונטאג וועלן אשכנזישע אידן איבער‬ ‫די בערג‪.‬‬ ‫דער גארער וועלט אנהייבן צו זאגן 'סליחות'‬ ‫הערשט דעמאלט האט זיך ענדליך ארויסגעריסן‬ ‫(אחינו הספרדים האלטן שוין טיף אינמיטן‪ ,)..‬וואס דאס‬ ‫פון זייער מויל א טיפער אטעם‪ ,‬און זייער הארץ‬ ‫וועט אנהייבן דעם ליכטיגן קייט פון ימים נוראים‬ ‫איז פול געווארן מיט פרייד‪ ,‬אז זיי האבן זוכה‬ ‫און ימים טובים מיט וואס דער חודש תשרי איז‬ ‫געווען אנצוקומען צו זייער טרוים אין לעבן‪ ,‬ווען‬ ‫אנגעזאפט‪.‬‬ ‫זייערע פוס טרעטן שוין ענדליך אראפ‪ ,‬אויף די‬ ‫אין לויף פון אלע דורות‪ ,‬האט מען געוואוסט‬ ‫ערד אדמת קודש הוא‪ ,‬וואו זייער רבי וואוינט‪,‬‬ ‫ביי חסידים ואנשי מעשה‪ ,‬אז אויף חודש תשרי‪ ,‬די‬ ‫דארט וועלן זיי וויילן אויף די קומענדיגע הייליגע‬ ‫ימי הרחמים והסליחות און די ימי השמחה פונעם‬ ‫טעג און די ימי חג הסוכות בצילא דמהימנותא‪ ,‬פון‬ ‫הייליגן יום טוב סוכות‪ ,‬איז די צייט ווען מ'לאזט זיך‬ ‫וואו זיי וועלן שעפן 'מים בששון' און חיות אויף א‬ ‫ארויס צום רבי'ן‪ .‬אט אזוי האט מען אנגעפאנגען‬ ‫גאנץ יאר‪.‬‬ ‫דעם נייעם יאר אינעם הייליגסטן ארט‪ ,‬במקום‬ ‫אין ליכט פון דעם איז נישט מער ווי פאסיג‪,‬‬ ‫הקודש‪ ,‬און דאס האט איבערגעלאזט די רישומא‬ ‫אראפצוברענגען דעם פאלגענדן נאסטאלגישן‬ ‫דקדושה אויף א גאנצן יאר‪.‬‬ ‫שילדערונג פון א פערזענליכע "טאג בוך" פון‬ ‫ומי לנו גדול פון הגה"ק רבי ישכר בער פון‬ ‫איינעם פון די חסידים וועלכער האט זוכה‬ ‫בעלזא זי"ע‪ ,‬וועלכער האט זיך אויסגעדרוקט פאר‬ ‫געווען זיך צו מסתופף זיין אינעם הייליגן הויף‬ ‫איינעם פון די בעלזער חסידים‪ ,‬וועלכער האט‬ ‫אין "גראדזשיסק"‪ ,‬אויף די הייליגע טעג פון‬ ‫געשיקט מיטן משמש בקודש צו פרעגן אין זיין‬ ‫יאר תרמ"ו בצילו פון הרה"ק רבי אלימלך פון‬ ‫נאמען‪ ,‬צי ער קען פארבלייבן אין שטוב אויף ראש‬ ‫גראדזשיסק זי"ע‪.‬‬ ‫השנה‪" :‬גאר גאר ברייטע פלייצעס דארף מען צו‬ ‫האבן‪ ,‬דאס מען זאל זאגן א יוד‪ ,‬ער זאל נישט זיין‬ ‫דער טאג בוך וואס איז געשריבן געווארן מיט‬ ‫ראש השנה אין בעלזא‪"...‬‬ ‫גאר א רייכן שפראך אין לשון הקודש‪( ,‬וואס מיר‬ ‫האבן פאלגענד איבערגעטייטשט אין די אידישע שפראך)‪,‬‬ ‫ושני נביאים מתנבאים בסגנון אחד‪ ,‬ווען די‬ ‫ברענגט ארויס די בענקשאפט און נאסטאלגיע‬ ‫זעלבע זאך האט זיך אויסגעדרוקט הגה"ק דער‬ ‫צום שיינעם הייליגן הויף‪ ,‬וואס איז ליידער‬ ‫מהרש"ב פון ליובאוויטש זי"ע‪ ,‬אז דער פאסיגטער‬ ‫פארטיליגט געווארן ביי די צווייטע וועלטס קריג‪,‬‬ ‫ארט פאר א חסיד צו וויילן אום ראש השנה איז‬ ‫באגלייט מיט הערליכע שילדערונגען‪ ,‬און ברענגט‬ ‫ביים רבי'ן‪ ,‬זאגנדיג‪" :‬ווי איז דאס ניט אַ איד ראש‬ ‫אריין דעם ליינער אין די הייליגע לופט פון די ימי‬ ‫השנה אין ליובאוויטש? וואו דען זע אַנדערש?!"‬ ‫הרחמים והסליחות אין די פוילישע שטעטלעך פון‬ ‫די טעג פון חסיד'ישע נסיעות צו א רבי'ן‪ ,‬איז‬ ‫‪49‬‬ ‫און ווען זיי האבן זיך צוריקגעקערט‬ ‫אמאל‪ ,‬ווען מאסן אידן זענען געקומען‬ ‫האט מען געמאכט א כעין יום טוב‬ ‫צו פארן צו די הייליגע הויפן פון די‬ ‫לכבודם‪ ,‬מ'האט זיי מקבל פנים געווען‬ ‫צדיקי הדורות‪ ,‬להיכתב ולהיחתם‬ ‫מיט פרייד און מ'איז געזעצן לאנגע‬ ‫בספרם של צדיקים גמורים‪ ,‬און צו‬ ‫שעה'ן‪ ,‬צו הערן אלעס וואס ער האט‬ ‫ממליך זיין דעם מלך מלכי המלכים‬ ‫מיטגעהאלטן אינעם רבי'נס הויף‪.‬‬ ‫אויף די גאנצע וועלט‪ ,‬ברוב עם הדרת‬ ‫דער טאג בוך שילדערט מט‬ ‫מלך‪ ,‬במקהלות חסידים ואנשי מעשה‪,‬‬ ‫ריכטיגע פארבן‪ ,‬די געפילן וואס האבן‬ ‫ווען על צבאם איז דער גדול עומד על‬ ‫באגלייט די "נסיעה" אויפן באן צום‬ ‫גבם‪ ,‬זייער באליבטער רבי זי"ע‪.‬‬ ‫רבי'ן‪ ,‬און בפרט ווען פארן שרייבער פון‬ ‫די שורות‪ ,‬איז עס געווען זיין ערשטע‬ ‫רייזע אין זיין לעבן מיט א באן‪.‬‬ ‫די רייזע מיט די‬ ‫ווי באוואוסט‪ ,‬איז אין פולין געווען‬ ‫ספעציעלע שינעס‪ ,‬וואס דערויף זענען‬ ‫'קאלייקע' און‬ ‫ספר אמרי אלימלך פון הרה"ק מגרודזשיסק זצוק"ל‬ ‫געפארן קלענערע באנען‪ .‬די בארימטע‬ ‫צווישן זיי איז די "קאלייקע"‪ ,‬וואס‬ ‫די אכסניא אין‬ ‫האט געפירט טויזנטער חסידים פון‬ ‫ווארשע קיין גור‪.‬‬ ‫די 'סטאנציע'‬ ‫ווי עס שיינט פון די פארצייכענונגען‪,‬‬ ‫אין די טעג פון ערב יום טוב און די‬ ‫האט אונזער טאג בוך פארפאסער‬ ‫הייליגע טעג‪ ,‬זענען די וואגאנען פון די‬ ‫מיטן נאמען א‪.‬י‪.‬ש‪ .‬זיך געפירט אין די‬ ‫"קאלייקע" פול געפאקט געווען מיט‬ ‫בארימטע שיטה וואס איז דאן געווען‬ ‫חסידים‪ ,‬אנגעטון אין יום טוב'דיגע‬ ‫איינגעפירט אין פארשידענע קהילות‪,‬‬ ‫מלבושים‪ ,‬און פארטון אין לערנען און‬ ‫וואו די בני הקהילה האבן נישט געהאט‬ ‫אין חסיד'ישע שמועסן‪ ,‬אזש דאס‬ ‫גענוג געלט אויף די אויסגאבן פון די‬ ‫האט אויסגעזען ווי א חסיד'ישער‬ ‫נסיעה צום רבי'ן‪.‬‬ ‫ביהמ"ד בזעיר אנפין‪.‬‬ ‫וועגן דעם איז געווען א ספעציעלע‬ ‫אין יאר תרצ"ד האט די רעגירונג‬ ‫קאסע וואו מ'פלעגט צוזאמנעמען‬ ‫פרובירט צו פארבאטן אויף אידן צו‬ ‫געלט‪ ,‬און ווען עס האט זיך שוין‬ ‫פארן מיט די "קאלייקע" באן‪ ,‬מיטן‬ ‫אנגעקליבן גענוג געלט אין די קאסע‪,‬‬ ‫אויסרייד אז די מאסן חסידים וואס‬ ‫פלעגט מען שיקן איינעם פון די‬ ‫שטופן זיך אריין אין די וואגאנען‪,‬‬ ‫איינוואוינער אין שטאט‪ ,‬וועלכער‬ ‫בריוו בכתב יד קדשו פון הרה"ק מגרודזשיסק זצוק"ל‬ ‫פארשפרייטן קרענק און מגיפות ל"ע‪.‬‬ ‫האט געוואונען דעם גורל‪ ,‬וואס איז‬ ‫אבער ווי ס'איז אדורך צוויי וואכן‪,‬‬ ‫געפארן די לאנגע רייזע צום רבי'ן אין‬ ‫איז די גזירה בטל געווארן‪ ,‬דערנאך‬ ‫נאמען פון אלעמען‪.‬‬ ‫פינאנציעלער‬ ‫געפעפערטער‬ ‫א‬ ‫וואס די אויפזעער פון די באנען האבן‬ ‫אזוי איז צ‪.‬ב‪.‬ש‪ .‬געווען אין‬ ‫ביזנעסמאן‪ ,‬וועלכער איז אויפגענומען‬ ‫גע'טענה'ט‪ ,‬אז זיי האבן שאדן ריזיגע‬ ‫ליובאוויטש און אין אנדערע‬ ‫געוארן דורך די גבאים‪ ,‬האט‬ ‫סומעס געלט‪.‬‬ ‫חסיד'ישע מקומות‪ ,‬וואו מ'פלעגט‬ ‫באשטימט און באשלאסן‪ ,‬וואו יעדער‬ ‫פון צווישן די שורות פונעם טאג‬ ‫ספעציעל מכבד זיין דעם חסיד‪ ,‬וואס‬ ‫אינציגער וועט באקומען זיין אכסניא‬ ‫בוך‪ ,‬לערנען מיר אויך אסאך‪ ,‬וויאזוי‬ ‫האט זוכה געווען אינעם גורל‪ ,‬און איז‬ ‫און וויפל יעדער דארף באצאלן‪ .‬די‬ ‫עס האט אויסגעזען די אכסניות‪ ,‬וואס‬ ‫אויך געשטאנען נעבן דעם רבי'ן אויף‬ ‫דאזיגע אכסניות זענען אין פולין‬ ‫האבן אפגעווארט פאר די חסידים‪,‬‬ ‫די בימה ביי קריאת התורה‪.‬‬ ‫גערופן געווארן "סטאנציעס"‪.‬‬ ‫וועלכע זענען געקומען צו פארן אין די‬ ‫די דאזיגע חסידים וואס האבן‬ ‫מיט דעם‪ ,‬לויט ווי עס זעט אויס‬ ‫מאסן צום רבי'ן‪.‬‬ ‫זוכה געווען אינעם גורל‪ ,‬פלעגן‬ ‫פון צווישן די בלעטער פונעם טאג‬ ‫א ספעציעלער ארדענונג‬ ‫געווענליך אפשרייבן די שילדערונגען‬ ‫בוך‪ ,‬האבן די חסידים זעלבסט פאר‬ ‫האט געהערשט אויפן ארט‪ ,‬און‬ ‫פון זייער רייזע‪ ,‬פאר זייערע חברים‪,‬‬ ‫‪50‬‬ ‫א סעקונדע נישט געטראכט איבער‬ ‫די סטאנציעס און אויך איבער דאס‬ ‫נאכלעסיגקייט וואס האט דארט‬ ‫געהערשט‪ .‬זיי זענען געווען גליקליך‬ ‫און פרייליך אז זיי האבן די זכיה זיך צו‬ ‫מסתופף צו זיין בצל רבם ומאורם‪ ,‬און‬ ‫ווער האט דען צייט זיך אפצוגעבן מיט‬ ‫אזעלכע נישטיגע קלייניגקייטן‪...‬‬ ‫דער טאג בוך איז געשריבן געווארן‬ ‫דורך א יונגער בחור‪ ,‬וואס האט‬ ‫געלערנט ביי א איד א תלמיד חכם‪,‬‬ ‫הגאון רבי אברהם בארענשטיין זצ"ל‬ ‫מו"ץ אין שטאט בראזשין‪ ,‬וועלכער‬ ‫איז געווען בארימט אלס גאון און‬ ‫מרביץ תורה‪ ,‬און איז אויך געווען א‬ ‫גראדזשיסקער חסיד‪" .‬עטליכע מאל‬ ‫אין יאר‪ ,‬פלעגט ער קומען צו פארן קיין‬ ‫און אריבער די באן סטאנציע ווארטן‬ ‫קאנדאקטאר איז נאר אריבער און עס‬ ‫גראדזשיסק צו באזוכן דעם רבי'ן‪ ,‬און‬ ‫שוין אפ אין די פינסטערניש פון די‬ ‫האט זיך פארענדיגט דאס איבערקוקן‬ ‫אויך איך האב געדארפט קומען קיין‬ ‫נאכט‪ ,‬וועגענער‪ ,‬א טייל קיין פאריסוב‬ ‫די טיקעטס‪ ,‬איז דער וואגאן פארקערט‬ ‫גראדזשיסק‪ ,‬דארט האט מיר איינער‬ ‫און א טייל קיין גור‪.‬‬ ‫געווארן פאר א שול‪ ,‬אויף תפילת‬ ‫אפגעווארט‪ ,‬מיר צו ברענגען קיין‬ ‫סליחות פון ערב ראש השנה‪.‬‬ ‫בראזשין און זיך שטעלן ביי אים צום‬ ‫ווען די זון האט אויפגעשיינט בין‬ ‫פארהער‪".‬‬ ‫איך אנגעקומען קיין פאריסוב‪ .‬ס'איז‬ ‫די באן האט אדורכגעשניטן מיט איר‬ ‫וואונדערליך‪ ,‬אין די צייט וואס איך‬ ‫ליכטיגקייט די געדיכטע פינסטערניש‬ ‫געדענק יעדע ריר און יעדע קליינע‬ ‫וואס רוהט אויף די פעלדער און‬ ‫סליחות‬ ‫באוועגונג פון די טעג וואס איך האב‬ ‫געוויילט אין גראדזשיסק‪ ,‬געדענק‬ ‫וועלדער‪ ,‬און אזוי‪ ,‬לויפנדיג האט זיך‬ ‫געהערט די הארץ‪-‬פאנגנדע ניגון 'נא כל‬ ‫אויפן באן‬ ‫איך אבער גארנישט פון די פיר טעג‬ ‫מידה נכונה‪ ,‬חלי פני מלכי בתחינה' ‪---‬‬ ‫לאמיר אלזא איבערגעבן דאס‬ ‫און צווישן זיי די טעג פון ראש השנה‪,‬‬ ‫ונפשי‪ ,‬א יונגער נפש פון א יונג קינד‪,‬‬ ‫פעדער פאר יענעם איד‪ ,‬און ליינען‬ ‫וואס איך האב זיך אויפגעהאלטן אין‬ ‫דרכה עוז‪...‬‬ ‫וואס ער האט געשריבן‪:‬‬ ‫פאריסוב‪ ,‬נישט דעם אויסזען פונעם‬ ‫די פילע חסיד'ישע גרופעס‪ ,‬וועלכע‬ ‫וועגן פריוואטע סיבות‪ ,‬בין איך‬ ‫בית המדרש‪ ,‬נישט די סדרי התפילה‬ ‫זענען געזעצן אין די וואגאנען און האבן‬ ‫נישט גראד געפארן קיין גראדזשיסק‪,‬‬ ‫און נישט פון די טויזנטער מתפללים‪.‬‬ ‫עוסק געווען אין דברי תורה אלס הכנה‬ ‫נאר דורך פאריסוב‪ ,‬וואו עס רוהט א‬ ‫דער עיקר זכרונות פאנגען זיך אן‬ ‫בעפארן אנקומען אל הקודש‪ ,‬האבן‬ ‫באוואוסטער רבי וואס איז געשעצט‬ ‫פונעם טאג וואס איך בין אנגעקומען‬ ‫נארוואס געענדיגט דאס דאווענען‬ ‫ביי טויזנטער חסידים‪ .‬ביז היינט לעבן‬ ‫קיין גראדזשיסק‪ ,‬אלעס געדענק איך‪,‬‬ ‫תפילת שחרית‪.‬‬ ‫אין מיר די געפילן פון די דאזיגע רייזע‪,‬‬ ‫גארנישט האב איך נישט פארגעסן‪.‬‬ ‫פון די טיפענישן פון די רענצלעך‬ ‫וואס איז אגב‪ ,‬געווען דאס ערשטע‬ ‫ווי עס שיינט איז עס אמת‪ ,‬וואס די‬ ‫זענען באלד ארויסגעצויגן געווארן‬ ‫מאל אין מיין לעבן וואס איך בין‬ ‫חסידים רופן אן 'שורש נשמה'‪...‬‬ ‫די בראנפן פלעשלעך און מ'האט זיך‬ ‫געפארן מיט א באן‪.‬‬ ‫געוואונטשן לחיים‪ ,‬מיט א כתיבה‬ ‫געווען איז עס די לעצטע נאכט‬ ‫א בערזע פון‬ ‫וחתימה טובה‪ ,‬און האלטנדיג אינמיטן‬ ‫פון יאר תרמ"ה‪ .‬דער וואגאן איז פול‬ ‫תורה ומצוות‬ ‫טרינקען און וואונטשן‪ ,‬האט מען‬ ‫שוין געהערט די אויסרופן איבער די‬ ‫געפאקט געווען מיט חסידים וואס‬ ‫פארן צו פארשידענע רבי'ס‪ ,‬איינער‬ ‫דער יונגער בחור שילדערט ווייטער‬ ‫'פולאווי' סטאנציע‪ ,‬ווען אסאך פון די‬ ‫קיין גור און אנדערע קיין פאריסוב‪ ,‬און‬ ‫מיט לעבעדיגע פארבן דעם היכל‬ ‫רייזנדע געזעגענען זיך און גייען אראפ‪,‬‬ ‫ווער צו די רבי'ס אויסער ווארשא‪ .‬דער‬ ‫‪51‬‬ ‫וואס אלס זייער פאסטן דארפן זיי‬ ‫פונעם צדיק‪ ,‬וואס האט געווירבלט‬ ‫פארבלייבן אין די ימים טובים טעג ביי‬ ‫מיט מענטשן אין די דאזיגע טעג פון‬ ‫זיי אין שטאט‪ ,‬כדי צו דרשנ'ען אין שול‬ ‫בין כסה לעשור‪ :‬דעם רבי'נס הויף אין‬ ‫און צו ענטפערן פאר די שואלים אין‬ ‫גראדזשיסק איז געווען גרויס‪ .‬ס'איז‬ ‫עניני החג‪ .‬דעמאלט פלעגן קומען די‬ ‫קעסטלדיג און ארומגענומען מיט‬ ‫אריות שבחבורה‪ :‬דער סקירניוויצער‬ ‫געביידעס כמעט פון אירע אלע פיר‬ ‫חתימת יד קדשו פון הייליגן צדיק‬ ‫רב וועלכער איז שפעטער געווארן דער‬ ‫זייטן‪.‬‬ ‫אסטראווצער רבי‪ ,‬הרב בארענשטיין‬ ‫אויפן מערב זייט וואס קומט ארויס‬ ‫פון בראזשין‪ ,‬וואס וועגן קנאה פון‬ ‫צו די גאס‪ ,‬פאנגט זיך אן די געביידע פון‬ ‫פון 'לובלין' וואס האט אין זיין לעבן‬ ‫חסידים איז ער געווען נאר דער מורה‬ ‫די שול‪ ,‬א גרויסע געביידע געבויט פון‬ ‫נישט געזען קיין 'געז' אדער א באן‪,‬‬ ‫הוראה אין די שטאט און נישט דער‬ ‫האלץ‪ ,‬וואס פארנעמט ארום טויזנט‬ ‫אריינגעפאלן‪...‬‬ ‫רב‪ .‬ער איז געווען זייער גרויס אין‬ ‫מעטער‪ .‬אויף די הייליגע טעג האט מען‬ ‫תורה און ווען איך האב געלערנט ביי‬ ‫צוגעלייגט אויפן גאנצן מזרח זייט אן‬ ‫אוועקגעגעבן‬ ‫אים‪ ,‬איז געשטאנען גרייט אין זיין‬ ‫ספרים שאפע אכצן גרויסע בענדער‬ ‫האלצערנע הייזקע‪ ,‬ווייל די שול איז צו‬ ‫קליין צו קענען ארייננעמען אלע געסט‪.‬‬ ‫פאר די 'נסיעה'‬ ‫אויף די מסכתות הש"ס‪ ,‬ארויסצוגעבן‬ ‫פאר די אידישע וועלט‪.‬‬ ‫אויסער דעם האט מען אראפגענומען‬ ‫א געוויסן טייל פון די דאך‪ ,‬וואס איז‬ ‫ארום די צוויי דאזיגע רבנים‪ ,‬פלעגן דעם גאנצן‬ ‫ארומגענומען מיט א באלקאן און דער‬ ‫פרחי נדן‪ ,‬און דער‬ ‫זיך צוזאמנעמען די בעלי תריסים‪,‬‬ ‫הוראה און סתם למדנים‪ ,‬און פלעגן זיך‬ ‫קול קומט אויך אן צו די מתפללים פון‬ ‫אויבן‪ .‬די מערב געביידעס ציען זיך‬ ‫ביינאכטוואסאון שווער האט‬ ‫מפלפל זיין בייטאג און‬ ‫איבערן ברייט פונעם בית המדרש‪ ,‬און‬ ‫געווארן אין נאך עפעס‬ ‫האבן מחדש געווען חידושי תורה‪,‬‬ ‫איז שפעטער פארשפרייט‬ ‫נעמען ארום די ווינקל פון דרום זייט‪,‬‬ ‫וועלכע גרעניצט זיך מיט די געביידעס‬ ‫וועלכע צוגעלייגט‪...‬‬ ‫אלע שטעט‪ ,‬דורך די יונגעלייט‬ ‫האבן זיך צוריק געקערט אהיים צו‬ ‫וזאת תורת החצר‪ ,‬פונעם‬ ‫אויף מזרח‪.‬‬ ‫איך בין אנגעקומען קיין גראדזשיסק‬ ‫זייערע שטיבער‪ ,‬ביים ענדע פון די ימי‬ ‫גראדזשיסק'ער רבי'ן‪ .‬געלט איז דארט‬ ‫אין די ערשטע טעג בין כסה לעשור‪,‬‬ ‫הרחמים והסליחות‪.‬‬ ‫נישט געווען‪ ,‬נישט קיין רייכטום און‬ ‫און איך בין באלד צוגעגאנגען צו די‬ ‫אין די טעג‪ ,‬פון פאר ראש השנה‬ ‫נישט קיין איבריגע פאטשקערייען‪.‬‬ ‫'סטאנציע'‪ ,‬וואו די געסט פון לובלין‬ ‫און בין כסה לעשור‪ ,‬האט דער בית‬ ‫אויך די שול איז ארעם פון אינדרויסן‬ ‫זענען איינגעשטאנען‪ .‬אויב האב איך‬ ‫המדרש‪ ,‬די בודקע און דער גאנצער‬ ‫אבער רייך מיט איר אינהאלט‪ .‬די לופט‬ ‫געזאגט 'סטאנציע'‪ ,‬איז דאס בלויז צו‬ ‫הויף‪ ,‬באקומען א גייסט פון 'א בערזע‬ ‫אין בית המדרש איז אנגעזאפט מיט‬ ‫פארשטיין געבן דעם אויער‪ ...‬אין לויף‬ ‫פאר תורה און מצוות'‪ .‬פארלעך‬ ‫תורה‪ .‬דברים כהווייתם‪.‬‬ ‫פון א גאנץ יאר זענען זיי נישט געווען‬ ‫און גרופעס זענען זיך מפלפל און‬ ‫איבערן גאנצן בית המדרש‪ ,‬אינעם‬ ‫און וועלן נישט זיין קיין אכסניות‪ .‬נאר‬ ‫מ'שמועסט אין מילי דאורייתא פון די‬ ‫בודקע און אויך אינעם הויף‪ ,‬האבן‬ ‫אויף די טעג פון די ימים טובים פלעגן‬ ‫זייט‪ ,‬און ספרים סוחרים‪ ,‬אתרוגים און‬ ‫שפאצירט צענדליגער חברותות‬ ‫די איינוואוינער אויסליידיגן די דירות‬ ‫לולבים שטייען ביי זייערע טישלעך‪,‬‬ ‫ארויף און אראפ‪ ,‬גרופעס שטייען‬ ‫פאר די חסידים וואס קומען מקבל זיין‬ ‫פון די אנדערע זייט‪.‬‬ ‫און אלע זענען פארטון אין פלפולא‬ ‫פני רבם אין די הייליגע טעג‪.‬‬ ‫פון די זייט האנדלט מען מיט די‬ ‫דאורייתא‪ .‬די נעמען פון פוסקים און‬ ‫א ספעציעלע חשיבות האבן געהאט‬ ‫קליענטן וואס דינגען זיך אויף די פרייזן‪,‬‬ ‫שיטות אין ש"ס‪ ,‬סברות און הלכות‬ ‫די נידעריגע הייזער ביי די חסידים; זיי‬ ‫ווייל אינעם בודזשעט פון די רייזע צום‬ ‫שוועבן אין די לופט‪ ,‬און ס'איז אויך‬ ‫זענען געווען אין א גרויסן ברייטן הויף‪,‬‬ ‫רבי'ן‪ ,‬האט מען אויך אריינגענומען אין‬ ‫דא ווען עס ווערט אויפגעכאפט ביי אן‬ ‫פארמאכט פון אלע זייטן‪ ,‬און האבן זיך‬ ‫חשבון צו קויפן ספרים‪ ,‬אתרוגים און‬ ‫הערנדע אויער וואס האט ניטאמאל א‬ ‫געגרעניצט מיטן רבי'נס הויף‪ ,‬ווען נאר‬ ‫לולבים און אויך לאנגע לולקעס צום‬ ‫באגריף אין די ענינים וואס ווערן דא‬ ‫א צוים וואס די מערהייט דערפון איז‬ ‫רויכערן‪ .‬און צו אט דעם לופט‪ ,‬בין איך‬ ‫באהאנדלט‪.‬‬ ‫געווען אפגעבראכן‪ ,‬האט אפגעטיילט‬ ‫אויך‪ ,‬א יונג קינד‪ ,‬א געבוירענער אין א‬ ‫אויף די לעצטע שבתים בעפאר‬ ‫צווישן זיי‪.‬‬ ‫קליינע פארשטופטע דערפל אין געגנט‬ ‫ראש השנה‪ ,‬פלעגן קומען די רבנים‬ ‫‪52‬‬ ‫אביסל פלוימען זאפט און א רעפטל‬ ‫שוועריגקייטן‪ ,‬אבי מ'זאל אנקומען צום‬ ‫מ'האט דארט געקענט זינגען און‬ ‫ברויט פאר א טאג‪ ,‬אויסער פרייטאג‬ ‫רבי'ן אויף די הייליגע טעג‪.‬‬ ‫טאנצן אן דעם וואס אין גאס זאל מען‬ ‫צונאכטס און שבת אינדערפרי‪ ,‬די טעג‬ ‫און אזוי שילדערט ער ווייטער‬ ‫אפילו וויסן דערפון‪ ,‬און דער עיקר‪ ,‬אז‬ ‫ווען דער רבי פראוועט דעם 'טיש' אין‬ ‫אינעם טאג בוך‪ :‬די 'סטאנציע' פלעגן‬ ‫מ'האט געקענט גיין צום רבי'ן אנגעטון‬ ‫בית המדרש‪ ,‬ווען דעמאלט באקומען‬ ‫דינגען די 'חלוצים'‪ ,‬די יונגעלייט וואס‬ ‫מיטן קאפטן און שטריימל אויפן‬ ‫זיי זייער ברויט פון רבי'נס שטוב‪...‬‬ ‫זענען געווען אויף קעסט ביי זייער‬ ‫קאפ‪ .‬און דאס איז נישט געווען קיין‬ ‫כאיל על אפיקי מים וכנפש עייפה‬ ‫שווער וואס פלעגן פעדערן צו קומען‪,‬‬ ‫קלייניגקייט‪ ,‬ווייל אין יענע צייטן‪ ,‬ווען‬ ‫בארץ הררים‪ ,‬האט זייער הארץ‬ ‫ווער פון ראש חודש אלול און ווער‬ ‫רוסלאנד האט געוועלטיגט אין פולין‪,‬‬ ‫געלעכצעט צום אנקום פון די חסידים‪,‬‬ ‫עטליכע טעג דערויף‪.‬‬ ‫האט א איד זיך נישט געטארט באווייזן‬ ‫די בעלי בתים פונעם 'שטיבל'‪ .‬די‬ ‫נישט גרינג איז זיי אנגעקומען די‬ ‫אויפן גאס‪ ,‬אנגעטון מיט א קאפטן‬ ‫ביזנעסלייט און אנשי המעשה וועלכע‬ ‫רייזע‪ ,‬ווייל בלויז איינער אין שטאט‪,‬‬ ‫און א שטריימל‪ .‬די פאליציי האט עס‬ ‫קענען נישט פארלאזן זייער ביזנעס און‬ ‫אן איידעם ביי א רייכן איד‪ ,‬איז געפארן‬ ‫שטרענג פורסירט אז עס זאל נישט‬ ‫קומען וויילן מיט די חסידים‪ ,‬די דאזיגע‬ ‫און האט געלעבט אין די טעג וואס‬ ‫געשען‪.‬‬ ‫קומען אן אין די פארטאגס שעה'ן פון‬ ‫ער האט געוויילט אין גראדזשיסק‪ ,‬אן‬ ‫דער טאג בוך שילדערט ווייטער‬ ‫ערב ראש השנה‪ .‬די ברענגען אביסל‬ ‫דעם וואס עס זאל אים עפעס פעלן‪.‬‬ ‫די אכסניות וואו די חסידים פלעגן‬ ‫געלט פון שטוב‪ ,‬פעקלעך קליידונג און‬ ‫ער האט אוועקגעגעבן פאר די רייזע‬ ‫איינשטיין‪ ,‬ווען פון די ווערטער לערנען‬ ‫אויך פארשידענע עסנווארג‪ ,‬געבעקס‬ ‫די מערהייט פון זיין 'נדוניא' געלט‪,‬‬ ‫מיר‪ ,‬אז די יונגע יונגעלייט האבן שוין‬ ‫און נאשערייען‪ ,‬אינאיינעם מיט א‬ ‫אויסער דעם וואס זיין שווער האט‬ ‫געפעדערט זייער קומען צום רבי'ן‪,‬‬ ‫התרגשות'דיגע בריוול פון די ב"ב און‬ ‫אים נאך צוגעלייגט‪...‬‬ ‫שוין פון אנפאנג חודש אלול‪ ,‬כדי צו‬ ‫די קינדער‪.‬‬ ‫די מערהייט זענען אבער‬ ‫וויילן ווי מער און לענגער בצל הקודש‬ ‫און מ'קען זאגן‪ ,‬לא היו ימים‬ ‫ארימעלייט‪ ,‬און אסאך מער ווי איין‬ ‫אין די דאזיגע געהויבענע טעג‪.‬‬ ‫טובים פאר די ארימע יונגעלייט אין‬ ‫טרער איז פארגאסן געווארן דורך די‬ ‫און טראץ וואס די מערהייט פון זיי‬ ‫גראדזשיסק‪ ,‬ווי די פיר טעג‪ ,‬די טעג‬ ‫אידן אז זיי גליסטן צו פארן צום רבי'ן‪,‬‬ ‫זענען געווען ביטערע ארימעלייט און‬ ‫פון ראש השנה און דער טאג בעפאר‬ ‫ביז ווען די פרוי האט ארויסגענומען‬ ‫האבן געלעבט חיי דחקות‪ ,‬אזש זיי‬ ‫און דערנאך‪ ,‬ווייל אין די טעג האט מען‬ ‫פון איר טאטן עטליכע רובל‪ ,‬וואס‬ ‫האבן קוים געהאט די געלט פאר די‬ ‫נישט דערקענט דעם ארימען צו דעם‬ ‫דעם גרויסן טייל האט די באן גענומען‬ ‫אויסגאבן פון די רייזע טיקעט‪ ,‬אבער‬ ‫רייכן‪ ,‬די רייכע און די ארימעלייט ווערן‬ ‫פארן זיי טראגן‪ ,‬און ס'איז נישט‬ ‫די בענקעניש און גלוסטעניש צום‬ ‫געשפייזט פון די פאראייניגטע קאסע‪,‬‬ ‫פארבליבן נאר זיך צו באגענוגן מיט‬ ‫הייליגן רבי'ן‪ ,‬האט איבערגעוואויגן אלע‬ ‫אן קיין צווישנשייד‪.‬‬ ‫דער 'אקונום'‬ ‫וואס האט‬ ‫געפירט די‬ ‫'סטאנציע'‬ ‫אונזער סטאנציע האט געהאט‬ ‫צוויי צימערן‪ ,‬א צימער אינעווייניג‬ ‫אין א צימער‪ ,‬אבער בלויז דער‬ ‫וואס‬ ‫צימער‪,‬‬ ‫אינעווייניגסטער‬ ‫איז אסאך קלענער געווען פונעם‬ ‫דרויסנדיגן צימער‪ ,‬האט געהערט‬ ‫פאר אונז‪ ,‬פאר די אידן פון לובלין‪.‬‬ ‫די דרויסנדיגע צימער איז געווען‬ ‫א הויז אין שטעטל גראדזשיסק‬ ‫פארדינגען פאר די געסט פון זשיררדוב‪,‬‬ ‫‪53‬‬ ‫ביידע אינאיינעם‪ ,‬ווייל פון די ערשטע‬ ‫וואס דער 'אקונום' האט זיי געמעגט‬ ‫אבער אויך אינעם אינעווייניגסטן‬ ‫מינוט וואס איך בין אריינגעפירט‬ ‫אריינברענגען און געבן פון די עסן‬ ‫צימער זענען געשטאנען נעבן די פיר‬ ‫געווארן צום רבי'ן און ער האט געגעבן‬ ‫וואס מ'האט איינגעקויפט‪ .‬צווישן די‬ ‫ווענט‪ ,‬פיר בעטן‪.‬‬ ‫א בליק אויף מיר מיט זיינע שארפע‬ ‫יונגעלייט‪ ,‬זענען געווען אזעלכע וואס‬ ‫בלויז די עלטערע אידן זענען‬ ‫אויגן‪ ,‬בין איך געווארן צוגעבינדן צו‬ ‫פאר גרויס זארג אויף זייער פלאץ‬ ‫געשלאפן אויף בעטן‪ ,‬און מיט דעם‪,‬‬ ‫אים מיט אזא פייערדיגן קשר פון הערע‬ ‫אונטערן רבי'נס בענקל‪ ,‬אז מ'וועט‬ ‫האבן זיי זיך אויך געדארפט איינטיילן‬ ‫און שעצונג‪ ,‬וואס איך האב נישט‬ ‫זיי עס אוועקכאפן‪ ,‬האבן זיי נישט‬ ‫מיט די שעה'ן‪ ,‬יעדע צוויי אידן מיטן‬ ‫געפילט‪ ,‬נישט אין פאריסוב און נישט‬ ‫פארלאזט דעם ארט‪ ,‬פון תפילת מנחה‬ ‫זעלבן בעט‪ .‬אבער פאר די בחורים און‬ ‫ביים רבי'ן‪ ,‬וואס מיין טאטע פלעגט‬ ‫ביז נאכן ענדיגן די סעודה ביים 'טיש'‪,‬‬ ‫יונגעלייט‪ ,‬האט מען אריינגעברענגט‬ ‫אים באזוכן און מיר אויך מיטנעמען‪.‬‬ ‫וואס איז אפגעראכטן געווארן אין‬ ‫פעקלעך מיט שטרוי און מ'האט עס‬ ‫דער רבי האט זיך געוואונדערט‬ ‫בית המדרש און דער רבי איז געזעצן‬ ‫אויסגעשפריט אויף דער ערד און דאס‬ ‫צו הערן אז מ'ברענגט מיר צום מורה‬ ‫בראש‪.‬‬ ‫איז געווען אונזער געלעגער‪ ...‬ארום‬ ‫הוראה פון בראזשין צו לערנען תורה‪,‬‬ ‫דער 'אקונום' האט זיך אויך‬ ‫צוואנציג מענטשן און נאך מער‪ ,‬זענען‬ ‫'ער איז דאך א קליין קינד און רבי‬ ‫געזארגט‪ ,‬אז ווען די יונגעלייט און‬ ‫געשלאפן אין איין צימער‪ .‬מיר האבן‬ ‫אברהמ'לע איז א גדול בתורה?' און‬ ‫בחורים קומען אהיים נאך חצות‬ ‫נישט געשפירט קיין צושטופעניש‬ ‫וועגן דעם‪ ,‬ווען איך האב זיך צוריק‬ ‫הלילה‪ ,‬זאל זייער מאלצייט אדער‬ ‫און נישט קיין פארשטיקטע לופט‪ .‬די‬ ‫געקערט פונעם פארהער‪ ,‬וואס איך‬ ‫יו"ט'דיגע סעודה זיין צוגערייט און‬ ‫נאכט איז אדורך אויף אונז מיט א זיסן‬ ‫בין אדורך מיט הצלחה‪ ,‬איז מיין כבוד‬ ‫אוועקגעלייגט פאר זיי"‪.‬‬ ‫שלאף‪...‬‬ ‫געוואקסן אין די אויגן פונעם רבי'ן‬ ‫אין די פריע פארטאג'ס שעה'ן‬ ‫זצ"ל און ער האט מיר זייער שטארק‬ ‫מקרב געווען‪.‬‬ ‫פלוצים א‬ ‫פון ערב ראש השנה האבן זיך שוין‬ ‫געפינען די מערהייט פון די געסט‪,‬‬ ‫אינצווישן זענען אדורך די טעג פון‬ ‫וויי געשריי‪,‬‬ ‫און בלויז די פוילע זענען אנגעקומען‬ ‫בין כסה לעשור‪ .‬אום ערב יום הכיפורים‬ ‫זענען מיר‪ ,‬ווי פארשטענדליך‪ ,‬געווען‬ ‫וואס האט זיך‬ ‫צוויי אזייגער מיטאג צייט‪ .‬און וועגן‬ ‫דעם‪ ,‬נאך תפילת 'זכור ברית' איז‬ ‫פארנומען אויך מיטן מצוות האכילה‪,‬‬ ‫די מצוות היום און אויך מיט די‬ ‫ארויסגעריסן‬ ‫איינער אויפגענומען געווארן אלס‬ ‫דער 'אקונום' (פינאנציאלער אויפזעער) פון‬ ‫צוגרייטונגען צום הייליגן טאג‪.‬‬ ‫פונעם רבי'נס‬ ‫די סטאנציע‪ ,‬און ער האט באקומען‬ ‫פארנאכטס האט מען מיר גענומען‬ ‫אין בית המדרש און מ'האט מיר‬ ‫מויל‪...‬‬ ‫צוויי געהילפן פון די יונגע געסט‪ .‬די‬ ‫פריוועליגיעס פונעם 'אקונום' זענען‬ ‫אוועקגעשטעלט אויף א באנק‪ .‬די‬ ‫אלס א יונגער בחור וועלכער האט‬ ‫געווען ברייטע‪ ,‬ער האט אפגעשאצט‬ ‫בענק אין בית המדרש זענען געווען‬ ‫נאך בעפאר דעם אין זיין לעבן נישט‬ ‫אלע געסט וויפיל זיי וועלן געבן פאר‬ ‫צוטיילט אין צוויי‪ ,‬ס'איז געווען‬ ‫געזען און נישט געוואוסט וואס עס‬ ‫די אויסגאבן פון די דירה און דאס עסן‪,‬‬ ‫אן אינעווייניגסטע טייל און א‬ ‫מיינט א חסיד'ישער הויף און וויאזוי‬ ‫דער רייכער האט געגעבן מער און דער‬ ‫דרויסנדיגע טייל‪ ,‬און א האלצערנע‬ ‫גייט אן די ווירטשאפט‪ ,‬האט די הייליגע‬ ‫ארימער ווייניגער‪ ,‬העשיר ירבה‪ ,‬והדל‬ ‫מחיצה האט אפגעטיילט צווישן זיי‪ .‬די‬ ‫געשטאלט פון הרה"ק מגראדזשיסק‬ ‫ימעיט‪ ,‬און ס'איז אויך געווען אזעלכע‬ ‫אינעווייניגטסע טייל איז געווען צום‬ ‫זי"ע איבערגעלאזט אויף אים‪ ,‬גאר‬ ‫וועלכע האבן גארנישט געגעבן און‬ ‫זיצן דערויף פאר די מכובד'יגע חסידים‪,‬‬ ‫א שטארקן הייליגן רושם‪ ,‬וואס איז‬ ‫זענען פריי געווען פון יעדן אפצאל‪.‬‬ ‫וועלכע האבן געהאט די פריוועליגיע‬ ‫פארבליבן אויך נאך צענדליגער יארן‪,‬‬ ‫די געהילפן וואס זענען געשטאנען‬ ‫צו זיצן ביים טיש‪ ,‬און די הינטערשטע‬ ‫ווען ער האט ארויסגעגעבן דעם טאג‬ ‫צו זיין רעכטע האנט‪ ,‬זענען געגאנגען‬ ‫טייל איז געווען געמאכט צו שטיין‬ ‫בוך‪ ,‬מיט א פרישקייט וואס האט נישט‬ ‫אין מארק און געברענגט פלייש און‬ ‫דערויף פאר די יונגע יונגעלייט‪ ,‬וועלכע‬ ‫פארלוירן דעם אמאליגן טעם‪.‬‬ ‫פיש און אנדערע עסנווארג‪ .‬עס זענען‬ ‫האבן נישט געהאט קיין זיץ‪ .‬מיר האט‬ ‫און אזוי שרייבט ער דארטן‪:‬‬ ‫געווען געציילטע רייכע אידן וואס‬ ‫מען ארויפגעשטעלט אויף אזא באנק‬ ‫איך ווייס נישט צי דער גאנצער‬ ‫פלעגן איינשטיין אין האטעל‪ ,‬אבער‬ ‫פון די הינטערשטע טייל‪.‬‬ ‫לעבאהאפטער חסיד'ישער געווירבל‪,‬‬ ‫זיי האבן אויך געדארפט געבן וויפיל‬ ‫דער בית המדרש איז געוען‬ ‫דאס האט געפאנגען מיין הארץ‪ ,‬אדער‬ ‫מ'האט ארויפגעלייגט אויף זיי‪.‬‬ ‫פול געפאקט‪ .‬די מתפללים זענען‬ ‫די ליכטיגע צורה פון דעם רבי'ן‪ ,‬אדער‬ ‫"עס זענען אויך געווען געסט‬ ‫‪54‬‬ ‫געשטאנען צוזאמגעדרוקט און מ'האט‬ ‫געזאגט די 'תפילה זכה' מיט בכיות און‬ ‫קרעכצן‪ .‬פלוצים איז אויפאיינמאל‬ ‫געווארן א שטילקייט אין בית המדרש‬ ‫און בלויז דינע און איידעלע קלאנגען‬ ‫האבן זיך געהערט אינעם היכל‪ .‬אסאך‬ ‫קלאנגען וואס האט געשפאלטן די‬ ‫שטילקייט‪.‬‬ ‫איך האב נישט געוואוסט פון וואו‬ ‫קומען פלוצים די קלאנגען‪ .‬געווען‬ ‫זענען עס די קלאנגען פון די גאלדענע‬ ‫גלעקלעך פון די קרוינען אויף די ספרי‬ ‫תורה‪ ,‬וואס מ'האט ארויסגענומען‬ ‫פון ארון הקודש בעפאר 'כל נדרי'‪.‬‬ ‫אבער איך האב נישט געזען‪ ,‬נישט‬ ‫‪National Library of Israel‬‬ ‫א ספר וואס האט געהערט פארן בית החסידים פון גרודזשיסק‬ ‫די ספרים און נישט זייערע קרוינען‬ ‫‪, 03.04.1892, page 2‬הצפירה ‪Ha-Zfira -‬‬ ‫און די הונדערטער גלעקלעך דערויף‪.‬‬ ‫די מחיצה האט מיר דאס אלעס‬ ‫פארשטעלט צו זען‪ ,‬און טראץ די‬ ‫זיסקייט און איידלקייט וואס איז ארויס‬ ‫פון דעם קול‪ ,‬האט עס געווארפן אויף‬ ‫מיר אזא מין פחד און אנגסט‪ ...‬דער‬ ‫סוד פון די קלאנגען האט ערוועקט‬ ‫דעם איידעלן קינדערישן נפש‪ .‬ומקור‬ ‫טהור ממנו יהלכו‪.‬‬ ‫פלוצים א וויי געשריי‪ ,‬וואס האט זיך‬ ‫ארויסגעריסן פונעם רבי'נס מויל‪ ,‬האט‬ ‫געלעכערט די שטילקייט‪' :‬טאטע! מיר‬ ‫זענען פארזינקען אין בלאטע! טאטע!‬ ‫ראטעווע אונז! העלף אונז‪ ,‬הושענא!'‬ ‫א געשריי האט זיך ארויסגעלאזט אויך‬ ‫פון מיין מויל‪ .‬דער טיר הינטער מיר‬ ‫באריכט אין די בלעטלעך איבערן פטירה פונעם צדיק‬ ‫האט זיך געעפנט און איך האב מיך‬ ‫געטראפן אינעם בודקע‪...‬‬ ‫אויך אויפצומארגנס האט דער‬ ‫פון יענעם יאר און ווייטער‪ ,‬האט ער‬ ‫עטליכע מאל דאס ווארט 'אחרי‬ ‫שרייבער פון די שורות‪ ,‬זוכה געווען‬ ‫שוין פון פאראויס געוואוסט‪ ,‬וואס ער‬ ‫מות' און דער גאנצער ציבור האט‬ ‫מיטצוהאלטן און צוזען דעם עבודת‬ ‫האט צו טון ווען עס קומען צו גיין די‬ ‫אויסגעבראכן אין א יאמערליכן‬ ‫הקודש לפני ולפנים‪ ,‬בבואו לכפר על‬ ‫ימי הרחמים והסליחות‪ ,‬און ווי דער‬ ‫בני ישראל‪ :‬ספעציעל האט געהערשט‬ ‫געוויין‪...‬‬ ‫א געוואלדיגע התעוררות אין שול‬ ‫טאג בוך פארענדיגט זיך‪ :‬זינט דאן ביז‬ ‫די הייליגע עבודה פון הרה"ק‬ ‫ביי קריאת התורה‪ ,‬ווייל הרה"ק‬ ‫די פטירה פון דעם רבי'ן זצ"ל‪ ,‬האב‬ ‫רבי אלימלך פון גראדזשיסק זי"ע‪,‬‬ ‫מגראדזשיסק האט זיך געפירט אליינס‬ ‫איך נישט פארפעלט קיין ראש השנה‬ ‫האט טיף טיף אריינגעגראבן אין די‬ ‫צו ליינען די קריאה אום יום הכיפורים‪,‬‬ ‫און יום הכיפורים און צומאל אויך חג‬ ‫טיפעניש פון די הארץ פונעם יונגן‬ ‫און ווי ער האט נאר אנגעפאנגען צו‬ ‫הסוכות‪ ,‬פון צו זיין אין גראדזשיסק‪."...‬‬ ‫קינד‪ ,‬דער פארצייכענער פון די דאזיגע‬ ‫ליינען דעם ערשטן פסוק 'אחרי מות‬ ‫מי יתנני ירחי קדם‪.‬‬ ‫וואונדערליכע זכרונות‪ ,‬ווען זינט דאן‬ ‫שני בני אהרן'‪ ,‬האט ער איבערגעזאגט‬ ‫‪55‬‬ ‫שיקט אריין אייער בריוו צו‪:‬‬ ‫‪Unit 4 2a Northfield Road, N16 5RN‬‬ ‫ואלין מליא‬ ‫‪Fax: 020 3670 3882‬‬ ‫‪Tel: 020 39 815 815 Ext. 6‬‬ ‫‪Email: sbsbriven@gmail.com‬‬ ‫מענטשן איז אז ס'איז שווער צו טרינקען א רביעית פון בראנפן‪ ,‬און‬ ‫זייט מקיים ריכטיג השבת אבידה‬ ‫ממילא קוקט מען אויף די שיעור שתיה פון רוב מענטשן‪ ,‬און ער‬ ‫איך וויל מעורר זיין וועגן השבת אבידה‪.‬‬ ‫ברענגט כמה ראיות צו דעם‪ ,‬עיי"ש‪.‬‬ ‫אויב איר זעט אז איר האט בטעות אהיימגענומען איינעמ'ס זאך און‬ ‫ג‪ .‬ער שטעלט דארט צו נאך א סניף אז מ'זאל קענען אויף דעם מאכן‬ ‫ס'האט א נאמען‪ ,‬דאן זייטס ביטע אזוי מענטשליך און רוף יענעם אן‬ ‫א בורא נפשות‪ ,‬ווייל תוספות (ברכות ל"ט‪ .‬ד"ה ביצה) האט א ספק צי‬ ‫זאגן וועגן אייער טעות‪.‬‬ ‫בורא נפשות דארף בכלל א שיעור‪ ,‬אדער ס'איז גענוג אפילו אביסל‪.‬‬ ‫זייער אפט געשעט אז מענטשן טוישן אויף חפצים און מ'כאפט זיך א‬ ‫און אפילו מ'נעמט נישט אן אז מ'קען געווענליך מאכן בורא נפשות‬ ‫צייט שפעטער‪ .‬דאן לייגט מען עס צוריק אין שול פון וואו 'מ'מיינט'‬ ‫אויף פחות מכשיעור‪ ,‬איז עס אבער דאך א סניף‪ .‬נו‪ ,‬ממילא קען מען‬ ‫אז מ'האט עס גענומען‪ ,‬אבער אפט האט עס דער מענטש בכלל‬ ‫פארשטיין די היתר פון מאכן קידוש אויף ווייניגער פון א רביעית‬ ‫נישט דארט איבערגעלאזט און איר טוט גאר שאדן ווען איר לייגט‬ ‫בראנפן‪ ,‬ווייל א ברכה אחרונה און קידוש האבן די זעלבע דין‪[ .‬אבער‬ ‫עס דארט‪ ,‬ווייל דער מענטש ווייסט נישט צו זוכן דארט!‬ ‫מ'דארף צולייגן אז דער צווייטער סניף איז ביי קידוש נישטא‪].‬‬ ‫ביי מיר איז עס געשען פיל מאל‪ .‬איינמאל מיט א טייערע מאנטל‪,‬‬ ‫ד‪ .‬אבער דער חתם סופר און דער פרי מגדים אין משבצות זהב‪,‬‬ ‫ביים ערשטן טאג עס נוצן!‬ ‫צייכענען צו די מגן אברהם סימן ק"צ ס"ק ד'‪ ,‬און אזוי האלט אויך‬ ‫אסאך מאל קען אויסקומען גניבה פון השבת אבידה! נוץ שכל‪,‬‬ ‫דער אליה רבה‪ ,‬וואס שלאגט אפ אינגאנצן די טענה פון טורי זהב‪,‬‬ ‫זיי נישט פויל‪ ,‬ס'האט א נומער? האסט עס געריקט פון וואו ס'איז‬ ‫ווייל ס'איז דאך אוודאי דא אויך וויינען וואס זענען שטארק‪ ,‬אדער‬ ‫אריגינעל געווען? געב א רוף! דאס הייסט השבת אבידה‪.‬‬ ‫צום ביישפיל א רייכע טשיז‪-‬קעיק וואס מ'קען נישט עסן צופיל פון‬ ‫דעם און מיט אביסל ווערט מען שוין זאט פון דעם‪ ,‬און אפילו אזוי‬ ‫אגב‪ :‬ישר כח פאר די וואס מיען זיך יא און רופן ווען זיי זעען א חפץ ליגן‬ ‫דארף מען א גאנצע שיעור‪ ,‬ווייל די חכמים האבן נישט מחלק געווען‬ ‫א לאנגע צייט אויפן זעלבן פלאץ ‪ -‬דאס איז ריכטיג השבת אבידה!‬ ‫אין שיעורים‪ ,‬און אויב אזוי איז בראנפן נישט אנדערש און מ'דארף‬ ‫ישר כח פארן אריינשטעלן מיינע שורות‪.‬‬ ‫די גאנצע רביעית‪.‬‬ ‫י‪.‬ל‪.‬‬ ‫ה‪ .‬קומט דאך אויס פון דעם אז ס'איז א גרויסע טעות ביי די וועלט‬ ‫איבער מאכן קידוש אויף בראנפן‬ ‫וואס מאכט קידוש אויף בראנפן‪ ,‬ווייל די פשטות איז אז ווען ס'איז‬ ‫דא א מחלוקת פון טורי זהב מיט מגן אברהם פסק'נט מען ווי דער מגן‬ ‫לכבוד די חשוב'ע מערכת פון "שבת בשבתו"‬ ‫אברהם‪ ,‬און בפרט ביי אונז וואס איז אפילו נישט זיכער צי דער טורי‬ ‫קודם כל וויל איך אייך שטארק באדאנקען פאר אייער הערליכע‪,‬‬ ‫זהב אליינס איז מודה ביי דעם‪ ,‬אזוי ווי געשריבן סוף סעיף ג'‪.‬‬ ‫היימישע‪ ,‬אויסגעהאלטענע מאטריאל וואס איר שטעלט צו יעדע‬ ‫וואס איז אבער דא נאך א פראבלעם‪ ,‬דאס איז אז מ'מאכט די קידוש‬ ‫וואך‪ .‬ס'איז באמת הערליך שיין‪.‬‬ ‫פון א פלעסטיק לחיים גלעזל‪ .‬מ'דארף דאך פאר קידוש א כלי‪ ,‬און א‬ ‫און יעצט צום נושא‪ .‬איך וויל שרייבן וועגן אן ענין וואס גאר אסאך‬ ‫לחיים גלעזל וואס איז דיספאזעבל איז דאך זיכער נישט א כלי‪ ,‬קומט‬ ‫ווערן נכשל דערין‪ ,‬פשוט ווייל מ'זעט אז יענער טוט אזוי און יענער‬ ‫אויס אז אפילו מ'וועט זאגן אז דער טורי זהב האט געהאלטן אז ס'איז‬ ‫זעט אז יענער טוט אזוי‪ .‬דאס איז די ענין פון מאכן קידוש שבת‬ ‫גענוג מיט ווייניגער ווי א רביעית‪ ,‬און אפילו מ'וועט אזוי פסק'ענען‪,‬‬ ‫צופרי אין די בתי מדרשים אויף בראנפן און לחיים גלעזלעך‪ .‬לאמיר‬ ‫איז דאך אבער נאך אלץ נישט גוט וועגן די גלעזל איז נישט קיין כלי‪.‬‬ ‫אויסשמועסן די נושא וויאזוי עס קומט אויס להלכה‪.‬‬ ‫קומט אויס פון דאס אז ווען מען מאכט קידוש אויף ווייניגער ווי א‬ ‫א‪ .‬די בראנפן אליין איז נישט קיין פראבלעם‪ ,‬ווייל מ'מעג דאך מאכן‬ ‫רביעית‪ ,‬און כל שכן אין א פלעסטיק גלעזל‪ ,‬איז מען לכאורה נישט‬ ‫קידוש אויף בראנפן וואס איז חמר מדינה‪ .‬די פראבלעם איז אבער אז‬ ‫יוצא‪.‬‬ ‫ס'איז דאך ווייניגער ווי א רביעית‪ ,‬וואס איז נישט גענוג פאר קידוש‪.‬‬ ‫נ‪ .‬ב‪ .‬אבער דאס איז זיכער‪ ,‬אז אויב איינער מאכט יא קידוש אויף‬ ‫ב‪ .‬די היתר לכאורה נעמט זיך פון טורי זהב אורח חיים סימן ר"י‬ ‫ווייניגער ווי א רביעית‪ ,‬מוז ער דאך זיכער מאכן א בורא נפשות‪ ,‬ווייל‬ ‫סעיף קטן א'‪ ,‬וואס שרייבט דארט לגבי א בורא נפשות אויף בראנפן‬ ‫פון דארט נעמט זיך דאך די גאנצע הלכה‪...‬‬ ‫ווייניגער ווי א רביעית‪ ,‬אז אפילו ס'איז ווייניגער ווי א רביעית דארף‬ ‫יישר כח בכבוד רב‪ ,‬כל טוב והצלחה רבה‪.‬‬ ‫מען מאכן אויף דעם א בורא נפשות רבות‪ ,‬וויבאלד דער סדר פון‬ ‫‪56‬‬ ‫חמרא טבא‬ ‫די חסדים קומען מעורר צו זיין אויף די מעשים‬ ‫והיה כי יבואו עליך את כל הדברים הברכה והקללה‪.‬‬ ‫דער הייליגער בעל שם טוב הק' האט אמאל געזאגט די פאלגענדע משל‪.‬‬ ‫א קעניג פון א געוויסע מדינה האט זיך אין א טאג מיישב געווען אז אין די שטאט וואו ער וואוינט האט יעדער איינער געהערט‬ ‫איבער אים‪ ,‬איבער זיין קלוגשאפט און חכמה‪ .‬אבער אין די ווייטע שטעט‪ ,‬אין די קליינע דערפער‪ ,‬ווייסט קיין איינער נישט איבער‬ ‫אים‪.‬‬ ‫דער קעניג האט פארגעשלאגן אן עצה אז מען זאל לאזן אויסהאקן א שטיין אין זיין געשטעל‪ ,‬דער שטיין זאל מען ארומשיקן‬ ‫אין אלע קליינע שטעט‪ ,‬אז יעדער איינער אין די דערפער זאלן וויסן איבער אים‪ ,‬איבער זיין גרויסקייט‪.‬‬ ‫אין א געוויסער טאג האבן די אויסגעשניטענע שטיינער דערגרייכט צו א קליין דארף‪ .‬אין יענער דארף האט מען נישט געוואוסט‬ ‫איבער די גרויסקייט פון דעם קעניג‪ ,‬און ווען די שטיינער זענען אהין אנגעקומען איז אין שטאט געווען א דארפסמאן וועלכער האט‬ ‫זיך איינמאל אויפגערעגט און צובראכן דעם שטיין אויף שטיקער‪.‬‬ ‫האט מען איבערדערציילט פארן קעניג אז אין א ווייטע דארף האט א מענטש צובראכן זיין שטיין‪ .‬דער קעניג האט געהייסן מען‬ ‫זאל אהערברענגען דעם דארפסמאן‪.‬‬ ‫מען האט אים געלאזט ברענגען‪ ,‬און יעדער איז געווען זיכער אז דער קעניג וועט אים שטארק באשטראפן‪ .‬אבער אנשטאט‬ ‫דעם האט דער קעניג געהייסן מען זאל אים געבן א צימער‪ ,‬קליידער‪ ,‬עסנווארג און אויך א לערער וואס זאל אים אויסלערנען די‬ ‫תכסיסי המלוכה‪ .‬דער דארפסמאן האט אלעס געלערנט און ווי מער ער האט געלערנט האט ער אלץ בעסער פארשטאנען ווי‬ ‫גרויס איז געווען זיין זינד קעגן דעם קעניג‪.‬‬ ‫איין טאג‪ ,‬נאכן זיין א לענגערער צייט ביים קעניג אינדערהיים איז ער געקומען צום קעניג און מיט א געבויגענער קאפ איז ער‬ ‫געפאלן דעם קעניג צו די פיס‪ .‬ער האט אים געבעטן ער זאל אים מוחל זיין זאגנדיג אז ביז יעצט האט ער בכלל נישט געוואוסט וואס‬ ‫עס הייסט א קעניג‪ ,‬אבער יעצט זעט ער איין און ער בעט מחילה פון דעם קייזער‪.‬‬ ‫דער קעניג האט אים מוחל געווען און געזאגט פאר זיינע ארומיגע אז ווען ער שטראפט אים גלייך וואלט דער דארפסמאן נישט‬ ‫געוואוסט פארוואס עס קומט אים די עונשים‪ ,‬יעצט פארשטייט ער שוין‪.‬‬ ‫דער נמשל איז‪ ,‬אז אסאך מאל פארזינדיגט זיך א איד קעגן השי"ת‪ ,‬אבער עס קומט ווייל עס פעלט אים ישוב הדעת‪ .‬וועגן‬ ‫דעם געבט אים השי"ת א הרחבה‪ ,‬דורך די הרחבה הייבט ער אן משיג צו זיין די גרויסקייט און גוטסקייט פון השי"ת און שעמט‬ ‫זיך אליין איבער זיינע זינד‪.‬‬ ‫מען טאר אבער נישט פארגעסן וואס עס איז דער ציל‪.‬‬ ‫די בחינה איז מרומז דא אין פסוק‪ ,‬והיה כי יבואו עליך כל הדברים האלה הברכה והקללה – ווען ס'וועט קומען אויף דיר די אלע‬ ‫זאכן‪ ,‬פארגעס נישט אז אלעס איז מיטן מטרה פון ושבת עד ה' אלקיך זאלסט זיך אומקערן צו השי"ת ווייל דאס איז די סיבה צו‬ ‫די שפע‪.‬‬ ‫[כתר שם טוב]‬ ‫לעטר פתורא‬ ‫אז מען איז דבוק אין השי"ת קען מען בלייבן שטיין פאר השי"ת‬ ‫אתם נצבים היום‪.‬‬ ‫עס איז ידוע אז ווען השי"ת פלעגט זיך באווייזן פאר די נביאים‪ ,‬האבן די נביאים נישט געקענט בלייבן שטיין אויף זייערע פיס‪,‬‬ ‫נאר פלעגן אומפאלן פון די גרויסע התגלות וואס זיי האבן דאן זוכה געווען‪ .‬חז"ל זאגן אז חכם עדיף מנביא‪ .‬לויט דעם קומט אויס‬ ‫אז אפילו ווען דער נביא פאלט אראפ אויף די ערד קען דער חכם בלייבן שטיין‪ .‬די 'חכמה' פון א איד איז אז ער איז בוחר בטוב און‬ ‫איז מואס ברע‪ ,‬און דורכדעם ווערט ער דבוק אין השי"ת‪.‬‬ ‫די בחינה איז מרומז אין פסוק‪ ,‬אתם נצבים היום לפני ה' אלקיכם – איר שטייט דא און איר פאלט נישט אום‪ .‬ווייסט איר‬ ‫פארוואס? ווייל איר האט זיך געפירט בחכמה און א חכם איז עדיף מנביא‪ ,‬עס איז לפני ה' אלקיכם‪.‬‬ ‫[פאר לישרים]‬ ‫‪57‬‬ ‫פרשת‬ ‫תנשצפו"י‬ ‫"ו‬ ‫למען תספר‬ ‫די אידן האבן געדארפט ארבעטן פופצן שעה א טאג‪ ,‬מיט‬ ‫טייערע ליכטיגע קינדערלעך!‬ ‫א שרעקליכע רשעות האבן די נאציס ימ''ש געשלאגן די‬ ‫עס קומט דאך יעצט דער הייליגער יו"ט ראש השנה‪ ,‬לאמיר‬ ‫אויסגעמאטערטע אויסגעדארטע אויסגעהונגערטע פארפרוירענע‬ ‫ענק פארציילן א דראמאטישע געשיכטע וואס האט פאסירט נישט‬ ‫קאלטע אידן‪ ,‬געגעסן האבן זיי נאך אסאך ווייניגער ווי אונז באקומען‬ ‫צופיל יאר צוריק‪ ,‬אפילו נישט קיין הונדערט יאר צוריק‪ ,‬נאר אביסל‬ ‫שיריים פון א רבי‪ ...‬נאך אסאך ווייניגער פון דעם‪ .‬שרעקעדיגער פון‬ ‫מער ווי אכציג יאר צוריק‪ ,‬אוי אכציג יאר צוריק ברענגט צוריק צו‬ ‫שרעקעדיג‪.‬‬ ‫זייער שווערע צייטן‪ ,‬שרעקליך! קיינער וויל אפילו נישט טראכטן‬ ‫ווען זיי האבן געטראפן א שאלעכץ פון אן עפל האבן זיך‬ ‫פון יענע צייטן‪.‬‬ ‫ארומגעקריגט צוואנציג אידן אויף דעם‪ ,‬יעדער האט עס געוואלט‬ ‫עס איז נאך דא ממש געציילטע אידן וואס געדענקען יענע‬ ‫עסן‪ ,‬טרעפן א קארטאפל איז געווען אזוי ווי איינער וואס טרעפט‬ ‫צייטן‪ ,‬די רשעות'דיגע צייטן פון די צווייטע וועלט מלחמה‪ ,‬וואס‬ ‫אויפן גאס א דיאמאנט‪ ,‬מען האט זיך מחי' געווען‪.‬‬ ‫די רשעים די דייטשן ימח שמם האבן פארטיליגט זעקס מיליאן‬ ‫(מיין באבע ע"ה האט מיך פארציילט לעצטע יאר‪ ,‬זי האט‬ ‫אידן‪ ,‬אזויפיל רשעות‪ ,‬הי"ד‪ .‬אידן האבן זיך באהאלטן אין די סוע"ר‬ ‫געארבעט פאר די ווערמאכ"ט פאר די מיליטער‪ ,‬זי דערציילט אז‬ ‫אונטער די ערד‪ ,‬אין וועלדער‪ ,‬אין פעלדער‪ ,‬אין היילן‪ ,‬אין מייזן‬ ‫זי האט נישט געהאט קיין עסן פאר א לאנגע צייט‪ ,‬איין טאג אויפן‬ ‫לעכער זענען זיי געווען באהאלטן חדשים לאנג און אפילו יארן‪ ,‬זיי‬ ‫וועג אריין צו די ארבעט האט זי געשפירט ממש ווי זי שטארבט‪,‬‬ ‫האבן נישט געזען די ליכטיגקייט פון די זון‪ ,‬דאס זענען די אידן וואס‬ ‫זי איז דורך געגאנגען א פעלד‪ ,‬זי האט זיך אראפגעווארפן אויף די‬ ‫זיי האבן יא איבערגעלעבט‪ ,‬און נעבעך די אידן וואס האבן נישט‬ ‫ערד און האט אויפגעגעסן די גראז וואס איז געווען דארטן‪ ,‬זי זאגט‬ ‫איבערגעלעבט‪ ,‬זאלן רוען אין ליכטיגן גן עדן‪.‬‬ ‫אז "עס איז געווען א מחיה‪ ,‬עס האט געהאט די טעם פון גן עדן"‪,‬‬ ‫לאמיר אריבערגיין צו איינע פון די לאגערן וואו די אידן האבן‬ ‫נעבעך אזוי ווי בהמות האבן זיי געגעסן און נאך אסאך ערגער)‪.‬‬ ‫זייער שווער געארבעט‪ ,‬עס איז געווען אן ארבעטס לאגער‪,‬‬ ‫אין די ארבעטס לאגער האבן‬ ‫אינדרויסן איז געשטאנען א‬ ‫זיך געדרייט א גאנצע צייט‬ ‫גרויסן טאוול‪ :‬יודנלאגער‪ ,‬דאס‬ ‫די עס‪.‬עס‪ .‬טרופן דאס זענען‬ ‫איז טייטש א אידישע לאגער‪,‬‬ ‫נאצישע סאלדאטן‪ ,‬זייער זייער‬ ‫אידן האבן געדארפט זייער‬ ‫רשעות'דיגע סאדיסטן‪ ,‬זיי האבן‬ ‫שווער ארבעטן‪ ,‬יענע לאגער‬ ‫נישט געהאט קיין רחמנות אויף‬ ‫האבן זיי געדארפט פראדוצירן‬ ‫קיינעם‪ ,‬נישט געווען אזא זאך‬ ‫געווער פאר די מיליטער פאר‬ ‫אז מען זאל זיך בעטן ביי זיי און‬ ‫די רשעים פאר די נאציס ימח‬ ‫זיי זאלן נאכגעבן‪ ,‬איינער האט‬ ‫שמם‪ .‬אין די לאגער איז טאקע‬ ‫זיי געבעטן האבן זיי געגעבן א‬ ‫נישט געווען קיין תלי' מיט קיין‬ ‫קויל אין קאפ‪.‬‬ ‫גאז מיט אלע אנדערע וועגן‬ ‫די אידן וואס זענען‬ ‫וואס זיי פלעגן הרג'ענען אידן‬ ‫אנגעקומען דארטן אפילו זיי‬ ‫אבער די אידן האבן געארבעט‬ ‫זענען געווען שטארק ברייט און‬ ‫ביזן טויט‪ ,‬ביז זיי זענען נעבעך‬ ‫אזוי זענען זיי נעבעך געשלאפן‪ ,‬אין די באראקן ‪ -‬אויב מען קען עס רופן הויעך‪ ,‬האבן פארלוירן זייער‬ ‫צאמגעפאלן‪.‬‬ ‫געשלאפן‬ ‫‪58‬‬ ‫נאך עטליכע חדשים איז אנגעקומען א חשוב'ער איד צו דעם‬ ‫שנעל זייער כח‪ ,‬אין עטליכע חדשים זענען זיי אויסגעגאנגען ווי א‬ ‫ארבעטס לאגער‪ ,‬מען האט אים געמאכט ארבעטן זייער שווער‪ ,‬זיי‬ ‫לעכט וואס ברענט אויס‪ ,‬רחמנא ליצלן‪ .‬אויף זייער פלאץ וואס זיי‬ ‫האבן געזען איינער איז זייער חשוב‪ ,‬אן ארויפגעקוקטער מענטש‬ ‫זענען נפטר געווארן לא עלינו‪ ,‬זענען געקומען א גאנצע פרישע‬ ‫האבן זיי אים שווערער געמאכט ארבעטן און אפילו מער געשלאגן‬ ‫טראנספארט פול מיט אידן א באן פול מיט אידן און זיי האבן אויך‬ ‫מיט א גרעסערע רשעות‪.‬‬ ‫געארבעט ביז זיי זענען נעבעך נפטר געווארן‪.‬‬ ‫דער איד האט געהייסן ר' שלמה‪ ,‬דער ר' שלמה האט‬ ‫אבער עטליכע אידן זענען איבערגעבליבן‪ ,‬אזוי ווי מען גייט אין‬ ‫מיטגעברענגט מיט זיך א באהאלטענע זאך‪ ,‬קיינער האט נישט‬ ‫אן אפגעשניטענע פעלד זעט מען עטליכע זאנגען זענען געבליבן‬ ‫געוואוסט וואס ליגט אין די באהאלטענע זאך‪ .‬עס איז געווארן צוויי‬ ‫אלע אנדערע זענען אפגעשניטן‪ ,‬עטליכע האבן איבערגעלעבט און‬ ‫טעג פאר ראש השנה זאגט ער פאר משה בונם דער שמש אינמיטן‬ ‫זענען איבערגעבליבן‪.‬‬ ‫די ארבעט‪ ,‬שמש איך וויל דיך עפעס זאגן‪...‬‬ ‫זיי האבן געהאלטן א סוד‬ ‫דו קענסט מיך נישט זאגן‪,‬‬ ‫באהאלטן וואס קיינער אין‬ ‫זעסט נישט די נאציס שטייען‬ ‫דעם גאנצן לאגער האט נישט‬ ‫אין די זייטן און קלאפן די‬ ‫געוואוסט‪ ,‬די דייטשן די נאציס‬ ‫ביינער‪ ,‬א רגע וואס מען גייט‬ ‫אוודאי נישט‪ ,‬זיי האבן געהאט‬ ‫סטאפן ארבעטן וועלן זיי אונז‬ ‫זייער זייער אן אלטע און א‬ ‫הרג'ענען‪.‬‬ ‫הייליגע ספר תורה‪ ,‬די ספר‬ ‫ניין ניין‪ ,‬נייג צו דיין אויער‬ ‫תורה איז נאך געקומען פון‬ ‫בשעת'ן ארבעטן‪ ,‬מען וועט‬ ‫שפאניע‪ ,‬דער ספר תורה האט‬ ‫ווייטער ארבעטן‪ ,‬זיי וועלן נישט‬ ‫איבערגעלעבט די אינקוויזיציע‪,‬‬ ‫כאפן אפילו‪ ,‬איך וויל דיך זאגן א‬ ‫די רשעים די שפאנישע רשעים‪,‬‬ ‫סוד‪...‬‬ ‫עס איז געווען הונדערטער יאר‬ ‫זאג מיך יעצט נישט קיין‬ ‫אלט‪ ,‬דאס האט געברענגט‬ ‫סוד וועסט מיך זאגן ביינאכט‬ ‫זייער אן אלטער פוילישער רב‪,‬‬ ‫ווען מען ליגט שוין אין די‬ ‫אן אור אלטע ספר תורה האט דער איד מיט געברענגט אינעם לאגער‬ ‫און דער רב איז געווען זייער‬ ‫באראקן‪( ,‬די געביידעס וואו זיי‬ ‫אלט זייער אויסגעדארט און‬ ‫זענען געשלאפן האט געהייסן‬ ‫ער האט געלעבט אין די לאגער‪.‬‬ ‫באראקן‪ ,‬ס'געווען אזעלכע‬ ‫קיינער האט נישט פארשטאנען‬ ‫ברעטער און דארטן זענען זיי‬ ‫פארוואס דער אלטער איד גייט‬ ‫געשלאפן)‪ ,‬דארטן וועסטו מיך‬ ‫אן‪ ,‬ווי אזוי עס איז מעגליך‪,‬‬ ‫זאגן דעם סוד‪.‬‬ ‫קיינער האט נישט געוואוסט אז‬ ‫שוין‪ ,‬ר' שלמה האט זיך‬ ‫ער האט א באהאלטענע ספר‬ ‫איינגעהאלטן ביז ביינאכט‪,‬‬ ‫תורה וואס ער מוז איבערגעבן‬ ‫ביינאכט ענדליך נאך פופצן‬ ‫דעם סוד פאר א צווייטן ווייל‬ ‫שעה ארבעטן זענען די‬ ‫אויב נישט‪ ,‬וועט עס אינגאנצן‬ ‫הונגעריגע‬ ‫אויסגעדארטע‬ ‫פארלוירן ווערן‪ .‬דער איד איז‬ ‫געגאנגען‬ ‫זיך‬ ‫אידעלעך‬ ‫דורך געגאנגען די גאנצע לאגער‪.‬‬ ‫אראפלייגן‪.‬‬ ‫דער אלטער רב האט‬ ‫די רשעים האבן געשריגן‪,‬‬ ‫געשפירט אז ער האלט מער‬ ‫נישט אויס‪ ,‬האט ער עס דאס זענען קליינע באראקן וואו מען האט געהאט ביינאכט אפאר מינוט שטיל זאל זיין! קיין מאק!‬ ‫וועמען אונז כאפן רעדן עפעס‬ ‫א דאך איבער'ן קאפ‬ ‫איבערגעגעבן פאר משה‬ ‫א ווארט אויפן פלאץ וועט ער‬ ‫בונם‪ .‬משה בונם איז געווען א‬ ‫גע'הרג'עט ווערן‪ ,‬א קויל‪ ,‬און‬ ‫שמש אין א שטעטל אין פוילן‪,‬‬ ‫ער בלייבט ליגן אין דעם באראק‪.‬‬ ‫האט ער עס איבערגעגעבן פאר משה בונם‪ ,‬משה בונם האט זיך‬ ‫ר' שלמה טראכט איך מוז דאך אבער פארציילן פאר משה‬ ‫ארומגעדרייט אין די לאגער אזוי ווי א שמש‪ ,‬אמאל אמאל האבן‬ ‫בונם וואס איך באהאלט‪ ,‬ער האט זיך געטוישט זיין בעט מיט א‬ ‫די אידן באהאלטענערהייט שנעלערהייט געמאכט א מנין און‬ ‫צווייטן וואס איז געווען ממש נעבן משה בונם‪ ,‬נאכדעם וואס עס‬ ‫דער שמש האט קעיר גענומען פון די מנין מיט א מסירות נפש‪,‬‬ ‫איז שוין דורך געגאנגען א גאנצע שעה און די נאציס זענען שוין‬ ‫די ספר תורה האט ער איין מאל ארויסגענומען עס איז געווען‬ ‫אוועקגעגאנגען האט ער געשריגן שטילערהייט‪ :‬משה בונם! משה‬ ‫א דאנערשטאג‪ ,‬איך האב א ספר תורה וואס קומט נאך פון די‬ ‫בונם!!‬ ‫שפאנישע רוצחים וואס האט דורכגעלעבט נאך אין די שפאנישע‬ ‫אינקוויזיציע‪ ,‬און די ספר תורה וועט איבערלעבן די נאצישע‬ ‫ששש‪ ...‬ששש‪..‬‬ ‫רשעימ'ס נעגל אויכעט‪ .‬מען האט געליינט אין דעם ספר תורה‪ ,‬די‬ ‫משה בונם איך דארף דיך עפעס זאגן‪.‬‬ ‫אידן האבן זיך אזוי געפריידט‪ ,‬זיי האבן זיך אויסגעוויינט ביים ספר‬ ‫אה! יא יא יא‪ ,‬וואס האסטו מיך געוואלט זאגן?‬ ‫תורה און אזוי האט מען עס צוריקבאהאלטן‪ ,‬קיינער האט נישט‬ ‫איך האב דא מיטגעברענגט‪ ,‬איך האב מיטגעברענגט‪ ,‬איך האב‬ ‫געוואוסט וואו די באהעלטעניש איז‪.‬‬ ‫‪59‬‬ ‫מיטגעברענגט א "שופר"!‬ ‫וואוו!! דו האסט א שופר??? דו ווייסט אז עס גייט זיין ראש‬ ‫השנה?‬ ‫יא יא דאס האב איך דיר געוואלט זאגן‪.‬‬ ‫איך וויל אז מען זאל זיך אפשמועסן ערגעץ אין דעם לאגער‬ ‫וואו מען זאל קומען בלאזן שופר אין צוויי טעג ארום‪ ,‬ווען עס גייט‬ ‫זיין ראש השנה‪ .‬משה בונם דו ביזט דאך דער שמש איז ווען דו‬ ‫גייסט יעדעם זאגן וועגן קריאת שמע און אנדערע זאכן‪ ,‬דו האסט‬ ‫זיך שוין דיינע וועגן‪ ,‬זאלסטו מודיע זיין אז אינמיטן די ארבעט‬ ‫איז נישט מעגליך אז מען זאל נעלם ווערן‪ ,‬אינמיטן טאג וועט מען‬ ‫נישט קענען בלאזן שופר‪ ,‬אבער ביינאכט‪ ,‬מארגן נאכט גייט דאך‬ ‫שוין זיין ראש השנה ביינאכט‪ ,‬וועט מען דעמאלט בלאזן שופר‪.‬‬ ‫אפילו אין די וועלדער זענען די רשעים אויסבאהאלטן‬ ‫איך קען נישט ווארטן‪ ,‬דו האסט א שופר‪ ,‬אקעי‪ ,‬דער שמש‬ ‫האט געזאגט‪ :‬שלמה געב מיך דעם שופר‪ ,‬איך האב זייער א גוטע‬ ‫באהעלטעניש וואו איך גיי עס באהאלטן‪ ,‬יעצט ביינאכט‪.‬‬ ‫שלמה נעמט ארויס די באהאלטענע שופר וואס איז געלעגן‬ ‫אריינגעגראבן אין די ערד אין זיין באראק אין די זאמד‪ ,‬ער געבט‬ ‫עס איבער פאר משה בונם‪ .‬משה בונם נעמט עס‪ ,‬שטילערהייט‪,‬‬ ‫מאכט אויף די טיר און ער גייט ארויס פון באראק‪ ,‬עס איז געווען‬ ‫חושך טונקל מען האט גארנישט געקענט זען‪ ,‬ער גייט‪ ,‬ממש מען‬ ‫האט געדארפט טאפן אין די פינסטערניש צו פילן וואו ער גייט‪,‬‬ ‫אז ער זאל נישט פאלן אויף די ערד און די נאציס זאלן אים נישט‬ ‫אנטרעפן מיט די שופר אין די האנט‪.‬‬ ‫ער איז געגאנגען שטיל‪ ,‬יעדער ריר וואס ער האט געהערט‬ ‫האט ער זיך אראפגעווארפן און זיך צוגעדעקט מיט וואס עס איז‬ ‫געלעגן אויף די ערד‪ .‬ער האט זייער שווער געאטעמט‪ ,‬ער האט‬ ‫זיך געמוזט איינהאלטן‪ ,‬אבער ער איז געגאנגען‪ ,‬ער איז געגאנגען‬ ‫ווייטער‪ ,‬און ער גייט נאך ווייטער און די נאציס האבן אים אפילו‬ ‫א בילד פון איינע פון די ברוטאלע ארבעטס לאגערן‬ ‫נישט באמערקט‪ ,‬ער לללויפט ארויס פון אונטער די טויער פון די‬ ‫לאגער‪ ,‬ער האט געמאכט א לאך ער לויפט שנעל אריין אין די וואלד‬ ‫ניין‪ ,‬זאגט משה בונם‪ ,‬אז אונז האבן די שופר וואס איז אנגעקומען‬ ‫און ער באהאלט דעם שופר נעבן דעם הייליגן ספר תורה‪ .‬ער לויפט‬ ‫על פי נס‪ ,‬וואס נארמאלערהייט האט מען גארנישט געקענט‬ ‫שנעל צוריק‪ ,‬קיינער האט אים נישט באמערקט‪ ,‬ער לויפט צוריק‬ ‫האבן אין די טאשן ווייל זיי האבן איבערגעטון אלע קליידער און‬ ‫שטאט‪ ...‬ס'האט געמאכט א גערודער‪,‬‬ ‫אריין‪ ,‬ער מאכט אויף די טיר ַ‬ ‫געגעבן זייערע שמאטע קליידער‪ ,‬דאס מיינט אז וואס מען האט‬ ‫ער הערט קלינגען פון דערווייטנס‪ ,‬א קויל איז שוין געפלויגן‪...‬‬ ‫אריינגעברענגט אין לאגער איז געווען א נס‪ ,‬עס איז נישט געווען‬ ‫ער איז שנעל אריינגעלאפן אין דעם באראק‪ ,‬זיך באהאלטן אין‬ ‫קיין אנדערע וועג ס'איז נישטא קיין טאשן גארנישט‪ ,‬און אז עס‬ ‫זיין בעט‪.‬‬ ‫איז אנגעקומען מוז מען מקיים זיין די מצוה‪ ,‬אונז גייען דאך סייווי‬ ‫עס איז נישט דורך געגאנגען צען סעקונדעס קומט אריין אן‬ ‫גאנץ מעגליך שטארבן אזוי ווי אלע אונזערע ברידער וואס שטארבן‬ ‫עס‪.‬עס‪ .‬מאן און פרעגט שטרענג‪ :‬ווער איז ארויסגעגאנגען פון זיין‬ ‫אויס‪ ,‬זאל מען כאטש מקיים זיין די מצוה פון תקיעת שופר‪.‬‬ ‫הא??‬ ‫בעט? ַ‬ ‫די אידן וואס זענען געווען דארטן האבן געזאגט‪ ,‬משה בונם‬ ‫דער אנדערער נאצי וואס איז געשטאנען נעבן אים רופט זיך אן‪,‬‬ ‫ביזט גערעכט‪ ,‬ביזט גערעכט‪ ,‬אונז וועלן מוזן היינט נאכט אלע אויף‬ ‫ניכט ארויסגעגאנגען פוּן בעט‪.‬‬ ‫שלאפן‪ ,‬זִ י זענען ִ‬ ‫שלאפן זִ י ַ‬ ‫זִ י ַ‬ ‫בלייבן‪ ,‬צוועלף אזייגער גייט מען מקיים זיין די מצוה פון תקיעת‬ ‫האב געהערט אימעצער‬ ‫האב געהערט א גערודער‪ ,‬איך ַ‬ ‫ניין‪ ,‬איך ַ‬ ‫שופר‪.‬‬ ‫עפענען די טיר‪.‬‬ ‫שלמה איז געווען א בעל תוקע ער פלעגט בלאזן אין זיין‬ ‫למעשה האט דער צווייטער געווינען‪ ,‬יעדער איז געבליבן לעבן‬ ‫פוילישע שול דארט וואו ער פלעגט דאווענען אלע יארן‪ ,‬דער‬ ‫און בחסדי ה' זענען די נאציס צוריק ארויסגעגאנגען‪.‬‬ ‫פאר‪ ,‬און אלע‬‫שמש וועט זיין דער בעל מקרא דער וואס זאגט ָ‬ ‫די נעקסטע אינדערפרי גלייך ווען מען האט געוועקט האט משה‬ ‫אידן וועלן זיך צוהערן‪.‬‬ ‫בונם מודיע געווען שטילערהייט פאר יעדן איינעם‪ :‬היינט ביינאכט‬ ‫די ארבעט‪-‬טאג אין לאגער איז געווען זייער שווער‪ ,‬ווייל די‬ ‫זאל קיינער נישט איינשלאפן ווען מען לייגט זיך שלאפן‪ ,‬ווייל מען‬ ‫רשעים האבן געזאגט אז נעכטן ביינאכט האבן זיי געהערט קולות‬ ‫גייט מקיים זיין די מצוה פון תקיעת שופר‪ .‬עס זענען געווען דארטן‬ ‫איינער זיך דרייען‪ ,‬און געווענליך אין אזא צייט פלעגן זיי הרג'ענען‬ ‫אידן וואס האבן געזאגט פאר משה בונם‪ ,‬ניין‪ ,‬אונז טארן נישט‬ ‫איינער‪ ,‬ביז איינער האט זיך מודה געווען‪ ,‬אבער דא האבן זיי‬ ‫איינשטעלן אונזער לעבן פאר די מצוה פון תקיעת שופר‪ ,‬מען גייט‬ ‫נאכגעגעבן און קיינעם נישט גע'הרג'עט אבער זיי האבן זיי געמאכט‬ ‫זיכער ארויסהערן די קול‪ ,‬די שופר מאכט דאך א גערודער‪ ,‬זיי וועלן‬ ‫ארבעטן שווער‪ ,‬אן קיין אויפהער אן קיין רחמנות‪.‬‬ ‫אונז כאפן און הרג'ענען‪ ,‬אלע‪ ,‬זיי וועלן נישט קיין רחמנות האבן‪.‬‬ ‫‪60‬‬ ‫אויפן גאס‪ ,‬ביים טויער איז פול‬ ‫נאך די גאנצע שווערע טאג‬ ‫מיט עס‪.‬עס‪ .‬אויסגעשפרייט וואס‬ ‫ארבעט‪ ,‬ענדליך די אלע אידעלעך‬ ‫זענען אויף די גאנצע נאכט גרייט‬ ‫קומען זיך שוין צוזאמען‪ ,‬לייגן‬ ‫צו כאפן איינעם וואס פרובירט‬ ‫זיך שוין אראפ אין די באראקן‪,‬‬ ‫זיך ארויסצורייסן)‪.‬‬ ‫מען גייט זיך שוין אויפפרישן די‬ ‫שששש‪ ...‬משה בונם זאגט‬ ‫ביינער‪ ,‬עס איז געווען שטיל‪...‬‬ ‫נו‪ ,‬ר' שלמה איר קענט מאכן די‬ ‫עס איז נישט געווען מעגליך צו‬ ‫ברכות‪ .‬ער מאכט די ברכות‪ ,‬ברוך‬ ‫רעדן אפילו‪ ,‬קיינער האט נישט‬ ‫אתה השם אלקינו מלך העולם‬ ‫גערעדט‪ ,‬אבער יעדער האט זיך‬ ‫אשר קדשנו במצותיו וצונו‬ ‫געדארפט האלטן אויף‪ ,‬זיי זענען‬ ‫לשמוע קול שופר‪ ,‬אלע אידן‬ ‫געווען אזוי אויסגעמוטשעט‪ ,‬עס‬ ‫האבן געענטפערט אמן!‬ ‫איז געווארן צוועלף אזייגער‪,‬‬ ‫משה בונם דער שמש איז‬ ‫ער האט געמאכט א שהחיינו;‬ ‫די דייטשע רשעים שטייען ביים טויער פונעם יודן ארבעטס לאגער‬ ‫ארומגעגאנגען צו אלע בעטן‪.‬‬ ‫געלויבט איז דער אויבערשטער‬ ‫אז מיר לעבן און מיר קענען‬ ‫זלמן זלמן‪ ,‬מען גייט הערן‬ ‫מקיים זיין די מצוה פון בלאזן‬ ‫תקיעת שופר‪.‬‬ ‫שופר‪.‬‬ ‫ברוך ברוך‪ ,‬מען גייט הערן‬ ‫אלע האבן געענטפערט‪ ,‬אמן!‬ ‫תקיעת שופר‪.‬‬ ‫און דער בעל מקרא זאגט‬ ‫אוי יוי‪ ,‬כ'בין דאך קוים‬ ‫פאר ר' שלמה דער בעל תוקע‪,‬‬ ‫איינגעשלאפן‪.‬‬ ‫"תקיעה!"‬ ‫אבער ס'איז א גרויסע מצוה‪.‬‬ ‫טווווווווו‪.....‬‬ ‫יא ביזט גערעכט‪ ,‬איך בין‬ ‫אפגעהילכט‬ ‫האט‬ ‫עס‬ ‫גרייט מקיים צו זיין די גרויסע‬ ‫און אפגעדונערט אין די‬ ‫מצוה‪.‬‬ ‫גאנצע באראק און עס האט‬ ‫זייער אסאך אנדערע אידן‬ ‫זיך ארויסגעהערט פון די‬ ‫זענען געליבן טאקע אויף און זיי‬ ‫שפאלטענעס פון די פארמאכטע‬ ‫האבן זיך צוגעגרייט פאר תקיעת‬ ‫פענסטערס‪ .‬אבער נאכדעם וואס‬ ‫זיך אדורך געשווערצט די געי''ט וואס נעמט ארים דער לאגער‬ ‫שופר‪ ,‬זיי האבן תשובה געטון‪.‬‬ ‫ער האט געענדיגט תקיעה האט‬ ‫שטילערהייט האבן זיך אלע‬ ‫דער בעל מקרא גלייך געזאגט‪,‬‬ ‫צאמגענומען ביי די עק פון די‬ ‫"שברים תרועה!"‬ ‫באראק‪ ,‬עס איז געווען שא שטיל‪,‬‬ ‫טו טו טו‪ ,‬ט ט ט ט ט ט ט ט ט‪.‬‬ ‫דער שמש האט שוין געהאט‬ ‫אינמיטן טאג ארויסגע'גנב'עט‬ ‫און ער האט נאכאלס‬ ‫דעם שופר פון וואלד‪ ,‬אינמיטן‬ ‫געקענט זאגן א תקיעה‪,‬‬ ‫ארבעט ווען ער האט זיך געדרייט‬ ‫טוווווווווווווווווווווווו‪...‬‬ ‫אינדרויסן פון די לאגער ווען ער‬ ‫"האלט!!!!!"‬ ‫ַ‬ ‫האט געדארפט ארבעטן האט ער‬ ‫עס האט זיך געגעבן א ברעך‬ ‫אויף א קונצליכע וועג באהאלטן‬ ‫אויף די טיר‪ ,‬עס קומען אריין‬ ‫די שופר‪ ,‬און יעצט האט ער‬ ‫אפאר נאציס און אפאר עס‪.‬עס‪.‬‬ ‫עס ארויסגענומען‪ ,‬ער האט עס‬ ‫חברה‪ ,‬אזעלכע באנדיטן!!!‬ ‫צוריקגעגעבן פאר ר' שלמה דער‬ ‫דאס??? זיי זענען‬ ‫וואס איז ַ‬ ‫ַ‬ ‫בעל תוקע‪.‬‬ ‫פארפלוכטע שפיאנען און זיי‬ ‫א העלדישע ''שופר'' וואס א איד האט גענוצט זייענדיג אונטער‬ ‫שלמה נעמט דעם שופר; אלע‬ ‫געבן צייכענעס פאר די ענגלישע‪,‬‬ ‫די נאצישע נעגל‪ ,‬און עס איבערגעלעבט ‪ -‬דער שופר ליגט היינט‬ ‫אידן זענען דא? יעדער איז אויף?‬ ‫אמעריקאנער אדער רוסישע‬ ‫צוטאגס אין ארץ ישראל‬ ‫יא! ברוך השם יעדער איז דא!‬ ‫מיליטער‪ ,‬זאלן וויסן וואו מיר‬ ‫געפונען זיך‪ ,‬פארדעם פייפן זיי‬ ‫זלמן רופט זיך אן‪ ,‬גלייך ווען‬ ‫אינמיטן די נאכט!‬ ‫דו בלאזט וועט מען גלייך ארויסהערן‪ ,‬די דייטשן זענען נישט ווייט‬ ‫פון דא‪.‬‬ ‫ערשטנס ווער פון אייך האט געפיפן? זאל ער שוין ארויסקומען!‬ ‫(געווענליך נאך א גאנצע טאג ארבעט פלעגן זיי אפזיצן און פרעסן‬ ‫אלע אידן וואס זענען געווען דארטן האבן אנגעהויבן צו‬ ‫הוליען און שיכור'ן‪ ,‬פארדעם איז געווען אינמיטן נאכט א גרויסע‬ ‫זאגן‪ ,‬אשמנו בגדנו‪ ,‬שמע ישראל‪ ,‬און די נאציס ימ"ש שטייען‬ ‫סכנה זיך אנצוהייבן מיט זיי ווייל דעמאלט זענען זיי געווען אסאך‬ ‫אויסגעשפרייט מיט געווער‪.‬‬ ‫ערגער ווי נארמאל‪ .‬זיי זיצן נישט מער ווי א גאס אראפציר און‬ ‫הא? וועלן מיר איינעם‬ ‫ווילט איר זיך נישט אונטערגעבן‪ַ ,‬‬ ‫הוליען און שיכור'ן‪ ,‬עטליכע דייטשן זענען אויף די וואך אינדרויסן‬ ‫‪61‬‬ ‫אלע נאציס און עס‪.‬עס‪ .‬לייט זענען געלאפן‪ ,‬אינמיטן האב זיי נאך‬ ‫ארויסנעמען און דא שיסן‪ ,‬נישט קיין אונטערשייד וועמען!‬ ‫געזאגט‪ ,‬בלייבן זי שטיין‪ ,‬מיר קומען שוין צוריק!‬ ‫נו‪ ,‬מיר געבן צייט א האלבע מינוט זאל ער היצט ארויסקומען‪.‬‬ ‫יא יא‪ ,‬זיי זענען געלאפן און געלאפן און געלאפן‪ ,‬עס איז נישט‬ ‫קיין איינער פון די באראק האט נישט געוואלט אפילו זאגן ווער‬ ‫אדורך קיין האלבע מינוט האט מען געהערט באמבאדירונגען‪ ,‬די‬ ‫עס האט געבלאזן‪ ,‬יעדער איינער איז געווען גרייט אומצוקומען‬ ‫ענגלישע האבן באמבאדירט אויף אלע זייטן ארום וואו די נאציס‬ ‫פאר א צווייטן‪.‬‬ ‫האבן זיך אויפגעהאלטן‪ .‬די אידן האבן נאכאלס נישט געוואוסט‬ ‫זאגן וועלן מיר נעמען צען פון אייך און אויסשיסן‪.‬‬ ‫ווילן זִ י ניכט ַ‬ ‫וואס גייט פאר זיי האבן געלעבט אין א שרעקליכע פחד‪ ,‬זיי זענען‬ ‫די אידן האבן געבליקט אהין און אהער‪ ,‬שלמה איז געווען‬ ‫אויך שנעל געלאפן זיך באהאלטן זיי זאלן נישט געשאסן ווערן‪ ,‬און‬ ‫פארמאכט מיט די אויג וויסנדיג אז ער איז דער וואס האט געבלאזן‪,‬‬ ‫נאך קענען איבערלעבן‪ ,‬נאך אזוי פיל מיטמאכענישן‪.‬‬ ‫ער וועט נישט וועלן אז מען זאל אויסשיסן צען אנדערע אידן‪ ,‬ער‬ ‫א טאג נאכדעם זענען זיי שוין געווארן אויפגענומען דורך די‬ ‫מוז זיך אונטערגעבן‪ .‬אבער די צוויי וואס זענען געווען פון די צוויי‬ ‫אמעריקאנער און די ענגלישע סאלדאטן וואס זענען אריינגעקומען‪.‬‬ ‫זייטן‪ ,‬צוויי אנדערע אידן ר' זלמן מיט ר' ברוך האבן אים אנגעכאפט‪.‬‬ ‫ווען זיי זענען ארויסגעגאנגען פון דעם פארשאלטענעם לאגער‪,‬‬ ‫ניין‪ ,‬דו גייסט נישט‪ ,‬דו גייסט נישט‪ ,‬אונז זענען אלע גרייט‬ ‫האבן זיי געטראפן ליגן דארטן די אלע נאציס און עס‪.‬עס‪ .‬וואס זענען‬ ‫אומצוקומען‪ ,‬אונז האבן מקיים געווען א מצוה אונז האבן זיך‬ ‫געשטאנען אנטקעגן זיי מיט זייערע רייפלס אויסגעשטרעקט‪ ,‬זיי‬ ‫איינגעקויפט א מליץ יושר אויף יענע וועלט‪ ,‬יעצט קען מען‬ ‫זענען נישט אנגעקומען צו זייערע שוץ קאמערן צו זייערע בונקערס‬ ‫אומקומען על קידוש ה'‪.‬‬ ‫ווייל זיי האבן געוואלט אויסשיסן די אידן און זיי האבן געהערט‬ ‫זאגן!!!???‬ ‫ווילן זִ י נישט ַ‬ ‫די פייף אביסל צו שפעט‪ ,‬און זיי זענען שוין נישט אנגעקומען‪ .‬זיי‬ ‫האבן זיי ארויסגענומען איינס צוויי דריי פיר פינף‪...‬‬ ‫האבן זיך נישט געראטעוועט‪,‬‬ ‫אויסגעשטעלט ביי די וואנט‪.‬‬ ‫זיי אלע זענען געווען‬ ‫"הענט אין די הייעך ביטע!"‬ ‫צושאסן אויף שטיקער‪,‬‬ ‫(זיי פלעגן זאגן איידל "ביטע"‬ ‫איינס ביי איינס זענען געווען‬ ‫די ימח שמו'ניקעס)‪.‬‬ ‫אויפגעריסן און זיי זענען‬ ‫אזוי זענען זיי געשטאנען‬ ‫געווען ממש געפערליך‪ ,‬זיי‬ ‫אפאר שעה ביז אינדערפרי‬ ‫האבן אויסגעקוקט שרעקליך‪.‬‬ ‫מיט די הענט אין די הייעך‪.‬‬ ‫די אידן האבן דאס געזען‬ ‫די נאצישע סאדיסטן האבן‬ ‫האבן זיי געמאכט א שהחיינו‪,‬‬ ‫געוואלט אויספייניגן נאך‬ ‫גיבטס א קוק טאקע די רשעים‬ ‫פארן שיסן וויפיל זיי האבן‬ ‫וואס האבן אונז געוואלט‬ ‫געקענט‪ .‬קיינער האט נישט‬ ‫אפהאלטן פון טון די גרויסע‬ ‫פארשטאנען אויף וואס זיי‬ ‫מצוה טאקע די רשעים‬ ‫ווארטן‪ ,‬א חשבון איז דא אין‬ ‫זיי האבן באקומען זייער‬ ‫הימל‪....‬‬ ‫באצאלונג אין קאפ אריין‪ ,‬דאס‬ ‫גלייך ווען עס איז געווארן‬ ‫וואס זיי האבן געוואלט טון צו‬ ‫אינדערפרי‪ ,‬אה זיי ווילן זיך‬ ‫אונז איז געקומען אויף זיי‪,‬‬ ‫נאכאלס נישט אונטערגעבן‪,‬‬ ‫עס איז געווארן אזא שמחה‬ ‫צוויי קליינע הייליגע מזוזות וואס זענען דורך דעם רשעות'דיגע וועלט‬ ‫הא?!! וועט מען זיי היצט‬ ‫צווישן די אידן אז אונז קענען‬ ‫מלחמה‬ ‫אויסשיסן‪.‬‬ ‫מיר זיך נישט פארשטעלן‪.‬‬ ‫אלע אנדערע אידן זענען‬ ‫ר' שלמה רופט זיך אן צו די אלע אידן אזוי פרייליכערהייט זאגט‬ ‫געשטאנען צוקוקנדיג ווי מען גייט אויסשיסן צען אומשולדיגע‬ ‫ער זיי‪ :‬זעט עטס‪ ,‬די נאציס האבן געזאגט אז אונז געבן סימנים‬ ‫אידן וואס האבן מקיים געווען פשוט א מצוה פון תקיעת שופר‪.‬‬ ‫פאר די רוסישע אמעריקאנע און ענגלישע סאלדאטן‪ ,‬פאר זייערע‬ ‫זיי נעמען ארויס זייערע רעוואלווערס זייערע ביקסן‪ ,‬יעדע‬ ‫מיליטער‪ ,‬אונז האבן געגעבן סימנים פארן אויבערשטן אז אונז‬ ‫איינער פון די נאציס איז געשטאנען אויסגעשטעלט אנטקעגן‬ ‫זענען צוגעבינדן צו אים און דורך דעם איז געקומען אזא שנעלע‬ ‫איינער פון די צען אידן‪ ,‬צען סאדיסטן נאציס ימח שמם זענען‬ ‫ישועה‪ ,‬און זיי זענען געגאנגען אויף די תליה‪ ,‬פון זיי איז נישט‬ ‫געשטאנען אויסגעשטעלט‪ ,‬און זיי האבן געווארט אז דער גענעראל‬ ‫געבליבן קיין זכר‪ ,‬און די אידן האבן זיך מורא'דיג געפריידט אז‬ ‫זאל ארויסגעבן די באפעל‪.‬‬ ‫זיי האבן עס דורך געלעבט גאנצערהייט‪ ,‬און אין די זכות פון די‬ ‫אין די לעצטע רגע פארן ארויסזאגן‪" ,‬שיסן די אלע‪ ".‬פארן‬ ‫מסירות נפש פאר די מצוה פון תקיעת שופר האבן אלע אידן פון‬ ‫ארויסזאגן די ווערטער‪ ,‬זיי זענען שוין געשטאנען גרייט‪ ,‬די קויל‬ ‫דעם באראק אדורך געלעבט די קריג‪.‬‬ ‫איז געווען אנגעשטעלט‪ ,‬אנגעדרייט‪ ,‬האט מען אבער פלוצלינג‬ ‫זאל דער אויבערשטער העלפן אז מיר זאלן אויסבעטן א גוט‬ ‫געהערט פייפערייען וואס די פייפן זענען סימנים אז עס קומט א‬ ‫געבענטשט און זיס יאר‪ ,‬מיר זאלן שוין מער נישט דארפן ליידן קיין‬ ‫מיליטער‪ ,‬אדער איז דאס די רוסישע מיליטער אדער אן ענגלישע‬ ‫יסורים אין דעם ביטערן גלות‪ ,‬די ‪ 6‬מיליאן קדושים זאלן זיין פאר‬ ‫פליגער קומט צו פליען אדער איז עס אמעריקאנער‪ .‬דאס איז שוין‬ ‫אונז א מליץ טוב‪ ,‬און מיר זאלן זיך שוין קענען פאראייניגן מיט זיי‪,‬‬ ‫געווען די לעצטע יאר פון די קריג‪ ,‬תש"ה‪ ,‬אלע זענען אנטלאפן‪ ,‬פון‬ ‫דורך ביאת משיח צדקינו‪ ,‬במהרה בימינו אמן‬ ‫דער גרעסטער גענעראל ביז דער קלענסטער קלענסטער אפיציר‪,‬‬ ‫‪62‬‬ ‫אסיפה‬ ‫רבתי‬ ‫יום ב' דסליחות — באולם יסודי התורה‬ ‫איין נאכט פאר אונזערע קינדער!‬ ‫להתקשר להתאחד‬ ‫ולהתחנך‬ ‫יעדער טאטע וועט דארט זיין!‬ ‫בהשתתפות אלפי תושבי עירנו‬ ‫‪63‬‬ 64