צום פינטל - אידיש · Tzim Pintel - Yiddish — ראש השנה (2026-09-07)

גליון צום פינטל • ראש השנה תשפ״ז • גליון 196
ווער הייבט אָ ן?
תשובה -זוכר הברית
אָ דער זיך גאָ ר אויפהערן ,ווען איין צד גייט אַ וועק .אַ ברית אָ בער 'זוכר הברית'' .זוכר הברית' פאַ רנעמט ַא גרויסע פלאץ ראש השנה.
איז אַ קשר וואָ ס איז כתוב וחתום ,אָ ּפגעשניטן און פאַ רבונדן די ברכה פון זכרונות איז פול מיט זכירת הברית„ :ויזכור אלהים את
געוואָ רן ,אַ קשר מחייב פון ביידע צדדים. בריתו“„ ,וזכרתי את בריתי יעקב“„ ,יזכור לעולם בריתו“„ ,ויזכור
אפילו נאָ ך אסאך צייט ,אפילו נאָ ך אַ ריחוק ,און אפילו ווען די להם בריתו“„ ,וזכרתי אני את בריתי אותך“ .מיר בעטן „זכור לנו ה׳
מעשים פונעם מענטש זענען נישט ווי זיי דאַ רפן זיין ,זאָ גט דער אלהינו את הברית ואת החסד ואת השבועה“ ,און מען שליסט „זוכר
ברית :דער קשר אַ ליין איז נאָ ך דאָ .אפילו ווען דער מענטש שּפירט הברית“ .דער ברית שטייט אין צענטער פון די זכרונות פון ראש
אים נישט ,און אפילו ווען זיינע מעשים דעקן אים צו און זענען אים השנה.
סותר ,טראָ גט דער ברית דעם קשר אונטערן גאַ נצן הסתר. חז״ל זאָ גן„ :זכרונות כדי שיעלה זכרוניכם לפני לטובה“ .זכרונות
זכירת הברית מיינט אַ ז דער קשר וואָ ס איז שטענדיג געווען ,קומט איז פון די עיקרי עבודת היום .די שאלה איז אָ בער ,פאַ רוואָ ס קומט
אַ רויס פון העלם און הייבט אָ ן צו אַ רבעטן .זכירת הברית הייבט אָ ן דער זכרון דוקא אין אַ לשון פון ברית? וואָ ס האָ ט זכירת הברית מיט
די התקרבות פון דאסניי. דער עבודה פון ראש השנה?
דערפאַ ר קומען די פסוקי זכרונות ראש השנה שטענדיג צוריק צום ס'איז ידוע די ענין :ווער הייבט אָ ן תשובה צו טאָ ן? פון איין זייט זאָ גן
ברית„ :וזכרתי את בריתי“„ ,יזכור לעולם בריתו“„ ,ויזכור להם מיר „השיבנו ה׳ אליך ונשובה ,חדש ימינו כקדם“ .מיר בעטן דעם
בריתו“ .דאָ ס איז נישט קיין זייטיגע זאַ ך אין זכרונות .דאָ ס איז דער אויבערשטן :דו ברענג אונז צוריק ,און דערנאָ ך וועלן מיר זיך
עצם וואָ ס מיר ווילן מעורר זיין :אונזער קשר מיטן אויבערשטן. אומקערן .פון דער אַ נדערער זייט זאָ גט דער אויבערשטער„ :שובו
לאמיר צוריקגיין צו וואס מ'האט אנגעפאנגן .זכירת הברית און אלי ואשובה אליכם אמר ה׳ צבאות“ .איר קערט זיך ערשט אום צו
תשובה זענען נישט צוויי באַ זונדערע ענינים .זכירת הברית איז דער מיר ,און דערנאָ ך וועל איך זיך אומקערן צו אייך (איכה ה ,כא;
שורש פון תשובה .דער ברית זאָ גט אַ ז דער קשר איז נישט מלאכי ג ,ז).
געשטאָ רבן; עס איז דאָ אַ קשר פון ברית חז״ל ברענגן דאס ווי א טענה צווישן
וואָ ס איז נישט תלוי יעדע שעה אינעם כנסת ישראל אינעם אייבערשטן .כנסת
יעצטיגן מצב פונעם מענטש .און דאס ישראל זאָ גט„ :רבונו של עולם ,בידך
מיינט תשובה ,אַ ז דער קשר קערט זיך היא ,השיבנו“ .דער אויבערשטער זאָ גט:
יעצט צוריק. „בידכם היא“ ,ווי עס שטייט „שובו אלי
דאָ ס איז דער עומק פון דער עבודה פון ואשובה אליכם“ .כנסת ישראל זאָ גט
ראש השנה .גאַ נץ כלל ישראל שטייט ווידער„ :בידך היא“ ,ווי עס שטייט
פאַ רן אויבערשטן און בעט אַ ז דער ברית „שובנו אלהי ישענו“ (איכה רבה ה,
זאָ ל זיך ווידער אַ נטּפלעקן אין מלכות, כא)„ .השיבנו“ קומט פון דעם
זכרון און דין .מיר זענען אים ממליך אויבערשטן; „ונשובה“ קומט פון אונז.
אויף אונז ,און ער ,כביכול ,געדענקט און קומט אויס אז אונז האבן דא צוויי
אַ נטּפלעקט ווידער דעם קשר וואָ ס ער באַ זונדערע ענינים :ברית ביי זכרונות
האָ ט מיט אונז געשלאָ סן. ראש השנה ,און תשובה ,ווער עס הייבט
דאס איז די עבודה פון סליחות עשרת אָ ן .אָ בער אז מ'טראכט אריין זענען די
ימי תשובה .די ברית פון די י"ג מידות. ביידע ענינים איין זאַ ך.
ס'איז אלעס איין ברית ,איין קשר מיט עס איז דאָ אַ יסודות׳דיגע טעות אין דעם
יודישע קינדער .ערשט קערן מיר זיך אופן ווי מען טראַ כט געווענליך וועגן
צוריק צו שטיין פאַ ר אים ווי בני הברית. תשובה .מען קוקט אויף תשובה ווי אַ
דערנאָ ך קען מען אַ ריינגיין אין די זאַ ך וואָ ס ליגט נאָ ר אויפן יוד .דער יוד
פרטים :פאַ רריכטן די מעשים ,זיך האָ ט זיך דערווייטערט ,דער יוד האָ ט
מתודה זיין ,און בעטן מחילה .ראש געזינדיגט ,ממילא דאַ רף ער זיך
השנה שטעלט צוריק דעם קשר אַ ליין, צום צוריקגיין און פאַ רריכטן
און תשובה וואַ קסט פון דעם באנייטן אויבערשטן .כביכול דער אויבערשטער
קשר. איז אלעס בסדר ,דער מענטש איז דער
יעצט באַ קומט אויך די צווייטע שאלה אַ וואָ ס איז אַ וועקגעגאַ נגען; יעצט דאַ רף
גאָ ר אַ נדערן עומק .ווער הייבט אָ ן? דער מענטש אַ ליין מאַ כן דעם גאַ נצן וועג
דאָ ס איז נישט קיין זייטיגע שאלה .עס צוריק.
איז נישט עפעס אַ זייטיגע חקירה צי דער אָ בער אויב מען קוקט אויף תשובה נאָ ר
מענטש דאַ רף פריער טאָ ן אַ פעולה און אַ זוי ,האָ ט מען דעם עומק פון תשובה
דערנאָ ך באַ קומען סיוע מן השמים ,אָ דער נאָ ך בכלל נישט געזען .תשובה איז נישט
פאַ רקערט .דאָ ס איז די ערשטע שאלה נאָ ר אַ תיקון פונעם מענטש .תשובה איז
וואָ ס קומט אויף ווען מען וויל דער קשר וואָ ס קערט זיך צוריק .כביכול
צוריקברענגען אַ קשר :ווער וועט מאַ כן איז דאָ ס אַ זאַ ך וואָ ס גייט אָ ן דעם
דעם ערשטן טריט און ווידער אויבערשטן ּפונקט ווי דעם איד.
דערנענטערן די צוויי צדדים? ווען מען רעדט פון אַ קשר ,זענען שוין דאָ צוויי צדדים .אַ קשר פון
דער עצם וואָ ס דער אויבערשטער האָ ט אונז געגעבן אַ זמן לתשובה איין צד איז נישט שייך .אַ מענטש קען אַ ליין טאָ ן אַ מצוה ,אַ ליין
זאָ גט שוין ,אַ ז ער איז כביכול גרייט פון זיין זייט אַ ז דער קשר זאָ ל נעמען אַ קבלה ,אָ דער אַ ליין פאַ ררעכטן אַ מעשה .אָ בער אַ קשר
צוריקקומען .ער עפנט טעג אין וועלכע מיר קענען זיך אומקערן ,ער ווערט שטענדיג געבויט פון צוויי .איינער קומט נענטער ,און דער
רופט אונז צו קומען נענטער ,און ער פאַ רזיכערט אונז אַ ז ער וועט צווייטער קומט אים אַ נטקעגן .איינער רעדט ,און דער צווייטער
אונז אָ נגיין .נאָ ך איידער דער מענטש האָ ט געגעבן זיין ערשטן טריט, הערט .איינער עפנט זיך ,און דער צווייטער עפנט זיך צו אים.
איז שוין פאַ ר אים געעפנט געוואָ רן אַ זמן תשובה .די צייט אַ ליין איז א עבירה איז נישט נאָ ר אַ קלקול אינעם מענטש .זי מאַ כט אויך אַ
שוין אַ רוף פון אויבן. ריחוק אינעם קשר .ממילא ,תשובה איז נישט בלויז אַ ז דער מענטש
עס איז ממש ווי צוויי מענטשן וואָ ס האָ בן זיך צעקריגט .עס גייט ווערט בעסער .תשובה מיינט אַ ז דער קשר וואָ ס איז געוואָ רן ווייט,
דורך אַ צייט .דער כעס איז שוין נישט אַ זוי שטאַ רק ווי פריער. ווערט ווידער נאָ ענט.
יעדער ווייסט אין האַ רצן אַ ז דער מצב איז נישט גוט .ביידע ווילן אַ ז ווען מען פאַ רשטייט דאָ ס ,טוישט זיך דער גאַ נצער בליק אויף
דער קשר זאָ ל צוריקקומען. תשובה .מען פאַ רשטייט ּפלוצלינג פאַ רוואָ ס דער ברית שטייט אין
אָ בער גלייך קומט אויף די שאלה :ווער וועט אָ נהייבן? האַ רץ פון ראש השנה .וואָ ס איז אַ ברית? אַ ברית איז אַ טיפער קשר
צווישן צוויי צדדים .אַ געווענליכער קשר קען שוואַ כער ווערן,
גליון צום פינטל • ראש השנה תשפ״ז • גליון 1 • 196
אונז„ .ונשובה“ — דערנאָ ך ענטפערן מיר מיט אַ תנועה פון אונזער איינער זאָ גט„ :פאַ רוואָ ס איך? ער האָ ט מיר וויי געטאָ ן .זאָ ל ער
זייט. אויפהייבן דעם טעלעפאָ ן“ .דער צווייטער זאָ גט„ :פאַ רקערט ,אויב
און ווידער ברענגסטו אונז נענטער. דער קשר איז אים באמת וויכטיג ,זאָ ל ער קומען צו מיר“ .אַ זוי
און ווידער קערן מיר זיך אום. קענען דורכגיין טעג און וואָ כן .ביידע ווילן שלום ,און ביידע וואַ רטן.
דאָ ס איז נישט איין פעולה וואָ ס ווערט פאַ רטיג .דאָ ס איז אַ קשר דאָ ליגט דער שווערסטער טייל.
וואָ ס ווערט צוריקגעבויט .אהין און צוריק ,אהין און צוריק. אויב אַ מענטש זאָ גט„ :איך וויל זייער שטאַ רק אַ ז דער קשר זאָ ל
„קול דודי דופק ,פתחי לי“ .דער דוד קלאַ ּפט שוין; פון דער זייט האָ ט צוריקקומען ,אָ בער בשום אופן וועל איך נישט מאַ כן דעם ערשטן
די זאך זיך אָ נגעהויבן .אָ בער ער עפנט נישט די טיר .ער זאָ גט „פתחי טריט“ ,דאס מיינט אז די האַ לטסט נאָ ך נישט באמת דערביי .אויב
לי“ .יעצט איז דיין רייע צו עפענען. דער קשר איז דיר באמת וויכטיג ,לייגסטו אוועק די שאלה ווער עס
חז״ל זאָ גן„ :פתחו לי פתח אחד של תשובה כחודה של מחט ,ואני הייבט אָ ן .אז די פרעגסט די שאלה ,מיינט דאס אז דאס איז
פותח לכם פתחים“ (שיר השירים רבה ה ,ב) .מען פאָ דערט נישט וויכטיגער פאַ ר דיר ווי דער קשר אַ ליין?
פונעם מענטש צו עפענען דעם גאַ נצן טויער ,נאָ ר דעם קלענסטן עס איז זייער שווער צו זיין דער ערשטער ,בפרט ווען אַ מענטש
פתח .ווען ער עפנט אַ ביסל ,עפנט מען אים אַ נטקעגן אַ סאך .פון דעם שּפירט אַ ז ער איז גערעכט .ער זאָ גט„ :פאַ רוואָ ס דאַ רף איך זיך
וואָ ס ער האָ ט געעפנט ,קען מען אים ווייטער עפענען .דאָ ס איז אַ בייגן? פאַ רוואָ ס דאַ רף איך עפענען?“ אָ בער צומאָ ל איז דאָ ס אַ ליין
תנועה פון צוויי צדדים. די זאַ ך מיט וועלכער ער דאַ רף זיך פאַ רגלייכן.
די פסוק זאגט „לכו נא ונוכחה יאמר ה׳“ (ישעיה א ,יח) .דער ער דאַ רף זיך נישט נאָ ר פאַ רגלייכן איבערן קריג ,נאָ ר אויך איבער
אויבערשטער ,כביכול ,זאָ גט :קום .לאָ מיר צוזאַ מען זיך שטעלן זיין פאָ דערונג אַ ז דער צווייטער זאָ ל זיין דער ערשטער.
אַ נטקעגן דער זאַ ך. כל זמן אַ מענטש זאָ גט„ :דער קשר קען צוריקקומען ,אָ בער נאָ ר
כביכול ,ווי צוויי מענטשן וואָ ס זענען נתרחק געווארן זאָ גן נאָ ך אַ אויב דער צווייטער הייבט אָ ן“ ,האַ לט ער נאָ ך אָ ן זיין חלק אין די
שטיק צייט פון ריחוק :לאָ מיר רעדן. מחלוקת .זיין כבוד ,זיינע טענות ,זיינע חשבונות ווער עס איז וועמען
נאָ ך נישט אַ לץ איז צוריקגעקומען .נאָ ך נישט אַ לץ איז שולדיג ,שטייען נאָ ך פאַ רן קשר.
אויסגעאַ רבעט .אָ בער די עצם הזמנה „לאָ מיר רעדן“ מאַ כט שוין אַ ן אויב ער וויל באמת צוריקברענגען דעם קשר ,קומט אַ מאָ מענט ווען
פלאץ פון וואו מען קען אָ נהייבן צוריקצוקומען. ער זאָ גט„ :זאָ ל זיין וואָ ס וועט זיין ,דער קשר דאַ רף צוריקקומען צו
„לכו נא“ — דער רוף קומט פונעם אויבערשטן„ .ונוכחה“ — פון זיין אָ רט .אויב קיינער הייבט נישט אָ ן ,וועל איך אָ נהייבן“.
דאָ הייבט זיך אָ ן די באַ געגעניש פון די צוויי צדדים. אפשר איז דאָ ס אַ ליין דער עומק פון תשובה.
„אני לדודי ודודי לי“ און „דודי לי ואני לו“ .צומאָ ל קומט דער דוד דער אויבערשטער זאָ גט„ :שובו אלי ואשובה אליכם“ .איר זאלט
פריער ,און צומאָ ל קום איך פריער .עס איז דאָ אַ ן התעוררות פון אנהייבן .כנסת ישראל זאָ גט„ :השיבנו ה׳ אליך ונשובה“ .הייב אָ ן
אויבן און אַ ן התעוררות פון אונטן .אָ בער ווען מען קוקט אויפן גאַ נצן דו.
מהלך פונעם קשר ,זענען ביידע שטענדיג דערין (שיר השירים ב, ביידע פסוקים רעדן נישט בלויז פון אַ פעולה .יעדער רעדט פונעם
טז; ו ,ג). קשר אַ ליין :ווער וועט זיך דער ערשטער רירן צום צווייטן?
פון איין זייט זאָ גן מיר „אני לדודי“ — דער מענטש גייט אַ רויס צום ווען צוויי מענטשן הייבן אָ ן זיך איבערבעטן ,עפנט זיך געווענליך
מלך .אָ בער איידער דער מענטש איז אַ רויסגעגאַ נגען ,איז דער מלך קיינער נישט אינגאַ נצן אויף איין מאָ ל .איינער געט אַ קלייניגקייט.
שוין אַ רויס פון היכל און געקומען אנטקעגן .ער איז כביכול געקומען דער צווייטער זעט עס ,און געט עּפעס צוריק .דער ערשטער זעט אַ ז
נענטער ,כדי דער מענטש זאָ ל קענען קומען נענטער. דער צווייטער מיינט עס ערנסט און עפנט זיך נאָ ך אַ ביסל .דער
אויך ווען דער מענטש זעט אויס ווי ער איז דער וואָ ס הייבט אָ ן ,איז צווייטער זעט דאָ ס ,און עפנט זיך ווייטער .אַ ביסל פון דער זייט,
שוין געווען פריער א התקרבות פון הימל .און אויך ווען די אַ ביסל פון דער אַ נדערער זייט.
התעוררות קומט פון הימל ,דאַ רף דער מענטש נאָ ך ענטפערן דערויף. איינער שיקט אַ קורצע ידיעה .דער צווייטער ענטפערט אַ ביסל
מ'קען קיינמאָ ל נישט טרעפן אַ נקודה וואו נאָ ר איין צד איז דאָ . וואַ רעמער .דער ערשטער שּפירט אַ ז מען קען שוין רעדן און הייבט
שובו אלי“ און „השיבנו“ ווערט נישט פאַ רענטפערט דורך מכריע אויף דעם טעלעפאָ ן .אויך אינעם שמועס זענען זיי נאָ ך פאָ רזיכטיג.
זיין ווער עס דארף אנהייבן .זי ווערט פאַ רענטפערט ווען מען יעדער קוקט צי דער צווייטער וויל באמת צוריקקומען ,צי מען קען
פאַ רשטייט ,אַ ז אין אַ קשר פון ברית איז נישט דאָ א איינזייטיגקייט. עפענען דאָ ס האַ רץ ,און צי ער וועט נישט ווידער וויי געטאָ ן ווערן.
די התעוררות פונעם מענטש איז שוין אַ ן ענטפער אויף אַ רוף פון דערנאָ ך עפנט זיך איינער נאָ ך אַ ביסל ,און דער צווייטער ענטפערט
הימל ,און דער רוף פון הימל וואַ רט אויף דער תנועה פונעם מענטש. מיט נאָ ך אַ ביסל .נאָ ך אַ ביסל צוטרוי ,נאָ ך אַ ביסל קירוב ,און אַ זוי
אפילו די גאָ ר קליינע ערשטע תנועה איז זייער טיף. קערט זיך דער קשר ביסלעכווייז צוריק.
דער אויבערשטער זאָ גט :הייב אָ ן דו. ווען די התקרבות האָ ט זיך שוין אָ נגעהויבן ,איז שוין נישט די שאלה
דער מענטש זאָ גט :רבונו של עולם ,גיב מיר אפילו דעם כוח ווער עס מאַ כט דעם גאַ נצן וועג .זיי מאַ כן אים צוזאַ מען .יעדער עפנט
אָ נצוהייבן. אַ ביסל ,און דער צווייטער עפנט זיך אַ נטקעגן.
דאס איז אויך אַ תביעה צום מענטש :מאַ ך נישט פון דער ויכוח א די גאַ נצע שאלה פון „ווער קומט פריער“ איז נאָ ר אויף דער גאָ ר
פלאץ צו בלייבן ווייט .זאָ ג נישט„ :ווען דער אויבערשטער וועט מיר קליינער ערשטער תנועה.
עפענען דאָ ס האַ רץ ,דאַ ן וועל איך זיך אומקערן“ .אויב די קשר טוט אויף דעם מאָ מענט איידער עּפעס האָ ט ּפאַ סירט.
דיר באמת וויי ,איז דער עצם ווייטאָ ג שוין אַ פתח. ווער וועט געבן דעם ערשטן סימן?
אויב דו קענסט זאָ גן „השיבנו ה׳ אליך“ ,האָ סטו שוין עּפעס געזאָ גט. נאָ כן ערשטן סימן הייבט זיך אָ בער דער גאַ נצער קשר אָ ן צו רירן פון
אויב דער ריחוק טוט דיר וויי ,האָ סטו שוין אין אַ געוויסער מאָ ס ביידע צדדים.
געענטפערט אויף דעם וואָ ס מען האָ ט דיר געגעבן. דאָ ס איז אַ גרויסער עומק אין תשובה .תשובה איז נישט קיין וועג
אויב דו הערסט דעם קלאַ ּפ ,ליגט שוין אויף דיר צו עפענען. וואָ ס דער מענטש גייט אַ ליין ביז ער דערגרייכט צום אויבערשטן.
ראש השנה פאנגן מיר נישט אן א נייע קשר .מיר שטייען ווי 'בני דער גאַ נצער וועג ווערט געמאַ כט פון ביידע צדדים.
ברית' .מיר בעטן אים ער זאָ ל געדענקען דעם ברית ,ער זאל אונז דער מענטש קומט אַ ביסל נענטער ,און דער אויבערשטער ברענגט
דערנענטערן און עפענען פאַ ר אונז דעם וועג; און ער בעט אונז מיר אים נענטער .פון דעם קירוב וואָ ס ער האָ ט באַ קומען ,קען ער ווידער
זאָ לן נישט שטיין און וואַ רטן ,נאָ ר געבן אונזער קליינע ערשטע קומען אַ ביסל נענטער ,און דאַ ן עפנט זיך פאַ ר אים נאָ ך מער .אַ
תנועה. ביסל און אַ ביסל; אַ ביסל און אַ ביסל.
סך הכל :נישט דאס איז אונזער ארבעט ,צו וויסן ווער עס האָ ט דאָ ס איז דער ענין פון „בא לטהר מסייעין אותו“ .דער מענטש קומט,
אָ נגעהויבן .דיין ארבעט איז צו כאפן ווי ווייט די קשר גייט ,אהין און ער מאַ כט אַ תנועה ,און גלייך העלפט מען אים (יומא לח ע״ב) .נאָ ך
צוריק ,אהין און צוריק. מען האָ ט אים געהאָ לפן ,האָ ט ער שוין כוח צו קומען ווייטער .ווען
צומאל דער עצם התעוררות אין האַ רץ צו בעטן „השיבנו“ ,קען שוין ער קומט ווייטער ,העלפט מען אים נאָ ך מער.
זיין דער קלאַ ּפ וואָ ס איז געקומען פון אויבן .יעצט ליגט אויף אונז צו פון דער אַ נדערער זייט זאָ גן חז״ל„ :אלמלא הקב״ה עוזרו אינו יכול
עפענען. לו“ .אויך ווען דער מענטש האָ ט שוין אָ נגעהויבן ,מיינט עס נישט אַ ז
מיר בלאָ זן שופר ,מיר זאָ גן מלכיות און זכרונות ,און מיר בעטן איין פון יעצט אָ ן איז אַ לץ אין זיינע הענט .דער גאַ נצער המשך התשובה
זאַ ך :דער קשר וואָ ס איז געווען פאַ רהוילן זאָ ל צוריקקומען אין גייט אינעם סיוע און קירוב מן השמים (קידושין ל ע״ב; סוכה נב
אונזער לעבן .כביכול פון ביידע צוזאַ מען הייבט זיך אָ ן די תשובה. ע״ב).
די ווערטער „השיבנו ה׳ אליך ונשובה“ ווערן יעצט זייער פשוט.
„השיבנו“ — דו קום נענטער צו אונז ,דערוועק אונז און עפן פאַ ר
גליון צום פינטל • ראש השנה תשפ״ז • גליון 2 • 196
דער כוח צו פרעגן
יארצייט פון רבינו המלבי״ם זצ״ל — א׳ דראש השנה
כל זמן די זאַ ך בלייבט פאַ רמאַ כט ,קען מען דורכגיין .מען דעם ערשטן טאָ ג ראש השנה געפאַ לט דער יארצייט פון
קען זאָ גן :אַ זוי שטייט ,אַ זוי האָ בן מיר מקבל געווען ,אַ זוי איז רבינו מאיר ליבוש בן רבי יחיאל מיכל ,דער מלבי״ם זצ״ל.
מען רגיל צו פאַ רשטיין .אָ בער ווען דער מענטש הייבט אָ ן צו ער איז נסתלק געוואָ רן א׳ דראש השנה שנת תר״מ ,אין
פרעגן ,רירט ער די זאַ ך פון אָ רטּ .פלוצלינג זעט ער אַ ז די קיוב ,בשעת ער איז געווען אויפן וועג צו נעמען די רבנות
פשט וואָ ס איז אים געווען פשוט פאַ רענטפערט נישט אַ לע אין קרעמענטשוג .זיין גאַ נץ לעבן איז דורכגעגאַ נגען מיט
ווערטער .ער טרעפט נאָ ך אַ פסוק וואָ ס שטימט נישט .זאכן יגיעה ,וואַ נדערונגען ,און מלחמות קעגן די משכילים .ער
וואָ ס האָ בן אויסגעזען מסודר הייבן זיך אן צו שאָ קלען. האט איבערגעלאָ זט אַ גאַ נצע וועלט פון תורה ,אַ נייע ברייטע
דער טבע פון א מענטש אז ער וויל לעבן אין אַ מסודר׳דיגע דרך אין לימוד המקרא.
וועלט .ער וויל וויסן וואו ער שטייט ,וואָ ס ער גלייבט און אין זיינע יונגע יאָ רן ,אַ רום אין די צוואַ נציגער יאָ רן ,האָ ט
וואָ ס ער פאַ רשטייט .א שאלה דראָ ט אים צו צונעמען זיין דער מלבי"ם מחבר געווען „ארצות החיים“ אויפן שלחן
מנוחה .ווער ווייסט וואו די שאלה וועט פירן? אפשר וועט ערוך אורח חיים .די גרעסטע גדולי הדור האָ בן געגעבן
זיך אַ רויסשטעלן אַ ז דער בנין וואָ ס איז ביי אים געשטאַ נען חשובע הסכמות ,און אים אָ נערקענט ווי איינער פון די
לאַ נגע יאָ רן איז נאָ ך נישט אזוי גוט געבויט. גרויסע גדולים .ער האָ ט געדינט אין רבנות אין פאַ רשידענע
דערפאַ ר איז די טבע פון א מענטש צו פאַ רשטילן שאלות. קהילות ,און אומעטום פעסט געהיטן די תורה און מסורה.
גלייך ווען עס קומט ארויף עפעס אין בוקאַ רעשט האָ ט ער מלחמה
אַ שוועריגקייט ,זאָ גט מען עפעס געהאַ לטן מיט די וואָ ס האָ בן
א ענטפער ,כאָ טש זיי אַ ליין געוואָ לט ענדערן די צורה פון
שּפירן נישט אַ ז עס פאַ רענטפערט אידישקייט; ער איינגעשפארט
די זאַ ך .נישט דער תירוץ איז זיי געווארן דורך מסירות און
דאַ ן וויכטיג ,נאָ ר דאָ ס פאַ רמאַ כן פאַ רטריבן געוואָ רן פון לאַ נד.
די שאלה .זיי ווילן צוריקשטעלן אויך שּפעטער האָ ט ער נישט
די זאַ ך אויף איר אָ רט ,כדי נישט געפונען קיין מנוחה ,נאָ ר
צו דאַ רפן עפענען די גאַ נצע סוגיא געוואַ נדערט פון שטאָ ט צו שטאָ ט
פון פריש. און פון לאַ נד צו לאַ נד.
דער מלבי״ם לערנט אונז אַ ן דוקא אין די שטורמישע יאָ רן
אַ נדערן וועג .ער אַ נטלויפט נישט זענען געבויט געוואָ רן זיינע
פון דער שאלה; ער געט איר א גרויסע פירושים .דער מלבי״ם
פלאץ .צומאָ ל זאַ מלט ער צען האָ ט פון פריש געעפנט די ספרי
שאלות אדער מער ,אויף איין תנ״ך ,פסוק נאָ ך פסוק ,וואָ רט
פרשה פון פסוקים .ער האָ ט נישט נאָ ך וואָ רט .ער האָ ט געוויזן אַ ז
מורא אַ ז אויב ער וועט אַ זוי פיל אין תורה איז נישט דאָ קיין
פרעגן ,וועט ער נישט קענען איבעריג וואָ רט ,צוויי לשונות
אַ רויסקריכן פון די מבוכה. זענען קיינמאָ ל נישט ממש גלייך,
פאַ רקערט ,ער ווייסט אַ ז נאָ ר און א חזרה קומט נישט נאָ ר
נאָ כדעם ווי מ'וועט גוט שּפירן צוליב שיינקייט פונעם לשון .אין
וואָ ס מיר פאַ רשטייען נישט, יעדע קליינע שינוי ליגט אַ כוונה,
קענען מיר צוקומען צו וואָ ס עס אין יעדן סדר ליגט אַ מהלך ,ווען
שטייט באמת. אַ פסוק זעט אויס ווי ס'חזר'ט זיך
איבער ,דא איז די פלאץ צו
דער בטחון אַ ז עס איז דאָ אַ ן טרעפן די טיפע עומק.
ענטפער ווען מען עפנט אַ מלבי״ם ,טרעפט
פון וואו נעמט אַ מענטש דעם כוח מען צום ערשט די שאלות:
צו פרעגן? פונעם בטחון אַ ז עס איז דאָ אַ ן ענטפער. „השאלות“ .ער שטעלט אראפ א
דאָ ס מיינט נישט אַ ז ער ווייסט שוין דעם ענטפער .ווען ער רייע מיט קושיות .פאַ רוואָ ס שטייט דאָ ס וואָ רט? פאַ רוואָ ס
וואָ לט אים געוואוסט ,וואָ לט עס נישט געווען קיין שאלה. האָ ט דער פסוק געביטן פון דעם פריערדיגן לשון? פאַ רוואָ ס
דער בטחון איז טיפער .ער גלייבט אַ ז די זאַ ך וואָ ס שטייט שטייט דער שּפעטערדיגער ענין פריער? פאַ רוואָ ס חזר׳ט
פאַ ר אים איז אמת .אויב ער זעט נאָ ך נישט ווי אַ לץ שטימט, דער פסוק איבער וואָ ס ער האָ ט שוין געזאָ גט? פאַ רוואָ ס
ליגט דער חסרון אין זיין השגה און נישט אין דער זאַ ך אַ ליין. פעלט דאָ אַ זאַ ך וואָ ס וואָ לט געדאַ רפט שטיין? ערשט ווען די
דערפאַ ר לאָ זט ער זיך עפענען ,בודק זיין און פרעגן .די שאלות שטייען פאַ ר אונז מיט זייער גאַ נצן תוקף ,הייבט ער
שאלה וועט נישט חרוב מאַ כן דעם בנין; זי וועט אים פירן אָ ן בויען דעם ביאור.
צום אמת׳ן בנין. דאָ ס איז איינע פון די גרויסע זאַ כן וואָ ס מען קען זיך לערנען
דאָ ס איז געווען דער גרויסער יסוד פונעם מלבי״ם .ער האָ ט פונעם מלבי״ם :וויפיל כוח אַ מענטש דאַ רף האָ בן כדי צו
געגלייבט אין די שלימות פונעם לשון התורה .דוקא דערפאַ ר פרעגן.
האָ ט ער געקענט פרעגן דערויף אַ זוי פיל שטאַ רקע קושיות. דער מענטש האָ ט מורא צו עפענען די זאַ ך
ווען ער וואָ לט געטראַ כט אַ ז די תורה רעדט צומאָ ל
בערכ'דיג ,וואָ לט יעדע קושיא זיך גענדיגט מיט אַ ּפשוטע מ'מיינט אַ ז פרעגן אַ שאלה איז אַ גרינגע זאַ ך .אויב איך
ענטפער :אַ זוי איז דער דרך הלשון ,דאָ ס איז נאָ ר אַ חזרה, פאַ רשטיי נישט ,פרעג איך .באמת איז דאָ ס אָ בער בכלל נישט
מען דאַ רף נישט אַ זוי מדייק זיין .דער מלבי״ם האָ ט אָ בער אַ זוי פשוט .אַ סך מאָ ל פרעגט דער מענטש נישט ,נישט ווייל
געוואוסט אַ ז יעדעס וואָ רט שטייט אויף זיין פלאץ .דוקא ווען אלעס איז אים קלאָ ר ,נאָ ר ווייל ער האָ ט מורא פון וואָ ס די
שאלה קען עפענען.
גליון צום פינטל • ראש השנה תשפ״ז • גליון 3 • 196
געלערנט געוואָ רן .אָ בער איין מענטש האָ ט באַ מערקט אַ זאַ ך די זאַ כן שטימען נישט באופן פשוט ,עפענט דאס אַ טיר צו אַ
וואָ ס האָ ט קיינעם נישט געשטערט .ער האָ ט געפרעגט וואו נייע הבנה.
זענען אלע דורכגעגאַ נגען די ווארט שטילערהייט ,און פון זיינע שאלות זענען געקומען פון אַ טיפע אמונה .ער האָ ט
דער שאלה האָ ט זיך פאַ ר אים געעפנט אַ גאַ נצער מהלך. געפרעגט ווייל ער איז געווען זיכער אַ ז עס איז דאָ אַ סדר ,א
מען דאַ רף כוח צו שטיין מיט אַ שאלה ,נישט גלייך לויפן איר סדר וואס ער האָ ט אים נאָ ך נישט זוכה געווען צו זען .ווי
פאַ רמאַ כן .מען דאַ רף סבלנות צו טראָ גן אַ צייט דעם „איך גרעסער דער בטחון אין שלימות פון דער זאַ ך ,אַ לץ אַ
ווייס נישט“ .מען דאַ רף אמונה אַ ז ליכטיגקייט געפינט זיך שטאַ רקערע שאלה קען מען דערויף שטעלן.
נישט נאָ ר אין וואָ ס איך פאַ רשטיי שוין ,נאָ ר אויך אין דעם אַ זוי איז אויך אין דער נפש פונעם מענטש .אַ קליין קינד
פינצטערן אָ רט וואָ ס איך פאַ רשטיי נאָ ך נישט .ווער עס קען האָ ט צומאָ ל מורא צו פרעגן ,ווייל אויב עס וועט זיך
נישט בלייבן מיט אַ שאלה ,וועט שטענדיג באַ קומען קליינע אַ רויסשטעלן אַ ז ער פאַ רשטייט נישט ,שּפירט ער ווי זיין
תשובות .ווער עס געט דער שאלה איר פולן פלאץ ,קען גאַ נצער מעמד פאַ לט .אַ מתחיל וויל שּפירן אַ ז ער האָ ט שוין
אָ נקומען צו אַ ן ענטפער וואָ ס בויט די גאַ נצע זאַ ך פון פריש. געכאַ ּפט דעם ענין .ער הערט דעם ערשטן הסבר און האַ לט
זיך שטאַ רק דערין .עס איז אים שווער מודה צו זיין אַ ז עס
ראש השנה און אַ נייע התחלה איז דאָ אַ סתירה ,ווייל ער האָ ט נאָ ך נישט דעם בטחון אַ ז ער
דער מלבי״ם איז נסתלק געוואָ רן ראש השנה — דעם טאָ ג קען דורכגיין דעם סתירה און אָ נקומען צו אַ ברייטערע
ווען די וועלט הייבט זיך אָ ן פון פריש .כדי אָ נצוהייבן פון הבנה.
פריש ,דאַ רף מען מסכים זיין אַ ז נישט אַ לץ וואָ ס איז נעכטן ביסלעכווייז לערנט דער מענטש דעם כוח פון אַ שאלה .איין
געווען פשוט מוז אויך היינט בלייבן פשוט. מאָ ל האָ ט ער זיך געוואַ גט צו פרעגן ,און נאָ ך אַ שטיק צייט
דער מענטש קומט צו ראש השנה מיט אַ גאַ נצע סדר ,די האָ ט ער געטראפן א ענטפער .די שאלה האָ ט נישט חרוב
פאריעריגע סדר צו וועלכע ער איז שוין צוגעוואוינט .ער געמאַ כט וואָ ס ער האָ ט געוואוסט; זי האָ ט אים געעפנט אַ
האָ ט אַ וועג ווי צו טראַ כטן וועגן זיך ,וועגן זיין עבודה ,וואָ ס הבנה וואָ ס ער האָ ט פריער נישט געהאַ ט .דערנאָ ך איז
ער קען ,און וואָ ס ער קען נישט .אַ סך מאָ ל האָ ט ער שוין געקומען נאָ ך אַ שאלה ,און אויך זי האָ ט אים געצוואונגען
געגעבן תשובות אויף אַ לע שאלות :אַ זוי בין איך ,אַ זוי בין מער מדייק צו זיין .אַ זוי ווערט אין אים געבויט אַ נייער
איך געבוירן ,אַ זוי זענען מיינע יאָ רן דורכגעגאַ נגען ,דאָ ס איז בטחון :מען מעג עפענען אַ פאַ רמאַ כטע זאַ ך; מען מעג זאָ גן
אַ לץ וואָ ס איך קען טאָ ן .די תשובות מאַ כן סדר אין זיין לעבן, „איך פאַ רשטיי נישט“ .זייער אָ פט הייבט זיך דוקא פון דאָ אָ ן
אָ בער זיי פאַ רמאַ כן אים אויך. דער אמת׳ער לימוד.
ראש השנה געט דעם כוח צו פרעגן פון פריש .מוז איך
באמת בלייבן ווי איך בין געווען? זענען נישט דאָ אין מיר אַ שאלה עפנט אַ נייע וועלט
כוחות וואָ ס זענען נאָ ך נישט געעפנט געוואָ רן? זענען די זאַ כן אַ גוטע שאלה איז נישט נאָ ר אַ לאָ ך וואָ ס וואַ רט צו ווערן
וואָ ס איך רעכן פאַ ר חזרות ,אפשר זענען זיי פאַ רשידענע אָ נגעפילט מיט א ענטפער .א גוטע שאלה אנטּפלעקט אַ ז עס
מדרגות וואָ ס איך האָ ב נישט באַ מערקט? איז נישט דאָ א איז דאָ אַ גאַ נצע וועלט וואָ ס מיר האָ בן נאָ ך נישט געזען.
וואָ רט אין תורה ,תפילה ,אָ דער אין מיין אייגן האַ רץ ,וואָ ס אַ מענטש ליינט צוויי פסוקים וואָ ס זעען אויס ענליך ,און
איך בין אסאך מאָ ל דורכגעגאַ נגען און נישט געהערט וואָ ס פרעגט פאַ רוואָ ס מען האָ ט געזאָ גט ביידע .כל זמן ער האָ ט
עס וויל פון מיר? נישט געפרעגט ,האָ ט ער געזען איין רעיון צוויי מאָ ל.
דער מלבי״ם איז זיין גאַ נץ לעבן געגאַ נגען פון אָ רט צו אָ רט, נאָ כדעם וואָ ס ער פרעגט און זעט דעם חילוק צווישן די
געליטן רדיפות ,מסירות און גירושים ,און דאָ ך האָ ט ער פסוקים ,אַ נטדעקט ער צוויי ענינים .די שאלה האָ ט נישט נאָ ר
קיינמאָ ל נישט אויפגעהערט צו בויען .ער האָ ט נישט געלאָ זט פאַ רענטפערט אַ כפילות; זי האָ ט געברענגט נאָ ך אַ וועלט
די שטורעמס אים איבערנעמען .פון אַ לע זיינע וואַ נדערונגען פאַ ר זיינע אויגן.
איז אַ רויסגעקומען אַ פירוש וואָ ס שטעלט פאָ ר תנ״ך ווי אַ ער זעט צוויי ווערטער וואָ ס זעען אויס צו האָ בן דעם זעלבן
גענויע ,מסודר׳דיגע און ליכטיגע וועלט .וואו אַ נדערע האָ בן טייטש .פאַ רוואָ ס האָ ט דער פסוק דאָ אויסגעקליבן איין לשון
געזען חזרות ,האָ ט ער געזען חילוקים .וואו אַ נדערע זענען און דאָ רטן אַ ן אַ נדערן? קודם האָ ט ער נישט קיין ענטפער.
דורכגעגאַ נגען און פארגלאטיגט ,האָ ט ער געפונען אַ פתח. אָ בער די שאלה אַ ליין צווינגט אים זיך מתבונן צו זיין :אפשר
וואו זאַ כן האָ בן אויסגעזען נישט צונויפגעפאסט ,האָ ט ער זענען דאָ ס צוויי באַ זונדערע כוחות ,צוויי תנועות אין דער
געגלייבט אַ ז ס'איז דא א ענטפער ,און געזוכט ביז ער האָ ט נפש ,צוויי מדרגות אין עבודת השםּ .פלוצלינג אַ נטּפלעקן
אים געפונען. צוויי ווערטער וואָ ס ער האָ ט שטענדיג אויסגעטוישט צווישן
דאָ ס איז דער זכרון וואָ ס מען קען נעמען פונעם מלבי״ם אין זיך ,צוויי גאַ נצע מהלכים.
זיין יארצייט :נישט מורא האָ בן פון אַ שאלה ,און נישט נוצן דאָ ס איז דער גרויסער כוח פון די שאלות פונעם מלבי״ם .ער
די שאלה כדי צו צעברעכן .נאר פרעגן מיט אמונה אַ ז עס איז לאָ זט דעם לערנער נישט בלייבן אויפן אויבערפלאך .ער
דאָ וואָ ס צו געפינען .עפענען מיטן בטחון אַ ז די תורה איז ווייזט אים אַ שמאָ לע שּפאַ לט ,און דורך דעם שּפאַ לט פירט
טיפער ווי אונזער ערשטע הבנה .וויסן אַ ז יעדע אמת׳ע ער אים אין אַ גאַ נצע ריזיגע צימער .איין וואָ רט וואָ ס האָ ט
שאלה קען ווערן אַ טיר ,און יעדער שוועריגקייט קען נישט געשטימט ,איין סדר וואָ ס איז נישט געווען
געבוירן אַ נייע ליכטיגקייט. פאַ רשטענדליך ,איין חזרה וואָ ס האָ ט אויסגעזען איבעריג,
דער מלבי״ם האָ ט אונז נישט בלויז איבערגעלאָ זט אסאך ווערן אַ פתח צו אַ נייע הבנה אין דער גאַ נצער פרשה.
תשובות .ער האָ ט אונז איבערגעלאָ זט דעם מוט צו פרעגן. צומאָ ל זוכט אַ מענטש חידושים ,אָ בער טרעפט זיי נישט,
ווען אַ מענטש לערנט זיך צו פרעגן ,אַ נטדעקט ער אַ ז די ווייל ער זוכט גלייך נייע תשובות .א אמת׳ער חידוש הייבט
שאלה שאָ קלט נישט זיין וועלט .פאַ רקערט ,זי גיט אים דעם זיך אָ פט אָ ן מיט אַ נייע שאלה .דער פסוק איז פאַ ר אַ לעמען,
כוח זי ווידער צו בויען — טיפער ,גענויער און אמת׳ער. די ווערטער זענען באַ קאַ נט ,און די פירושים זענען שוין
מכון מישרים • שלום לאנגסאם • • 845-274-3516קול הלשון פרטי• 605-313-6803 :
shalomlangs@gmail.com
גליון צום פינטל • ראש השנה תשפ״ז • גליון 4 • 196
