gilyoines.com חזרה לאתר · Back to the site

יסודי הדת - יו"ט - אידיש · Yesoidei Hadas - Yom Tov - Yiddish — ראש השנה (2026-09-07)

מוציא לאור: יסודי הדת - יו"ט - אידיש · Yesoidei Hadas - Yom Tov - Yiddish

שבוע: ראש השנה (2026-09-07)

יסודי הדת - יו"ט - אידיש · Yesoidei Hadas - Yom Tov - Yiddish — ראש השנה (2026-09-07)

פתח את ה-PDF הורדה

‫בס''ד‬ ‫בלתי מוגה‬ ‫פערזענליכע ר''ה שמועס‪...‬‬ ‫ראש השנה האט פילע עבודות — אבער וואס איז דער ציל פון זיי אלע?‬ ‫וואס איז ראש השנה?‬ ‫מען קען אויף דעם אסאך מאריך זיין‪ .‬ראש השנה איז דער יום פון תקיעת שופר; מען זאגט מלכיות‪,‬‬ ‫זכרונות און שופרות; מען איז ממליך דעם אייבערשטן אלס מלך; מען דאוונט לאנגע תפילות און מען‬ ‫איז עוסק אין פילע עבודות‪.‬‬ ‫מצד שני אין געוויסע מקומות האט מען יא מקצר געווען אין דעם דאווענען‪.‬‬ ‫שטעלט זיך די פראגע‪ :‬וואס איז דער עיקר? וואס וויל מען באמת אויפטון מיט דער גאנצער עבודה פון‬ ‫ראש השנה?‬ ‫דער ענטפער איז‪ ,‬אז אין איר טיפסטן נקודה איז ראש השנה איין זאך‪:‬‬ ‫וויפיל איז דיין הארץ ביים אייבערשטן?!‬ ‫וויפיל ביזטו מכיר‪ ,‬בפנימיות לבך‪ ,‬אז דו ביסט אינגאנצן תלוי אינעם רבונו של עולם? וויפיל שפירסטו‬ ‫באמת אז ער איז דיין מלך‪ ,‬ער איז דיין בורא‪ ,‬און אלעס וואס דו ביסט און אלעס וואס דו האסט איז פון‬ ‫אים דו ביזט בסך הכל א נברא‪.‬‬ ‫דאס איז דער פנימיות פון ראש השנה‪.1‬‬ ‫דער מענטש זאל אנקומען אינעווייניג צו א פלאץ וואו ער איז באמת מכיר‪ ,‬טיף אין הארץ‪:‬‬ ‫דער אייבערשטער איז אלעס‪ .‬דער אייבערשטער איז די זאך‪.‬‬ ‫דער ציל איז א הכרה אין הארץ — און א הכרה אין הארץ קען מען נישט באשטעלן‬ ‫אט די הכרה קען מען נישט פשוט באשליסן צו האבן‪.‬‬ ‫מען קען זיך נישט זאגן‪" :‬יעצט איז ראש השנה‪ ,‬יעצט וועל איך שפירן אז דער אייבערשטער איז מיין‬ ‫מלך‪".‬‬ ‫‪ 1‬ראש השנה ט''ז ע''א אמרו לפני בר''ה מלכיות ‪...‬כדי שתמליכוני עליכים‪...‬‬ ‫‪1‬‬ ‫ווייל דאס איז נישט בלויז א מחשבה וואס מען פארשטייט מיט'ן שכל‪ .‬דאס איז א הרגש‪ ,‬א געפיל‪ ,‬א‬ ‫פנימיות'דיגע הכרה‪ .‬און כדי א געפיל זאל זיך אנטוויקלען‪ ,‬דארף מען ארבעטן דערויף און מח און אין‬ ‫הארץ וידעת היום והשבות אל לבביך‪.2‬‬ ‫דערפאר האבן מיר א גאנצן חודש אלול‪ .‬דערפאר זענען דא סליחות‪ .‬דערפאר דאוונט מען אזויפיל‬ ‫ראש השנה‪ .‬דערפאר קומען נאכדעם די עשרת ימי תשובה און יום כיפור‪.‬‬ ‫אבער דא ליגט א וויכטיגע נקודה‪ :‬מען קען אנקוקן די אלע טעג זענען בלויז ווי א רייע פון חיובים און‬ ‫שיעבודים פון "מען דארף נאך טון"‪.‬‬ ‫אלול — דארף מען צולייגן תהלים‪.‬‬ ‫סליחות — דארף מען אויפשטיין און זאגן‪.‬‬ ‫ראש השנה — דארף מען לאנג דאווענען‪.‬‬ ‫עשרת ימי תשובה — דארף מען נאך מער ארבעטן‪.‬‬ ‫און געוויסע קענען שפירן ווי כאילו עס איז פרעשור‪...‬‬ ‫אבער די אמת איז ניין‪ .‬דער פנימיות איז פונקט פארקערט‪.‬‬ ‫דערפאר זענען דא אזויפיל עבודות — נישט יעדע איינע דארף אויפטון אלעס‬ ‫לאמיר נעמען א משל‪.‬‬ ‫ווען א זאך איז שטארק פארשמירט‪ ,‬גיסט מען דערויף וואסער — נאך וואסער‪ ,‬און נאך וואסער‪ ,‬און‬ ‫נאכאמאל וואסער‪.‬‬ ‫מיינט דאס אז יעדע איינציגע טראפ האט באזונדער אפגעוואשן דעם גאנצן שמוץ? ניין‪.‬‬ ‫אבער ווען מען גיסט און גיסט‪ ,‬ווערט דער גאנצער חפץ צוביסלעך אויסגעוואשן‪.‬‬ ‫די זעלבע זאך איז מיט דער עבודה פון אלול און די ימים נוראים‪.‬‬ ‫מען זאגט נאכאמאל סליחות‪ ,‬און נאכאמאל סליחות‪ .‬מען דאוונט נאך א תפילה און נאך א תפילה‪ .‬מען‬ ‫זאגט נאך א קאפיטל תהלים‪ ,‬מען הערט נאך א תקיעת שופר‪ ,‬מען זאגט נאך אמאל מלכיות‪ ,‬זכרונות‬ ‫און שופרות‪.‬‬ ‫דו דארפסט נישט ביי יעדע סליחות עקסטער שפירן א געוואלדיגע התעוררות‪ .‬דו דארפסט נישט ביי‬ ‫יעדן ווארט פון דאווענען שפירן אז יעצט האט זיך דיין גאנצע פנימיות איבערגעדרייט‪.‬‬ ‫די אלע עבודות ארבעטן אינאיינעם‪.3‬‬ ‫‪ 2‬דברים ד' ל''ט ושם ל''ב ע''ב‪ ,‬רי''ף שם פרק ד‪.‬‬ ‫‪2‬‬ ‫מען גיסט און מען גיסט‪ ,‬מען ארבעט און מען ארבעט — מיט דער האפענונג אז ערגעץ וואו‪ ,‬אין‬ ‫איינעם פון די טעג פון אלול און תשרי‪ ,‬וועט זיך עפענען אינעם הארץ א פינטעלע‪:‬‬ ‫דער רבונו של עולם איז מלך‪ .‬ער איז דער בורא‪ ,‬און איך בין דער נברא‪ .‬איך בין זיינס‪.4‬‬ ‫און פאר יענעם איין אמת'ן רגע האט זיך די גאנצע עבודה געלוינט‪.‬‬ ‫און יענער איין רגע קען קומען דוקא ווען דער מענטש שפירט אז ער האט נישט‬ ‫מצליח געווען‬ ‫דא קומט אבער נאך א טיפערע נקודה‪.‬‬ ‫א מענטש ווייסט קיינמאל נישט וועלכער חלק פון דער עבודה וועט אים ברענגען צו אט די פלאץ‪.‬‬ ‫אמאל זעט זיך א מענטש אין די טעג פון אלול אדער אין די ימים נוראים‪ ,‬און ער שפירט אז ער איז בכלל‬ ‫נישט צוגעגרייט ווי עס דארף צו זיין‪.‬‬ ‫זיין דאווענען איז נישט ווי ער האט געוואלט‪ .‬די סליחות זענען נישט ווי עס דארף צו זיין‪ .‬ער האט נישט‬ ‫אויסגענוצט אלול ווי ער האט זיך פארגעשטעלט‪.‬‬ ‫און דוקא די זאכן וואס האבן אים געדארפט צוגרייטן צום ראש השנה — דארט שפירט ער זיך שוואך‪.‬‬ ‫קען ער טראכטן‪" :‬איך האב פארפאסט די גאנצע עבודה‪".‬‬ ‫אבער עס קען זיין פונקט פארקערט‪ .‬עס קען זיין אז דער צער אליין איז א חלק פון דער עבודה‪.‬‬ ‫פארוואס טוט דיר וויי אז דו האסט נישט געטון וואס דו האסט געדארפט?‬ ‫ווייל ערגעץ טיף אין דיר שפירסטו‪:‬‬ ‫דער רבונו של עולם איז מיין מלך‪ .‬איך האב א שיעבוד צו אים‪ .‬עס גייט מיר אן וויאזוי איך שטיי פאר‬ ‫אים‪.‬‬ ‫קומט אויס‪ ,‬אז דורך דעם צער אליין ביסטו שוין אנגעקומען צו דער זעלבער נקודה צו וועלכער די‬ ‫גאנצע עבודה האט דיר געוואלט ברענגען‪.5‬‬ ‫‪ 3‬ר''ה ל''ב ע''ב שמע ישראל ה''א ה' אחד מלכות דברי ר' יוסי ‪ ...‬אתה הראת לדעת כי ה' הוא האלקים אין עוד מלבדו מלכות דברי ר' יוסי‬ ‫וברבינו חננאל שם וקי''ל כר' יוסי וכ''ה ברא''ש שם עי''ש וכן הוא ברמב''ם הל' שופר פרק ג‪ :‬שמע ישראל ה''א ה' אחד‪ ...‬וידעת היום והשבת‬ ‫והשבת אל לבבך ‪ ...‬כל פסוק מאלו מלכות הוא ענינו אף על פי שאין בו זכר מלכות‬ ‫‪ 4‬אור המאיר לר''ה‪ :‬שעיקר כוונתינו עתה בראש השנה בתפלה וקול השופר‪ ...‬להמליך עלינו מחדש ביתרון שאת‪ ,‬וכמאמרם ז״ל אמרו לפני‬ ‫מלכיות כדי שתמליכוני עליכם‪ ...‬במה ניכר שלימות מלכותו עלינו‪ ,‬כי אם בהיות שאנו מתנהגים את עצמנו בנעימות מדותיו הקדושים‪ ,‬וזה כל‬ ‫השנה“‪ . .‬והעיקר עתה מצות הקבלה בלב‪ ...‬שאנו מקבלין עתה עלינו עול מלכותו יתברך‪ ..‬עיקר תיקון וקישוט קומתה בשלימות‪ ,‬בהיות ישראל‬ ‫נותנים לבם ורוחם ונפשם להכניס את עוצם הכרתם והשגתם לידי עובדות“‪ .....‬כולם יודעים שיש בורא ומנהיג ומשגיח‪ ,‬ועם כל זה מעשיהם‬ ‫היפך הדעת‪ ...‬ואינם יכולין להכניס הדעת במדות‪ ....‬והוסיף שם שבמשך כל השנה ‪ -‬שאז מכניסין את בחינת הדעת שקבלו על עצמם בר״ה‬ ‫לידי עובדא“‪ ... .‬משכילים לעשות מלאכתם אפילו בארציות וגשמיות‪ ...‬ואינם מפרידים פנימיות מחשבתם מרוממותו יתברך אפילו כמעט‬ ‫רגע“‪.‬‬ ‫‪3‬‬ ‫ווייל נישט דער מצב ברענגט די הכרה — נאר וואס דער מצב וועקט אויף אין‬ ‫הארץ‬ ‫און דערפאר ווייסט א מענטש קיינמאל נישט ווען יענער רגע וועט קומען‪.‬‬ ‫עס קען אפילו זיין ווען דו פארסט אין קאר ‪ ...‬דו האלסט אינמיטן די ארבייט‪ ...‬דו לייגסט זיך שלאפן‪...‬‬ ‫לאמיר זאגן‪ ,‬דו האסט איין טאג פארשפעטיגט סליחות און למעשה נישט געזאגט סליחות‪ .‬נישט אז‬ ‫מען דארף פארפאסן סליחות‪ ,‬און נישט אז מען מעג פארפאסן סליחות‪ .‬אבער למעשה — עס האט‬ ‫פאסירט‪.‬‬ ‫אין איינע פון אט די מאמענטן אין טאג פלוצלינג כאפט דיר א מחשבה‪:‬‬ ‫"רבונו של עולם‪ ...‬עס טוט מיר וויי‪ .‬דו ביסט דאך מיין מלך‪ .‬איך האב דאך א שיעבוד צו דיר‪ .‬וויאזוי האב‬ ‫איך געקענט אזוי פארפאסן?"‬ ‫קען זיין אז דוקא אין יענער מינוט ביסטו אנגעקומען צו דעם פלאץ‪.‬‬ ‫ווייל אין יענעם רגע האסטו נישט בלויז געזאגט אז דער רבונו של עולם איז מלך — דו האסט עס‬ ‫געשפירט‪.‬‬ ‫דו האסט באמת מכיר געווען‪ :‬איך בין א נברא‪ ,‬ער איז דער בורא‪ .‬איך בין זיינס‪ ,‬און ער איז מיין מלך‪.‬‬ ‫און דאס איז דאך געווען דער תפקיד פון דער גאנצער עבודה‪.‬‬ ‫דו האסט געוואלט דורך די עבודה פון סליחות אנקומען צו די הכרה‪ :‬איך בין א נברא דער רבונו של‬ ‫עולם איז דער מלך און מיין גאנצ מציאות איז אנגעוואנדן אין אים‪.‬‬ ‫למעשה האסטו נישט מצליח געווען‪ .‬האסט פארפסט סליחות אבער דוקא דער דורכפאל האט דיר‬ ‫געשטעלט פנים אל פנים מיט אט דעם אמת וואס דו האסט פריער בלויז 'נאר געוואוסט'‪ :‬איך בין‬ ‫נישט דער בעל הבית אפילו ווען איך וויל קען איך נישט אליין‪ .‬איך בין דער נברא און דער באשעפער‬ ‫איז דער בורא דער מלך מיין גאנצע קיום‪.‬‬ ‫דער יסוד ערקלערט אויך פארוואס הקב״ה האט אונז געגעבן אזויפיל מצוות‬ ‫מיט דעם איז דער רמב''ם ‪ 6‬מסביר דעם מאמר חז״ל‪:7‬‬ ‫‪ 5‬תניא ליקוטי אמרים פ''ז‪...‬הואיל ועי''ז בא לאהבה רבה זו‬ ‫מהר''ל נצח ישראל פרק י''ג כל אשר הוא עלול יש בו הפנילה מצד עצמו רק הקמתו מצד העלה אבל מצד עצמו יש לו נפילה ואין הקמתו רק‬ ‫מצד השם יתברך שהוא העלה ‪ ...‬העלול תלוי בעלה יתברך ומצדו – הקמתו‬ ‫‪ 6‬פ' המשניות מכות פ''ג מט''ז‪ :‬מעיקרי האמונה בתורה כי כשקיים אדם מצוה מתרי״ג מצות כראוי וכהוגן‪ ...‬אלא שיעשה אותה לשמה‬ ‫מאהבה‪ ...‬הנה זכה בה לחיי העולם הבא‪ „...‬ועל זה אמר רבי חנניא‪ ,‬כי המצות בהיותם הרבה‪ ,‬אי אפשר שלא יעשה אדם בחייו אחת מהם על‬ ‫מתכונתה ושלימותה‪ ,‬ובעשותו אותה המצוה תחיה נפשו באותו מעשה‪.‬‬ ‫‪4‬‬ ‫"רבי חנניא בן עקשיא אומר‪ :‬רצה הקדוש ברוך הוא לזכות את ישראל‪ ,‬לפיכך הרבה להם תורה‬ ‫ומצוות‪".‬‬ ‫לכאורה קען מען פרעגן‪ :‬אויב עס זענען דא אזויפיל מצוות‪ ,‬האט דאך א מענטש לכאורה מער‬ ‫געלעגנהייטן דורכצופאלן‪ .‬פארוואס הייסט דאס "לזכות את ישראל"?‬ ‫נאר דורכדעם וואס א מענטש טוט במשך זיין לעבן אזויפיל מצוות און מעשים טובים איז נישט מעגליך‬ ‫ער זאל נישט ערגעץ וואו אנקומען צו א קלארע הכרה אין מציאות השם‪.‬‬ ‫און אט די הכרה איז דאך דער תכלית‪.‬‬ ‫זאגט דער רמב''ם דאס איז די כוונה "לפיכך הרבה להם תורה ומצוות"‪:‬‬ ‫דער אייבערשטער האט אונז געגעבן אסאך מצוות‪ ,‬כדי אז דורך די פילע מצוות זאל דער מענטש‬ ‫אנקומען — כאטש איין מאל — צו טון א מצוה מיט דער ריכטיגער מחשבה‪ ,‬מיט דער ריכטיגער‬ ‫הכרה‪ ,‬מיט אן אמת'ער התקשרות צום בורא‪.‬‬ ‫ווייל דער פנימיות פון אלע מצוות פירט צום זעלבן פלאץ‪:‬‬ ‫דער מענטש זאל מכיר זיין אין דעם אמת — דער באשעפער איז די זאך‪.‬‬ ‫און דערפאר איז אויך די עבודת הימים הנוראים צעטיילט אין אזויפיל עבודות‬ ‫און דאס איז ממש דער זעלבער געדאנק ביי די ימים נוראים‪.‬‬ ‫עס זענען דא אזויפיל עבודות‪ .‬אלול‪ ,‬סליחות‪ ,‬תפילות‪ ,‬תקיעת שופר‪ ,‬מלכיות‪ ,‬זכרונות‪ ,‬שופרות‪,‬‬ ‫עשרת ימי תשובה‪ ,‬יום כיפור‪.‬‬ ‫פארוואס אזויפיל?‬ ‫ווייל מען ארבעט פון אלע זייטן צו ברענגען דעם מענטש צו איין אמת'ן רגע‪.‬‬ ‫ערגעץ וואו זאל די מעסעדזש דורכדרינגען‪.‬‬ ‫ערגעץ וואו זאל דער מענטש זיך אפשטעלן און עס זאל אים באמת דורכדרינגען אין זיין הארץ‪:‬‬ ‫איך בין זיינס‪ .‬דער רבונו של עולם איז מיין מלך‪ .‬ער איז מיין בורא‪ .‬ער איז דער אמת פון מיין גאנצן‬ ‫מציאות‪ .‬איך קען גארנישט אליינס‪.‬‬ ‫ספר העיקרים מאמר ג' פרק כ''ט‬ ‫השם יתברך להיותו חפץ להביא את האדם אל השלמות האנושי‪ ...‬הרבה לו דרכים ואופנים‪ ...‬כדי שיושג השלמות האנושי או חלק ממנו על יד‬ ‫כל אחד מהם‪ ,‬כדי שלא ימלט שום אחד מישראל‪ ...‬שלא ישיג השלמות ההוא אם ישתדל להשיגו באחת מן הדרכים ההם וזהו מה שאמרו‬ ‫רבותינו ז״ל בסוף מכות רבי חנניא בן עקשיא אומר רצה הקדוש ברוך הוא לזכות את ישראל לפיכך הרבה להם תורה ומצות‪.‬‬ ‫‪5‬‬ ‫אפשר וועט עס געשען ביי תקיעת שופר‪ .‬אפשר אינמיטן שמונה עשרה‪ .‬אפשר ביי סליחות‪ .‬אפשר‬ ‫דוקא פון א צער אז מען האט נישט גענוג גוט געדאוונט‪.‬‬ ‫און אפשר וועט עס געשען אין קאר‪ ,‬אין א פשוט'ן מינוט ווען קיינער זעט נישט און קיינער ווייסט נישט‪.‬‬ ‫מען ווייסט נישט ווען‪.‬‬ ‫דערפאר זענען דא אזויפיל וועגן‪ ,‬אזויפיל תפילות און אזויפיל עבודות — ווייל אלעס פירט צו איין‬ ‫נקודה‪.8‬‬ ‫און די איין נקודה צו וועלכער אלעס פירט איז — "אתה הראת לדעת"‬ ‫און יעצט קען מען זייער גוט פארשטיין וואס רבי משה מקאברין זי''ע‪ 9‬זאגט‪:‬‬ ‫די גאנצע עבודה פון אלול‪ ,‬ראש השנה‪ ,‬עשרת ימי תשובה‪ ,‬יום כיפור — די גאנצע עבודה פון די ימים‬ ‫נוראים — איז נאר כדי אנצוקומען צו‪:‬‬ ‫"אתה הראת לדעת‪".‬‬ ‫מען קען זיך וואונדערן‪ :‬אזויפיל טעג? אזויפיל תפילות? אזויפיל סליחות? אזויפיל עבודה? אלעס פאר‬ ‫איין קליינע נקודה פון "לדעת"?‬ ‫יא‪ .‬ווייל דאס איז נישט קיין קליינע נקודה‪.‬‬ ‫דאס איז דער עומק פון דער גאנצער עבודה‪.‬‬ ‫"אתה הראת לדעת" מיינט‪ ,‬אז דער אמת וואס דער מענטש ווייסט אין מח זאל אראפגיין אין הארץ; אז‬ ‫עס זאל ווערן א פנימיות'דיגע דעת‪ ,‬א לעבעדיגע הכרה‪.‬‬ ‫און דערפאר איז דער אמת פון דער גאנצער עבודת הימים הנוראים נישט בלויז וויפיל מען האט‬ ‫געזאגט‪ ,‬וויפיל מען האט געדאוונט‪ ,‬אדער וויפיל מען האט געשפירט ביי יעדן איינציגן חלק‪.‬‬ ‫די אלע עבודות זענען וועגן צו ברענגען דעם מענטש צו אט דער איין פינטעלע פון דעת‪:‬‬ ‫רבונו של עולם — דו ביסט דער מלך‪.‬‬ ‫דו ביסט דער בורא‪ ,‬און איך בין דער נברא‪.‬‬ ‫אלעס איז פון דיר‪ ,‬אלעס איז תלוי אין דיר‪.‬‬ ‫דו ביזט די זאך‪.‬‬ ‫‪ 8‬לקוטי תורה לבעל התניא — נצבים‪ ,‬ד״ה אתם נצבים‬ ‫‪ 9‬אמרות משה חודש אלול‪ ,‬ראש השנה‪ ,‬תקיעת שופר‪ ,‬עשרת ימי תשובה‪ ,‬יום הכיפורים‪ ,‬חג הסוכות‪ ,‬מצות הסוכה וארבעת המינים‪ ,‬הושענא‬ ‫רבה‪ ,‬חיבוט הערבה — כל אלה אינם אלא הקדמה והכנה ל׳אתה הראת לדעת׳ בשמחת תורה“‪.‬‬ ‫‪6‬‬ ‫תמצית‪:‬‬ ‫די גאנצע עבודה פון אלול און ראש השנה איז נישט צוצולייגן פרעשור‪ ,‬נאר צו דערגרייכן א אינערליכע‬ ‫הכרה אז דער רבונו של עולם איז מלך‪' ...‬מיין' מלך‪ !...‬די ריבוי התפלות והמצוות אין די טעג זענען די‬ ‫מיטל ווי מען האפט דורך זיי צו כאפן איין אמת'ע פינטעלע פון דביקות און התבטלות פארן באשעפער‪.‬‬ ‫למעשה‪:‬‬ ‫איינמאל מען האט ערהאלטן אט דעם קלארע דעת במשך די ימים נוראים‪ ,‬וועט מען דאס בסייעתא‬ ‫דשמיא קענען ערוועקן אין זיך אגאנץ יאר דורכן כסדר חזר'ן‪:‬‬ ‫איך קען פלאנען – אבער איך באשטים נישט וואס וועט געשען‬ ‫איך קען ארבעטן – אבער איך שאף נישט קיין הצלחות‬ ‫איך קען נוצן מיינע כוחות – אבער אפילו די כוחות זענען נישט מיינע‬ ‫איך קען מאכן א החלטה – אבער איך לעב יעדע רגע אין א מציאות וואס דער בורא האלט אויף‪.‬‬ ‫ווייל איך בין בלויז דער נברא!‬ ‫דער באשעפער איז דער בורא!‬ ‫אתה הראת לדעת כי ה' הוא האלקים אין עוד מלבדו!‬ ‫ה' מלך ה' מלך ה' ימלוך לעולם ועד!‬ ‫‪7‬‬