gilyoines.com חזרה לאתר · Back to the site

פניני חלקינו בתורתיך - אידיש · Pninei Chelkeini Besoirusechu - Yiddish — ראש השנה (2026-09-07)

מוציא לאור: פניני חלקינו בתורתיך - אידיש · Pninei Chelkeini Besoirusechu - Yiddish

שבוע: ראש השנה (2026-09-07)

פניני חלקינו בתורתיך - אידיש · Pninei Chelkeini Besoirusechu - Yiddish — ראש השנה (2026-09-07)

פתח את ה-PDF הורדה

‫פניני‬ ‫בס”ד‬ ‫אק ןוילג • שנה ג'‬ ‫הנשה שאר‬ ‫תשפ"ו לפ"ק‬ ‫הוצאה לאור‬ ‫חידושי תורה‬ ‫של בעלי בתים‬ ‫העושים תורתם‬ ‫קבע ומלאכתם‬ ‫עראי‬ ‫ב‪+‬אידיש‬ ‫אלע ניגונים‬ ‫אס ווערן דערמאנט‬ ‫אינעם גליון קען מען‬ ‫וו‬ ‫קן דערויף צו הערן‬ ‫דרו‬ ‫דעם ניגון‬ ‫היטיבו נגן בתרועה‬ ‫גייט דער שפע דורך די אומות העולם‪ .‬דעריבער‬ ‫מרן הגה"ק בעל ייטב לב זי"ע האט דערויף געזאגט‬ ‫די הייליגע ניגונים פון ימים נוראים‬ ‫פלעכט מען אריין אין די תפלה ניגונים און תנועות‪,‬‬ ‫א הערליכן משל אינמיטן א דרשת תקיעת שופר‪,‬‬ ‫און די בעלי מנגנים וועלכע האבן‬ ‫די חיצונים דערקענען נישט וואס עס ליגט דערין‪,‬‬ ‫געברענגט אין ברך משה (לראש השנה אות ח"י) און אין‬ ‫זיי איבערגעגעבן לדורות‬ ‫און אזוי קען די תפלה ארויפגיין אן א שטער‪ .‬דער‬ ‫ספר יביע אומר (להגאון רבי יונתן בנימין שאלאמאן זצ"ל‪ ,‬דומ"ץ‬ ‫ניגון איז נישט בלויז א באגלייטונג צו דער תפלה‪,‬‬ ‫אפשא ותלמיד מרן הייטב לב‪ ,‬עמוד תקפ"ט)‪.‬‬ ‫לכו נרננה לה' וגו'‪ ,‬בזמירות נריע לו וגו'‪ ,‬בבית אלקים‬ ‫נאר עס העלפט די תפלה אליין עפענען איר וועג צום‬ ‫א בן מלך האט אמאל זיך פארזינדיגט אנטקעגן זיין‬ ‫נהלך ברגש‪ .‬מיר געפינען זיך אין די דערהויבענע ימי‬ ‫כסא הכבוד‪.‬‬ ‫פאטער‪ .‬דער קעניג האט אים פארשיקט אין א ווייטן‬ ‫הסליחות‪ ,‬ווען אידישע קינדער שטייען שוין ביים‬ ‫שוועל פונעם נייעם יאר‪ .‬אין די טיפע נאכט־שעות‬ ‫פון בארדיטשוב קיין רימנוב‬ ‫לאנד און געשטעלט שרים וואס זאלן היטן אויף אים‪.‬‬ ‫פון צייט צו צייט פלעגט דער קעניג שיקן פאר זיין‬ ‫קומען זיך אידן צוזאם אין בית המדרש‪ ,‬מען שטעלט‬ ‫די גרויסע חשיבות פון א ניגון ביי די ימים נוראים‬ ‫זון טייערע מתנות און מטעמים‪ ,‬אבער די שרים ‪-‬‬ ‫זיך צו סליחות כמנהג ישראל מקדמת דנא‪ ,‬און מען‬ ‫האט מען געזען ביי אונזערע הייליגע רבי'ס דור אחר‬ ‫מיט זייער שלעכט הארץ ‪ -‬האבן‬ ‫גרייט זיך מיט א הכנה דרבה צו‬ ‫דור‪ .‬אין ספר אימרא טבא (חיזוק והדרכה‪ ,‬עמוד קע"א)‬ ‫אלעס פאר זיך צוגענומען‪ .‬נאך‬ ‫די הייליגע ימים נוראים‪ ,‬ווען אלע‬ ‫ברענגט כ"ק מרן רבינו שליט"א‪ ,‬אז דער ניגון וואס‬ ‫א צייט האט דער בן מלך חרטה‬ ‫באי עולם גייען אריבער פארן‬ ‫מען זינגט ביי מוסף יום הקדוש אויף די ווערטער "וכך‬ ‫געהאט אויף זיינע מעשים‪ .‬ער האט‬ ‫כסא המשפט‪.‬‬ ‫היה מונה‪ ,‬אחת‪ ,‬אחת ואחת"‪ ,‬איז דער זעלבער ניגון‬ ‫געשריבן א בריוו פול מיט דברי‬ ‫דער באקאנטער ניגון פונעם‬ ‫פון "לאמיר דערציילן די מעלות פון אידישע קינדער"‪,‬‬ ‫פיוס צו זיין פאטער‪ ,‬און געבעטן‬ ‫ערשטן קדיש פון סליחות איז ווי‬ ‫וואס דער הייליגער קדושת לוי מבארדיטשוב זי"ע‬ ‫אז מען זאל אים צוריקברענגען‬ ‫א קלונג וואס מעלדט אונז‪ :‬מיר‬ ‫האט פארפאסט‪.‬‬ ‫אין פאלאץ‪ .‬די שרים האבן אבער‬ ‫זענען שוין אריין אין יענע טעג וואס‬ ‫דער ייטב לב זי"ע האט גענומען דעם ניגון און דאס‬ ‫פארשטאנען אז אויב דער זון וועט‬ ‫האבן נישט זייער גלייכן אינעם‬ ‫ארויפגעלייגט אויף "וכך היה מונה"‪ .‬דער ניגון איז א‬ ‫זיך צוריקקערן‪ ,‬וועלן זיי מער‬ ‫גאנצן יאר‪ .‬מען פארברענגט‬ ‫מליצה ישרה אויף כלל ישראל‪ ,‬און דער ייטב לב האט‬ ‫נישט באקומען די מתנות‪ ,‬האבן זיי‬ ‫שעה'ן לאנג אין די בתי מדרשים‪,‬‬ ‫געוואלט זיך מקשר זיין מיטן גרויסן סניגורן של ישראל‬ ‫צעריסן דעם בריוו איידער עס האט‬ ‫און מען גיסט אויס דאס הארץ‬ ‫דערגרייכט צום קעניג‪.‬‬ ‫הרה"ח ר' בעריש ווישעווער ז"ל‬ ‫פון בארדיטשוב‪ ,‬וועלכער האט דורך יענעם ניגון‬ ‫פאר אבינו שבשמים‪ ,‬דער שומע‬ ‫ארויסגעברענגט די מעלות פון אידישע קינדער‪.‬‬ ‫ווען דער בן מלך האט געזען אז קיין שום בריוו‬ ‫תפלת כל פה‪ .‬אין אזעלכע טעג באקומט א באזונדערן‬ ‫א גרויסער טייל פון די ניגוני קודש וואס מען זינגט‬ ‫קומט נישט אן צום פאטער‪ ,‬האט ער געטראפן‬ ‫ארט די תפלה בציבור און דער שליח ציבור‪ ,‬מיט דער‬ ‫ביי אונז שטאמט פון הרה"ק רבי צבי הירש הכהן‬ ‫א חכמה‪ .‬ער האט געשריבן א לאנגן בריוו מיט‬ ‫האפענונג אז הן קל כביר לא ימאס תפלת רבים‪ ,‬און דער‬ ‫מרימנוב זי"ע‪ .‬נאך דער הסתלקות פונעם ישמח משה‬ ‫פארשידענע דברים בטלים‪ ,‬און ערגעץ אינדערמיט‪,‬‬ ‫אויבערשטער וועט אונז מזכה זיין בדין‪ ,‬געדענקען לחיים‬ ‫זי"ע‪ ,‬ווען דער ייטב לב איז אויפגענומען געווארן אלס‬ ‫באהאלטענערהייט‪ ,‬אריינגעפלאכטן זיינע אמת'ע‬ ‫ולברכה‪ ,‬און ערפילן אלע משאלות לבנו לטובה‪.‬‬ ‫רב אין אוהעל‪ ,‬האבן די מתנגדים אין שטאט אים זייער‬ ‫דברי פיוס‪ .‬די שרים האבן נישט געכאפט וואס ליגט‬ ‫אונטערדרוקט און געשטעלט שווערע תנאים‪ .‬צווישן‬ ‫דערין און האבן דעם בריוו ווייטער געשיקט‪ .‬דער‬ ‫א ניגון וואס עפנט די טויערן‬ ‫אנדערן האבן זיי אים נישט געלאזט צוגיין צום עמוד‬ ‫קעניג‪ ,‬מיט זיין חכמה‪ ,‬האט יא פארשטאנען דעם טיפן‬ ‫אייגנטליך איז דער ענין פון זינגען אינמיטן די תפלות‬ ‫און נישט געלאזט דאווענען אין א באזונדערן מנין‪.‬‬ ‫אינהאלט פונעם בריוו פון זיין בענקעדיגע זוהן‪ ,‬און‬ ‫און קדישים א באזונדערע זאך וואס מען טרעפט בעיקר‬ ‫דער ייטב לב איז דאן געפארן קיין רימנוב‪ ,‬און עטליכע‬ ‫צוריקגענומען זיין זון צו זיך אהיים‪.‬‬ ‫אין די ימים נוראים‪ .‬דורכאויס דעם יאר זינגט מען‬ ‫יאר האט ער דארט פארברענגט די ימים נוראים בצל‬ ‫דער נמשל איז‪ ,‬האט דער ייטב לב אויסגעפירט‪ ,‬אז‬ ‫כמעט נישט אינמיטן דאווענען‪ ,‬אויסער די שטיקלעך‬ ‫קדשו פון רבי ר' הערש זי"ע‪.‬‬ ‫כלל ישראל איז פארטריבן געווארן מעל שולחן אביהם‪,‬‬ ‫וואס זענען ספעציעל איינגעפירט געווארן צו זינגען‪ ,‬ווי‬ ‫פון דארט האט ער מיטגעברענגט די הייליגע‬ ‫און אידישע קינדער בעטן כסדר צוריקצוקומען צום‬ ‫לכה דודי‪ ,‬ק‪-‬ל אדון און נאך‪ .‬אבער אין די הייליגע טעג‬ ‫ניגונים וואס זענען עד היום מושרש ביי אונז‪ ,‬דער‬ ‫ערשטן היים‪ .‬די מקטרגים פרובירן אבער אפצוהאלטן‬ ‫ווערט די נגינה א חלק פון דער עבודה‪ .‬און ווי יעדע מנהג‬ ‫אהבה רבה ניגון‪ ,‬טל‪ ,‬גשם‪ ,‬דער פיוט יעלה בליל יום‬ ‫די תפלות פון ארויפגיין למכון שבתו‪ ,‬ווייל בזמן הגלות‬ ‫ישראל‪ ,‬איז דאס אוודאי נישט קיין דבר של מה בכך‪.‬‬ ‫א׳‬ ‫מעמוד א׳‬ ‫המשך מעמוד‬ ‫המשך‬ ‫אין מקוה‪ ,‬גענומען די ערשטע ניגונים און זיי אביסל‬ ‫הכיפורים‪ ,‬און דער חרוז בבואו מאדום ביי שלש סעודות‪ .‬ה' וועלכע האבן געשטעלט די דת על תילה‪ .‬האט דער‬ ‫איבערגעארבעט ביז זיי האבן באקומען א נייע צורה‪.‬‬ ‫דאס זענען ניגונים פול מיט דביקות‪ ,‬געגועים און פאיע רב געזאגט‪ ,‬אז אין אזא דור וואלט מען געדארפט‬ ‫ווען ער האט זיי נאכאמאל געשיקט‪ ,‬האט דער רבי שוין‬ ‫התעוררות‪ .‬עס ווערט אויך איבערגעגעבן אז דער ניגון האבן א גדול ווי דער הייליגער חכם צבי זי"ע‪ ,‬וועלכער‬ ‫הנאה געהאט און געווען צופרידן‪.‬‬ ‫וואס מען זינגט אויף ובכן צדיקים שטאמט אויך פון רבי האט מלחמה געהאלטן פאר כבוד שמים‪ .‬דער רבי האט‬ ‫א גאר ענליכער מעשה ווערט געברענגט אין ספר‬ ‫געענטפערט‪" :‬אייך פעלט היינט א גדול ווי דער חכם צבי;‬ ‫ר' הערש מרימנוב זי"ע‪.‬‬ ‫תפארת נפתלי (עמוד צ') פון הגה"ק משארמאש זי"ע ביים‬ ‫מיר האבן אבער היינט נישט אפילו אזא מענטש וואס‬ ‫זאל קענען מאכן פאר מיר הארציגע ניגונים‪ ,‬אז איך זאל‬ ‫ייטב לב זי"ע‪ .‬הרה"ח ר' אשר גבאי ז"ל פלעגט פארפאסן‬ ‫קענען דערמיט אויסגיסן דאס הארץ צום אויבערשטן‪,‬‬ ‫יעדעס יאר א פרישער ניגון‬ ‫די ניגונים אויף ראש השנה‪ .‬איין יאר האט ער געברענגט‬ ‫א נייער ניגון און עס געזונגען פארן ייטב לב‪ .‬אויפן‬ ‫צוזאמען מיט די אלטע מקובל'דיגע ניגונים איז אזוי ווי רבי בעריש ווישעווער פלעגט מאכן‪".‬‬ ‫מארגנדיגן טאג האט דער ייטב לב גערופן דעם משב"ק‬ ‫אין מחזור דברי יואל (ראש השנה‪ ,‬עמוד ל"ז) ווערט‬ ‫געווען א קפידא צו פארפאסן יעדעס יאר פרישע‬ ‫און געזאגט אז איין תנועה געפעלט אים נישט‪ .‬דער‬ ‫ניגונים‪ .‬אין תהלים תפארת שלמה ווערט געברענגט געברענגט א וואונדערליכער מעשה מיט דעם רבי‬ ‫ייטב לב האט דערציילט אז ער האט גע'חלומ'ט ווי ער‬ ‫בעריש ווישעווער ז"ל‪ .‬ער איז‬ ‫בשם הרה"ק בעל תפארת שלמה‬ ‫דאווענט פארן עמוד און א פרוי העלפט אים‪ .‬דאן האט‬ ‫געווען א גרויסער למדן און‬ ‫זי"ע‪ ,‬וועלכער איז אליין געווען א‬ ‫▼‬ ‫ר' אשר זיך דערמאנט‪ ,‬אז בשעת'ן מאכן דעם ניגון האט‬ ‫פלעגט זיצן שעות לאנג על‬ ‫בעל תפלה שאין כדוגמתו אז ער‬ ‫זיין טאכטער אים טאקע געהאלפן מיט יענער תנועה‪.‬‬ ‫התורה‪ .‬ווען ער האט געזען אז‬ ‫פלעגט זאגן‪" :‬פונקט ווי מען דארף‬ ‫ער האט די תנועה געטוישט און נאכאמאל געזונגען‬ ‫דאס פארפאסן ניגונים נעמט‬ ‫יעדעס יאר א נייעם אתרוג‪ ,‬אזוי‬ ‫דעם ניגון; דאן איז עס שוין געפעלן פארן ייטב לב‪.‬‬ ‫אים אוועק אסאך פון זיין זמן‬ ‫דארף מען יעדעס יאר נייע ניגונים‪".‬‬ ‫הלימוד‪ ,‬האט ער געשריבן צום‬ ‫אזוי האט מען זיך געפירט אין די‬ ‫דער רבי האט געהערט‬ ‫רבי'ן אז די ארבעט ווערט אים‬ ‫חצרות הצדיקים‪ ,‬און אזוי האט מען‬ ‫יעדע תנועה‬ ‫שווער און געבעטן מען זאל‬ ‫זיךגעפירט אין סאטמאר‪.‬‬ ‫אים באפרייען פון דארפן מאכן‬ ‫אין יעדן יאר זענען צוגעגרייט‬ ‫מרן רבינו זי"ע איז געווען א גרויסער מבין אויף‬ ‫ניגונים און שיקן פארן רבי'ן‪.‬‬ ‫געווארן ניגונים אויף די פיוטים‬ ‫נגינה‪ .‬עס איז געווען דער סדר אז דער רבי האט קודם‬ ‫פון ראש השנה און יום הכיפורים‪.‬‬ ‫דער רבי האט אים‬ ‫אויסגעהערט די ניגונים און געגעבן זיין הסכמה‪ .‬שוין‬ ‫אפילו אין דעם ערשטן יאר ווען‬ ‫צוריקגעשריבן‪ ,‬ער זאל זיך‬ ‫ביים ערשטן מאל הערן האט ער אויפגעכאפט דעם‬ ‫מרן רביה"ק מסאטמאר זי"ע איז‬ ‫דאס מאל נאך אנשטרענגען און‬ ‫גאנצן ניגון און געקענט יעדע תנועה על בוריה‪ .‬אויב א‬ ‫הרה"ח ר' יוסף אשכנזי ז"ל‬ ‫אנגעקומען קיין אמעריקע‪ ,‬שנת‬ ‫שיקן כאטש צוויי ניגונים אויף‬ ‫ניגון פון די בעלי מנגנים איז אים נישט געפעלן‪ ,‬האט ער‬ ‫תש"ז‪ ,‬האט דער רבי געבעטן זיינע מקורבים צוצוגרייטן די ימים נוראים‪ .‬רבי בעריש האט געפאלגט‪ ,‬פארפאסט‬ ‫געהייסן עס אויסטוישן‪.‬‬ ‫א חבורה בעלי מנגנים וואס זאלן אים ארויסהעלפן צוויי ניגונים‪ ,‬אפגעשריבן די נאטן און זיי געשיקט צום‬ ‫הרה"ח ר' יושע מענדלאוויטש שליט"א‪ ,‬משב"ק‪,‬‬ ‫ביי די תפלות פון יום הקדוש‪ .‬ראש השנה איז דער רבי'ן‪ .‬צו זיין גרויס וואונדער האט ער באקומען א צווייטן‬ ‫דערציילט אז מען האט אמאל געזונגען א ניגון‪ ,‬און דער‬ ‫רבי דעמאלט נאך געווען אויפן שיף‪ ,‬אבער פאר יום בריוו‪ :‬דער רבי איז נישט צופרידן פון די ניגונים און בעט‬ ‫רבי האט געזאגט‪" :‬דאס איז א גוטער טיש־ניגון‪ ".‬דאס‬ ‫הכיפורים האט ער שוין געוואלט אז דער אלטער אנדערע‪ .‬רבי בעריש האט זיך זייער געוואונדערט‪ .‬נאך‬ ‫איז געווען א חידוש‪ ,‬ווייל ביים טיש פרייטאג צונאכט‬ ‫מסורה זאל נישט וועןר איבער געריסן‪ ,‬מען האט קיינמאל האט דער רבי נישט אפגעווארפן זיינע יצירות‪,‬‬ ‫פלעגט מען ביים רבי'ן זינגען בלויז צוויי ניגונים‪ ,‬כל‬ ‫געדארפט צוגרייטן ניגונים אויף מכלכל חיים‪ ,‬אין קצבה‪ ,‬און ווען ער האט נאכאמאל דורכגעקוקט די נאטן‪ ,‬זענען‬ ‫מקדש און מנוחה ושמחה; דער באגריף "טיש־ניגון" איז‬ ‫מלך עליון‪ ,‬וכל מאמינים‪ ,‬חמול‪ ,‬היה עם פיפיות‪ ,‬און אויך די ניגונים ביי אים געווען הערליך‪.‬‬ ‫דארט כמעט נישט געווען‪ .‬נאר דער רבי פלעגט אסאך‬ ‫דעם הקפה ניגון‪.‬‬ ‫פלוצלינג האט ער זיך דערמאנט אז יעדעס מאל‪,‬‬ ‫דערמאנען זיין שווער בזיווג ראשון‪ ,‬הגה"ק מפלאנטש‬ ‫איידער ער האט זיך געזעצט פארפאסן ניגונים פארן‬ ‫זי"ע‪ ,‬און האט געקענט פון דארט דעם אופן פון א טיש‬ ‫רבי'ן‪ ,‬איז ער געגאנגען אין מקוה‪ .‬דאס מאל האט ער‬ ‫א ניגון מוז זיין הארציג‬ ‫מיט אסאך ניגונים‪ ,‬ווי עס איז געווען איינגעפירט ביי די‬ ‫זיך געאיילט כדי די ניגונים זאלן אנקומען בזמן‪ ,‬און ער‬ ‫דער פאיע רב זצ"ל האט דערציילט‪ ,‬אז דער רבי‬ ‫צדיקי בית ראפשיץ‪ ,‬וואו נגינה האט פארנומען א גרויסן‬ ‫האט אויסגעלאזט דעם מקוה‪ .‬ער האט פארשטאנען‬ ‫האט זיך אמאל אויסגערעדט איבער דער שפלות הדור‪,‬‬ ‫ארט‪ .‬דער רבי האט דעריבער גוט געוואוסט וואס עס‬ ‫אז דער רבי האט דאס מרגיש געווען‪ .‬איז ער געגאנגען‬ ‫אז עס פעלן די אמאליגע צדיקים און לוחמי מלחמת‬ ‫מיינט "א גוטער טיש־ניגון"‪.‬‬ ‫די בעלי מנגנים אין אייראפע‬ ‫כדי צו קענען צושטעלן פרישע ניגונים יאר נאך‬ ‫די עצה זוכה צו זיין בדין‬ ‫יאר‪ ,‬זענען געווען באקאנטע בעלי מנגנים וועלכע‬ ‫פאר דעם הייליגן טאג ראש השנה האט איינער געפרעגט דעם גרויסן גאון רבי אביגדור מיללער זצ"ל‪ ,‬מיט וואס‬ ‫האבן געברענגט זייערע שענסטע יצירות‪ .‬אין קובץ‬ ‫עס איז ראוי זיך צוצוגרייטן צום יום הדין‪.‬‬ ‫גינת ורדים (קובץ י"ג) ווערט געברענגט א רשימה פון די‬ ‫בעלי מנגנים צווישן די סאטמארער חסידים פאר דער‬ ‫האט אים רבי אביגדור געענטפערט‪:‬‬ ‫מלחמה‪ .‬זיי האבן געלערנט די ניגונים מיט דער חבורת‬ ‫"זאלסט שמייכלען און אויפנעמען יעדן איינעם מיט א פרייליכן פנים‪".‬‬ ‫המשוררים‪ ,‬און האבן אריינגעדרוקט זייער חותם אויף‬ ‫זעענדיג אז יענער פארשטייט נישט גענוג די טיפקייט פון זיין ענטפער‪ ,‬האט ער עס ערקלערט מיט א משל‪:‬‬ ‫די ניגוני שבת ויום טוב וואס מען זינגט עד היום אין‬ ‫א געשעפטסמאן מאכט א חשבון פון זיינע הכנסות והוצאות‪ ,‬און זעט אז די הוצאות זענען צי גרויס און ער‬ ‫חצרות הקודש סאטמאר‪.‬‬ ‫מוז אפזאגן עטליכע ארבעטער‪ .‬וועמען וועט ער זיכער האלטן? דעם ארבעטער וואס נעמט אויף די קונים מיט‬ ‫דער ארי שבחבורה איז געווען הרה"ח המפורסם ר'‬ ‫א שמייכל און א גוט ווארט‪ .‬ווייל אזא ארבעטער ברענגט ברכה אינעם געשעפט און מאכט אז מענטשן זאלן ליב‬ ‫דוב בעריש הורוויץ ז"ל‪ ,‬שו"ב אין ווישאווא‪ ,‬באקאנט‬ ‫האבן אהינצוקומען‪.‬‬ ‫ביי אלעמען אלס רבי בעריש ווישעווער‪ .‬ער פלעגט‬ ‫דאס זעלבע איז אויך ראש השנה‪ .‬ווען דער אייבערשטער זיצט על כסא דין און איז דן אלע באשעפענישן‪,‬‬ ‫יעדעס יאר פארפאסן ארום פערצן ניגונים‪ .‬צווישן זיינע‬ ‫האט א מענטש וואס שיינט אריין אין אנדערע א גוטן מוט מיט א ליכטיגן פנים און דערפרייט זייער הארץ‪ ,‬א‬ ‫באקאנטע יצירות איז דער שלום עליכם ניגון‪ ,‬אשת חיל‬ ‫געוואלדיגע זכות‪.‬‬ ‫ניגון‪ ,‬ק‪-‬ל אדון ניגון‪ ,‬און דער באקאנטער נענועים ניגון‪.‬‬ ‫אויף אזא מענטש זאגט מען כביכול אין הימל‪:‬‬ ‫די ניגונים האט ער געשיקט צום רבי'ן ז"ל‪ ,‬מען האט זיי‬ ‫געזונגען ביי חזרת הש"ץ ראש השנה און יום הכיפורים‪,‬‬ ‫"אים דארף מען לאזן אויף דער וועלט — ער מאכט דאך די וועלט ליכטיגער און פרייליכער"‬ ‫און דערנאך אויך דורכאויס דעם יאר ביים טיש‪ .‬פון‬ ‫(הגאון רבי אביגדור מיללער זצ"ל)‬ ‫שנת תרצ"ט אן האט מען מער נישט פארפאסט יעדעס‬ ‫‪2‬‬ ‫המשך מעמוד ב׳‬ ‫אויך בארימט געווארן מיט זיינע שיינע ניגונים‪ .‬צווישן‬ ‫לערנען די ניגונים און נוסחאות התפלה‪ .‬דער משב"ק‬ ‫יאר נייע ניגונים‪ ,‬נאר געזונגען די אלטע ניגונים פון‬ ‫זיי איז דער לאנגער שושנת יעקב‪ ,‬פארפאסט אין חודש‬ ‫ר' יוסף אשכנזי ז"ל און הגה"צ אב"ד פאיע זצ"ל האבן‬ ‫רבי בעריש‪.‬‬ ‫אדר א' תשכ"ה‪ ,‬און הנרות הללו‪ .‬ער איז נפטר געווארן‬ ‫דעריבער צוזאמגעשטעלט אלטע ניגונים לכבוד די‬ ‫הרה"ח ר' אברהם לאיאש ע"ה‪ ,‬שו"ב אין איקלאד און‬ ‫אין שנת תש"ל‪.‬‬ ‫ימים נוראים‪ ,‬פון וואס מען האט געזונגען ביים רבי'ן אין‬ ‫גרויסווארדיין‪ ,‬האט צווישן אנדערן פארפאסט דעם‬ ‫אויך האבן זיך ארויסגעצייכנט הרה"ח ר' אברהם‬ ‫סאטמאר‪ .‬דער פאיע רב האט געקענט די ניגונים און‬ ‫באקאנטן ניגון אויף דער זעקסטער הקפה שמיני עצרת‬ ‫הלוי ווערצבערגער ז"ל‪ ,‬שו"ב‪ ,‬און זיין איידעם הרה"ח ר'‬ ‫נוסחאות‪ ,‬ווייל ער פלעגט זיי הערן פון די סאטמארער‬ ‫און שמחת תורה ‪ -‬דער זעקסטער הקפה ניגון‪.‬‬ ‫יקותיאל הערש הלוי ווערצבערגער ז"ל‪ ,‬וועלכער האט‬ ‫בחורים אין דער פאיע ישיבה‪.‬‬ ‫הרה"ח ר' חיים דוד בלום ע"ה פון קשאנוב‪ ,‬א חסיד‬ ‫געפירט די חבורת המשוררים‪ .‬די זין פון ר' יקותיאל‬ ‫אין די ערשטע דריי יאר ‪ -‬יום כיפור תש"ז און די‬ ‫פון הרה"ק בעל קדושת ציון מבאבוב זצ"ל הי"ד און א‬ ‫הערש‪ ,‬הר"ר יהודה יעקב הי"ו‪ ,‬באקאנט אלס ר' יודל‪,‬‬ ‫ימים נוראים תש"ח און תש"ט ‪ -‬זענען ר' יוסף אשכנזי‬ ‫חזן אין איינע פון די גרויסע קהלות אין רומעניע‪ ,‬דער‬ ‫און הר"ר אלימלך הי"ו‪ ,‬האבן אויך ממשיך געווען‪ .‬פאר‬ ‫און דער פאיע רב געווען די הויפט משוררים‪ .‬זיי האבן‬ ‫רבי זי"ע האט אים אמאל באגעגנט אין א מקום מנוחה‪.‬‬ ‫די ימים נוראים פלעגן ר' יקותיאל הערש און זיינע זין‬ ‫געפירט ביי די פיוטים מכלכל חיים‪ ,‬וכל מאמינים און‬ ‫דער רבי האט אים געבעטן צוצושטעלן נייע ניגונים‪.‬‬ ‫אריינגיין צום רבי'ן און פארזינגען‬ ‫נאך‪ ,‬ביי די נענועים סוכות און‬ ‫ווען ר' חיים דוד האט געפרעגט וועלכן סגנון דער רבי‬ ‫די נייע ניגונים‪.‬‬ ‫ביי די הקפות שמחת תורה‪ .‬דאס‬ ‫וויל‪ ,‬האט דער רבי געענטפערט‪ :‬אין דעם סגנון פונעם‬ ‫די ברידער ווערצבערגער‬ ‫איז געווען גאר וויכטיג‪ ,‬ווייל רוב‬ ‫זעקסטן הקפה ניגון‪ .‬פון דאן אן האט ער געשיקט אסאך‬ ‫דערציילן‪ ,‬אז איין יאר‪ ,‬ווען זיי‬ ‫מתפללים אין נייעם בית המדרש‬ ‫פון זיינע ניגונים קיין סאטמאר; צווישן זיי דער אזמר‬ ‫זענען אריין צום רבי'ן מיט די נייע‬ ‫פונעם רבי'ן האבן נאכנישט‬ ‫בשבחין וואס מען זינגט פרייטאג צונאכט‪.‬‬ ‫ניגונים‪ ,‬האבן זיי פארגעזונגען‬ ‫געקענט די ניגונים און נוסחאות‬ ‫צווישן די בעלי מנגנים זענען אויך געווען הרה"ח ר'‬ ‫אויף אין קצבה א מארש פון רבי‬ ‫פון קדיש און שמונה עשרה‪.‬‬ ‫חיים באקאן ע"ה פון דעעש‪ ,‬גערופן ר' חיים בערלינער‪,‬‬ ‫בעריש ווישעווער‪ .‬דער ניגון איז‬ ‫ראש חודש חשון תש"ח‬ ‫וועלכער האט געשיקט פון זיינע שענסטע יצירות צום‬ ‫געווען שיין און געשמאק‪ ,‬אבער‬ ‫איז הרה"ח ר' יקותיאל הערש‬ ‫רבי'ן‪ ,‬און הרה"ח ר' חיים יוסל מונקאטשער ע"ה‪.‬‬ ‫אויך זייער לאנג‪ .‬האט דער רבי זיך‬ ‫הרה"ח ר' ליפא לויאש ז"ל‬ ‫ווערצבערגער ז"ל אנגעקומען‪ .‬ווען‬ ‫דער משב"ק הרה"ח ר' יוסף אשכנזי ז"ל האט‬ ‫אנגערופן מיט א שמייכל‪" :‬דער‬ ‫דער רבי האט דאס געהערט‪ ,‬האט‬ ‫שוין פאר דער מלחמה פארפאסט אסאך ניגונים מיט‬ ‫ער זיך דערפרייט און געזאגט‪" :‬אה‪ ,‬כ'האב שוין ווער ניגון איז טאקע אין קצבה‪"...‬‬ ‫זיין אויסערגעווענליכן חוש‪ ,‬און זיי זענען שטארק‬ ‫ס'זאל זינגען פאר מיר‪ ".‬דער רבי האט אים תיכף געבעטן‬ ‫אנגענומען געווארן צווישן אנשי שלומנו‪ .‬פון זיינע‬ ‫היטיבו נגן בתרועה‬ ‫אריינצוטרעטן צווישן די בעלי מנגנים‪ .‬פון דאן אן האט‬ ‫באקאנטע ניגונים זענען מזמור לדוד וואס מיר זינגען‬ ‫און ביזן היינטיגן טאג האלטן מיר מעשי אבותינו‬ ‫ער געהאט א חזקה צו זינגען ביים שלחן הטהור‪ :‬כל‬ ‫ביי שלש סעודות‪ ,‬ברוך הוא אלקינו וואס מען זינגט ביי‬ ‫מקדש פרייטאג צונאכט‪ ,‬אודה ביי שלש סעודות און בידינו‪ .‬מיר זינגען די הייליגע ניגונים אויף די שטיקלעך‬ ‫שלש סעודות‪ ,‬און פתחו לי ביי הלל‪ ,‬און נאך פיל‪.‬‬ ‫המבדיל מוצאי שבת‪ .‬ער האט אויך געפירט דעם כאר וואו אונזערע רבי'ס האבן זיי קובע געווען‪ ,‬און מיר‬ ‫פון שנת תרצ"ג אן האט מען ביי דער זיבעטער‬ ‫האלטן ווייטער אן דעם מנהג צו פארפאסן פרישע‬ ‫ביי הנרות הללו‪ ,‬מעוז צור און חשוף אין חנוכה‪.‬‬ ‫הקפה שמיני עצרת און שמחת תורה געזונגען דעם‬ ‫סוף שנת תש"ט איז אנגעקומען הגה"צ המפורסם ניגונים יאר נאך יאר‪ .‬אין די ניגונים ליגט נישט בלויז‬ ‫ניגון וואס איז עד היום באקאנט ביי אנשי שלומנו‪ .‬דער‬ ‫רבי חנני' יום טוב ליפא דייטש זצ"ל‪ ,‬האדמו"ר מהעלמעץ א שיינע תנועה‪ ,‬נאר תפלה‪ ,‬מסורה‪ ,‬דביקות און דער‬ ‫רבי האט אים מיטגעברענגט פון ארץ ישראל‪ ,‬וואו ער‬ ‫ובעל טהרת יום טוב‪ ,‬וועלכער האט גוט פארשטאנען טיפער בענקשאפט פון אידישע קינדער צו זייער‬ ‫האט פארברענגט סוף פונעם פאריגן זומער‪ .‬פאר די‬ ‫אין נגינה‪ .‬ער האט געברענגט פארן רבי'ן נייע ניגונים פאטער אין הימל‪.‬‬ ‫ימים נוראים שנת תרצ"ז‪ ,‬ווען דער רבי איז ל"ע געווען‬ ‫מיר קוקן ארויף צום אויבערשטן‪ ,‬אז די נייע יאר זאל‬ ‫אויף ראש השנה תש"י‪ ,‬און אויך ער האט במשך די יארן‬ ‫אן אלמן נאך דער פטירה פון הרבנית הצדיקת חוה‬ ‫זיין א שנה טובה ומבורכת‪ ,‬א יאר פון כתיבה וחתימה‬ ‫געהאט א חזקה צו זינגען ביים שלחן הטהור‪.‬‬ ‫ע"ה בזיווג ראשון‪ ,‬האט דער רבי אליין פארפאסט דעם‬ ‫טובה; א יאר אין וועלכן מיר וועלן שוין זינגען דעם‬ ‫לעבעדיגן שמחה־ניגון וואס מען האט געזונגען ביי‬ ‫שיר חדש אויף גאולתינו ופדות נפשנו‪ .‬עס זאל מקוים‬ ‫די מסורה גייט ווייטער‬ ‫חזרת הש"ץ פון מוסף‪ ,‬און אויך ביי דער צווייטער און‬ ‫אין די שפעטערע יארן האבן נאך בעלי מנגנים ווערן דער סימן "תרנן בפה" (בגימטריא תשפ"ז) ‪ -‬אונזער‬ ‫פערטער הקפה‪ .‬דאס איז כמעט דער איינציגער ניגון‬ ‫צוגעשטעלט ניגונים‪ :‬הרה"ג רבי צבי הערש פריעדמאן מויל זאל פול ווערן מיט תהלה ושירה‪ ,‬דער קרן התורה‬ ‫וואס איז געבליבן אין זכרון החסידים אלס א ניגון וואס‬ ‫ז"ל פון מונקאטש‪ ,‬בעל מחבר חמודי צבי‪ ,‬וועלכער איז וישראל זאל דערהויבן ווערן‪ ,‬און ותמלוך אתה ה' לבדך‬ ‫דער רבי אליין האט פארפאסט‪.‬‬ ‫געווען פון די משוררים פון רבי בעריש ווישעווער און על כל הארץ‪ ,‬במהרה בימינו אמן‪.‬‬ ‫[דער מאמר איז צוזאמגעשטעלט געווארן לויט‬ ‫פלעגט שוין אין אייראפע צושטעלן ניגונים פארן רבי'ן;‬ ‫א נייער אנהייב אין אמעריקע‬ ‫די כתבים פון הרה"ג ר' שמואל אהרן חנני' טענענבוים‬ ‫און הרה"ח החזן ר' נפתלי שטערן ז"ל פון בני ברק‪.‬‬ ‫אין די ערשטע יארן נאך דער מלחמה‪ ,‬ווען דער‬ ‫הרה"ח ר' ליפא לויאש ז"ל‪ ,‬איידעם פון רבי בעריש שליט"א‪ ,‬בעל מחבר פון די הערליכע ספרים 'ימי מלך'‪,‬‬ ‫רבי איז געקומען קיין אמעריקע‪ ,‬איז נאכנישט געווען‬ ‫ווישעווער‪ ,‬דעם ארי שבחבורת המשוררים‪ ,‬איז נאך 'ניצוצי תומר' ועוד‪ ,‬ותשואות חן חן לו]‬ ‫ווער עס זאל פארפאסן נייע ניגונים‪ ,‬און עס איז אפילו‬ ‫(הרה"ח ר' אברהם ישעי' קליין הי"ו)‬ ‫דער מלחמה ארויפגעגאנגען קיין ארץ ישראל און איז‬ ‫נישט געווען קיין חבורה משוררים מיט וועמען מען זאל‬ ‫אויף זיך גענומען די אחריות פאר כלל ישראל‪.‬‬ ‫מעגליך טראגן דעם שופר פיר אמות אין רשות‬ ‫חז"ל האבן זיך אונטערגענומען צו זיין‬ ‫אויב עס וועט זיך אויספעלן צו ממתיק זיין‬ ‫הרבים? חז"ל זאגן דאך‪ ,‬אז דורך דער תקיעת‬ ‫מליצי יושר‬ ‫דינים‪ ,‬וועלן די תנאים און אמוראים אליין זיך‬ ‫שופר שטייט דער אויבערשטער אויף פון כסא‬ ‫שטעלן פארן בית דין של מעלה און מליץ טוב‬ ‫דין און זעצט זיך אויף כסא רחמים‪ .‬אויב אזוי‪,‬‬ ‫באין מליץ יושר מול מגיד פשע‪ ,‬תגיד ליעקב‬ ‫זיין פאר אידישע קינדער‪ ,‬כדי אז פון זייער‬ ‫וויאזוי קען מען דאס אפשטעלן צוליב א חשש‬ ‫דבר חק ומשפט‪.‬‬ ‫תקנה זאל חלילה קיינמאל נישט ארויסקומען‬ ‫פון טלטול?‬ ‫קיין שום שאדן‪.‬‬ ‫לכאורה דארף מען פארשטיין‪ :‬וויאזוי האבן‬ ‫דער ספר שער יששכר ערקלערט א‬ ‫חז"ל געקענט מתקן זיין אז ווען ראש השנה‬ ‫דערמיט קען מען טייטשן דעם פיוט‪„ :‬באין‬ ‫געוואלדיגן געדאנק‪ :‬ווען חז"ל האבן גוזר געווען‬ ‫געפאלט אום שבת זאל מען נישט בלאזן‬ ‫מליץ יושר מול מגיד פשע" — ווען דער קול‬ ‫נישט צו בלאזן אום שבת‪ ,‬האבן זיי דערמיט‬ ‫שופר‪ ,‬בלויז צוליב דעם חשש אז איינער וועט‬ ‫אק ןוילג‬ ‫‪3‬‬ ‫המשך מעמוד ג׳‬ ‫פרשת חוקת אות ט׳)‪ ,‬וועלכער ברענגט ארויס אן‬ ‫אין די מינוטן פון „היום הרת עולם“‪ ,‬די גאנצע‬ ‫שופר‪ ,‬אונזער געווענליכער מליץ יושר‪ ,‬איז‬ ‫אינטערעסאנטן חילוק צווישן א לייב און א‬ ‫וועלט ווערט דעמאלט געשטעלט צום דין‪ ,‬און‬ ‫נישט פארהאן‪ ,‬דאן בעטן מיר‪„ :‬תגיד ליעקב‬ ‫פוקס‪ :‬דער לייב הייבט אויף זיין עק העכער פון‬ ‫דער מקטרג זוכט וואו ער קען זיך אריינכאפן‬ ‫דבר חק ומשפט" — דערמאן דעם חק ומשפט‬ ‫זיין קאפ‪ ,‬דער פוקס אבער לאזט אראפ זיין קאפ‬ ‫און מקטרג זיין אויף אידישע קינדער — הייבט‬ ‫וואס די חכמי ישראל האבן מתקן געווען‪ ,‬אז‬ ‫אונטערן עק‪.‬‬ ‫מען אן זינגען דעם הייליגן ניגון פון רבי הערש‬ ‫ראש השנה שחל בשבת זאל מען נישט בלאזן‪.‬‬ ‫מרימנוב זי"ע‪.‬‬ ‫אין זכות פון דער תקנה וועלן חז"ל אליין קומען‬ ‫דאס איז אויך א רמז אויף די וועגן פון‬ ‫שטיין אלס מליצי יושר פאר כלל ישראל‪ ,‬און‬ ‫מענטשן‪ .‬אן אמת׳ער אדם חשוב וועט מכבד‬ ‫מיט דעם וויל מען מעורר זיין‪ ,‬אז פונקט ווי‬ ‫ממשיך זיין אויף זיי רחמים וחסדים און א גוט‬ ‫זיין אפילו איינער וואס איז קלענער פון אים; ער‬ ‫ביי שלש סעודות‪ ,‬ווען מען זינגט דעם ניגון‪,‬‬ ‫געבענטשט יאר‪.‬‬ ‫וועט אים אויפהייבן און זען אין אים מעלות‪ .‬א‬ ‫ווערט דער שטן אוועקגעשיקט פונעם פלאץ‪,‬‬ ‫נידעריגער מענטש אבער זוכט אראפצוקלאפן‬ ‫אזוי זאל אויך יעצט דער מקטרג נישט קענען‬ ‫(הרה"ח ר' מרדכי דוד עסטרייכער הי"ו)‬ ‫אפילו אזעלכע וואס זענען גרעסער און‬ ‫דארט שטיין‪ .‬ער זאל נישט האבן קיין שום‬ ‫חשוב׳ער פון אים (ועיין מדרש שמואל על אבות פ"ד‬ ‫אחיזה‪ ,‬און נישט קענען עפענען זיין מויל צו‬ ‫מט"ו‪ ,‬בשם הר"י אבן שושן)‪.‬‬ ‫רעדן שלעכטס אויף אידישע קינדער‪.‬‬ ‫דער ניגון וואס פארטרייבט‬ ‫דעם מקטרג‬ ‫מיט דעם איז זייער שיין מדויק דער נוסח‬ ‫און ווען צו דעם קומט צו דער הייליגער קול‬ ‫וואס מיר זאגן‪ .‬מיר בעטן נישט „שנהיה ראש‬ ‫שופר‪ ,‬וואס איז מערבב דעם שטן (ראש השנה‬ ‫היום הרת עולם‪ ,‬היום יעמיד במשפט כל‬ ‫ולא זנב" — אז מיר אליין זאלן זיין דער קאפ‬ ‫טז‪ ,):‬ווערט דאס מויל פונעם מקטרג אינגאנצן‬ ‫יצורי עולמים‪.‬‬ ‫און נישט דער עק‪ .‬מיר זאגן „שנהיה לראש ולא‬ ‫פארשטומט‪ .‬די תפילות פון אידישע קינדער‬ ‫לזנב" — מיר זאלן זיין צוגעבונדן צום „ראש"‪,‬‬ ‫קענען דעמאלט ארויפגיין אומגעשטערט‬ ‫אין די הייליגע הויפן פון סיגוט–סאטמאר‬ ‫צו א צדיק און אן איש המעלה; און נישט צום‬ ‫צום כסא הכבוד און אנגענומען ווערן‬ ‫איז איינגעפירט‪ ,‬אז ווען מען זאגט צווישן די‬ ‫„זנב"‪ ,‬צו נידעריגע מענטשן וואס ציען דעם‬ ‫ברחמים וברצון‪.‬‬ ‫תקיעות „היום הרת עולם“‪ ,‬זינגט מען דעם‬ ‫מענטש אראפ‪.‬‬ ‫באקאנטן ניגון פון הרה"ק רבי צבי הירש‬ ‫זאל דער אויבערשטער טאקע פארמאכן‬ ‫מרימנוב זי"ע‪ ,‬מיט וועלכן מען זינגט ביי שלש‬ ‫דאס איז טאקע וואס די משנה לערנט אונז‪:‬‬ ‫דאס מויל פון אלע מקטריגים‪ ,‬און אונז אלע‬ ‫סעודות דעם חרוז „בבואו מאדום“‪.‬‬ ‫„הוי זנב לאריות" — אפילו דו האלטסט זיך‬ ‫פארשרייבן און פארזיגלען אין ספרן של צדיקים‬ ‫גמורים‪ ,‬צו א כתיבה וחתימה טובה און א שנת‬ ‫דארף מען פארשטיין‪ :‬וואס פאר א שייכות‬ ‫בלויז ווי דער עק‪ ,‬זאלסטו אבער זיין צווישן‬ ‫גאולה וישועה‪ ,‬אמן‪.‬‬ ‫האט דער ניגון פון שלש סעודות צו די הייליגע‬ ‫לייבן; האלט זיך נאנט צו צדיקים און אנשי‬ ‫און געהויבענע מינוטן פון תקיעת שופר?‬ ‫מעלה‪ ,‬ווייל דורכדעם וועסטו אויך נתעלה‬ ‫(הרה"ח ר׳ משה חיים בערקאוויטש הי"ו)‬ ‫ווערן‪„ .‬ואל תהי ראש לשועלים" — זוך נישט‬ ‫מען קען דאס ערקלערן לויט די הייליגע‬ ‫צו זיין דער קאפ צווישן קליינע און נידעריגע‬ ‫ווערטער פונעם ישמח משה (פרשת וזאת הברכה‪,‬‬ ‫מענטשן‪ ,‬ווייל אזא חברותא וועט דיך נאר‬ ‫„שנהיה לראש" — זיך האלטן נאנט‬ ‫ד"ה תורה צוה)‪ .‬דער ישמח משה איז מבאר די‬ ‫אראפציען‪.‬‬ ‫צו צדיקים‬ ‫ווערטער פונעם זמר‪„ :‬ראותו כי כן אדומי‬ ‫העוצר‪ ,‬יחשוב לו בבצרה“‪ ,‬וואס איז געבויט אויף‬ ‫דאס בעטן מיר ביים אנהייב פונעם נייעם‬ ‫עס איז איינגעפירט ביים ראש השנה׳דיגן‬ ‫דעם וואס חז"ל זאגן‪ ,‬אז דער שר פון אדום וועט‬ ‫יאר‪„ :‬שנהיה לראש" — מיר זאלן זיין דבוק אין‬ ‫סעודה צו עסן א קאפ פון א שעפסל‪ ,‬און זאגן‪:‬‬ ‫זיך לעתיד לבוא טועה זיין מיט דריי טעותים‬ ‫צדיקים און ערליכע אידן‪ ,‬זיך לערנען פון זייערע‬ ‫„יהי רצון שנהיה לראש ולא לזנב" — עס זאל זיין‬ ‫(מכות יב‪.).‬‬ ‫וועגן און נאכגיין זייערע הייליגע מעשים; „ולא‬ ‫לזנב" — מיר זאלן נישט נאכגעשלעפט ווערן נאך‬ ‫דער רצון פונעם אייבערשטן‪ ,‬אז מיר זאלן זיין‬ ‫לכאורה איז דאך שווער‪ :‬דער שטן הערט‬ ‫מענטשן וואס ברענגען דעם מענטש אראפ פון‬ ‫צום קאפ און נישט צום עק (שו"ע או"ח סי׳ תקפ"ג‬ ‫דאך יעדע וואך ווי אידישע קינדער זינגען דעם‬ ‫זיין מדריגה‪.‬‬ ‫סעיף ב׳)‪.‬‬ ‫זמר; וויאזוי וועט ער זיך דען קענען טועה זיין‬ ‫לכאורה דארף מען פארשטיין‪ :‬אין דער‬ ‫לעתיד לבוא?‬ ‫(הרה"ח ר' נפתלי לעבאוויטש ז"ל – ממעתיקי‬ ‫שמועה דברי תורתו של רביה"ק זי"ע)‬ ‫משנה שטייט דאך „הוי זנב לאריות ואל תהי‬ ‫נאר מען מוז זאגן‪ ,‬אז אין דער צייט וואס אידן‬ ‫ראש לשועלים" — עס איז בעסער צו זיין דער‬ ‫זינגען די ווערטער‪ ,‬פירט דער אויבערשטער‬ ‫עק צווישן לייבן‪ ,‬ווי איידער דער קאפ צווישן‬ ‫אזוי צו‪ ,‬אז דער שטן זאל נישט זיין דארט און‬ ‫פוקסן (אבות פ"ד מט"ו)‪ .‬פארוואס בעטן מיר דען‬ ‫נישט הערן דעם סוד פון זיין מפלה‪ .‬אזוי וועט‬ ‫ראש השנה‪ ,‬אז מיר זאלן זיין צום קאפ און נישט‬ ‫ער נישט וויסן דערפון‪ ,‬און די ווערטער פון חז"ל‬ ‫צום עק?‬ ‫וועלן קענען מקוים ווערן‪ .‬עכת"ד‪.‬‬ ‫‪845.210.6668‬‬ ‫עימוד‬ ‫‪sales@kintress.com‬‬ ‫הדפסה‬ ‫נאר דער ענין קען מען פארשטיין לויט די‬ ‫לויט דעם קען מען גאר שיין פארשטיין דעם‬ ‫ווערטער פונעם יעב"ץ (הובא בתולדות יעקב יוסף‬ ‫מנהג הקודש‪ .‬אין ראש השנה‪ ,‬ווען מען שטייט‬ ‫הגליון נערך ע"י מכון קונטרס‬ ‫טעל‪ | 845.210.6668 :‬פעקס‪845.314.8486 :‬‬ ‫להכניס דברי תורה בתוך‬ ‫מו"ה אברהם ישעי' קליין‬ ‫אימעיל‪chelkeiny@gmail.com :‬‬ ‫עורכים‬ ‫הגליון ולהערות והארות‪:‬‬ ‫מו"ה יואל הכהן מאשקאוויטש‬ ‫מו"ה משה אברהם לייפער‬ ‫צו באקומען דעם גליון יעדע וואך אין אימעיל‪ ,‬שיקט א אימעיל צו‪chelkeiny@gmail.com :‬‬ ‫מו"ה שלמה הערשקאוויטש‬ ‫‪4‬‬