פניני חלקינו בתורתיך - אידיש · Pninei Chelkeini Besoirusechu - Yiddish — ראש השנה (2026-09-07)

פניני בס”ד
אק ןוילג • שנה ג'
הנשה שאר
תשפ"ו לפ"ק
הוצאה לאור
חידושי תורה
של בעלי בתים
העושים תורתם
קבע ומלאכתם
עראי
ב+אידיש אלע ניגונים
אס ווערן דערמאנט
אינעם גליון קען מען
וו
קן דערויף צו הערן
דרו
דעם ניגון
היטיבו נגן בתרועה
גייט דער שפע דורך די אומות העולם .דעריבער מרן הגה"ק בעל ייטב לב זי"ע האט דערויף געזאגט די הייליגע ניגונים פון ימים נוראים
פלעכט מען אריין אין די תפלה ניגונים און תנועות, א הערליכן משל אינמיטן א דרשת תקיעת שופר, און די בעלי מנגנים וועלכע האבן
די חיצונים דערקענען נישט וואס עס ליגט דערין, געברענגט אין ברך משה (לראש השנה אות ח"י) און אין זיי איבערגעגעבן לדורות
און אזוי קען די תפלה ארויפגיין אן א שטער .דער ספר יביע אומר (להגאון רבי יונתן בנימין שאלאמאן זצ"ל ,דומ"ץ
ניגון איז נישט בלויז א באגלייטונג צו דער תפלה, אפשא ותלמיד מרן הייטב לב ,עמוד תקפ"ט). לכו נרננה לה' וגו' ,בזמירות נריע לו וגו' ,בבית אלקים
נאר עס העלפט די תפלה אליין עפענען איר וועג צום א בן מלך האט אמאל זיך פארזינדיגט אנטקעגן זיין נהלך ברגש .מיר געפינען זיך אין די דערהויבענע ימי
כסא הכבוד. פאטער .דער קעניג האט אים פארשיקט אין א ווייטן הסליחות ,ווען אידישע קינדער שטייען שוין ביים
שוועל פונעם נייעם יאר .אין די טיפע נאכט־שעות
פון בארדיטשוב קיין רימנוב לאנד און געשטעלט שרים וואס זאלן היטן אויף אים.
פון צייט צו צייט פלעגט דער קעניג שיקן פאר זיין קומען זיך אידן צוזאם אין בית המדרש ,מען שטעלט
די גרויסע חשיבות פון א ניגון ביי די ימים נוראים זון טייערע מתנות און מטעמים ,אבער די שרים - זיך צו סליחות כמנהג ישראל מקדמת דנא ,און מען
האט מען געזען ביי אונזערע הייליגע רבי'ס דור אחר מיט זייער שלעכט הארץ -האבן גרייט זיך מיט א הכנה דרבה צו
דור .אין ספר אימרא טבא (חיזוק והדרכה ,עמוד קע"א) אלעס פאר זיך צוגענומען .נאך די הייליגע ימים נוראים ,ווען אלע
ברענגט כ"ק מרן רבינו שליט"א ,אז דער ניגון וואס א צייט האט דער בן מלך חרטה באי עולם גייען אריבער פארן
מען זינגט ביי מוסף יום הקדוש אויף די ווערטער "וכך געהאט אויף זיינע מעשים .ער האט כסא המשפט.
היה מונה ,אחת ,אחת ואחת" ,איז דער זעלבער ניגון געשריבן א בריוו פול מיט דברי דער באקאנטער ניגון פונעם
פון "לאמיר דערציילן די מעלות פון אידישע קינדער", פיוס צו זיין פאטער ,און געבעטן ערשטן קדיש פון סליחות איז ווי
וואס דער הייליגער קדושת לוי מבארדיטשוב זי"ע אז מען זאל אים צוריקברענגען א קלונג וואס מעלדט אונז :מיר
האט פארפאסט. אין פאלאץ .די שרים האבן אבער זענען שוין אריין אין יענע טעג וואס
דער ייטב לב זי"ע האט גענומען דעם ניגון און דאס פארשטאנען אז אויב דער זון וועט האבן נישט זייער גלייכן אינעם
ארויפגעלייגט אויף "וכך היה מונה" .דער ניגון איז א זיך צוריקקערן ,וועלן זיי מער גאנצן יאר .מען פארברענגט
מליצה ישרה אויף כלל ישראל ,און דער ייטב לב האט נישט באקומען די מתנות ,האבן זיי שעה'ן לאנג אין די בתי מדרשים,
געוואלט זיך מקשר זיין מיטן גרויסן סניגורן של ישראל צעריסן דעם בריוו איידער עס האט און מען גיסט אויס דאס הארץ
דערגרייכט צום קעניג. הרה"ח ר' בעריש ווישעווער ז"ל
פון בארדיטשוב ,וועלכער האט דורך יענעם ניגון פאר אבינו שבשמים ,דער שומע
ארויסגעברענגט די מעלות פון אידישע קינדער. ווען דער בן מלך האט געזען אז קיין שום בריוו תפלת כל פה .אין אזעלכע טעג באקומט א באזונדערן
א גרויסער טייל פון די ניגוני קודש וואס מען זינגט קומט נישט אן צום פאטער ,האט ער געטראפן ארט די תפלה בציבור און דער שליח ציבור ,מיט דער
ביי אונז שטאמט פון הרה"ק רבי צבי הירש הכהן א חכמה .ער האט געשריבן א לאנגן בריוו מיט האפענונג אז הן קל כביר לא ימאס תפלת רבים ,און דער
מרימנוב זי"ע .נאך דער הסתלקות פונעם ישמח משה פארשידענע דברים בטלים ,און ערגעץ אינדערמיט, אויבערשטער וועט אונז מזכה זיין בדין ,געדענקען לחיים
זי"ע ,ווען דער ייטב לב איז אויפגענומען געווארן אלס באהאלטענערהייט ,אריינגעפלאכטן זיינע אמת'ע ולברכה ,און ערפילן אלע משאלות לבנו לטובה.
רב אין אוהעל ,האבן די מתנגדים אין שטאט אים זייער דברי פיוס .די שרים האבן נישט געכאפט וואס ליגט
אונטערדרוקט און געשטעלט שווערע תנאים .צווישן דערין און האבן דעם בריוו ווייטער געשיקט .דער
א ניגון וואס עפנט די טויערן
אנדערן האבן זיי אים נישט געלאזט צוגיין צום עמוד קעניג ,מיט זיין חכמה ,האט יא פארשטאנען דעם טיפן אייגנטליך איז דער ענין פון זינגען אינמיטן די תפלות
און נישט געלאזט דאווענען אין א באזונדערן מנין. אינהאלט פונעם בריוו פון זיין בענקעדיגע זוהן ,און און קדישים א באזונדערע זאך וואס מען טרעפט בעיקר
דער ייטב לב איז דאן געפארן קיין רימנוב ,און עטליכע צוריקגענומען זיין זון צו זיך אהיים. אין די ימים נוראים .דורכאויס דעם יאר זינגט מען
יאר האט ער דארט פארברענגט די ימים נוראים בצל דער נמשל איז ,האט דער ייטב לב אויסגעפירט ,אז כמעט נישט אינמיטן דאווענען ,אויסער די שטיקלעך
קדשו פון רבי ר' הערש זי"ע. כלל ישראל איז פארטריבן געווארן מעל שולחן אביהם, וואס זענען ספעציעל איינגעפירט געווארן צו זינגען ,ווי
פון דארט האט ער מיטגעברענגט די הייליגע און אידישע קינדער בעטן כסדר צוריקצוקומען צום לכה דודי ,ק-ל אדון און נאך .אבער אין די הייליגע טעג
ניגונים וואס זענען עד היום מושרש ביי אונז ,דער ערשטן היים .די מקטרגים פרובירן אבער אפצוהאלטן ווערט די נגינה א חלק פון דער עבודה .און ווי יעדע מנהג
אהבה רבה ניגון ,טל ,גשם ,דער פיוט יעלה בליל יום די תפלות פון ארויפגיין למכון שבתו ,ווייל בזמן הגלות ישראל ,איז דאס אוודאי נישט קיין דבר של מה בכך.
א׳
מעמוד א׳
המשך מעמוד
המשך
אין מקוה ,גענומען די ערשטע ניגונים און זיי אביסל הכיפורים ,און דער חרוז בבואו מאדום ביי שלש סעודות .ה' וועלכע האבן געשטעלט די דת על תילה .האט דער
איבערגעארבעט ביז זיי האבן באקומען א נייע צורה. דאס זענען ניגונים פול מיט דביקות ,געגועים און פאיע רב געזאגט ,אז אין אזא דור וואלט מען געדארפט
ווען ער האט זיי נאכאמאל געשיקט ,האט דער רבי שוין התעוררות .עס ווערט אויך איבערגעגעבן אז דער ניגון האבן א גדול ווי דער הייליגער חכם צבי זי"ע ,וועלכער
הנאה געהאט און געווען צופרידן. וואס מען זינגט אויף ובכן צדיקים שטאמט אויך פון רבי האט מלחמה געהאלטן פאר כבוד שמים .דער רבי האט
א גאר ענליכער מעשה ווערט געברענגט אין ספר געענטפערט" :אייך פעלט היינט א גדול ווי דער חכם צבי; ר' הערש מרימנוב זי"ע.
תפארת נפתלי (עמוד צ') פון הגה"ק משארמאש זי"ע ביים מיר האבן אבער היינט נישט אפילו אזא מענטש וואס
זאל קענען מאכן פאר מיר הארציגע ניגונים ,אז איך זאל
ייטב לב זי"ע .הרה"ח ר' אשר גבאי ז"ל פלעגט פארפאסן
קענען דערמיט אויסגיסן דאס הארץ צום אויבערשטן,
יעדעס יאר א פרישער ניגון
די ניגונים אויף ראש השנה .איין יאר האט ער געברענגט
א נייער ניגון און עס געזונגען פארן ייטב לב .אויפן צוזאמען מיט די אלטע מקובל'דיגע ניגונים איז אזוי ווי רבי בעריש ווישעווער פלעגט מאכן".
מארגנדיגן טאג האט דער ייטב לב גערופן דעם משב"ק אין מחזור דברי יואל (ראש השנה ,עמוד ל"ז) ווערט געווען א קפידא צו פארפאסן יעדעס יאר פרישע
און געזאגט אז איין תנועה געפעלט אים נישט .דער ניגונים .אין תהלים תפארת שלמה ווערט געברענגט געברענגט א וואונדערליכער מעשה מיט דעם רבי
ייטב לב האט דערציילט אז ער האט גע'חלומ'ט ווי ער בעריש ווישעווער ז"ל .ער איז בשם הרה"ק בעל תפארת שלמה
דאווענט פארן עמוד און א פרוי העלפט אים .דאן האט געווען א גרויסער למדן און זי"ע ,וועלכער איז אליין געווען א
▼
ר' אשר זיך דערמאנט ,אז בשעת'ן מאכן דעם ניגון האט פלעגט זיצן שעות לאנג על בעל תפלה שאין כדוגמתו אז ער
זיין טאכטער אים טאקע געהאלפן מיט יענער תנועה. התורה .ווען ער האט געזען אז פלעגט זאגן" :פונקט ווי מען דארף
ער האט די תנועה געטוישט און נאכאמאל געזונגען דאס פארפאסן ניגונים נעמט יעדעס יאר א נייעם אתרוג ,אזוי
דעם ניגון; דאן איז עס שוין געפעלן פארן ייטב לב. אים אוועק אסאך פון זיין זמן דארף מען יעדעס יאר נייע ניגונים".
הלימוד ,האט ער געשריבן צום אזוי האט מען זיך געפירט אין די
דער רבי האט געהערט רבי'ן אז די ארבעט ווערט אים חצרות הצדיקים ,און אזוי האט מען
יעדע תנועה שווער און געבעטן מען זאל זיךגעפירט אין סאטמאר.
אים באפרייען פון דארפן מאכן אין יעדן יאר זענען צוגעגרייט
מרן רבינו זי"ע איז געווען א גרויסער מבין אויף ניגונים און שיקן פארן רבי'ן. געווארן ניגונים אויף די פיוטים
נגינה .עס איז געווען דער סדר אז דער רבי האט קודם פון ראש השנה און יום הכיפורים.
דער רבי האט אים
אויסגעהערט די ניגונים און געגעבן זיין הסכמה .שוין אפילו אין דעם ערשטן יאר ווען
צוריקגעשריבן ,ער זאל זיך
ביים ערשטן מאל הערן האט ער אויפגעכאפט דעם מרן רביה"ק מסאטמאר זי"ע איז
דאס מאל נאך אנשטרענגען און
גאנצן ניגון און געקענט יעדע תנועה על בוריה .אויב א הרה"ח ר' יוסף אשכנזי ז"ל
אנגעקומען קיין אמעריקע ,שנת
שיקן כאטש צוויי ניגונים אויף
ניגון פון די בעלי מנגנים איז אים נישט געפעלן ,האט ער
תש"ז ,האט דער רבי געבעטן זיינע מקורבים צוצוגרייטן די ימים נוראים .רבי בעריש האט געפאלגט ,פארפאסט
געהייסן עס אויסטוישן.
א חבורה בעלי מנגנים וואס זאלן אים ארויסהעלפן צוויי ניגונים ,אפגעשריבן די נאטן און זיי געשיקט צום
הרה"ח ר' יושע מענדלאוויטש שליט"א ,משב"ק, ביי די תפלות פון יום הקדוש .ראש השנה איז דער רבי'ן .צו זיין גרויס וואונדער האט ער באקומען א צווייטן
דערציילט אז מען האט אמאל געזונגען א ניגון ,און דער רבי דעמאלט נאך געווען אויפן שיף ,אבער פאר יום בריוו :דער רבי איז נישט צופרידן פון די ניגונים און בעט
רבי האט געזאגט" :דאס איז א גוטער טיש־ניגון ".דאס הכיפורים האט ער שוין געוואלט אז דער אלטער אנדערע .רבי בעריש האט זיך זייער געוואונדערט .נאך
איז געווען א חידוש ,ווייל ביים טיש פרייטאג צונאכט מסורה זאל נישט וועןר איבער געריסן ,מען האט קיינמאל האט דער רבי נישט אפגעווארפן זיינע יצירות,
פלעגט מען ביים רבי'ן זינגען בלויז צוויי ניגונים ,כל געדארפט צוגרייטן ניגונים אויף מכלכל חיים ,אין קצבה ,און ווען ער האט נאכאמאל דורכגעקוקט די נאטן ,זענען
מקדש און מנוחה ושמחה; דער באגריף "טיש־ניגון" איז מלך עליון ,וכל מאמינים ,חמול ,היה עם פיפיות ,און אויך די ניגונים ביי אים געווען הערליך.
דארט כמעט נישט געווען .נאר דער רבי פלעגט אסאך דעם הקפה ניגון.
פלוצלינג האט ער זיך דערמאנט אז יעדעס מאל,
דערמאנען זיין שווער בזיווג ראשון ,הגה"ק מפלאנטש
איידער ער האט זיך געזעצט פארפאסן ניגונים פארן
זי"ע ,און האט געקענט פון דארט דעם אופן פון א טיש
רבי'ן ,איז ער געגאנגען אין מקוה .דאס מאל האט ער
א ניגון מוז זיין הארציג
מיט אסאך ניגונים ,ווי עס איז געווען איינגעפירט ביי די
זיך געאיילט כדי די ניגונים זאלן אנקומען בזמן ,און ער דער פאיע רב זצ"ל האט דערציילט ,אז דער רבי
צדיקי בית ראפשיץ ,וואו נגינה האט פארנומען א גרויסן
האט אויסגעלאזט דעם מקוה .ער האט פארשטאנען האט זיך אמאל אויסגערעדט איבער דער שפלות הדור,
ארט .דער רבי האט דעריבער גוט געוואוסט וואס עס
אז דער רבי האט דאס מרגיש געווען .איז ער געגאנגען אז עס פעלן די אמאליגע צדיקים און לוחמי מלחמת
מיינט "א גוטער טיש־ניגון".
די בעלי מנגנים אין אייראפע
כדי צו קענען צושטעלן פרישע ניגונים יאר נאך די עצה זוכה צו זיין בדין
יאר ,זענען געווען באקאנטע בעלי מנגנים וועלכע
פאר דעם הייליגן טאג ראש השנה האט איינער געפרעגט דעם גרויסן גאון רבי אביגדור מיללער זצ"ל ,מיט וואס
האבן געברענגט זייערע שענסטע יצירות .אין קובץ
עס איז ראוי זיך צוצוגרייטן צום יום הדין.
גינת ורדים (קובץ י"ג) ווערט געברענגט א רשימה פון די
בעלי מנגנים צווישן די סאטמארער חסידים פאר דער האט אים רבי אביגדור געענטפערט:
מלחמה .זיי האבן געלערנט די ניגונים מיט דער חבורת "זאלסט שמייכלען און אויפנעמען יעדן איינעם מיט א פרייליכן פנים".
המשוררים ,און האבן אריינגעדרוקט זייער חותם אויף זעענדיג אז יענער פארשטייט נישט גענוג די טיפקייט פון זיין ענטפער ,האט ער עס ערקלערט מיט א משל:
די ניגוני שבת ויום טוב וואס מען זינגט עד היום אין א געשעפטסמאן מאכט א חשבון פון זיינע הכנסות והוצאות ,און זעט אז די הוצאות זענען צי גרויס און ער
חצרות הקודש סאטמאר. מוז אפזאגן עטליכע ארבעטער .וועמען וועט ער זיכער האלטן? דעם ארבעטער וואס נעמט אויף די קונים מיט
דער ארי שבחבורה איז געווען הרה"ח המפורסם ר' א שמייכל און א גוט ווארט .ווייל אזא ארבעטער ברענגט ברכה אינעם געשעפט און מאכט אז מענטשן זאלן ליב
דוב בעריש הורוויץ ז"ל ,שו"ב אין ווישאווא ,באקאנט האבן אהינצוקומען.
ביי אלעמען אלס רבי בעריש ווישעווער .ער פלעגט דאס זעלבע איז אויך ראש השנה .ווען דער אייבערשטער זיצט על כסא דין און איז דן אלע באשעפענישן,
יעדעס יאר פארפאסן ארום פערצן ניגונים .צווישן זיינע האט א מענטש וואס שיינט אריין אין אנדערע א גוטן מוט מיט א ליכטיגן פנים און דערפרייט זייער הארץ ,א
באקאנטע יצירות איז דער שלום עליכם ניגון ,אשת חיל געוואלדיגע זכות.
ניגון ,ק-ל אדון ניגון ,און דער באקאנטער נענועים ניגון.
אויף אזא מענטש זאגט מען כביכול אין הימל:
די ניגונים האט ער געשיקט צום רבי'ן ז"ל ,מען האט זיי
געזונגען ביי חזרת הש"ץ ראש השנה און יום הכיפורים, "אים דארף מען לאזן אויף דער וועלט — ער מאכט דאך די וועלט ליכטיגער און פרייליכער"
און דערנאך אויך דורכאויס דעם יאר ביים טיש .פון (הגאון רבי אביגדור מיללער זצ"ל)
שנת תרצ"ט אן האט מען מער נישט פארפאסט יעדעס
2
המשך מעמוד ב׳
אויך בארימט געווארן מיט זיינע שיינע ניגונים .צווישן לערנען די ניגונים און נוסחאות התפלה .דער משב"ק יאר נייע ניגונים ,נאר געזונגען די אלטע ניגונים פון
זיי איז דער לאנגער שושנת יעקב ,פארפאסט אין חודש ר' יוסף אשכנזי ז"ל און הגה"צ אב"ד פאיע זצ"ל האבן רבי בעריש.
אדר א' תשכ"ה ,און הנרות הללו .ער איז נפטר געווארן דעריבער צוזאמגעשטעלט אלטע ניגונים לכבוד די הרה"ח ר' אברהם לאיאש ע"ה ,שו"ב אין איקלאד און
אין שנת תש"ל. ימים נוראים ,פון וואס מען האט געזונגען ביים רבי'ן אין גרויסווארדיין ,האט צווישן אנדערן פארפאסט דעם
אויך האבן זיך ארויסגעצייכנט הרה"ח ר' אברהם סאטמאר .דער פאיע רב האט געקענט די ניגונים און באקאנטן ניגון אויף דער זעקסטער הקפה שמיני עצרת
הלוי ווערצבערגער ז"ל ,שו"ב ,און זיין איידעם הרה"ח ר' נוסחאות ,ווייל ער פלעגט זיי הערן פון די סאטמארער און שמחת תורה -דער זעקסטער הקפה ניגון.
יקותיאל הערש הלוי ווערצבערגער ז"ל ,וועלכער האט בחורים אין דער פאיע ישיבה.
הרה"ח ר' חיים דוד בלום ע"ה פון קשאנוב ,א חסיד
געפירט די חבורת המשוררים .די זין פון ר' יקותיאל אין די ערשטע דריי יאר -יום כיפור תש"ז און די פון הרה"ק בעל קדושת ציון מבאבוב זצ"ל הי"ד און א
הערש ,הר"ר יהודה יעקב הי"ו ,באקאנט אלס ר' יודל, ימים נוראים תש"ח און תש"ט -זענען ר' יוסף אשכנזי חזן אין איינע פון די גרויסע קהלות אין רומעניע ,דער
און הר"ר אלימלך הי"ו ,האבן אויך ממשיך געווען .פאר און דער פאיע רב געווען די הויפט משוררים .זיי האבן רבי זי"ע האט אים אמאל באגעגנט אין א מקום מנוחה.
די ימים נוראים פלעגן ר' יקותיאל הערש און זיינע זין געפירט ביי די פיוטים מכלכל חיים ,וכל מאמינים און דער רבי האט אים געבעטן צוצושטעלן נייע ניגונים.
אריינגיין צום רבי'ן און פארזינגען נאך ,ביי די נענועים סוכות און ווען ר' חיים דוד האט געפרעגט וועלכן סגנון דער רבי
די נייע ניגונים. ביי די הקפות שמחת תורה .דאס וויל ,האט דער רבי געענטפערט :אין דעם סגנון פונעם
די ברידער ווערצבערגער איז געווען גאר וויכטיג ,ווייל רוב זעקסטן הקפה ניגון .פון דאן אן האט ער געשיקט אסאך
דערציילן ,אז איין יאר ,ווען זיי מתפללים אין נייעם בית המדרש פון זיינע ניגונים קיין סאטמאר; צווישן זיי דער אזמר
זענען אריין צום רבי'ן מיט די נייע פונעם רבי'ן האבן נאכנישט בשבחין וואס מען זינגט פרייטאג צונאכט.
ניגונים ,האבן זיי פארגעזונגען געקענט די ניגונים און נוסחאות צווישן די בעלי מנגנים זענען אויך געווען הרה"ח ר'
אויף אין קצבה א מארש פון רבי פון קדיש און שמונה עשרה. חיים באקאן ע"ה פון דעעש ,גערופן ר' חיים בערלינער,
בעריש ווישעווער .דער ניגון איז ראש חודש חשון תש"ח וועלכער האט געשיקט פון זיינע שענסטע יצירות צום
געווען שיין און געשמאק ,אבער איז הרה"ח ר' יקותיאל הערש רבי'ן ,און הרה"ח ר' חיים יוסל מונקאטשער ע"ה.
אויך זייער לאנג .האט דער רבי זיך הרה"ח ר' ליפא לויאש ז"ל ווערצבערגער ז"ל אנגעקומען .ווען דער משב"ק הרה"ח ר' יוסף אשכנזי ז"ל האט
אנגערופן מיט א שמייכל" :דער דער רבי האט דאס געהערט ,האט שוין פאר דער מלחמה פארפאסט אסאך ניגונים מיט
ער זיך דערפרייט און געזאגט" :אה ,כ'האב שוין ווער ניגון איז טאקע אין קצבה"... זיין אויסערגעווענליכן חוש ,און זיי זענען שטארק
ס'זאל זינגען פאר מיר ".דער רבי האט אים תיכף געבעטן אנגענומען געווארן צווישן אנשי שלומנו .פון זיינע
היטיבו נגן בתרועה אריינצוטרעטן צווישן די בעלי מנגנים .פון דאן אן האט באקאנטע ניגונים זענען מזמור לדוד וואס מיר זינגען
און ביזן היינטיגן טאג האלטן מיר מעשי אבותינו ער געהאט א חזקה צו זינגען ביים שלחן הטהור :כל ביי שלש סעודות ,ברוך הוא אלקינו וואס מען זינגט ביי
מקדש פרייטאג צונאכט ,אודה ביי שלש סעודות און בידינו .מיר זינגען די הייליגע ניגונים אויף די שטיקלעך שלש סעודות ,און פתחו לי ביי הלל ,און נאך פיל.
המבדיל מוצאי שבת .ער האט אויך געפירט דעם כאר וואו אונזערע רבי'ס האבן זיי קובע געווען ,און מיר פון שנת תרצ"ג אן האט מען ביי דער זיבעטער
האלטן ווייטער אן דעם מנהג צו פארפאסן פרישע ביי הנרות הללו ,מעוז צור און חשוף אין חנוכה.
הקפה שמיני עצרת און שמחת תורה געזונגען דעם
סוף שנת תש"ט איז אנגעקומען הגה"צ המפורסם ניגונים יאר נאך יאר .אין די ניגונים ליגט נישט בלויז ניגון וואס איז עד היום באקאנט ביי אנשי שלומנו .דער
רבי חנני' יום טוב ליפא דייטש זצ"ל ,האדמו"ר מהעלמעץ א שיינע תנועה ,נאר תפלה ,מסורה ,דביקות און דער רבי האט אים מיטגעברענגט פון ארץ ישראל ,וואו ער
ובעל טהרת יום טוב ,וועלכער האט גוט פארשטאנען טיפער בענקשאפט פון אידישע קינדער צו זייער האט פארברענגט סוף פונעם פאריגן זומער .פאר די
אין נגינה .ער האט געברענגט פארן רבי'ן נייע ניגונים פאטער אין הימל. ימים נוראים שנת תרצ"ז ,ווען דער רבי איז ל"ע געווען
מיר קוקן ארויף צום אויבערשטן ,אז די נייע יאר זאל אויף ראש השנה תש"י ,און אויך ער האט במשך די יארן אן אלמן נאך דער פטירה פון הרבנית הצדיקת חוה
זיין א שנה טובה ומבורכת ,א יאר פון כתיבה וחתימה געהאט א חזקה צו זינגען ביים שלחן הטהור. ע"ה בזיווג ראשון ,האט דער רבי אליין פארפאסט דעם
טובה; א יאר אין וועלכן מיר וועלן שוין זינגען דעם לעבעדיגן שמחה־ניגון וואס מען האט געזונגען ביי
שיר חדש אויף גאולתינו ופדות נפשנו .עס זאל מקוים
די מסורה גייט ווייטער חזרת הש"ץ פון מוסף ,און אויך ביי דער צווייטער און
אין די שפעטערע יארן האבן נאך בעלי מנגנים ווערן דער סימן "תרנן בפה" (בגימטריא תשפ"ז) -אונזער פערטער הקפה .דאס איז כמעט דער איינציגער ניגון
צוגעשטעלט ניגונים :הרה"ג רבי צבי הערש פריעדמאן מויל זאל פול ווערן מיט תהלה ושירה ,דער קרן התורה וואס איז געבליבן אין זכרון החסידים אלס א ניגון וואס
ז"ל פון מונקאטש ,בעל מחבר חמודי צבי ,וועלכער איז וישראל זאל דערהויבן ווערן ,און ותמלוך אתה ה' לבדך דער רבי אליין האט פארפאסט.
געווען פון די משוררים פון רבי בעריש ווישעווער און על כל הארץ ,במהרה בימינו אמן.
[דער מאמר איז צוזאמגעשטעלט געווארן לויט פלעגט שוין אין אייראפע צושטעלן ניגונים פארן רבי'ן; א נייער אנהייב אין אמעריקע
די כתבים פון הרה"ג ר' שמואל אהרן חנני' טענענבוים און הרה"ח החזן ר' נפתלי שטערן ז"ל פון בני ברק. אין די ערשטע יארן נאך דער מלחמה ,ווען דער
הרה"ח ר' ליפא לויאש ז"ל ,איידעם פון רבי בעריש שליט"א ,בעל מחבר פון די הערליכע ספרים 'ימי מלך', רבי איז געקומען קיין אמעריקע ,איז נאכנישט געווען
ווישעווער ,דעם ארי שבחבורת המשוררים ,איז נאך 'ניצוצי תומר' ועוד ,ותשואות חן חן לו] ווער עס זאל פארפאסן נייע ניגונים ,און עס איז אפילו
(הרה"ח ר' אברהם ישעי' קליין הי"ו) דער מלחמה ארויפגעגאנגען קיין ארץ ישראל און איז נישט געווען קיין חבורה משוררים מיט וועמען מען זאל
אויף זיך גענומען די אחריות פאר כלל ישראל. מעגליך טראגן דעם שופר פיר אמות אין רשות חז"ל האבן זיך אונטערגענומען צו זיין
אויב עס וועט זיך אויספעלן צו ממתיק זיין הרבים? חז"ל זאגן דאך ,אז דורך דער תקיעת מליצי יושר
דינים ,וועלן די תנאים און אמוראים אליין זיך שופר שטייט דער אויבערשטער אויף פון כסא
שטעלן פארן בית דין של מעלה און מליץ טוב דין און זעצט זיך אויף כסא רחמים .אויב אזוי, באין מליץ יושר מול מגיד פשע ,תגיד ליעקב
זיין פאר אידישע קינדער ,כדי אז פון זייער וויאזוי קען מען דאס אפשטעלן צוליב א חשש דבר חק ומשפט.
תקנה זאל חלילה קיינמאל נישט ארויסקומען פון טלטול?
קיין שום שאדן. לכאורה דארף מען פארשטיין :וויאזוי האבן
דער ספר שער יששכר ערקלערט א חז"ל געקענט מתקן זיין אז ווען ראש השנה
דערמיט קען מען טייטשן דעם פיוט„ :באין געוואלדיגן געדאנק :ווען חז"ל האבן גוזר געווען געפאלט אום שבת זאל מען נישט בלאזן
מליץ יושר מול מגיד פשע" — ווען דער קול נישט צו בלאזן אום שבת ,האבן זיי דערמיט שופר ,בלויז צוליב דעם חשש אז איינער וועט
אק ןוילג 3
המשך מעמוד ג׳
פרשת חוקת אות ט׳) ,וועלכער ברענגט ארויס אן אין די מינוטן פון „היום הרת עולם“ ,די גאנצע שופר ,אונזער געווענליכער מליץ יושר ,איז
אינטערעסאנטן חילוק צווישן א לייב און א וועלט ווערט דעמאלט געשטעלט צום דין ,און נישט פארהאן ,דאן בעטן מיר„ :תגיד ליעקב
פוקס :דער לייב הייבט אויף זיין עק העכער פון דער מקטרג זוכט וואו ער קען זיך אריינכאפן דבר חק ומשפט" — דערמאן דעם חק ומשפט
זיין קאפ ,דער פוקס אבער לאזט אראפ זיין קאפ און מקטרג זיין אויף אידישע קינדער — הייבט וואס די חכמי ישראל האבן מתקן געווען ,אז
אונטערן עק. מען אן זינגען דעם הייליגן ניגון פון רבי הערש ראש השנה שחל בשבת זאל מען נישט בלאזן.
מרימנוב זי"ע. אין זכות פון דער תקנה וועלן חז"ל אליין קומען
דאס איז אויך א רמז אויף די וועגן פון
שטיין אלס מליצי יושר פאר כלל ישראל ,און
מענטשן .אן אמת׳ער אדם חשוב וועט מכבד מיט דעם וויל מען מעורר זיין ,אז פונקט ווי
ממשיך זיין אויף זיי רחמים וחסדים און א גוט
זיין אפילו איינער וואס איז קלענער פון אים; ער ביי שלש סעודות ,ווען מען זינגט דעם ניגון,
געבענטשט יאר.
וועט אים אויפהייבן און זען אין אים מעלות .א ווערט דער שטן אוועקגעשיקט פונעם פלאץ,
נידעריגער מענטש אבער זוכט אראפצוקלאפן אזוי זאל אויך יעצט דער מקטרג נישט קענען (הרה"ח ר' מרדכי דוד עסטרייכער הי"ו)
אפילו אזעלכע וואס זענען גרעסער און דארט שטיין .ער זאל נישט האבן קיין שום
חשוב׳ער פון אים (ועיין מדרש שמואל על אבות פ"ד אחיזה ,און נישט קענען עפענען זיין מויל צו
מט"ו ,בשם הר"י אבן שושן). רעדן שלעכטס אויף אידישע קינדער. דער ניגון וואס פארטרייבט
דעם מקטרג
מיט דעם איז זייער שיין מדויק דער נוסח און ווען צו דעם קומט צו דער הייליגער קול
וואס מיר זאגן .מיר בעטן נישט „שנהיה ראש שופר ,וואס איז מערבב דעם שטן (ראש השנה היום הרת עולם ,היום יעמיד במשפט כל
ולא זנב" — אז מיר אליין זאלן זיין דער קאפ טז ,):ווערט דאס מויל פונעם מקטרג אינגאנצן יצורי עולמים.
און נישט דער עק .מיר זאגן „שנהיה לראש ולא פארשטומט .די תפילות פון אידישע קינדער
לזנב" — מיר זאלן זיין צוגעבונדן צום „ראש", קענען דעמאלט ארויפגיין אומגעשטערט אין די הייליגע הויפן פון סיגוט–סאטמאר
צו א צדיק און אן איש המעלה; און נישט צום צום כסא הכבוד און אנגענומען ווערן איז איינגעפירט ,אז ווען מען זאגט צווישן די
„זנב" ,צו נידעריגע מענטשן וואס ציען דעם ברחמים וברצון. תקיעות „היום הרת עולם“ ,זינגט מען דעם
מענטש אראפ. באקאנטן ניגון פון הרה"ק רבי צבי הירש
זאל דער אויבערשטער טאקע פארמאכן מרימנוב זי"ע ,מיט וועלכן מען זינגט ביי שלש
דאס איז טאקע וואס די משנה לערנט אונז: דאס מויל פון אלע מקטריגים ,און אונז אלע סעודות דעם חרוז „בבואו מאדום“.
„הוי זנב לאריות" — אפילו דו האלטסט זיך פארשרייבן און פארזיגלען אין ספרן של צדיקים
גמורים ,צו א כתיבה וחתימה טובה און א שנת דארף מען פארשטיין :וואס פאר א שייכות
בלויז ווי דער עק ,זאלסטו אבער זיין צווישן
גאולה וישועה ,אמן. האט דער ניגון פון שלש סעודות צו די הייליגע
לייבן; האלט זיך נאנט צו צדיקים און אנשי
און געהויבענע מינוטן פון תקיעת שופר?
מעלה ,ווייל דורכדעם וועסטו אויך נתעלה (הרה"ח ר׳ משה חיים בערקאוויטש הי"ו)
ווערן„ .ואל תהי ראש לשועלים" — זוך נישט מען קען דאס ערקלערן לויט די הייליגע
צו זיין דער קאפ צווישן קליינע און נידעריגע ווערטער פונעם ישמח משה (פרשת וזאת הברכה,
מענטשן ,ווייל אזא חברותא וועט דיך נאר „שנהיה לראש" — זיך האלטן נאנט ד"ה תורה צוה) .דער ישמח משה איז מבאר די
אראפציען. צו צדיקים ווערטער פונעם זמר„ :ראותו כי כן אדומי
העוצר ,יחשוב לו בבצרה“ ,וואס איז געבויט אויף
דאס בעטן מיר ביים אנהייב פונעם נייעם
עס איז איינגעפירט ביים ראש השנה׳דיגן דעם וואס חז"ל זאגן ,אז דער שר פון אדום וועט
יאר„ :שנהיה לראש" — מיר זאלן זיין דבוק אין
סעודה צו עסן א קאפ פון א שעפסל ,און זאגן: זיך לעתיד לבוא טועה זיין מיט דריי טעותים
צדיקים און ערליכע אידן ,זיך לערנען פון זייערע
„יהי רצון שנהיה לראש ולא לזנב" — עס זאל זיין (מכות יב.).
וועגן און נאכגיין זייערע הייליגע מעשים; „ולא
לזנב" — מיר זאלן נישט נאכגעשלעפט ווערן נאך דער רצון פונעם אייבערשטן ,אז מיר זאלן זיין לכאורה איז דאך שווער :דער שטן הערט
מענטשן וואס ברענגען דעם מענטש אראפ פון צום קאפ און נישט צום עק (שו"ע או"ח סי׳ תקפ"ג דאך יעדע וואך ווי אידישע קינדער זינגען דעם
זיין מדריגה. סעיף ב׳). זמר; וויאזוי וועט ער זיך דען קענען טועה זיין
לכאורה דארף מען פארשטיין :אין דער לעתיד לבוא?
(הרה"ח ר' נפתלי לעבאוויטש ז"ל – ממעתיקי
שמועה דברי תורתו של רביה"ק זי"ע) משנה שטייט דאך „הוי זנב לאריות ואל תהי נאר מען מוז זאגן ,אז אין דער צייט וואס אידן
ראש לשועלים" — עס איז בעסער צו זיין דער זינגען די ווערטער ,פירט דער אויבערשטער
עק צווישן לייבן ,ווי איידער דער קאפ צווישן אזוי צו ,אז דער שטן זאל נישט זיין דארט און
פוקסן (אבות פ"ד מט"ו) .פארוואס בעטן מיר דען נישט הערן דעם סוד פון זיין מפלה .אזוי וועט
ראש השנה ,אז מיר זאלן זיין צום קאפ און נישט ער נישט וויסן דערפון ,און די ווערטער פון חז"ל
צום עק? וועלן קענען מקוים ווערן .עכת"ד.
845.210.6668 עימוד
sales@kintress.com
הדפסה
נאר דער ענין קען מען פארשטיין לויט די לויט דעם קען מען גאר שיין פארשטיין דעם
ווערטער פונעם יעב"ץ (הובא בתולדות יעקב יוסף מנהג הקודש .אין ראש השנה ,ווען מען שטייט
הגליון נערך ע"י מכון קונטרס
טעל | 845.210.6668 :פעקס845.314.8486 : להכניס דברי תורה בתוך מו"ה אברהם ישעי' קליין
אימעילchelkeiny@gmail.com :
עורכים
הגליון ולהערות והארות: מו"ה יואל הכהן מאשקאוויטש
מו"ה משה אברהם לייפער
צו באקומען דעם גליון יעדע וואך אין אימעיל ,שיקט א אימעיל צוchelkeiny@gmail.com : מו"ה שלמה הערשקאוויטש
4
