צום פינטל - אידיש · Tzim Pintel - Yiddish — האזינו - שבת תשובה (2026-09-14)

1 • גליון צום פינטל • שבת שובה האזינו • יום כיפור תשפ״ז
שבת שובה • האזינו • יום כיפור תשפ״ז
בקשת מחילה כדי צו פטור ווערן
די תירוצים זענען נישט אלעמאל ליגענט .אפשר איז ערב יום כיפור
טאקע נישט געווען קיין כוונה ,און אפשר האט דער ערב יום כיפור באקומט איבערבעטן א שטארקע
צווייטער אויך א חלק .אבער דאס ענטפערט נאך פלאץ .ס'איז דא מענטשן וואס בעטן מחילה ווייל אזוי
נישט איין פשוטע שאלה :איז א נפש געבליבן שטייט אין שלחן ערוך :עבירות שבין אדם לחבירו איז
פארווייטאגט פון וואס איך האב געטון אדער געזאגט? יום כיפור נישט מכפר ביז מ'בעט איבער .מ'וויל טון די
א מענטש קען אויפשטעלן א גאנצן בית דין אין קאפ חיוב ,מ'וויל מאכן א טשעק אז מ'האט יוצא געווען.
צו באווייזן ווער איז גערעכט ,און אין דער זעלבער אנדערע עפענען זיך צו בעטן מחילה ווייל זיי דארפן א
צייט אנטלויפן פון דער פשוטער מציאות אז יענער ישועה .עפעס קוועטשט זיי ,און מ'הייבט אן טראכטן:
טראגט א ווייטאג .זאכן ארום מיר איז סטאק ,זאכן אפשר האב איך יענעם וויי געטון; אפשר וועט מחילה
זענען תקועה. מיר עפענען א טיר.
וואס א צרה קען צעברעכן ביידע האבן א מעלה .דער
ווען א מענטש האט א צרה חס ערשטער אנערקענט דעם חיוב
ושלום און דארף א ישועה ,קען פון שלחן ערוך; דער צווייטער
די צרה טון א גוטע זאך :זי צרה זיין דורך ווערט
שטיפט אים ארויס פון דער א פון ארויסגעשטופט
גאנצער וועלט פון תירוצים. פארמאכטע פלאץ .אבער אויב
פלוצלינג איז אים נישט אזוי דארט ענדיגט זיך די בקשת
וויכטיג צו באווייזן אז יענער מחילה ,פעלט נאך דער עיקר.
אהער ,יענער אהין .ער איז דער ערשטער קען זאגן :איך
גרייט אנצורופן ,צוצוגיין און האב געבעטן; אויב יענער איז
זאגן א ווארט .אפילו א התחלה נישט מוחל ,האב איך מער
שלא לשמה קען עפענען א נישט קיין עסק דערמיט .דער
גרויסן טיר. צווייטער מאכט יענעמס נפש
אבער ווידער ווי געשמועסט. פאר א מיטל צו זיין אייגענע
אויב די גאנצע בקשת מחילה ישועה .מ'שטייט עפעס נישט
קומט נאר ווייל איך ווארט אויף דא פארן אמת :א מענטש איז
א ישועה ,בין איך נאך אלץ אין פון מיר געשעדיגט געווארן ,און
צענטער .א אמת׳ע בקשת זיין נפש ווארט אז איך זאל
מחילה הייבט זיך אן ווען איך אנערקענען וואס עס האט
קען פאר א מינוט אוועקלייגן פאסירט.
מיין ישועה און זען דעם מענטש א וועלט פון תירוצים
פאר מיר .נישט ווייל ער האט די סוגיה פון איבערבעטן איז
עפעס וואס איך דארף ,נאר ווייל ער איז א נפש און געווענטליך ארומגענומען מיט א גאנצע וועלט פון
איך האב אים געטון אן עוולה. תירוצים .ער איז נישט באמת באליידיגט; איך האב
פשוט זאגן :איך האב א טעות געמאכט גארנישט געמיינט; איך האב געהאט א סיבה; איך
עס זענען דא אמת׳דיגע מענטשן .ווען זיי פארשטייען האב געמוזט אזוי טון; איך בין געווען מחיוב אזוי צו טון.
אז זיי האבן א טעות געמאכט ,זאגן זיי פשוט :איך אמאל זאגט מען :יא ,איך דארף בעטן ,אבער קודם
האב א טעות געמאכט .איך האב דיר געטון א עוולה. דארף ער מיר איבערבעטן .און אמאל שפירט מען אז
איך האב זיך נישט אויפגעפירט ווי עס דארף צו זיין. מ'איז שוין בשלום ,וואס הייסט מ׳גריסט זיך אפילו,
אן לאנגע הקדמות ,אן זיך מסביר זיין ,אן מסביר זיין מ׳טרעפט זיך אויף שמחות .מ'רעכנט די געווענטליכע
וואס יענער האט געטון ,אן קלענער מאכן דעם ווייטאג. שלום ווי א מחילה.
2 • גליון צום פינטל • שבת שובה האזינו • יום כיפור תשפ״ז
פלאץ אין זיך פאר יענעם .הערן וואס האט אים וויי דאס איז א זעלטענע גבורה ,צו שטיין פארן אמת אן
געטון ,אפילו ווען זיין מעשה איז נישט פונקט ווי מיין אנטלויפן.
מעשה .נישט יעדע הרגשה צווינגט מיך מודה צו זיין דאס איז נישט גרינג .מ'דארף אסאך בעטן דעם
צו יעדן פרט; אבער יעדע נפש פארלאנגט אז איך זאל אייבערשטן צו זוכה זיין צו לעבן אמת׳דיג .מיר האבן
פאר איר מיט א ערנסטקייט. א טיפן כח צו באשיצן דאס בילד וואס מיר האבן פון
טראסט ווערט נישט געבויט מיט איין זאץ זיך .יעדע הודאה שפירט ווי זי מעקט אונז אויס.
אמאל זאגט א מענטש “מחילה” ,מוחל מוחל ,ער אבער דער אמת איז פארקערט :ווען א מענטש זאגט
ווארט אז אין יענע רגע זאל אלעס צוריק ווערן ווי “איך האב א טעות געמאכט” ,מעקט ער זיך נישט
פריער .אויב יענער איז נאך פארזיכטיג ,ווערט ער אויס; ער הערט אויף אויסצומעקן יענעם.
נאכאמאל באליידיגט :איך האב דאך געבעטן! וואס לערנען די מציאות פונעם שלחן ערוך
וויל מען נאך? אבער א פגיעה איז נישט אלעמאל א מען קען לערנען שלחן ערוך אורח חיים סימן תר״ו
זאץ ,און דער תיקון איז אויך נישט אלעמאל א זאץ. מיט אלע פרטי הדין :וויפל מאל מען דארף בעטן,
טראסט ווערט געבויט אביסל און נאך אביסל .אמאל וויאזוי מען בעט ,און וואס דער דין איז ווען יענער
דארף א נייע הנהגה ווייזן אז די ווערטער זענען אמת; ווערט נישט איבערגעבעטן .אבער מען קען וויסן אלע
אמאל דארף מען געבן צייט; אמאל דארף מען סעיפים און נאך אלץ נישט פארשטיין פון וואס מען
צוריקקומען צום ענין ווען די הערצער ווערן רואיג. רעדט .און מען קען פארמאכן דעם שלחן ערוך און זיך
ווער עס וויל נאר יוצא זיין זאגט :פון יעצט ,בין איך מתבונן זיין :וואס איז א נפש? וואס איז א ווייטאג פון
שוין נישט מער אין בילד .ווער עס בעט אמת׳דיג א נפש? וואס פאסירט ווען מען פארשעמט אדער
זאגט :איך בין נישט בעל הבית אויף דער שנעלקייט איגנארירט א מענטש? און וואס פאסירט ווען מען
פון יענעמס רפואה .איך וועל טון וואס ליגט אויף מיר, געבט אים צוריק זיין כבוד?
היטן די גבולים פון הלכה ,און אינעווייניג האלטן דאס דאס איז נישט ארויסגיין פונעם לערנען .דאס איז
הארץ אפן. לערנען די מציאות פונעם שלחן ערוך“ .עד שירצה את
א זאך אן א סוף חבירו” שטייט אויף עפע א מציאות ,אויף עפעס גאר א
אין הלכה זענען דא שיעורים און גבולים .אבער אין טיפע מציאות ,איך דארף דאס שפירן :יענער האט א
אחריות און אין דער הכרה פון א צווייטער נפש ליגט הארץ ,א זכרון ,כבוד און טראסט .כל זמן מען געבט
עפעס וואס מען קען נישט אויסמעסטן .מען קען נישט נישט קיין אמת׳ע ערנסטקייט צו כבוד הנפש ,קען מען
וויסן גענוי וויפל כבוד איז צוריקגעקומען ,וויפל פחד לערנען די הלכה פון איבערבעטן הונדערט און צען יאר
איז רואיג געווארן ,און וויפל טראסט איז ווידער און נאך נישט וויסן פון וואס מ'רעדט .די הלכה געבט
געבויט. די גבול; התבוננות אנטפלעקט די וועלט וואס דער
גבול היט.
הלכה האט גבולים ,אבער מצד די נפש ,איז איבערבעטן
א אין סופית'דיגע הרגשה .די קענסט קיינמאל נישט יוצא זיין—און אריינגיין אין דעם חיוב
זאגן איבערגעבעטן ,יוצא געווען .ס'איז נישט קיין יוצא הלכה שטעלט א סדר און א גבול .מ'דארף נישט
געווען .האסט זיך אביסל געריקט ,אביסל מסדר געווען נאכלויפן איינעם וואס וויל זיך נישט איבערבעטן ,און
די זאך .נעקסטע מאל נאך א משהו ,און אזוי ווייטער. נישט יעדע תערומות איז אמת ,נישט אלעמאל האט
יום כיפור שטייען מיר פארן אייבערשטן און בעטן: יענער די רעכט צו האבן תערומות .צו האבן תערומות
מחל לנו ,סלח לנו ,כפר לנו .ס'איז נישטא קיין וועג דארף מען אויך רעכט .אבער דער גבול פון חיוב און די
צום הימל פאר מ'פארגלייכט זיך אביסל דא אונטן .ווען פארהאקטקייט ארום ארום ,דאס איז צוויי זאכן .מ'קען
מען איז זוכה פשוט צו זאגן “איך האב א טעות מקיים זיין דעם סדר מיט איין רצון :ארויסצוגיין פון
געמאכט” ,ווערט די בקשת מחילה אליין א תפילה— בילד .און מען קען טון דעם זעלבן מעשה מיט א רצון
פאר א לעבן פון אמת ,פאר א הארץ וואס אנערקענט צו פארשטיין ,צוריקגעבן כבוד ,און פאררעכטן וויפל
יענעמס נפש ,און פאר א כפרה וואס דעקט נישט נאר עס איז שייך.
צו ,נאר פאררעכט. “עד שירצה את חבירו” מיינט נישט נאר ביז איך האב
געזאגט די ריכטיגע נוסח .איבערבעטן מיינט מאכן
3 • גליון צום פינטל • שבת שובה און האזינו • יום כיפור תשפ״ז
יארצייט • ט׳ תשרי • ערב יום כיפור
דער בריסקער רב און די קלארקייט וואס האט געטוישט די תורה־וועלט
ס׳איז הימל און ערד צי מען זאגט א מהלך ,אדער מען דער בריסקער רב
זאגט :דאס איז עס .א אפשר׳דיגע הסבר צווישן אנדערע ט׳ תשרי תש״כ ,ערב יום כיפור ,איז נסתלק געווארן מרן
הסברים איז נישט די זעלבע זאך ווי דערקענען א עצם. רבי יצחק זאב הלוי סאלאווייצ׳יק זצ״ל ,דער בריסקער
ווען דער יסוד ווערט קלאר ,באקומט די גאנצע זאך א רב .ער איז געווען דער זון און ממשיך דרך פון רבי חיים
אנדערע פלאץ און א אנדערע ווערט. בריסקער ,ער האט געטראגן די רבנות אין בריסק נאך זיין
געבן יעדע זאך איר פלאץ טאטע .אין די מלחמה־יארן איז ער אנגעקומען קיין
א בריסקער וועט אפט אפשטעלן און זאגן :רעדט מען פון ירושלים .ער איז בארימט געווארן מיט א מורא׳דיגע
איין זאך אדער פון צוויי? דאס איז א צענטראלע כח אין יראת שמים ,חומרות אין הלכה ,געשטאנען שטארק אויפן
די דרך פון בריסק :קודם שטעלן יעדע זאך אויף איר אמת ,און בפרט זיין ספעציעלע קלארקייט אין הגדרות,
פלאץ ,און ערשט נאכדעם דן זיין. וואס האט ניי אוועקגעשטעלט דעם דרך הלימוד אין דער
תורה־וועלט.
געבן א פלאץ קען מיישב זיין א גאנצע וועלט .כל זמן
צוויי דינים ליגן אין דער זעלבער שופלאד ,ווערט יעדע וואס איז בריסק
קשיא אויף איינעם א קשיא אויפן צווייטן .ווען יעדער בריסק באגענוגט זיך נישט מיט וויסן די פרטים .ווען א
באקומט זיין מקור ,גדר און בריסקער זעט עטליכע דינים,
תפקיד ,דארף מען נישט קיין פרעגט ער גלייך :וואס איז דער
תירוצים ,אלעס טרעפט זיין איין יסוד וואס האלט זיי אלע?
פלאץ .צומאל פעלט נישט קיין וואס האט זיך דא געטוישט? איז
תירוץ; עס פעלט א מאפע. דאס איין דין אין עטליכע פעלער,
בריסק מאלט די מאפע און אדער באזונדערע דינים וואס
זאגט :דער דין געהערט אהער, האבן זיך צוזאמגעמישט?
און דער צווייטער געהערט אהין. אין יעדער זאך קען א מענטש זען
נישט נאר א חילוק — נאר א די דרויסנדיגע שיכט ,די פאל ,די
הגדרה מעשה ,דעם פרט אינעם דין .און
מען קען אריינגיין טיפער און זוכן
מ'הערט אז אין בריסק לעבט מען
די הגדרה פון דער זאך .מיט
אויף “צוויי דינים” ,ס'הערט זיך
דעם האט בריסק א שייכות צו
ווי גאנץ בריסק באשטייט פון צוויי
פנימיות .אזא הגדרה וואס
דינים .די קונץ פון צעטיילן איין
מער אריין דיך ברענגט
זאך אין צוויי .אבער קודם דארף
פנימיות'דיגער אין די זאך .די
מען הערן א לשון הרמב״ם ,א
פנימיות פון הגדרה :וויסן וואס
שוועריקייט אין דער סוגיא אדער
די זאך איז בעצם ,איידער מען
א קליינע טויש אין פרטי הדין,
רעדט פון אלעס וואס קומט
עפעס וואס פארלאנגט א פינקטליכערע הגדרה .ערשט
דערפון ארויס.
נאכדעם ווערט קלאר אז דער מושג וואס האט אויסגעזען
ווי איינס האלט אין זיך צוויי מערכות .א חילוק אן קיין דאס איז עס
הכרח איז חריפות; א חילוק וואס אנטפלעקט דעם עצם א בריסקער האט ליב קלארקייט .ס'איז אים שווער
איז תורה. אנצונעמען א לשון וואס מען קען אויסטייטשן אהין און
דערפאר איז נישט גענוג צו קענען די קוד־ווערטער .מען אהער .ער וויל וויסן וואס דאס ווארט מיינט ,וואו דער
קען זאגן גברא וחפצא ,מעשה וחלות ,און בלייבן ווייט פון גבול פונעם מושג איז ,און וואס מען האט דא גענוי
בריסק .די מושגים זענען נישט אויטאמאטישע תירוצים; געזאגט .מען דערציילט אז איינער האט געוויזן דעם
זיי זענען שאלות. בריסקער רב אז זיין מהלך שטייט שוין אין אן א תשובה
ספר צווישן עטליכע וועגן .האט ער געענטפערט :דארט
וואס ליגט אויפן מענטש? וואס איז חל אינעם חפץ? וואס
זאגט מען דאס אויך ,נאך א פשט וואס מ'קען זאגן; איך
איז דער מעשה ,און וואס ווערט געשאפן דערדורך? ווען
זאג אז נאר דאס איז דער פשט.
4 • גליון צום פינטל • שבת שובה און האזינו • יום כיפור תשפ״ז
בריסק פאר דער תורה־וועלט—די זהירות נישט צו דאס ווארט וועקט אויף די ריכטיגע שאלה ,הייבט עס אן
פארמישן מושגים ,און די ביקוש אז יעדע זאך זאל צו שיינען.
באקומען א נאמען ,א גבול און א פלאץ. וואס וויל מען מיט דעם
פון דער סוגיא צום לעבן אסאך האבן שווער זיך צו פארבינדן מיט מושגים ווי
בריסק איז א שפראך נאר אין בית המדרש .די בריסקער גברא און חפצא ,מעשה און חלות ,א דין אינעם חפץ און
רב האט בשום אופן נישט געוואלט ניצן מושגים פון א דין אינעם מענטש .א בחור הערט די לשונות און
אינדרויסן ווי למשל עצם ומקרה וכדומה .בריסק איז כולו זאגט :וואס וויל מען מיט דעם? לאז מיך לערנען ווי א
ריין תורה .אבער במציאות א מענטש וואס כאפט גוט די נארמאלער מענטש .אים דוכט זיך אז מען לייגט ארויף
מהלך ,קען באקומען דערפון א כלי אויך צום לעבן: אויף דער גמרא א פרעמדע ,קאמפליצירטע ווערטערבוך.
איידער דו קריגסט זיך ,זיי מברר אויף וואס .איידער דו אבער אסאך מאל קומט די ווייטקייט פשוט ווייל מען
באשולדיגסט ,קלער וואס האט פאסירט און וואס דו פארשטייט נישט דעם עצם מושג .עפען עס אביסל ,און
האסט געטייטשט .איידער דו פארבינדסט זאכן—געב מ'זעט ווי אלעס שיינט.
יעדן איינעם זיין פלאץ. למשל ביי גברא און חפצא .נעם דעם פשוטן חילוק צווישן
וויפל צער ווערט געבוירן ווייל א מענטש מישט אויס א מענטש און א חפץ .א מענטש וויל ,טוט ,ער איז מכוון
צווישן וואס ער האט געטון און ווער ער איז ,צווישן א זיין תנועה ,ער קומט אן .א חפץ באקומט א שם ,א שם
טעות און א זהות ,צווישן ווייטאג און שולד ,צווישן חיוב דבר ,א בעלות אדער א פסול .ווען מען פרעגט צי דער
און רצון .קלארקייט נעמט נישט אוועק דעם געפיל; זי דין ליגט אינעם גברא אדער אינעם חפצא ,שפילט מען
היט דעם געפיל ער זאל נישט דערטרינקען ווערן אין א נישט מיט ווערטער; מען פרעגט וואו די זאך לעבט.
מישמאש .ווען יעדע זאך שטייט אויף איר פלאץ ,קען מען
אפילו דער פשוטער דקדוק צווישן א 'נאון' און א 'ווערב'
איר אויך פארבינדן צום פנימיות׳דיגן שורש און צו דער
קען עפענען די אויג' .נאון' און 'ווערב' זענען נישט ממש
נפש.
גברא און חפצא; דאס זענען אנדערע חלוקות .אבער
די קלארקייט פון ערב יום כיפור דער עיקר געוואוין זיך צו מבחין צו זיין צווישן זאכן ,א
דער יארצייט פונעם בריסקער רב פאלט ערב יום כיפור. מענטש איז א פועל ,א תנועה ,א חפץ איז א זאך וואס
עס ליגט דא א באזונדערער רוף :יום כיפור פארלאנגט שטייט .כאפ אביסל די זאך מציאות'דיג וועט אלעס לייכטן.
אמת .נישט א כלליות׳דיגע הרגשה פון התעוררות ,נאר יעדעס ווארט ווייזט אויף אן אנדער מציאות .ווען דער
א בירור—וואס האב איך געטון ,אויף וואס האב איך בחור זעט די מציאות אונטערן מושג ,הערט בריסק אויף
חרטה ,וואס נעם איך זיך אונטער ,און וואס וויל איך נאך צו זיין א זאמלונג פון סיסמאות ,און הייבט אן שיינען אין
נישט זען. דער סוגיא.
מען קען אריינגיין אין יום הקדוש מיט צען צוזאמגעמישטע אפטיילן כדי צו פארבינדן
הרגשים .און מען קען זיך אפשטעלן און פרעגן די בריסק פרעגט נאכאמאל און נאכאמאל :וואס זענען די
בריסקער שאלה :פון וואס רעדט מען דא? איז דאס צוויי זאכן וואס האבן זיך דא צוזאמגעמישט? זי
חרטה אדער פחד? א קבלה אדער א ווינטש? בעט איך אנטפלעקט עטליכע דינים אין וואס האט אויסגעזען ווי
מחילה ווייל אזוי דארף מען ,אדער ווייל איך האב געזען איינס .ביי א שור שנגח זעט מען נישט נאר א שור און א
יענעמס נפש? די הגדרה קילט נישט אפ די תשובה; זי שאדן; מען זעט בעלות ,חיוב תשלומין ,מעשה המזיק
נעמט איר ארויס פונעם נעפל און שטעלט איר אויפן און שם המזיק .ביי א קרבן שנפסל פרעגט מען צי עס
אמת. איז געשעדיגט געווארן דער שם קרבן ,דער מעשה
בריסק האט געגעבן דער תורה־וועלט דעם כח זיך העבודה ,די כפרה אדער דער היתר אכילה.
אפצושטעלן אין א פולער סוגיא און פרעגן א פשוטע די הבדלה צעברעכט נישט די תורה .פארקערט :זי לאזט
שאלה :וואס איז די זאך? פון וואס רעדט מען? א מתנה יעדן חלק זיך פארבינדן אויף זיין ריכטיגן פלאץ .א חיבור
פאר די תורה וועלט. אן הבחנה ווערט א מישמאש; א חיבור נאך הבחנה
ווערט א בנין .דאס איז איינע פון די גרויסע מתנות פון
מכון מישרים • שלום לאנגסאם
• shalomlangs@gmail.com • 8452743516קול הלשון פרטי 6053136803
