מגדים של זהב · MEGADIM SHEL ZAHAV — סוכות (2026-09-21)

בס"ד
על דרך הפלפול והחידוד
שנת תשפ"ז -גליון רלט
סוכות
בענין
קושיית התוספות :כיצד מברכים על הלולב 'עובר
לעשייתן'? ארבעת התירוצים והערות גדולי האחרונים
בענין
זאגט אז ווען מען טראגט ארויס די ד' מינים בשוגג איז רביביתיוסי
שמאי: אליבאוואס
דשיטת גמרא מסכת סוכה -וקושית התוספותקושייתו העצומה של ה'טורי אבן'דעס
קרבן חטאת ,איז דוקא אויב מען האלט נאך פארן מקיים מעןגם בראש השנה שחל
א פון פטור מדוע לא גזרו שלא לתקוע בשופר
שטייט אין גמרא מסכת סוכה (לט ,א) :אמר רב יהודה אמר שמואל :כל המצות
זיין די מצוה פון שאקלען לולב ,אבל יצא בו חייב -אבער אויב האט ער ביום חול?
כולן מברך עליהן עובר לעשייתן -אלע מצות וואס עס איז דא א חיוב צו מאכן
ארויסגעטראגן אין רשות הרבים די לולב שוין נאכן מקיים זיין די מצוה פון
לעשייתן',של גדולי האחרונים
א ברכה פאר מען טוט די מצוה ,דארף מען מאכן די ברכה 'עובר ותירוצם
ד' מינים ,דעמאלטס איז ער יא חייב א קרבן חטאת ,וויבאלד ער האלט שוין
דהיינו פאר מען איז מקיים די מצוה.
נאך די מצוה ווערט ער שוין נישט גערעכנט ווי א טועה בדבר מצוה.
קומט תוספות (ד"ה עובר לעשייתן) און פרעגט ,ווען זאל מען מאכן די ברכה ביי
פרעגט אבער די גמרא :הא מדאגבהיה נפק ביה -פירוש :ווי אזוי קען אביי
די מצוה פון שאקלן לולב ,ווייל לכאורה איז דא א גרויסע פראבלעם ,אויב
איינזעצען די משנה אויף א אופן אז א מענטש האט ארויסגעטראגן די ד'
וועט מען זאגן אז מען זאל מאכן די ברכה פאר מען הייבט אויף די ד' מינים,
מינים פאר ער מקיים די מצוה ,די הלכה איז דאך אז ברגע וואס א מענטש
דעס קען מען נישט זאגן ,ווייל די גמרא זאגט אין מסכת מנחות (לה ,ב) אז
הייבט אויף די ד' מינים האט ער שוין מקיים געוועהן די מצוה פון 'ּולְ ַק ְח ֶּתם
מען מאכט די ברכה אויף תפילין :משעת הנחה ועד שעת קשירה -פירוש :נאכן
לָ כֶּ ם' ,און אויב אזוי קומט אויס ווען ער גייט ארויס אין רשות הרבים וועט
לייגן די תפילין אויף די האנט אבער פארן מאכן די קשירה פון די תפילין,
ער אייביג שוין האלטן נאכן מקיים זיין די מצוה פון לולב .עד כאן דברי
און די טעם איז (עי' כסף משנה ,פ"ד מהלכות תפילין ,ה"ז) ווייל אין די דין פון עובר
הגמרא וואס איז נוגע פאר אינז.
לעשייתן איז דא צוויי הלכות ,איינס אז מען דארף מאכן די ברכה פארן טוהן
לפי זה פרעגט תוספות ,אז מען קען אויך נישט זאגן אז מען זאל מאכן די די מצוה ,און צווייטנס ,אז די ברכה דארף מען מאכן 'תיכף' פאר די מצוה,
ברכה גלייך ווען מען נעמט עס אין די הענט ,וויבאלד גלייך ווען מען נעמט און אויב וועט מען מאכן די ברכה אויף די תפילין פארן הנחה ,וועט עס זיין
עס אין די הענט ,שטייט דאך אין גמרא האט מען שוין יוצא געוועהן די מצות 'עובר דעובר' ,און נישט עובר לעשייתן .און אזוי אויך דא ביי לולב ,אויב וועט
פון נטילת לולב ,און מען קען שוין נישט מאכן די ברכה ,ווייל עס איז נישט מען מאכן די ברכה פאר מען האלט די ד' מינים אין די הענט ,וועט מען נישט
עובר לעשייתן? קענען מאכן די ברכה ,ווייל עס איז עובר דעובר .און פון די אנדערע זייט אויב
די וועסט זאגן אז מען זאל מאכן די ברכה שוין נאכן האלטן די ד' מינים אין
די הענט ,דעס וועט אויך נישט שטימען ,ווייל מען זעהט שפעטער אין די
דרך הראשון בתוספות מסכתא (מב ,א) ,ווי די משנה ברענגט אראפ א שיטת רבי יוסי וואס זאגט :יום
טוב הראשון של חג שחל להיות בשבת -ווען די ערשטע טאג סוכות געפאלט
תוספות קומט און ער איז מציע אפאר מיני מהלכים ווי אזוי מען זאל קענען אין שבת ,ושכח והוציא את הלולב לרשות הרבים -און א מענטש האט בטעות
מאכן די ברכה ביי נטילת לולב ,און מען זאל נישט האבן קיין פראבלעם, ארויסגעטראגן די לולב אין רשות הרבים ,און ער האט עובר געוועהן בשוגג
נישט פון עובר לעשייתן ,און אויך נישט פון עובר דעובר .און די ערשטע מהלך אויף די איסור פון הוצאה ,איז די הלכה :פטור -ער איז פטור פון ברענגען א
שרייבט תוספות :ושמא משיתחיל ליטול לולב קודם שיטול האתרוג מברך קרבן חטאת ,און די טעם איז :מפני שהוציאו ברשות -פירוש :ער ווערט
והיינו עובר לעשייתן שמעכבים זה את זה -פירוש :די גמרא זאגט אין מסכת גערעכנט ווי א טועה בדבר מצוה ,וויבאלד ער איז געוועהן טרוד מיט די מצוה
מנחות (כז ,א) אז אויב מען האט גענומען די ד' מינים ,איינס נאך די אנדערע פון ד' מינים ,און רבי יוסי האלט אז טרוד בדבר מצוה איז פטור פון א קרבן
האט מען נישט יוצא געוועהן די מצוה ווייל 'ד' מינים מעכבים זה את זה', חטאת .קומט די גמרא און זאגט :אמר אביי ,לא שנו אלא שלא יצא בו -פירוש:
פירוש :די נחלת אב"י ענטפערט ,אז דעס וואס תוספות שרייבט אז מען נעמט און כדי צו מקיים זיין די מצוה דארף מען נעמען אלע ד' מינים אויף איינמאל.
קודם די לולב און מען מאכט די ברכה ,און נאר נאכדעם נעמט מען די אתרוג, לפי זה זאגט תוספות ,זאל מען נעמען נאר די לולב אין די הענט ,וואס
איז נישט קיין סתירה מיט די מגן אברהם ,ווייל תוספות שרייבט דעס ,אין זיין דעמאלטס גייט אוועק פאלן די פראבלעם פון 'עובר דעובר' ,וויבאלד מען
ערשטע מהלך צו מסביר זיין ווי אזוי מען קען מאכן די ברכה אויף די לולב האט שוין אנגעהויבן צו מקיים צו זיין די מצוה ,און אזוי אויך האט מען נאך
עובר לעשייתן ,וואס אויב מען וויל טוהן דער עצה ,דהיינו נעמען קודם איינער נישט מקיים געוועהן די מצוה פון ד' מינים ,וויבאלד מען האט נאר די לולב
פון די ד' מינים ,און נאר נאכדעם די אנדערע ,איז די איינציגסטע וועג דעס אין די האנט ,אין דעמאלטס זאל מען מאכן די ברכה ,על נטילת לולב.
צו טוהן ,איז ווען מען נעמט די לולב קודם ,וואס אין די לולב איז דא אלע ג'
מינים ,און די ברכה איז דאך אויך נתייסד געווארען אויף דער לולב ,אזוי ווי
מען זאגט 'על נטילת לולב' .אבער למסקנא אז תוספות האט נאך עצות ווי
אזוי מען קען מאכן די ברכה און עס זאל נישט האבן די פראבלעם פון עובר
לעשייתן ,דהיינו מען קען נעמען די לולב אין איין האנט און איבער דרייען די נו"נ בדרך הראשון של תוספות
אתרוג (עי' לקמן) דעמאלטס אודאי זאל מען נעמען די אתרוג קודם און נאר א .דברי המגן אברהם ,וקושית הדגול מרבבה
נאכדעם די לולב ,כדי עס זאל זיין דומה צו תפילין ,און אזוי ווי די מגן אברהם
זאגט. די מגן אברהם אין סימן תרנ"א (ס"ק ח) שרייבט :יטול תחלה האתרוג וכשמסלק
יסלק הלולב תחלה ,דומיא דתפילין -פירוש :די גמרא זאגט אין מסכת מנחות
עס איז כדי אנצומערקן וואס די חתם סופר (סוכה ,לט ,א) שרייבט :והעולם נהגו (לו ,א) :תנא ,כשהוא מניח -ווען א מענטש לייגט תפילין ,מניח של יד ,ואחר כך
כמגן אברהם ליטול האתרוג תחילה ,ומכל עושים כמו שכתב התוספות (עי' לקמן
מניח של ראש -זאל ער קודם לייגן די תפילין של יד ,און נאכדעם די תפילין
בדרך השני) להפוך האתרוג שלא יהיה כדרך גדילתו עד אחר הברכה[,תוספות לא
של ראש ,דכתיב -אזוי ווי עס שטייט אין פסוקְּ ,וק ַׁש ְר ָּתם לְ אֹות ַׁעל י ֶָּדָך וְ ָּהיּו
כתב לשם 'להפוך את האתרוג' ,רק כתב להפוך 'אחד מהן' (ולפי זה לא קשה קושית
לְ ט ָֹּטפֹת ֵּבין ֵּעינֶ יָך (דברים ,ו ,ח) ,דהיינו קודם שטייט די מצוה פון של יד ,און
החתם סופר) ,וכונת החתם סופר הוא לדברי המחבר סי' תרנא ס"ה ,שכתב 'יהפוך
האתרוג'" ].ולא הועילו כלום" כיון שהוא מהופך הוה כמאן דליתיה ,והרי נטלו נאכדעם שטייט די מצוה פון של ראש ,און אזוי אויך דרש'נט מען פון די סוף
הלולב תחילה וכהתוספות -פירוש :די חתם סופר ווינדערט זיך ,אז אין הכי פסוק וְ ָּהיּו לְ ט ָֹּטפֹת ֵּבין ֵּעינֶ יָך ,כל זמן שבין עיניך יהו שתיהם -פירוש :ווילאנג
נמי די וועלט פוהרט זיך אזוי ווי די מגן אברהם אז מען נעמט קודם די אתרוג די תפילין של ראש געפונט זיך אויף די קאפ דארף מען האבן ביידע תפילין,
און נאר נאכדעם נעמט מען די לולב ,אבער שרייבט די חתם סופר אז מען וועגן דעם דארף מען קודם אויסטוהן די תפילין של ראש אין נאר נאכדעם
טוט גארנישט אויף מיט דעם ,וויבאלד ,די וועלט פוהרט זיך אויך אז מען טוט די תפילין של יד.
די צווייטע עצה פון תוספות ,דהיינו מען נעמט די אתרוג פארקערט ביז נאך קומט די נודע ביהודה אין זיין חיבור דגול מרבבה און ער פרעגט אויף דער
די ברכה ,און בשעת מען האלט די אתרוג פארקערט ,ווערט עס בכלל נישט מגן אברהם ,וזה לשונו :אבל מאד תמהני איך לא שת המגן אברהם עיניו
גערעכנט ווי מען האט טוט אתרוג בדרך מצוה ,נאר מען רעכנט נאר די לולב, שבתוספות דף לט ע"א מפורש שיטל הלולב תחילה -פירוש :פון אונזער
אויב אזוי קומט אויס אז מען האט גארנישט אויף געטוהן פון נעמען די תוספות איז מבואר להדיא אז מען נעמט קודם די לולב און נאכדעם די
אתרוג קודם. אתרוג ,אזוי ווי תוספות שרייבט בפירוש' :משיתחיל ליטול לולב קודם שיטול
האתרוג מברך' ,זעהט מען אז די סדר איז געוועהן קודם צו נעמען די לולב
און נאר נאכדעם די אתרוג .אין די דגול מרבבה בלייבט מיט א קשיא.
דרך השני בתוספות
נאך שרייבט תוספות :אי נמי לאחר שנוטל שניהם אלא שהופך אחד מהן
כדאמרינן בסוף פירקין (דף מב ,א) כשהפכו דאין יוצא במצות אלא דרך גדילתן ב .תירוצו של הנחלת אב"י -והערת החתם סופר
כדדרשינן פרק לולב וערבה (לקמן מה ,ב) מדכתיב עצי שטים עומדים. די גרויסע גאון רבי אליהו תאומים פרענקיל זצ"ל [מגדולי גאליציא לפני השואה,
והיה אב"ד פשעווארסק .ונסע לכמה צדיקים בדורו ,וביניהם הרה"ק רבי ברוך מגורליץ
פירוש :די גמרא זאגט אין פרק לולב וערבה ,אז מען איז יוצא די מצוה פון ד'
זי"ע והרה"ק המהרי"ד והמהר"א מבעלזא זי"ע .נהרג על קידוש השם יום הקדוש שנת
מינים נאר אויב מען נעמט עס 'דרך גדילתן' ,אויב אזוי זאגט תוספות איז תש"ג .הי"ד .עי' בשו"ת דובב מישרים חלק א' סימן יג תשובה אליו ,ובראש המכתב כתוב
דא א גוטע עצה אז מען זאל נעמען די ד' מינים ,און איינער פון די מינים הג און מטשעבין :לכבוד ידידי הרב הגאון היחסן מהו"ר אליהו תאומים פרענקיל נ"י אבד"ק
זאל מען האלטן אין די הענט פארקערט ,און אזוי מאכן די ברכה ,און אזוי פשעווארסק והגליל ].אין זיין הפלא'דיגע ספר נחלת אב"י (סימן עב ,אות ב),
פאלט אוועק די פראבלעם פון 'עובר דעובר' ,און אזוי אויך איז עס נאך עובר ענטפערט א טרעפליכע תירוץ אויף דער קשיא ,און ער שרייבט :יש לתרץ לפי
לעשייתן ,און נאכדעם דרייט מען ארום די פארקעטע מין ,און מען איז יוצא עניות דעתי ,דהתוספות לא כתב כן רק למה דהוה סבירא ליה ,דאי אפשר
די מצוה. לעשות עצה שיהיה הברכה עובר לעשייתן רק באופן זה שיטול רק אחד מהמינים
לבד ויברך ואחר כך יטול גם השני לצאת ידי חובת המצוה ,ובכהאי גונא על כרחך
היה מוכרח ליטול מקודם הלולב דוקא כיון דהברכה הוא על נטילת לולב כיון
שיש בו ג' מינים ,ועל כרחך כתב שיקח תחילה הלולב ,מה שאין כן לדידן דקיי"ל
דרך השלישי בתוספות להלכה שיהפוך האתרוג וכמנהגא דעלמא לעשות עצה זו כדי שיהיה עובר
לעשייתן ,בכהאי גונא עכ"פ נכון לכתחילה ליקח תחילה האתרוג ואחר כך
א דריטע מהלך שרייבט תוספות :ואפילו נקיט להו כדרך גדילתן אפשר הלולב.
שיתכוין שלא לצאת בו עד אחר ברכה דאף על גב דאמרינן בסוף ראוהו בית דין
(ר"ה כח ,ב) דמצות אינן צריכין כוונה מכל מקום בעל כרחו לא נפיק.
תוספות זאגט :אף על גב דאמרינן דמצות אינן צריכין כוונה מכל מקום בעל פירוש :תוספות שרייבט אז עס איז דא נאך א עצה ווי אזוי מען קען מאכן
כרחו לא נפיק -פירוש :אז לפי די מאן דאמר אז מצות אינן צריכות כוונה, די ברכה אויף נטילת לולב עובר לעשייתן ,ער זאל אויף הייבן די ד' מינים,
איז כדי נישט יוצא צו זיין די מצוה מיז זיין א 'היפך כוונה' .איז משמע פון און ער זאל אינזינען האבן אז ער האט נישט אינזינען צו יוצא זיין מיט דעם
דעם ,און אזוי איז פשוט ,אז למאן דאמר מצות צריכות כוונה ,דארף מען די מצוה ,און דעמאלטס קען ער מאכן די ברכה ,און גלייך נאך די ברכה וועט
נישט קיין 'היפך כוונה' נישט יוצא צו זיין די מצוה ,נאר עס איז גענוג פשוט ער יוצא זיין די מצוה פון ד' מינים.
נישט צו האבן כוונה ,אין אזוי האט מען נישט יוצא געוועהן די מצוה.
און תוספות לייגט צו א חידוש ,אפילו למאן דאמר אז 'מצות אינן צריכין
לפי זה פרעגט די כפות תמרים (כאן על התוספות) ,אז שיטת הטור איז (או"ח ,סי' כוונה' ,און לכאורה אפילו ווען מען האט נישט אינזינען יוצא צו זיין איז מען
ס' ,וסי' תקפט) אז להלכה נעמט מען אן אז מצות צריכות כוונה ,און דא ביי אויך יוצא ,איז וואס טוט ער אויף אז ער האט אינזינען נישט יוצא צו זיין?
הלכות לולב שרייבט די טור (סי' תרנא) אז איינער פון די עצות וואס מען קען
זאגט אבער תוספות ,אז די מאן דאמר וואס האלט אז מצות אינן צריכות
טוהן צו מאכן די ברכה אויף די לולב עובר לעשייתן "אי נמי יכוין שלא לצאת
כוונה ,דעס איז דוקא ווען ער טוט א מצוה סתם אן קיין כוונה ,דעמאלטס
עד שיברך" ,שרייבט די כפות תמרים :ובכן יש לתמוה ,לפי דעתו כמאן דאמר
זאגט מען אז ער האט יוצא געוועהן די מצוה ,אבער אויב א טוט א פעולת
מצות צריכות כוונה ,אין צריך לכוין שלא לצאת ,אלא כשלא כיון לצאת סגי -
המצוה אין ער האט אינזינען נישט צו צו יוצא זיין ,דעמאלטס אפילו למאן
פירוש :לויט די טור וואס פסק'נט אז מצות צריכות כוונה איז גענוג פשוט
דאמר מצות אינן צריכות כוונה ,וועט ער אויך נישט יוצא זיין די מצוה.
נישט צו האבן קיין כוונה ווען מען איז מקיים די מצוה ,איז פארוואס שרייבט
די טור אז כדי מען זאל קענען מאכן די ברכה עובר לעשייתן זאל מען האבן
א 'היפך הכוונה'? און די כפות תמרים איז מסיים דער קשיא מיט א צריך עיון!
די ערוך לנר ברענגט אראפ די קשיא פון די כפות תמרים ,און ער ענטפערט
זייער א טרעפליכע און גלייכע תירוץ ,וזה לשונו :ולענ"ד י"ל ,דבשלמא מי נו"נ בדרך השלישי בתוספות
שאינו שואל רק עושה מעצמו דבר מצוה ,בזה שייך לומר דאם לא כוון לא יצא, א .שני ביאורים בשיטת התוספות ,חדושי רבי שלמה ,חדושי רבי ראובן
אבל הכא ששואל ומורין לו איך לעשות ,אם כן איך שייך לומר שיטול בלא כוונה,
הא כל כוונתו כשנוטל לולב הוא לצאת ,ואם כן כוונתו היא כאן בעל כרחך ,לכן די צוויי גרויסע מגידי שיעורים ,און ראשי מתיבתא רבי שלמה היימן זצ"ל און
שפיר כתב הטור שמורין לו שיתכוון שלא לצאת דאם לא מתכוון לכך ודאי רבי ראובן גראזאווסקי זצ"ל האבן זיך ארום געקריגט במלחמתו של תורה,
נוטלו לצאת בו. וואס איז די הסבר פון תוספות אז אפילו למאן דאמר מצות אינן צריכות
כוונה ,אויב האט מען היפך הכוונה איז מען נישט יוצא[ .ומאריכין שם כל אחד
פירוש :מציאות'דיג איז נישט שייך צו זאגן פאר א מענטש למאן דאמר מצות לפי דרכו ליישב בזה כמה סתירת הסוגיות בש"ס .ואכמ"ל בזה].
צריכות כוונה ,אז ער זאל נעמען א לולב און אתרוג ,און בשעת די נעמסט די
לולב כדי צו מקיים זיין די מצוה האב נישט אינזינען צו מקיים זיין די מצוה, הגאון האדיר רבי ראובן גראזאווסקי זצ"ל (חידושי רבי ראובן ,סוכה ,סימן ט' אות א'
ווייל דער מענטש נעמט דאך די ד' מינים יא צו מקיים זיין די מצוה ,איז וב') איז מסביר :די מאן דאמר וואס האלט מצות אינן צריכות כוונה ,איז נישט
אפילו למאן דאמר מצות צריכות כוונה וועסטו מיזן זאגען פאר די מענטש ווייל ער האלט אז מען דארף נישט קיין כוונה ביי קיום המצות ,נאר די טעם
בשעת'ן נעמען די ד' מינים ,אז ער זאל האבן א 'היפך הכוונה' ,כדי ער זאל איז ,ווייל עס ווערט גערעכנט אז 'מסתמא יש כוונה' ,אזוי ווי מען זעהט דער
נישט יוצא זיין די מצוה .און דעס וואס די מאן דאמר מצות צריכות כוונה יסוד ביי קדשים -אז סתם קדשים לשמן עומדים ,דהיינו ,אז אפילו בפועל
זאגט אייביג אז אפילו עס פעלט די כוונה איז מען נישט יוצא ,דעס איז אויב האט ער נישט געהאט יעצט א כוונה צו מקיים צו זיין די מצוה ,אבער מען
א מענטש טוט א מצוה אין שפעטער כאפט ער אז ער האט נישט געהאט זאגט אז א מענטש וואס טוט א מעשה המצוה בסתמא ,איז מן הסתם האט
קיין כונה ,אבער הייסן א מענטש בפירוש ,טוה א מצוה אין האב נישט קיין ער די כוונת המצוה .און וועגן דעם ווען א מענטש שרייט בפירוש אז ער וויל
כוונה ,ארבעט נישט מציאות'דיג. נישט יוצא זיין די מצוה ,און פשוט אז ער איז נישט יוצא די מצוה אפילו
למאן דאמר אינן צריכות כוונה[ .עי' כעין זה בשפת אמת ,ראש השנה ,דף כט ב].
די גרויסע גאון רבי שלמה היימן זצ"ל (חידושי רבי שלמה ,ראש השנה) קריגט זיך,
ג .דברי הבכורי יעקב לפשוט מהתוספות לאחד מהצדדים בחקירת או ן ער איז מסביר :אז אין אמת'ן די מאן דאמר וואס האלט אז מצות אינן
האחרונים המפורסמת צריכות כוונה ,האלט אז א מצוה דארף בעצם נישט קיין כוונה בכלל כדי מען
זאל מקיים זיין די מצוה ,און די טעם פארוואס ווען איינער זאגט בפירוש אז
די ערוך לנר ,אין זיין ספר בכורי יעקב אויף הלכות לולב (סי' תרנב ,ס"ק י) ער וויל נישט יוצא זיין די מצוה איז ער נישט יוצא ,איז וויבאלד ,ווען ער זאגט
ברענגט אראפ די חקירה וואס די גדולי האחרונים זענען געוועהן מסופק ,אין קלאר אז ער וויל נישט יוצא זיין די מצוה ,פעלט אין די עצם 'קיום המצוה',
די מצוה פון לולב ,וזה לשונו :נסתפקתי מי שנטל לולב קודם עלות השחר -א אין וועגן דעם איז ער נישט יוצא[ .פירוש :נישט עס פעלט אין די 'כונת המצוה' ,ווייל
מענטש וואס האט געמאכט די מעשה הלקיחה אין די ד' מינים פאר די עלות די מאן דא מר וואס האלט מצות אינן צריכות כונה האלט אז מען איז יוצא אפילו אן קיין
השחר ,ועדיין הוא בידו עד אחר נץ החמה ואחר כך הניחו מידו -און אזוי האלט כונה ,נאר ווען איינער האט היפך כונה ,פעלט די עצם 'קיום המצוה' און דא ווערט שוין די
ער די ד' מינים ביז נאך די נץ החמה ,אם צריך שוב לחזור וליטלו -איז די מאן דאמר וואס האלט מצות אינן צריכות כונה מודה זיין אז ווען עס פעלט אין די עצם
שאלה ,צו דארף דער מענטש איבער טוהן די מצוה פון ד' מינים ,און די ספק קיום המצוה איז מען נישט יוצא די מצוה].
איז וואס איז די מצוה פון נטילת לולב :אם נאמר שהלקיחה היא המצוה דהיינו ב .קושית הכפות תמרים על הטור -ותירוצו של הערוך לנר
שיטלו ויביאו לידו -צו זאגט מען אז די עיקר מצוה פון נטילת לולב איז די
וואס איז א בקי אין הלכות לולב כדי אים אויסצולערענן די הלכות ,און דורך עצם 'לקיחה' ,ולכן בעינן הלקיחה בעת החיוב דוקא ולא יצא -דעמאלטס מיז
דעם פארגעסט ער זיך און ער גייט ארויס ברשות הרבים .און וויבאלד מען די לקיחה זיין בשעת החיוב ,דהיינו נאך די עלות השחר ,און וויבאלד דא האט
רעדט דאך פון א מענטש וואס איז בכלל נישט בקי אין הלכות לולב ,ווייסט די מענטש געמאכט די לקיחה פאר די עלות השחר ,אפילו ער האט געהאלטן
ער זיכער נישט פון דער עצה פון 'היפך כוונה' ,וועגן דעם שרייבט נישט די די ד' מינים ביז אינמיטן טאג ,האט ער נישט יוצא געוועהן .או נימא -אדער
גמרא דארט דער וועג צו פארענטפערן. וועט מען זאגן א אנדערע צד אין די מצוה פון נטילת לולב :דמצות לקיחה
רק שיהיה בידו וכיון שהוא בידו בעת החיוב יצא -אז די מצוה פון נטילת לולב
איז אז 'עס זאל זיין אין דיינע הענט' ,דעמאלטס וועט אויסקומען אז מען
האט יא מקיים געוועהן די מצוה פון די ד' מינים אויב מען האט עס גענומען
פון די עלות השחר ביז אינמיטן טאג ,ווייל אה"נ די לקיחה איז געוועהן פאר
דרך הרביעי בתוספות די עלות ,אבער די 'החזקת הד' מינים' איז געוועהן אינמיטן טאג ,און מען
אין א פערדע וועג איז תוספות מסביר ווי אזוי קען מען מאכן די ברכה אויף האט יוצא געוועהן.
די ד' מינים אין עס איז נישט קיין פראבלעם פון עובר לעשייתן :אי נמי משום שרייבט די ערוך לנר :ולכאורה יש לפשוט ספק זה ממה שכתב התוספות תקנה
דלא גמרה מצותו עד אחר ניענוע. שתהי' הברכה עובר לעשייתן שיתכוון שלא לצאת עד אחר הברכה ,הרי דבשעת
פירוש :בעצם הייבט זיך אן די מצוה פון ד' מינים די רגע וואס מען הייבט עס לקיחה לא יצא עדיין כיון שנתכוון שלא לצאת ואינו יוצא רק על ידי שהוא בידו
אויף ,און ווי די גמרא זאגט 'מדאגבהיה נפק ביה' ,אבער די מצוה ווערט נישט אחר הברכה -פירוש :פון אונזער תוספות איז דא א ראיה צו איינער פון די
פארטיג נאר מיט די עצם אויף הייבן די ד' מינים ,נאר די מצוה האט נאך א וועגן אין דער חקירה ,ווייל תוספות זאגט אז איינער פון די עצות ווי אזוי מען
המשך ,דהיינו מען דארף נאך מקיים זיין די המשך המצוה וואס דעס איז די קען מאכן די ברכה עובר לעשייתן איז אז מען זאל האלטן די ד' מינים אין
'נענועים' ,און פאר מען מאכט נישט די נענועים הייסט עס נאך ווי אינמיטען די הענט ,און מען זאל האבן היפך כוונה ,און אזוי מאכן די ברכה און נאכדעם
די מצוה ,וועגן דעם קען מען מאכן די ברכה ,נאכן אויף הייבן די ד' מינים זאל מען שאקלען און יוצא זיין די מצוה ,און אויב איז אמת די ערשטע צד
פאר די נענועים ,און עס הייסט נאך עובר לעשייתן. פון די חקירה אז די מצוה פון נטילת לולב איז די עצם 'לקיחת הלולב' ,וועט
דאך פעלן דא די עצם לקיחת הלולב ,ווייל בשעת ווען די מענטש נעמט די
און תוספות לייגט צו א ראיה צו דער מהלך :דמהאי טעמא נמי מברכין ד' מינים אין די הענט אריין [דהיינו די לקיחה] איז ער נישט מקיים קיין שום
אנטילת ידים אחר נטילה דלא גמר מצותו עד אחר ניגוב -אזוי זעהט מען אויך מצוה ווייל ער האט דאך דעמאלטס די היפך הכוונה ,און נאר נאך די ברכה
ביי די מצוה פון נטילת ידים ,וואס די מצוה האט צוויי חלקים ,קודם די עצם הייבט ער אן צו מקיים זיין די מצוה ,אבער גלייך נאך די ברכה מאכט ער
וואשען די הענט ,און שפעטער איז דא די המשך פון די מצוה וואס דעס איז דאך נישט קיין שום מעשה הלקיחה? נאר על כרחך מיז מען זאגן אז פון דער
די 'אפווישען די הענט' ,און מען מאכט טאקע די ברכה ביי נטילת ידים ,נאכן תוספות זעהט מען אז די מצוה פון נטילת לולב איז די עצם 'החזקת הד'
זיך וואשען ,פארן זיך אפווישען ,און עס הייסט נאך אלץ 'עובר לעשייתן' ,אזוי מינים' ,אין וועגן דעם איז מען יוצא גלייך נאך די ברכה אפילו עס איז נישט
אויך דא ביי די ד' מינים ,קען מען מאכן די ברכה נאכן נעמען די ד' מינים אין געוועהן קיין מעשה לקיחה .און אזוי אויך ביי די מעשה ווי א מענטש האט
די הענט פארן מקיים זיין די המשך המצוה פון די נענועים ,אין עס הייסט גענומען די ד' מינים פאר די עלות השחר ,אין געהאלטען ביז נאך די נץ
נאך אלץ עובר לעשייתן. החמה ,וועט לכאורה זיין די הלכה אז ער יוצא געוועהן די מצוה פון נטילת
לולב [ .אבל אחר זה כתב הביכורי יעקב לחלק ,וזה לשונו :אכן עדיין צריך עיון ,דאפשר
אבער תוספות קומט און פרעגט אפ דער מהלך ,וזה לשונו :ומיהו לא דמי לחלק קצת דשם על כל פנים נטל בעת החיוב רק שמכוון שעדיין לא תשלם המצוה עד
כולי האי דניענוע אינו אלא משירי מצוה בעלמא ולא מעכב. אחר הברכה ,אבל הכא נטלו בלילה ולא קיין כלל ולקחתם לכם ביום ,ומה שהוא בידו
לבד בלא לקיחה אפשר דלא מיקרי לקיחה].
פירוש :תוספות זאגט אז בעצם קען מחלק זיין פון נטילת ידים אין נטילת
לולב .נטילת לולב ווערט נישט די נענועים גערעכנט ווי א חלק פון די מצוה,
און די נענועים איז נישט מעכב די מצוה ,דהיינו ,אויב איינער האט נישט
מקיים די המשך המצוה פון די נענועים ,האט ער נאך אלץ יוצא געוועהן די
ד .קושית התוספות על הדרך השלישי -ותירוצו
מצוה פון ד' מינים ,אבער ביי נטילת ידים וואס די ניגוב איז א חלק פון די
מצוה פון נטילת ידים ,און מען מעג נישט עסן קיין ברויט פאר מען מאכט תוספות נאכן שרייבט די דריטע עצה ,דהיינו מען זאל האבן היפך כוונה.
נישט קיין ניגוב ,וועגן דעם ווערט עס גערענכט ממש א חלק פון די מצוה, פרעגט זייער א שטארקע קשיא .די גאנצע שוועריקייט פון תוספות הייבט
אין מען קען מאכן די ברכה פון על נטילת ידים ,ציווישען די וואשען אין די זיך אן פון א גמרא שפעטער אין מסכת סוכה ווי די גמרא האט די זעלבע
אפווישען ,משא"כ ביי נטילת לולב ,די רגע מען האט אויפגעהויבן די ד' מינים שוועריקייט פון "הא מדאגבהיה נפק ביה" ,און אויב אזוי ,לויט ווי תוספות
האט מען שוין בעצם יוצא געוועהן די מצוה ,און די נענועים איז נאר 'משיירי האט יעצט מסביר געוועהן אז מען קען טוהן די עצה פון היפך כוונה ,פארוואס
המצוה. האט נישט די גמרא געזאגט דארט דער עצה ,דהיינו א מענטש וואס גייט
ארויס שבת ברשות הרבים מיט די ד' מינים אין די האנט מיט א היפך כוונה,
און תוספות לייגט צו א ראיה צו דעם :כדאמרינן בסוף פירקין מדאגביה נפק
קומט אויס אז ער האלט נאך פאר די קיום המצוה אין וועגן דעם איז ער
ביה ומשני כשהפכו ולא משני בשלא ניענע -פירוש :אויב איז דער וועג אמת
פטור פון א חטאת?
אז עס הייסט נישט עובר לעשייתן ,וויבאלד מען האלט נאך אינמיטען די
מצוה ,פארוואס ענטפערט נישט די גמרא שפעטער אין מסכת סוכה ,אז מען אויף דעם שרייבט תוספות :והא דלא משני הכא בסוף פירקין? די תירוץ איז:
רעדט דא אז די מענטש האט גענומען די ד' מינים אין זיין הענט אבער ער דמיירי -ווייל דארט רעדט מען :באדם שאינו בקי -פון א מענטש וואס איז
האט נאך נישט געמאכט די נענועים ,און אזוי האט ער ארויסגעגאנען אין נישט בקי אין הלכות לולב ,שהולך אצל בקי ללמוד -און ער וויל גיין צו איינער
רמב"ם אז אה"נ די גמרא זאגט אין מנחות אז מען דארף סומך זיין די ברכה רשות הרבים ,און ער וועט הייסן א טרוד בדבר מצוה ווייל ער האלט נאך
ממש פאר די מצוה ,אבער דעס איז נאר לכתחילה ,אבער אין א פאל וואס אינמיטן מקיים צו זיין די מצוה פון די ד' מינים ,נאר על כרחך זעהט מען פון
מען האט נישט קיין אנדערע ברירה אזוי ווי דא ביי לולב ,וועט מען מוזן מאכן דעם ,אז די נענועים איז נישט ממש א חלק פון די מצוה ,און וועגן דעם
די ברכה פארן אויף הייבן די ד' מינים. ענטפערט נישט די גמרא דער תירוץ.
מהלכו של הרמב"ם -ביאורו של הב"ח
די רמב"ם שרייבט אין הלכות לולב (פרק ז הלכה ו) וזה לשונו :וכשהוא נוטלם
"להלכה" לצאת בהן מברך תחלה על נטילת לולב -פירוש :די רמב"ם פסק'נט אזוי ווי
תוספות שרייבט גלייך פון אנהייב 'מטעם זה צריך לברך אלולב קודם שיטלנו',
דברי המחבר והטורי זהב וביאור הגר"א
דהיינו מען מאכט די ברכה נאך פארן נעמען די ד' מינים אין די הענט .אין
להלכה שרייבט די מחבר אין הלכות לולב (סימן תרנא סעיף ה) :יברך על נטילת לכאורה איז שווער אויף די רמב"ם אזוי ווי תוספות פרעגט ווי אזוי קען מען
לולב ,ושהחיינו ,קודם שיטול האתרוג ,כדי שיברך עובר לעשייתו ,או יהפוך מאכן דעמאלטס די ברכה עס איז דאך עובר דעובר?
האתרוג עד שיברך -פירוש :די מחבר נעמט אן להלכה ,אז מען זאל טוהן די
די הייליגע ב"ח אין הלכות לולב (סימן תרנ"א ,אות ד) איז מבאר בטוב טעם ודעת
ערשטע אדער די צווייטע מהלך פון תוספות.
די שיטת הרמב"ם.
קומט די טורי זהב (ס"ק ה) אין פרעגט פארוואס שרייבט נישט די מחבר אויך
די ערשטע צוויי דרכים פון תוספות וועט נאר שטימען אויב מען נעמט אן
די דריטע מהלך פון תוספות ,דהיינו מען זאל נעמען די ד' מינים בהיפך כוונה?
להלכה אז די ד' מינים מעכבים זה את זה ,און ווי תוספות שרייבט בפירוש:
ענטפערט די טורי זהב :והא דלא זכר בשולחן ערוך רק שני דרכים ולא הדרך
ושמא משיתחיל ליטול לולב קודם שיטול האתרוג מברך והיינו עובר לעשייתן
השלישי דהיינו שיכוין שלא לצאת? נראה דלאו שפיר הוא הדרך שלישי כמו שני
'שמעכבים זה את זה' .אבער אסאך ראשונים קריגען זיך אויף דער שיטת
דרכים הראשונים ,דבדרך השלישי אין כאן שום ענין להזכירו שיכוין בלבו כן,
התוספות און זיי האלטן (עי' שו"ע סי' תרנא ,סעיף יב) אז אויב די ד' מינים געפונט
ודלמא לאו אדעתיה לכוין כן ,משא"כ בשני דרכים הראשונים יש בו הרגשה
זיך אין פארנט פון די מענטש און ער נעמט די ד' מינים בזה אחר זה,
להזכיר דלא יצא עדיין כיון שאתה מצריכו להפוך או ליטול דוקא קודם נטילת
דעמאלטס זאגט מען 'אין מעכבים זה את זה' ,און ברגע וואס מען נעמט די
האתרוג ולהפסיק בין הדבקים שהם מצוה א' ודבר שהוא שינוי מעשה אין אדם
לולב אין די האנט האט מען יוצא געוועהן די מצוה פון לולב ,און נאכדעם
שוכחו כנלע"ד -פירוש :די טורי זהב איז מסביר אז אה"נ מען וועלט געקענט
ווען מען נעמט די אתרוג איז מען יוצא די מצוה פון אתרוג ,לפי זה קומט
טוהן די דריטע מהלך פון תוספות ,אבער לכתחילה'דיג איז בעסער צו טוהן
אויס ברגע די האסט די לולב אין די הענט אן די אתרוג [אזוי ווי די ערשטע מהלך
איינער פון די ערשטע צוויי מהלכים פון תוספות ,וויבאלד ביי די ערשטע און
אין תוספות] אדער די האלסט די אתרוג איבערגעדרייט [אזוי ווי די צווייטע מהלך
די צוויטע מהלך ,איז דא א 'הרגשה להזכיר' ,ווייל די מענטש ווייסט אז די
אין תוספות] האסטו שוין יוצא געוועהן די מצוה פון די לולב ,און אויב מאכסטו
סדר פון שאקלען לולב איז אז מען נעמט קודם די לולב אין מען מאכט די
יעצט די ברכה איז עס שוין נישט עובר לעשייתן.
ברכה ,אדער מען נעמט די אתרוג פארקערט אין מען מאכט די ברכה ,אין
אזוי וועט ער זיכער מאכן די ברכה עובר לעשייתן ,משא"כ אויב מען וועט און די דריטע מהלך פון תוספות ,אז מען זאל האבן היפך כוונה ,וועט די
זאגן פאר מענטש צו נעמען אלע ד' מינים נארמאל ,אין נאכדעם זאל ער רמב"ם האלטן אזוי ווי די שיטת הראשונים ,אז למאן דאמר מצות אינן צריכות
אינזינען א היפך כוונה ,איז נישט דא קייט 'הרגשה להזכיר' ,אין מען האט כוונה ,אפילו מען האט א היפך כונה איז מען נאך אלץ יוצא די מצוה ,און
מורא אז ער גייט נישט טראכטען די היפך כוונה אין ער וועט נישט קענען אזוי ווי די ריטב"א שרייבט אין מסכת ראש השנה (כח עמוד א ,ד"ה לא צריכא)
מאכן די ברכה עובר לעשייתן. וזה לשונו :וקמ"ל דמצות אין צריכות כונה לצאת בדיעבד ,ואפילו עומד וצווח
נמי איני רוצה לצאת ולאכול לשום מצוה ,יצא.
די גר"א אבער שרייבט (בביאור הגר"א שם ס"ק טו) :ועל צד היותר טוב יכוין שלא
לצאת בו ,דהיינו די גר"א האלט אז די בעסטע עצה איז יא די דריטע מהלך און לגבי די פערדע מהלך פון תוספות ,האט דאך תוספות אליין אפגעפרעגט,
פון תוספות. אז די נענועים ווערט נאר גערעכנט ווי שיירי מצוה .איז וועגן דעם האלט די
