gilyoines.com חזרה לאתר · Back to the site

שערי מדע · Sharei Mada — סוכות (2026-09-21)

מוציא לאור: שערי מדע · Sharei Mada

שבוע: סוכות (2026-09-21)

שערי מדע · Sharei Mada — סוכות (2026-09-21)

פתח את ה-PDF הורדה

‫בס"ד‬ ‫גליון תורני‬ ‫שערי‬ ‫מדע‬ ‫הרחבת הדעת בהיסטורי' וידיעות טבעיות‬ ‫סביבות תבל ומלואה בהשקפה תלמודית‬ ‫פרשת‬ ‫פארווארט‬ ‫פון די מ"ח קנינים וואס די תורה איז‬ ‫איינע‬ ‫חג הסוכות‬ ‫נקנית דערמיט‪ ,‬לערנט אונז די משנה‬ ‫אין פרק קנין תורה (פרק שישי) איז אוהב את המישרים‪ ,‬עטליכע‬ ‫פשטים לערנען אונז די מפרשים איבער איר אפטייטש‪ ,‬איינע‬ ‫תשפ"ז לפ"ק‬ ‫פון די פירושים איז‪ :‬מישרים מיינט אז מ'זאל האבן א סברה‬ ‫ישרה טראכטן גראד און גלייך נישט קרום‪ .‬יעצט פרעגט זיך‬ ‫וואס מיינט 'ישרה'‪ ,‬ווער קען מעיד זיין אז זיין סברה איז ישר און‬ ‫נישט עקום? דאס הייסט אז חז"ל זאגן אונז האב ליב די סברה‬ ‫ישרה‪ ,‬מוז זיין אז עס איז דא עפעס א אופן אז מ'קען וויסן אז‬ ‫די סברה איז אמת און ישר און נישט קרום‪ ,‬און כולי עלמא איז‬ ‫נושא השבוע‬ ‫מודה אז אויב דער מענטש אליינס זאגט אז עס איז ישר ווערט‬ ‫עס נאכנישט ישר‪.‬‬ ‫ווען איינער פון די ערגסטע גענגסטערס אין אמעריקע איז‬ ‫געזעצן בעפארן שופט‪ ,‬האט ער געטענה'ט פארן שופט אז ער איז‬ ‫אוהב את‬ ‫שלם עם עצמו ער איז זיכער מיט זיך‪ ,‬ער ווייסט אז ער האט קיין‬ ‫שלעכטס נישט געטון‪ ,‬און וואס ער האט געטון איז געווען מתוך‬ ‫המישרים‬ ‫ישרות‪ .‬יעדער וואס ווערט אנגעקלאגט מיט א קלאגע וועט זיך‬ ‫אייביג קענען ארויסדרייען אז זיין דרך איז דער 'דרך הישרה'‪.‬‬ ‫ווי גוט האט יענער אמעריקאנער שופט געענטפערט אויף א‬ ‫פארברעכער וואס האט געזאגט‪ :‬מיין קאנשענ"ס איז ריין ‪my‬‬ ‫‪ ,conscience is clean‬האט דער שופט אים געזאגט‪ :‬יא יא‪ ,‬עס‬ ‫איז ריין ווייל דו האסט דיך נאך קיינמאל נישט באנוצט דערמיט!‬ ‫נו‪ ,‬ווי אזוי ווייסט מען טאקע וואס איז דער דרך הישרה‪,‬‬ ‫וועלכע עצות זענען פארהאן איבער אויסלערנען דעם שכל צו‬ ‫טראכטן גראד בדרך הישר?‬ ‫הרב‬ ‫די וועלט איז געטוישט געווארן און ווערט געטוישט די לעצטע‬ ‫פאר יאר מיט די פארשפרייטונג פון ‪ AI‬מאשין בינ"ה‪ ,‬עס טוט‬ ‫משה נחום קרויס‬ ‫אויפשאקלען די וועלט אין אלע הינזיכטן לטוב ולרע‪ ,‬מ'האט‬ ‫עורך‬ ‫זיך באגעגנט מיט א נייע מושג אז מאשינען זענען באשאנקען‬ ‫געווארן מיט 'בינה'‪ ,‬ס'איז א מבין דבר מתוך דבר‪ ,‬ס'פראבירט צו‬ ‫ישרה' איז נישט א מושג וואס איז רעלאטיוו‪ ,‬עס‬ ‫טראכטן מיט לאגיק‪ .‬מיר האבן שוין פון אנפאנג‬ ‫איז א מושג וואס איז מוטבע ביסוד הבריאה‪ .‬יעצט‬ ‫לשון דא]א[ אין די הערות‪ ,‬תו"ד‪ :‬די אבות הקדושים‬ ‫אן ווען עס איז ארויסגעקומען פארן פובליק‬ ‫פרעגט זיך אויף וואס איז לאגיק געבויט? איינמאל‬ ‫ווערן אנגערופן 'ישרים' ווייל א ישר מיינט א צדיק‬ ‫געהאט א הרגשה‪ ,‬אז דער מושג פון מאשין בינה‬ ‫ס'איז א מציאות נישט א זאך וואס איז רעלאטיוו‪,‬‬ ‫וואס איז נישט נאר בתורה ובמצות נאר אויך‬ ‫וועט קיינמאל נישט קענען האבן די תוצאות‬ ‫דאן מוז זיין אז עס איז געבויט אויף עפעס א יסוד‪.‬‬ ‫בהליכות עולם‪ ,‬נישט קיין קרומער אפילו עס איז‬ ‫פון א מענטשליכע מהלך מחשבה‪ ,‬ובעיקר זיך‬ ‫כ'וועל געבן צו פארשטיין די קשיא מיט א צווייטע‬ ‫לשם שמים‪ ,‬ווייל א צדיק וואס איז נישט ישר‬ ‫פארמעסטן מיט א דעת תורה וועג פון טראכטן‪,‬‬ ‫'לאגישע' פראגע‪ :‬מיר אלע באגעגענען זיך בכל‬ ‫בהליכות עולם ברענגט א חורבן אויף די בריאה‬ ‫ווי מיר וועלן ארומשמועסן דערוועגן אינעם דיזן‬ ‫יום ויום מיט דעם מושג פון 'וואג' פון 'פונט' און‬ ‫און איז הורס די ישוב הארץ‪ ,‬זען למטה דברים‬ ‫מאמר בעז"ה‪ .‬מיר האבן גענומען דעם דעת תורה‬ ‫אונסעס אד"ג‪ ,‬דער מענטש אליין איז זיך שוקל‬ ‫יסודיים‪ .‬נמצא למדין מדבריו אז 'ישר' מיינט אז‬ ‫מהלך פונעם רבן של ישראל דער גאון דער ריז‬ ‫וויפיל פונט מ'איז‪ ...‬די פינף פונטיגע מעל וואס די‬ ‫אפילו דער גוי פארשטייט אז זיין מהלך זיין הנהגה‬ ‫דער מלאך אלקים דער חזון איש זצוק"ל‪ ,‬ווי מיר‬ ‫בני בית באקט די חלות‪ ,‬די ירקות וואס מ'וועגט אפ‬ ‫איז אויסגעהאלטן און גראד‪ ,‬ישר‪.‬‬ ‫וועלן זען ווי די גרעסטע פסקים‪ ,‬פסקים פון‬ ‫וכו' וכדו'‪ ,‬האט איר שוין אמאל אריינגעטראכט‪,‬‬ ‫מיר פארשטייען אלע אז דער מושג פון‬ ‫יהרג ואל יעבור‪ ,‬פסקים פון דאורייתא'ס פון‬ ‫ווער האט אפגעמאכט וויפיל א פונט איז? דאס‬ ‫'נארמאל' האט נישט קיין כלל‪ ,‬נארמאל איז‬ ‫הלכות שבת זענען געפסקנ'ט געווארן מיט לבי‬ ‫הייסט די ‪ scale‬איז אנגעשטעלט אז כך וכך איז‬ ‫רעלאטיוו‪ ,‬דאס הייסט מ'קען נישט זאגן אז עס‬ ‫אומר לי‪.‬‬ ‫א פונט‪ ,‬אבער אויף וואס איז די ‪ Scale‬געבויט?‬ ‫איז 'נארמאל' צו לאכן‪ ,‬שלמה המלך לערנט אונז‬ ‫בנוסף וועלן מיר שרייבן איבער די יסודות‬ ‫עפעס מוז האבן די משקל די וואג אז אויף איר זאל‬ ‫שוין 'עת לכל דבר' ווענדט זיך ווען‪ ,‬ווענדט זיך‬ ‫פון איינע פון די י"ג מדות שהתורה נדרשת בהן‪,‬‬ ‫מען עס אנשטעלן‪.‬‬ ‫ווער‪ ,‬אויב יעדער וויינט און דו לאכסט איז עס‬ ‫ווי אזוי חז"ל האבן אריינגעלייגט כללים וגבולות‬ ‫אין די צייטן פון די תורה און חז"ל האט מען‬ ‫נישט נארמאל‪ ,‬אבער ווען יעדער לאכט און דו‬ ‫וואס אדאנק די כללים קען נישט די מאשין בינה‬ ‫זיך באנוצט מיט שטיינער‪ ,‬ווי מ'זעט ווי די תורה‬ ‫וויינסט איז עס אויך נישט נארמאל‪ .‬און עפעס‬ ‫‪ AI‬טוישן אדער ממציא זיין הלכות און כללים‬ ‫איז זייער מקפיד לא יהיה לך בכיסך אבן ואבן וגו'‪.‬‬ ‫וואס איז נארמאל אינעם מיטל מזרח‪ ,‬מיינט‬ ‫ביהדות אשר לא שערום אבותינו‪.‬‬ ‫די הסבר איז אז אין פאריז איז ביז עטליכע יאר‬ ‫נישט אז עס איז נארמאל אין סינגעפאר‪ ,‬וואס איז‬ ‫לכבוד יום טוב וועלן מיר אייך אויך פארציילן‬ ‫געליגן אין א באהאלטענעם אוצר הארמעטיש‬ ‫נארמאל אין סינגעפאר קען הייסן ‪ OCD‬אינעם‬ ‫א אומבאקאנטן באזוך פון א גרויסן מחדש‬ ‫פארשלאסן‪ ,‬עס איז דארט געליגן א ‪Platinum‬‬ ‫מיטל מזרח וכו' וכדו'‪.‬‬ ‫במהלך לימוד המקרא וואס די בארימטע‬ ‫‪ iridium cylinder‬דאס איז א באשטאנדטייל‬ ‫אבער 'לאגיק' אדער ווי מיר רופן עס 'סברא‬ ‫‪ Anthropic‬ריז (פאטער פון די ‪ )Claude AI‬האט‬ ‫וואס איז רוב אייזן‪ ,‬די קילעגראם איז געווען‬ ‫געלאזט אראפרופן אין זייערע הויפטקווארטירן‬ ‫געבויט אויף איר‪ .‬די פראבלעם איז אז א פיזישע‬ ‫]א[ לשון ה'העמק דבר'‪ :‬הספר הנקרא ספר בראשית‬ ‫צו וועלן פארשטיין זיין מהלך‪ ,‬און זען צי מ'קען‬ ‫זאך פארלירט וואג אפילו בלויז מיט עטליכע‬ ‫נקרא בפי הנביאים "ספר הישר"‪ ,‬כדאיתא במסכת‬ ‫טרענירן זייער מאדע"ל עס אליינס צו מחדש‬ ‫מייקראגראמען‪ ,‬דעריבער פון ‪ 2019‬באנוצט‬ ‫עבודת כוכבים (כה) וכו'‪ .‬ויש להבין הטעם למה קרא‬ ‫זיין‪.‬‬ ‫מען זיך מיט א נישט פיזישע זאך נאר מיט פיזיק‬ ‫‪s‬‬ ‫בלעם את אבותינו בשם "ישרים" בייחוד‪ ,‬ולא "צדיקים"‬ ‫נתחיל ונצליח בעזר אדון כל‪ ,‬ובזה החלי‪.‬‬ ‫געבויט אויף ענערגיע (עס איז א שמועס פאר זיך)‪ .‬עכ"פ‬ ‫או "חסידים" וכדומה‪ .‬וגם למה מכונה זה הספר ביחוד‬ ‫הנוגע פאר אונזער נושא‪ ,‬וואס איז דער פיזישער‬ ‫בכינוי "ישרים"‪ ,‬ובלעם התפלל על עצמו שיהא אחריתו‬ ‫יסוד אויף וואס לאגיק איז געבויט? אט די קשיא‬ ‫קען געפרעגט ווערן‪ ,‬עס איז דא מושגים וואס די‬ ‫כמו בעלי זה הכנוי‪ .‬והענין דנתבאר בשירת האזינו על‬ ‫הפסוק "הצור תמים פעלו‪ ...‬צדיק וישר הוא" (דברים לב‬ ‫וואס מיינט ישר?‬ ‫וועלט האט געהאלטן אז דער דרך איז ישר אפילו‬ ‫ד)‪ ,‬דשבח "ישר הוא" נאמר להצדיק דין הקדוש ברוך הוא‬ ‫מיר שרייבן דא איבער דעם מושג פון 'ישרה'‪,‬‬ ‫בעפאר מתן תורה‪ ,‬נישט הרגענען‪ ,‬נישט גנב'נען‬ ‫בחורבן בית שני‪ ,‬שהיה "דור עקש ופתלתל" (שם פסוק ה);‬ ‫דארפן מיר קודם אראפלייגן א הנחה וואס מיינט‬ ‫איז א לאגישע מציאות‪ ,‬פון ווי האט מען גענומען‬ ‫ופירשנו שהיו צדיקים וחסידים ועמלי תורה‪ ,‬אך לא היו‬ ‫ישר‪ ,‬גראד? שלמה המלך לערנט אונז (קהלת ז)‪:‬‬ ‫די לאגיק?‬ ‫ישרים בהליכות עולמים‪ .‬על כן‪ ,‬מפני שנאת חנם שבלבם‬ ‫אשר עשה האלקים את האדם ישר והמה בקשו‬ ‫באמת געפינען מיר שוין א הסבר נפלא פון‬ ‫זה אל זה‪ ,‬חשדו את מי שראו שנוהג שלא כדעתם ביראת‬ ‫חשבונות רבים‪ .‬השי"ת האט באשאפן 'אדם'‬ ‫ה' שהוא צדוקי ואפיקורס‪ .‬ובאו על ידי זה לידי שפיכות‬ ‫בישרות‪ ,‬ווי דער אבן עזרא איז מפרש‪ :‬שעשה‬ ‫איינע פון די ראשונים‪ ,‬דאס איז רבינו ניסים‬ ‫דמים בדרך הפלגה‪ ,‬ולכל הרעות שבעולם‪ ,‬עד שחרב‬ ‫האלקים את האדם להיות ישר‪ ,‬הולך בדרך ישרה‪.‬‬ ‫(בהקדמתו למסכת ברכות)‪ ,‬ער פרעגט א שכל'דיגע‬ ‫הבית‪ .‬ועל זה היה צידוק הדין‪ ,‬שהקדוש ברוך הוא ישר‬ ‫קשיא‪ :‬ווי אזוי קען מען מחייב זיין א בן נח אויפן‬ ‫נאך קלארער געפינען מיר אין איינע פון די‬ ‫כאלו‪ ,‬אלא באופן שהולכים‬ ‫הוא ואינו סובל צדיקים ֵ‬ ‫נישט היטן די שבע מצות‪ ,‬ווער האט אים עס‬ ‫פירושים פון די קדמונים‪ ,‬אז 'ישר' מיינט די דרך‬ ‫בדרך הישר גם בהליכות עולם‪ ,‬ולא בעקמימות אף־על־‬ ‫געדארפט אויסלערנען? פון ווי דארף ער וויסן‬ ‫גב שהוא לשם שמים‪ ,‬דזה גורם חורבן הבריאה והריסוּת‬ ‫הממוצע (הנקרא דרך הזהב) נישט קיין דרך קיצוני‪ ,‬און‬ ‫אז מ'טאר נישט עובר זיין אויף לא תרצח נישט‬ ‫ישוב הארץ‪ .‬וזה היה שבח האבות‪ ,‬שמלבד שהיו צדיקים‬ ‫דער היפוך פון דרך ישרה איז דרך קיצוני מ'איז צו‬ ‫הרגענען אד"ג? ענטפערט דער ר"ן‪ :‬כי כל המצות‬ ‫וחסידים ואוהבי ה' באופן היותר אפשר‪ ,‬עוד היו "ישרים"‪,‬‬ ‫רעכטס אדער צו לינקס‪.‬‬ ‫שהם תלויין בסברא ובאובנתא דליבא כבר הכל‬ ‫היינו‪ :‬שהתנהגו עם אומות העולם‪ ,‬אפילו עובדי אלילים‬ ‫דער נצי"ב בהקדמתו לספר בראשית שרייבט‬ ‫מתחייבים בהן מן היום אשר ברא אלוקים אדם‬ ‫מכוערים; מכל מקום היו ִעמם באהבה‪ ,‬וחשו לטובתם‪,‬‬ ‫א הסבר נפלא פארוואס ספר בראשית ווערט‬ ‫על הארץ‪ ,‬עליו ועל זרעו אחריו לדורי דורים‪ ,‬עס‬ ‫באשר היא קיום הבריאה‪ .‬כמו שאנו רואים כמה השתטח‬ ‫אנגערופן ספר הישר‪ ,‬מיר וועלן צוברענגן זיין‬ ‫אברהם אבינו להתפלל על סדום‪ ,‬אף־על־גב שהיה שנא‬ ‫איז דא אזא מושג וואס מ'ווערט געבוירן דערמיט‪,‬‬ ‫אותם ואת מלכם תכלית שנאה עבור רשעתם‪ ,‬כמבואר‬ ‫במאמרו למלך סדום‪ .‬מכל מקום חפץ בקיומם!‬ ‫‪2‬‬ ‫ס'איז 'ישר' מ'דארף נישט קיין פסוק דערויף‪ ,‬ס'איז‬ ‫א 'סברא' דאס הארץ פארט‬ ‫רעכטע האנט געווען א 'לאנגע האנט'‪ ,‬וואלט איך ווען‬ ‫פלוצים באשלאסן צו פארלאזן דעם כולל‪ ,‬זיך אפטיילן‬ ‫די תשובה דערויף איז ווי דער ר"ן שרייבט‪ :‬והדר‬ ‫געקענט בלייבן זיצן ביים טיש‪ ,‬און אזוי אויסשטרעקן מיין‬ ‫פון חברת בני אנוש‪ ,‬און ער האט זיך אריינגעלייגט עמוק‬ ‫אנו פושטים אלו תשובת הטענות ונאמר‪ ,‬כי כל‬ ‫לאנגע האנט און דערגרייכן דעם ספר‪ ,‬וכי לזאת מום‬ ‫עמוק אין 'עבודה שבלב' זוהי תפלה‪ .‬ער איז געווארן א‬ ‫המצות שהן תלויין בסברא ובאובנתא דליבא‪ ,‬כבר‬ ‫ייקרא? דער אינגערמאן האט צוגעשאקלט מיטן קאפ‪,‬‬ ‫מתמיד ב'תפלה' א גאון ב'עבודה'‪ .‬אויף אזוי ווייט‪ ,‬אז‬ ‫הכל מתחייבים בן מן היום אשר ברא אלוקים אדם‬ ‫למה באמת‪ ,‬פארוואס טאקע איז א ידא אריכתא א מום?‬ ‫אין דער שכונה האט מען געשמועסט אז אויב וויל מען‬ ‫על הארץ‪ ,‬עליו ועל זרעו אחריו לדורי דורים‪ .‬דער‬ ‫האט אים רבי שלמה זלמן מסביר געווען בנועם‬ ‫שפירן א טעם מתוק פון קדושה‪ ,‬זאל מען גיין צו די און‬ ‫זעלבער יסוד ענטפערט דער חזקוני‪ :‬ויש לומר‪ ,‬יש‬ ‫ובחביבות‪ :‬א מענטש איז באשאפן געווארן מיט רמ"ח‬ ‫די שטיבל‪ ,‬און זען ווי דער אינגערמאן איז עוסק כל היום‬ ‫אברים ושס"ה גידים‪ .‬בריאות הגוף והנפש איז תלויה‬ ‫כמה מצות שחייבים בני אדם לשמרן מכח סברת‬ ‫בעבודה שבלב זוהי תפלה‪ ,‬ובנעים זמירת ישראל זוהי‬ ‫בעיקר באיזון\באלאנס‪ ,‬אזוי ווי שלמה המלך האט ממליץ‬ ‫תהילים‪ .‬זיינע בני המשפחה האבן חושש געווען פון זיין‬ ‫הדעת אעפ"י שלא נצטוו‪ ,‬ולפיכך נענשו כמו קין‬ ‫געווען אויף כנסת ישראל (שיר השירים) 'כולך יפה רעייתי‪,‬‬ ‫'קיצוניות' מיט וואס ער האט זיך געפירט‪ .‬זייערע וויכוחים‬ ‫שנענש על שפיכות דמים אעפ"י שלא נצטוה על‬ ‫ומום אין בך' כלומר‪ ,‬יופי ווערט געמאסטן בשלמות‬ ‫מיט אים האבן זיך געצויגן לאנגע שעה'ן‪ ,‬אבער מיט זיין‬ ‫כך‪ ,‬או שמא על הגזל עצמו נצטוו [להלומדים‪ ,‬עי'‬ ‫תבנית אברי האדם‪ ,‬ווען די אברים פון א מענטש זענען‬ ‫כישרון האט ער דוחה געווען אלע זייערע טענות‪ .‬עס האט‬ ‫שו"ת אבני נזר חו"מ סי' לב]‪ .‬באידיש‪ :‬די אלע‬ ‫פראפארציאנירט דאס הייסט שיין‪ .‬וועמענ'ס קאפ איז‬ ‫נישט גענומען לאנג זיינע חברים זענען געקומען לפתחו‬ ‫מצות וואס די גוים זענען באפוילן געווארן צו‬ ‫גרויס ווי עוג מלך הבשן‪ ,‬אבער זיין גוף איז ווי א געהעריגע‬ ‫צו מקבל זיין ברכות‪ ,‬אזא דערהויבענער אינגערמאן‪ .‬זיי‬ ‫היטן זענען מצות וואס די דעת‪ ,‬דער שכל‪ ,‬זענען‬ ‫מענטש‪ ,‬וועט יעדער פארשטיין אז ער איז א בעל מום‪.‬‬ ‫האבן זיך איבערצייגט אז אדרבה‪ ,‬כנראה וואקסט דא‬ ‫מחייב‪ .‬נישט הרגענען איז א זאך וואס יעדער‬ ‫פון הלכות מומי כהנים‪ ,‬איז רבי שלמה זלמן אריבער‬ ‫אויף א אברך קדוש ופרוש מהבלי העולם וואס זיין כח איז‬ ‫רעכטדענקיגער מענטש ווערט געבוירן מוטבע‬ ‫צום נושא‪ :‬עס איז ידוע פון רבי חיים וויטאל אז די רמ"ח‬ ‫בעבודת התפלה‪ .‬זיין פאטער א בעל בית‪ ,‬א איש תם וירא‬ ‫בתוכו אז עס איז אן אומרעכט‪ ,‬דאס זעלביגע גזל'ן‬ ‫אברים הנראים לעין‪ ,‬איז שורשם ועיקרם ברמ"ח אברים‬ ‫אלקים‪ ,‬האט נישט משלים געווען מיט דער מציאות‪' .‬איך‬ ‫'רוחניים'‪ ,‬חלקי הנפש‪ .‬חז"ל דרשנ'ן "ולעבדו בכל‬ ‫פון יענעם‪ ,‬עס איז אוממאראליש‪ .‬און דאס גלייבן‬ ‫ווייס נישט‪ ,‬כ'האב עס נישט געזען אצל רבותינו בהונגריה‬ ‫לבבכם" איזוהי עבודה שבלב? זוהי תפילה‪ .‬תפילה‪ ,‬לפי‬ ‫און נישט ביי די גדולים דאהי אין ארץ ישראל‪ ,‬אונז האמיר‬ ‫אין עבודה זרה איז דאך טפשות‪ ,‬ווי עס שרייבט‬ ‫זה באלאנגט צום הארץ‪ .‬דערקעגן‪ ,‬לימוד התורה איז‬ ‫א שולחן ערוך‪ ,‬ותלמוד תורה כנגד כולם'‪.‬‬ ‫רבי אלחנן‪ :‬כי האמונה שהקב"ה ברא את העולם‬ ‫עבודת ה'מוח'‪ .‬אמור מעתה‪ ,‬מי שליבו ענק וראשו קטן‪,‬‬ ‫דער טאטע האט בגזירת כיבוד אב באפוילן זיין זון זאל‬ ‫הוא מוכרחת לכל בן דעת אם רק יצא מכלל שוטה‪,‬‬ ‫ווער וואס זיין הארץ איז גרויס און זיין קאפ איז קליין‪ ,‬איז‬ ‫מיט אים מיטקומען און אריינגיין אל הקודש פנימה צו‬ ‫ואין צריך כלל לשום פיליסופיא להשיג את הידיעה‬ ‫דאך א בעל מום רוחני‪.‬‬ ‫הגאון רבי שלמה זלמן זצ"ל און הערן וואס ער האט צו‬ ‫הזאת‪ .‬דאס זעלביגע מיט עריות‪ ,‬ווי אויך די מצוה‬ ‫ווען א מענטש טיילט איין זיין טאג באופן שונה פון‬ ‫זאגן אויף זיין נייער דרך‪ .‬כיראת שמים אמיתי איז דער‬ ‫פון דינים‪ ,‬דאס פארמאגן געזעצן אפצוהאלטן פון‬ ‫דעם וואס דער שולחן ערוך איז אונז מחייב‪ ,‬און איז זיך‬ ‫אינגערמאן מיטגעגאנגען מיט זיין טאטן צו רבי שלמה‬ ‫באגיין פארברעכן און משפט'ן די וואס באגייען‬ ‫מתעסק א גאנצן טאג מיט תפילה‪ ,‬איז זיין שטייגן בעיקר‬ ‫זלמן‪ .‬נאכדעם וואס רבי שלמה זלמן האט זיך צוגעהערט‬ ‫איז אויך שכל'דיג‪ ,‬ווי א ציוויליזאציע וואלט נישט‬ ‫בעבודת הלב‪ ,‬כלומר בכוחות הרגש‪ .‬במשך הזמן קען ער‬ ‫בקשב רב צו די הסברים פונעם אינגערמאן‪ ,‬האט ער אים‬ ‫געקענט באשטיין אן דעם (אילמלי מוראה של מלכות‬ ‫ווערן א בעל מום‪.‬‬ ‫געפרעגט א אומערווארטעטע שאלה‪ :‬איז דא א היתר‬ ‫וכו')‪[ .‬להלומדים‪ :‬אם כן הוא למה כששמעו הגוים‬ ‫דער אינגערמאן האט גענומען די קוראזש און געזאגט‬ ‫לחבול בעצמך‪ ,‬מעג מען זיך אליינס שעדיגן? ח"ו‪ ,‬האט‬ ‫לא תרצח ולא תנאף לא רצו לקבל את התורה‪ ,‬עי'‬ ‫‪s‬‬ ‫פאר רבי שלמה זלמן‪ :‬בהורמנא דרבנו‪ ,‬כ'בין מעדיף צו‬ ‫דער אינגערמאן געענטפערט‪ ,‬עס איז א הלכה מפורשת‬ ‫שולחן ערוך‪ .‬כ'פארשטיי נישט‪ ,‬האט דער אינגערמאן‬ ‫בשו"ת תשובות והנהגות ח"ג סי' שי"ז]‪.‬‬ ‫זיין א 'בעל מום'‪ ,‬און עוסק זיין במה שליבי חפץ‪ .‬איך‬ ‫שפיר אז 'תפילה' איז מיין שורש נשמה‪.‬‬ ‫געפרעגט רבי שלמה זלמן‪ ,‬פון וועלכער 'חבלה' רעדט‬ ‫מיט א רואיגקייט און א שמייכל האט אים רבי שלמה‬ ‫דער רב?‬ ‫זלמן ערקלערט‪ :‬כ'קען אסאך גאר אסאך וואס האבן‬ ‫הוא מותיב לה והוא מפרק לה‪ :‬אין פרשת אמור געפינען‬ ‫ישר בעפאר און נאך‬ ‫פראבירט צו גיין בדרכים שונות ומשונות‪ ,‬וסופם‬ ‫מיר א רשימה פון מומים וואס פסל'ן א כהן פון צו טון די‬ ‫מתן תורה‬ ‫שהתרסקו לחלוטין‪ ,‬זיי האבן געקראכט‪ .‬נישט תורה‪,‬‬ ‫עבודה אין בית המקדש‪ .‬צווישן די מומים געפינען מיר‬ ‫זעען מיר אן אינטערעסאנטע זאך‪ ,‬עס איז דא‬ ‫נישט תפילה און אפילו נישט קיין שמירת מצוות‪ .‬יסוד‬ ‫א כהן וואס 'איינע' פון זיינע הענט איז לענגער פון די‬ ‫בריאות הנפש איז 'באלאנס'‪ .‬הקב"ה 'איסתכל באורייתא‬ ‫צווייטע איז א מום‪ .‬ישאל הכהן‪ ,‬וועט דער כהן פרעגן‪,‬‬ ‫א מושג פון אובנתא דליבא‪ ,‬א מענטש קען שפירן‬ ‫וברא עלמא'‪ ,‬כלומר‪ ,‬די נפש און דער גוף האדם זענען‬ ‫פארוואס זאל איך דערלייגן פון צו טון די עבודה וויבאלד‬ ‫אז עס איז נישט ריכטיג‪ ,‬עס איז נישט גלייך‪ ,‬עס‬ ‫באשאפן געווארן לפי וואס עס שטייט אין שולחן ערוך‪.‬‬ ‫הקב"ה האט מיר באשאנקן מיט א 'האנט' וואס איז‬ ‫איז נישט ישר‪ .‬אובנתא דליבא האט דאמינירט‬ ‫ווען איינער איז מהפך די סדרים וואס דער בורא האט‬ ‫מגיעה למרחקים און איז לענגער פון הענט פון אנדערע‬ ‫די וועלט ביז מתן תורה‪ ,‬פון נאך מתן תורה האט‬ ‫באשטימט פאר זיין טובה וועגן‪ ,‬נישט נאר שתשתבש‬ ‫מענטשן? אדרבה‪ ,‬מיין האנט דערגרייכט העכער און‬ ‫'ישר' לאגיק באקומען א נייע יסוד‪ ,‬אויב איז עס‬ ‫דעתו‪ ,‬נאר ווען ער איז מעצים זיין כוחות הרגש (געפילן)‬ ‫ווייטער פון סתם א מענטש‪ ,‬מ'קען האבן דערפון אסאך‬ ‫נישט תורה'דיג איז עס נישט ישר‪ .‬ווי האט הגאון‬ ‫מער ווי חז"ל האבן געהייסן‪ ,‬קען זיין נפש אויך נפגע‬ ‫נוצן בעבודת המקדש‪ ,‬צו א מענטש וואס באקומט נאר‬ ‫רבי שלמה זלמן אויערבאך זצ"ל (זע ווייטער אודותיו)‬ ‫ווערן‪.‬‬ ‫'איין' מתנה און נישט צוויי‪ ,‬זאל ער פארעכענט ווערן ווי‬ ‫געזאגט‪ :‬דער שלחן ערוך טוט קאנטראלירן די‬ ‫דיין כוונה איז א גוטע כוונה‪ ,‬האט רבי שלמה זלמן‬ ‫א בעל מום?‬ ‫הרגשים (זע דא]ב[ א סיפור נאה מ'ספר שערי‬ ‫מסיים געווען זיינע ווערטער‪ ,‬אבער דאס איז נישט די דרך‬ ‫רבי שלמה זלמן האט א קוק געטון אויף זיין ספרים‬ ‫מדע')‪.‬‬ ‫וואס מיר האבן געזען ביי אונזערע רביים בכל הדורות‪.‬‬ ‫שאנק וואס האט באדעקט די ווענט פון זיין צימער‬ ‫עס איז ברור אז כשם שפרצופיהם שונים‪ ,‬כך דעותיהם‬ ‫פון אונטן ביז אויבן‪ .‬ווען איך וויל נעמען א ספר פון‬ ‫שונות‪ ,‬און דער וואס זיין הארץ וויל זיך מחזק זיין בעבודת‬ ‫דעם העכסטן שאנק‪ ,‬צייגט רבי שלמה זלמן אן פארן‬ ‫]ב[ מ'שערי מדע' מאמר 'שולחן ערוך מול הרגשים'‪:‬‬ ‫הלב באופן הראוי והנכון‪ ,‬אשריו ואשרי חלקו‪ ,‬אבער עס‬ ‫אינגערמאן‪ ,‬מוז איך מטריח זיין‪ ,‬נעמען א לייטער און‬ ‫געווען איז א דרייסיג יעריגער אינגערמאן א מתמיד עצום‬ ‫איז דא א סדר וצורה‪ ,‬לאמיר זיך צוזאמזעצן און פראבירן‬ ‫זיך אויפשטעלן עס צו דערגרייכן‪ .‬אויב וואלט ווען מיין‬ ‫א זיידענער אינגערמאן אן 'אברך משי' איינטאג האט ער‬ ‫‪3‬‬ ‫שמירת שבת כהלכתה דער ספר היסוד פון הלכות שבת מיט די‬ ‫מצאתי דבר יסודי פונעם גרויסן חזון איש (ספר‬ ‫המצאות הטעכנאלאגיע איז געשריבן געווארן ע"י תלמידו מיט‬ ‫'מרן החזון איש' חלק ה' פרק צו 'הפגישה עם מנהיג העגלה‬ ‫די פסקים פון רבי שלמה זלמן) איז געווען געבויט אויף‬ ‫די וואלד‪ ,‬איז דא פאר אים א תשובה אין די תורה‪,‬‬ ‫הריקה' בהערה ‪ :)373‬עס איז ידוע אז דער חזון איש‬ ‫ישרות‪ .‬אויב א תלמיד האט פארגעסן א שטיקל‬ ‫מ'דארף עס נאר קענען טרעפן‪.‬‬ ‫האט זיך באגעגנט מיט להבדיל בין הטהור ובין‬ ‫גמרא איז עס נישט אזוי געפערליך אין זיינע אויגן‪,‬‬ ‫האט רבי אלחנן ממשיך געווען‪ ,‬יעדער פון אונז‬ ‫הטמא בן גוריון שר"י‪ .‬מ'האט פארציילט פארן חזון‬ ‫אבער זאגן א סברא וואס איז נישט ישר‪ ,‬בלתי‬ ‫פארמאגט א 'דעת תורה' אבער עס קומט מיט‬ ‫איש אז עס זענען דא קנאים וואס זענען ארויס‬ ‫הגיונית‪ ,‬דאס איז געווען פון די ערגסטע זאכן אין‬ ‫פראצענט‪ ,‬ס'איז דא איינער וואס פארמאגט עס‬ ‫קעגן זיין באגעגעניש מיט ב"ג‪ ,‬האט דער חזון‬ ‫זיינע אויגן‪ .‬ווען א תלמיד האט זיך איינגעקשנ'ט‬ ‫פופציג פראצענט‪ ,‬א צווייטער אזויפיל ווי פינף און‬ ‫איש געענטפערט קורצע אבער גאר יסודות'דיגע‬ ‫צו זאגן א קרומע סברא‪ ,‬פלעגט אים רבי שלמה‬ ‫זיבעציג פראצענט‪ ,‬און דער דריטער בלויז פופצן‬ ‫רייד‪ :‬זיי זענען פון בעפאר מתן תורה! דאס הייסט‬ ‫זלמן פרעגן‪ :‬אויב וואלסטו געווען אין אזא מצב‬ ‫פראצענט‪ ,‬די איבריגע פראצענט פון יעדן איז דא‬ ‫אז העכער הרגשים איז דא א משפט התורה וואס‬ ‫פון וואס די גמרא איז יעצט דן‪ ,‬לדוגמא‪ ,‬אויב‬ ‫אנדערע דעת'ן‪ ,‬ס'איז דא דעת פרנסה‪ ,‬דעת מסחר‪,‬‬ ‫איז מסורה לגדולי ישראל‪ ,‬מה לרחק ומה לקרב‪,‬‬ ‫וואלסטו געווען דער שוכר הדירה וואס דארף זיך‬ ‫דעת פון זיין ווייב און קינדער‪ ,‬קומט אויס אז זיין‬ ‫די הנהגה איז מסורה נאר פאר זיי און נישט פאר די‬ ‫יעצט באשיצן אויף זיינע אינטערעסן‪ ,‬צי וואלסטו‬ ‫דעת תורה איז בטל במעוטו‪ ,‬וממילא קען מען זיך‬ ‫וואס מאכן באשלוסן דורך הרגשים‪ .‬עס זענען גאר‬ ‫אויך געטענה'ט אזא טענה? אזוי וואלסטו דיך‬ ‫נישט סומך זיין אויף דעתו‪ .‬דעת תורה הונדערט‬ ‫גאר יסודות'דיגע ווערטער און אן אויפוואכונג‬ ‫באשיצט? זיכער נישט! אויב אזוי וואס איז רש"י‬ ‫פראצענט קען מען נאר געפונען ביי גדולי הדור‪,‬‬ ‫פאר די וואס זענען קלוגער ווי זייערע רבי'ס‬ ‫שולדיג אז דו לייגסט אריין אין זיינע ווערטער‬ ‫וואס זיי זענען פורק פון זיך די גאנצע וועלט‪ ,‬און‬ ‫אדער רבנים און פארשטייען בעסער און זענען‬ ‫אזעלכע טענות געבויט אויף א קרומע סברא?‬ ‫זיי ווייסן נאר צו זאגן פון די דעת תורה על פי‬ ‫גאר פרומער‪ ,‬זיי זענען פון בעפאר מתן תורה‪.‬‬ ‫וואס האט דיר רש"י געטון‪.‬‬ ‫התורה אשר יורוך‪.‬‬ ‫בלעטערנדיג אינעם ספר 'מרן החזון איש' אין‬ ‫א תלמיד פארציילט‪ :‬מ'האט געלערענט אין‬ ‫די ווערטער פון רבי אלחנן זצ"ל ברענגען ארויס‬ ‫דעם קאפיטל האבן מיר געליינט א חכמה'דיגע‬ ‫ישיבה מס' בבא קמא‪ ,‬רבי שלמה זלמן האט‬ ‫דעם יסוד אז דעת‪-‬לאגיק איז יסודה פון די תורה‬ ‫תורה'דיגע המצאה פונעם חזון איש ווי אזוי זיך‬ ‫בשעת'ן פארלערנען ווען מ'איז אנגעקומען צו דף‬ ‫וואס איז מקור חיינו‪ ,‬און אן די תורה פארמאגן מיר‬ ‫ארויסצודרייען פון א דילעמע‪ ,‬עס שרייט ארויס‬ ‫כא‪ ,‬געזאגט אז די תוספות וואס איז מודפס בדף‬ ‫נישט קיין דעת‪.‬‬ ‫ווי תורה דארט חכמה‪ .‬ווען מ'האט געזאגט פארן‬ ‫כא אדער דף כב באלאנגט באמת אויף דף כג‪ .‬דאס‬ ‫דער מושג פון דעת בעל הבית איז היפך דעת‬ ‫חזון איש אז עס איז מן הנימוס צו געבן טרינקן‬ ‫הייסט אז די תוספות איז נישט מודפס געווארן‬ ‫תורה (מקור הפתגם בסמ"ע חושן משפט סימן ג'‪ :‬פסקי הבעלי‬ ‫פארן אורח‪ ,‬האט דער חזון איש חושש געווען אז‬ ‫אויפן ריכטיגן ארט‪ .‬אונז‪ ,‬די תלמידים‪ ,‬האבן זיך‬ ‫בתים ופסקי הלומדים הם שני הפכים) מיינט אז דעת תורה‬ ‫עס איז א חשש פון לפני עור ווייל ב"ג שר"י וועט‬ ‫פרובירט מתווכח צו זיין מיטן ראש הישיבה‪ ,‬און‬ ‫איז געבויט אויף חכמה‪ ,‬א תלמיד חכם קוקט אויף‬ ‫טרינקן אן קיין ברכה‪ ,‬אבער נישט אנגרייטן איז‬ ‫פרובירט אים מסביר צו זיין פארוואס עס איז נישט‬ ‫יעדע זאך פון דעם שורש ביז צו דער תוצאה (חכמה‬ ‫דאך נישט מן הנימוס‪ ,‬וואס טוט מען? האט דער‬ ‫קיין טעות הדפוס און די תוספות איז יא אויף איר‬ ‫איז דער שורש‪ ,‬דערנאך קומט בינה און די תוצאה איז דעת)‬ ‫חזון איש געהייסן אז מ'זאל אנגרייטן בלויז איין‬ ‫ריכטיגן ארט‪ ,‬אבער אונזערע הסברים און סברות‬ ‫משא"כ א בעל ה'בית' קוקט נאר אויף די תוצאה‬ ‫כוס‪ ,‬און מ'זאל עס לייגן אינמיטן פונעם טיש!‬ ‫האבן זיך נישט מתיישב געווען על דעתו‪ .‬לבסוף‪,‬‬ ‫ווען דער 'בית' שטייט שוין גרייט‪ ,‬דאס הייסט א‬ ‫און מ'האט אזוי געטון‪ ,‬און ב"ג שר"י האט נישט‬ ‫ווען ער האט געזען ווי מיר זענען נישט יורד לסוף‬ ‫תלמיד חכם קוקט אויף די גאנצע בילד‪ ,‬און דער‬ ‫געטרונקען פונעם כוס ווייל ער האט געמיינט אז‬ ‫דעתו‪ ,‬האט ער אויסגעפירט מיט די ווערטער‪:‬‬ ‫בעל הבית קוקט נאר אויף די יעצטיגע מציאות‬ ‫עס איז אנגעגרייט פארן חזון איש‪ ,‬אזוי האט מען‬ ‫דער 'תוספות' וועט ממשיך זיין צו זיין געדרוקט‬ ‫(בלבבי)‪.‬‬ ‫יוצא געווען ידי שניהם‪ ,‬פון איין זייט האט מען מן‬ ‫אויף דעם דף ווי עס געפינט זיך‪ ,‬אפילו אויב איך‬ ‫עס איז נאך טיפער‪ ,‬ווייל דעת‪ ,‬שכל‪ ,‬לאגיק‬ ‫הנימוס צוגעגרייט משקה‪ ,‬אבער מצד שני האט‬ ‫האלט אז עס קומט נישט דא‪ .‬איך האב געוואלט‬ ‫אלעס איז יסודה פון די תורה הקדושה‪ ,‬ממילא א‬ ‫מען נישט עובר געווען אויף לפני עור‪ .‬דאס הייסט‬ ‫‪s‬‬ ‫ענק זאלן פארשטיין אז די קושי ההגיוני איז אזוי‬ ‫תלמיד חכם איז זיין יסוד‪ ,‬זיין פונדאמענט געבויט‬ ‫געטראכט מיט א שכל הישר‪.‬‬ ‫גרויס‪ ,‬אז באמת קומט דער תוספות אויף דף כג‪,‬‬ ‫אויף די תורה וואס איז דער יסוד און שורש פאר‬ ‫אויב האבן ענק א תירוץ הגיוני א לאגישן תירוץ‪,‬‬ ‫נהנה ממנו עצה ותושיה‪ ,‬משא"כ דעת בעל הבית‬ ‫זאגטס עס‪ ,‬אבער אויב נישט‪ ,‬זאגט נישט אן‬ ‫איז געבויט מיט א בעל הבתיש'ע בליק וואס יסודה‬ ‫אין א בארימטע פלאמפייערדיגע דרשה פון‬ ‫אומלאגישע הסבר נאר ווייל עס איז אזוי מודפס‪.‬‬ ‫נאך דעם שיעור‪ ,‬האבן די תלמידים אנטדעקט‬ ‫אז ב'תוספות רבינו שמשון משאנץ' איז די‬ ‫‪s‬‬ ‫איז נישט פון די תורה הקדושה‪.‬‬ ‫הגאון רבי אלחנן וואסערמאן זצ"ל הי"ד האט ער‬ ‫געזאגט דברים יסודיים איבער דעם מושג פון דעת‬ ‫תורה‪ :‬כי היא חייך ואורך ימיך‪ ,‬די תורה איז מקור‬ ‫תוספות טאקע מודפס בדף כג אזוי ווי דער‬ ‫סברא ישרה ביי גדולי ישראל‬ ‫חיינו‪ ,‬אן די תורה פארמאגן מיר נישט קיין דעת‪.‬‬ ‫ראש הישיבה האט געזאגט‪ .‬די תלמידים זענען‬ ‫איבער יעדע געשעעניש קען מען געפונען דעם‬ ‫שנעל צוגעגאנגען צום ראש הישיבה און אים‬ ‫פתרון אין די תורה‪ .‬ומרגלא בפומיה פון הגאון רבי‬ ‫איינער פון די גדולים פון א דור פריער איז‬ ‫געוויזן אז ער איז גערעכט‪ ,‬רבי שלמה זלמן‬ ‫חיים וואלאזשענער זצוק"ל‪ ,‬אז ווען דער האלץ‬ ‫געווען דער פוסק הדור מרן רבי שלמה זלמן‬ ‫האט זיך צושמייכלט‪ .‬דער תלמיד פארציילט‬ ‫סוחר קומט זיך באראטן צו ער זאל קויפן די און‬ ‫אויערבאך זצ"ל‪ .‬זיין מהלך המחשבה בחיי יום איז‬ ‫כ'האב געשפירט אז רבי שלמה זלמן איז נישט‬ ‫געווען געבויט מיסודה אויף די תורה הקדושה‬ ‫איבערגענומען געווארן פונעם גילוי אז עס איז‬ ‫און דאס איז געווען זיין יסוד סיי בלימוד און‬ ‫צוזאמען קובע צו זיין דיין סדר‪ ,‬ובעזרת השם חפץ ה'‬ ‫דא א ראיה חותכת צו זיין טענה‪ ,‬נאר ער האט‬ ‫סיי בחיי יום יום‪ .‬זיין גאונות און פסקנ'ן (דער ספר‬ ‫בידך יצליח‪.‬‬ ‫געשפירט אז רבי שלמה זלמן האט אים גאר‬ ‫‪4‬‬ ‫‪s‬‬ ‫פארגעהאלטן‪ :‬דודי'ל‪ ,‬אויב וואלסטו ווען נישט‬ ‫געפונען די ראיה‪ ,‬צי פארשטייסטו נישט אז אזוי‬ ‫‪s‬‬ ‫געווארן בבריאת העולם ומי יבא אחרי המלך אשר‬ ‫דארף עס זיין על פי השכל הישר?‬ ‫דער מושג איז וואס מיר האבן דערמאנט בריש‬ ‫את אשר כבר עשהו ולחדש דבר מעתה? איז ער‬ ‫המאמר פונעם ר"ן אובנתא דליבא‪ .‬בספר דעת ללב‬ ‫מחדש א דבר נפלא‪ :‬עס איז דא איין זאך וואס איז‬ ‫(מאמר שני‪ :‬האינטואיציה בפרשנות התלמוד וההלכה) האט‬ ‫נאכנישט באשאפן געווארן‪ ,‬דאס איז שקר שבני‬ ‫ווי אזוי קויפט מען שכל‬ ‫ער א פרק איבער דעם מהלך פונעם חזון איש‪,‬‬ ‫אדם בודין מלבן‪ ,‬וכלשונו‪ :‬והכל ברא הקב"ה חוץ‬ ‫ובתו"ד ברענגט ער פון תלמיד החזון איש הגאון‬ ‫מן השקר שבני אדם בודין מלבן ומאן דמשקר ח"ו‬ ‫הישר?‬ ‫רבי גדלי' נדל זצ"ל וואס האט ערקלערט דרכו של‬ ‫אין זה חידושי תורה והאמת כבר היה אבל הקב"ה‬ ‫אין א מכתב וואס הגאון רבי חיים מוולאז'ין‬ ‫החזון איש‪ :‬יש מבט כללי במצב קיום היהדות‪ ,‬ואף‬ ‫בחר בנו ונתן לנו את התורה כפי הכרעת שכל‬ ‫זצ"ל האט געשריבן פאר זיין אייניקל‪ ,‬שרייבט‬ ‫שאינו מוגדר בהלכת קבועות‪ ,‬הכרעת גדולי הדור‪,‬‬ ‫האנושי אף על פי שאינו אמת ואם כן המחדשו הוא‬ ‫ער בתו"ד‪ :‬אלע גדולי הדורות לא נשתבחו אלא‬ ‫וכן רגשת שלומי אמוני ישראל פוסקים הדין לחיוב‬ ‫חידוש גמור רק שיהיה אמת בהכרעת שכל האנושי‬ ‫בסברא ישרה‪ ,‬כל הישר מחבירו‪ ,‬גדול מחבירו‪ ,‬ולכן‬ ‫מסירות נפש‪ ,‬וזה מה שאמר רבינו החזון איש‬ ‫וזו שהראה הקב"ה למשה כל מה שתלמיד ותיק‬ ‫העיקר לאחות בסברא ישרה‪ ,‬ואשר אינה ישרה‬ ‫והראה על 'לבו' כאן זה כתוב‪.‬‬ ‫עתיד לחדש כי נתחדשו הדברים על פי התלמיד‬ ‫לאמיתה של תורה‪ ,‬גם אם היא מחודדת‪ ,‬אותה‬ ‫מ'געפינט די לשונות כמה פעמים בספרי ופסקי‬ ‫המחדשו‪.‬‬ ‫להרחיק‪.‬‬ ‫החזון איש‪ ,‬אין די אגרת ווען ער איז דן בשיעור‬ ‫שרייבט דער קצות אז וויבאלד הקב"ה האט‬ ‫יעצט פרעגט זיך די פראגע ווי אזוי איז מען‬ ‫אגודל‪ ,‬כידוע שיטת 'שיעור חזון איש'‪ :‬ואמנם לבי‬ ‫אונז געגעבן די תורה כפי הכרעת שכל האנושי‬ ‫קונה אז מ'זאל טראכטן גלייך מ'זאל האבן א שכל‬ ‫אנסני‪ ,‬ולבי אומר לי‪ ,‬כי מדת אגודל בינוני אצלנו‬ ‫אע"פ אז עס איז נישט אמת‪ .‬דא זעט מען דעם‬ ‫הישר?‬ ‫הוא שנים וחצי ס"מ והוא דבר מורם מכל ספק‪,‬‬ ‫מהלך המחשבה פונעם קצות איבער די מעלה פון‬ ‫דער רמב"ן בהקדמתו לספרו מלחמות ה'‬ ‫‪s‬‬ ‫ואפשר להתיר א"א ולהוציא במדת אמת כזה‪.‬‬ ‫זיך באנוצן מיט שכל האנושי צו מחדש זיין‪.‬‬ ‫ברענגט ארויס אז א סברא ישרה איז נישט שייך‬ ‫ווי אויך איבער דעם פולמוס איבער דעם קו‬ ‫עס מוכיח צו זיין מיט ראיות‪ ,‬נאר עס איז תלויה‬ ‫התאריך‪ ,‬ווי דער חזון איש האט אנגענומען די‬ ‫בשיקול הדעת ובהסכמת השכל הנכון‪ ,‬דעריבער‬ ‫שיטת הבעל המאור‪ ,‬מיר וועלן נישט דא אריינגיין‬ ‫דעת תורה‪ ,‬הרגשת הלב‬ ‫צו טראכטן גלייך דארף מען זיין אנגעפילט מיט‬ ‫ידיעות רבות בסיסיות פון תלמוד ומפרשיו‪ ,‬ווי‬ ‫אין די נושא פונעם קו התאריך‪ ,‬מיר וועלן נאר‬ ‫בתורת ה'חזון איש'‬ ‫מער דער בסיס איז פיל מיט ידיעות התורה אלס‬ ‫אנרירן הנוגע למאמרינו‪ :‬דער יסוד עולם (תלמיד‬ ‫א סברא ישרה האבן מיר דערמאנט פונעם‬ ‫מער טראכט מען גראד‪.‬‬ ‫הרא"ש) פרעגט א שטארקע קשיא אויפן בעל‬ ‫רמב"ן איז עפעס וואס מ'קען נישט אויפווייזן מיט‬ ‫המאור‪ :‬דאס איז זיכער אז ערגעץ ווי אין די וועלט‬ ‫די נקודה איז בעיקר וויכטיג פאר בחורים‪,‬‬ ‫קיין ראיות‪ ,‬ס'איז גראד מ'איז עס מרגיש‪ .‬הגאון‬ ‫הגרי"ז זצ"ל פלעגט זאגן‪ :‬אז ווער עס געוואוינט‬ ‫פאנגט זיך אן א טאג‪ ,‬און די נקודה פאר דעם מקום‬ ‫רבי גרשון אדלשטיין זצ"ל (דרכי החיזוק ח"א עמ"ט)‬ ‫איז נאך א טאג בעפאר‪ ,‬עס איז א נפק"מ לגבי‬ ‫זיך איין צו לערנען בשטחיות (אויבערפלעכליך)‬ ‫שרייבט‪ :‬אזוי איז דער מציאות‪ ,‬ווער עס לערנט‬ ‫אינגערהייט‪ ,‬איז כמעט נישט מעגליך צו מפתח‬ ‫שבת‪ ,‬ווי איז שוין די שקיעה און עס איז שבת‪ ,‬ווי‬ ‫אסאך און ווייסט אסאך ידיעות און האט א שכל‬ ‫איז דאס פלאץ‪ ,‬ווייל מערב פון דעם פלאץ איז‬ ‫זיין א הבנה ישרה ועמוקה אין די שפעטערדיגע‬ ‫ישר בטבעו‪ ,‬ווען ער הערט א סברא שאינה ישרה‪,‬‬ ‫יארן‪ .‬אבער ווער עס לערנט בבהירות ובעמקות‬ ‫נאך פרייטאג‪ .‬דער בעל המאור זאגט אז עס איז‬ ‫מיד הוא מרגיש שלא מסתבר לומר כך‪ ,‬ס'איז א‬ ‫דא א נקודה מערבית צו ירושלים וואס פון דארט‬ ‫אינגערהייט‪ ,‬ער קען אין די ערוואקסענע יארן‬ ‫‪s‬‬ ‫הרגשה‪.‬‬ ‫לערנען ביתר היקף מיט עומק‪.‬‬ ‫פאנגט זיך אן דער טאג‪ ,‬די קו התאריך לפי דער‬ ‫דער גרויסער חזון איש האט מכריע געווען גאר‬ ‫בעל המאור שניידט דורך סיביר‪ ,‬פיליפינ'ס (מזרח)‬ ‫גאר סענסיטיווע ענינים בלויז מיט הרגשת הלב‪,‬‬ ‫אינדאנעזיע‪ ,‬מערב אוסטראליע‪.‬‬ ‫פון די בארימטע פסקים איז איבער גיוס בנות אז‬ ‫די שטארקע קשיא פונעם יסוד עולם איז‪,‬‬ ‫עס איז ביהרג ואל יעבור‪ ,‬אין קובץ אגרות (ח"א אגרת‬ ‫דער 'קצות' בשייכות מיט‬ ‫אז לפי דער בעל המאור‪ ,‬אז די קו התאריך גייט‬ ‫קיב) שרייבט דער חזון איש‪ :‬רגשת נפשי מורה ובאה‬ ‫סברא ישרה‬ ‫אריבער יבשות לענדער‪ ,‬קען אויסקומען אז צוויי‬ ‫שהוא ענין יהרג ואל יעבור‪ ,‬ואולי גם מנקודת הלכה‬ ‫עס איז מקובל פון גדולי ישראל אז לערנען‬ ‫מענטשן וועלן שטיין ביי די צוויי זייטן פונעם קו‬ ‫כך‪ .‬רבי ישראל גרוסמן זצ"ל פארציילט‪ ,‬כ'האב‬ ‫קצות העלפט קונה זיין ישרות השכל‪ ,‬דאס איז‬ ‫התאריך‪ ,‬פאר איינעם וועט זיין שבת און פארן‬ ‫געפרעגט דעם חזון איש‪ ,‬אויב ב"ג שר"י וועט‬ ‫סיי מכח סגולה און אויך אז זיין כח החידוש איז‬ ‫צווייטן נאך פרייטאג א יום חול‪ ,‬טענה'ט דער יסוד‬ ‫פרעגן איבער דעם מקור פון דעם איסור בשירות‬ ‫געבויט אויף א סברא ישרה‪ .‬עס איז א נושא בפני‬ ‫עולם אז עס קען נישט זיין אז די תורה זאל קובע‬ ‫לאומי פאר בנות ישראל? האט דער חזון איש זיך‬ ‫עצמו איבער די דרך הלימוד בזמן פונעם קצות‪,‬‬ ‫זיין אזא מציאות‪ .‬דער חזון איש אין זיין קונטרס‬ ‫אויפגעשטעלט און געזאגט מיט א התרגשות‪,‬‬ ‫נתיבות‪ ,‬רבי עקיבא איגר‪ ,‬ווי אזוי עס האט זיך דאן‬ ‫י"ח שעות נעמט שטארק אן שיטת בעל המאור‪.‬‬ ‫בשעת ווען ער לייגט ארויף זיין האנט אויף זיין‬ ‫געטוישט פון פלפול צו דעם נייעם מהלך (זע ספר‬ ‫אבער די קשיא פונעם יסוד עולם שטימט נישט‬ ‫הארץ‪ :‬כ'וועל אים זאגן אז דא אינעם אידישן הארץ‬ ‫שמים חדשים‪ ,‬סמט)‪.‬‬ ‫מיט ישרות‪ ,‬ווי אזוי קען טאקע זיין פאר איינעם‬ ‫שטייט אז עס איז טריפה!‬ ‫אינעם הקדמה פון ספרו קצות טוט ער צוברענגן‬ ‫שבת און פארן צווייטן יום חול? קומט דער חזון‬ ‫דאס ברענגט ארויס תורת החזון איש צו‬ ‫א זוהר הקדוש‪ ,‬והיוצא מדבריו א חידוש נפלא‪ :‬אז‬ ‫איש און ער רוקט די קו אוועק פון די יבשה בכדי‬ ‫ענטפערן פאר די וואס פרעגן‪ ,‬ווי שטייט עס? דא‬ ‫עס איז נישט במציאות מחדש צו זיין קיין נייע‬ ‫די קשיא פונעם יסוד עולם זאל נישט שווער זיין‪,‬‬ ‫אין די הארץ פון כלל ישראל שטייט עס‪.‬‬ ‫חידושים ווייל אלצדינג איז דאך שוין באשאפן‬ ‫‪5‬‬ ‫דער מגיד שיעור אין די‬ ‫און אויף וואס בויעט ער זיין חידוש‪ :‬רגש מוסרי‬ ‫ושכלי וכו' יש רגש נפשי! מבהיל ווי אזוי מיט רגש‬ ‫הויפטקווארטירן פון ‪AI‬‬ ‫זען שערי מדע (וואס און פארוואס‪ ,‬חכמה בינה‪ ,‬סוכות‬ ‫מוסרי שכלי ונפשי האט ער געשאקלט וועלטן‬ ‫עס איז דא א מחדש נפלא הרב ר' דוד‬ ‫פורמן שליט"א וואס מיר באנוצן זיך מיט זיינע‬ ‫געוואלדיגע דרך החידוש במקרא ביי די שיעורי‬ ‫לאמיר ‪s‬‬ ‫זען די גדרים פון א גזירה שוה‪- :‬‬ ‫תשפ"א)‪.‬‬ ‫‪s‬‬ ‫מיט פסק הלכות אויף הלכות שבת ויום הכיפורים‪.‬‬ ‫חומש רש"י‪ ,‬עס איז להפליא‪ ,‬מיר וועלן נישט דא‬ ‫הערה‪ :‬עס זענען דא כמה שיטות בדבר‪ ,‬מיר רעדן‬ ‫גזירה שוה‬ ‫מאריך זיין ווי אזוי זיין דרך החידוש ארבעט‪ .‬איינע‬ ‫לאמיר זיך פארשטעלן אויב די היינטיגע‬ ‫יעצט מער כלליות'דיג‪:‬‬ ‫פון די איינגעשטעלטע פון ‪ Anthropic‬האט‬ ‫קלוגע ‪ AI‬וואלט זיך באנוצט מיט איינע פון י"ג‬ ‫כלל א'‪ :‬אין אדם דן גזירה שוה מעצמו אלא אם‬ ‫זיך פארבינדן מיט רבי דוד‪ ,‬זיי האבן געוואלט‬ ‫מדות שהתורה נדרשת בהן‪ ,‬די מדה פון גזירה‬ ‫כן קיבלה מרבו‪.‬‬ ‫פארשטיין זיין מהלך און שיטה פון טרעפן ענליכע‬ ‫שוה‪ ,‬א פשוטע קאמפיוטער וואלט אויך געטראפן‬ ‫כלל ב'‪ :‬לפי רבינו תם איז געווען א סכום וויפיל‬ ‫ווערטער אין די תורה און בויען דערפון א בנין‬ ‫ווערטער צוזאמשטעלן‪ ,‬אבער ‪ AI‬מיט בינה‬ ‫גזירה שוות מ'קען אלס מאכן‪ ,‬עס איז מוגבל‬ ‫נפלא‪ ,‬נישט קיין הלכות נאר גילויים נפלאים פון‬ ‫וואלט ווען נישט נאר צוזאמגעשטעלט ווערטער‬ ‫(תוספות שבת צו) ואומר ר"ת שהיה להם בקבלה 'מנין'‬ ‫דימוי מילתא למילתא ממש הפלא'דיג‪ ,‬ר' דוד‬ ‫נאר אויך געבויט נייע קרומע הלכות בבחינת מבין‬ ‫גזירה שוות שבכל התורה‪ .‬עס איז דא נאך כללים‬ ‫האט באשריבן זיין באזוך און ער ברענגט ארויס‬ ‫דבר מתוך דבר‪ ,‬וואספארע סכנה דאס וואלט ווען‬ ‫ווי 'מופנה' ועוד‪ .‬מ'זעט אז וויבאלד גזירה שוה איז‬ ‫די נקודה‪ ,‬אז די בינה קען צוזאמשטעלן ווערטער‬ ‫געווען פאר דעם אידנטום‪ ,‬אבער חז"ל האבן עס‬ ‫נישט ווי קל וחומר'ס עס איז א מדה עדינה מאד‪,‬‬ ‫מיט א טיפערן בליק‪ ,‬אבער די 'נשמה' ווי מיר רופן‬ ‫באווארענט‪ .‬בעת כתיבת השורות שמעתי מידידי‬ ‫וויבאלד עס איז מער חוקי קען מען מאכן גזירה‬ ‫עס די חכמה‪ ,‬די אובנתא דליבא דאס קען עס‬ ‫היועץ התורני הרב שלום בערקאוויטש הי"ו‬ ‫שוות אן קיין הסברים בלויז מיט צוזאמשטעל‪,‬‬ ‫נישט טון‪ ,‬ס'טרעפט גאר אינטערעסאנטע דימוי‬ ‫איבער וואס ער האט געזען במחזור מתוק מדבש‬ ‫דעריבער איז עס מוגבל‪ .‬ווי דער רמב"ן לערנט‬ ‫מקראות אבער עס קען נישט זאגן די מה‪ ,‬חכ‪-‬מה‪,‬‬ ‫ווי ער ברענגט א זוהר הק' אז כידוע איז תשובה‬ ‫אונז (ספר המצוות)‪ :‬בגזירה שוה הצריכו בו קבלה‬ ‫כח מה!‬ ‫'בינה' ולבבו 'יבין' ושב‪ ,‬דער שעיר לעזאזל איז‬ ‫מפורשת‪ ,‬מפני שהוא דבר שיכול אדם לדרוש בו‬ ‫סוף דבר הכל נשמע‪ :‬עס איז נישטא אזא כח ווי‬ ‫געווען די בינה פון קליפה‪ ,‬בינה איז ‪.intelligence‬‬ ‫כל היום ולסתור בו כל דיני התורה‪ .‬כי התיבות‬ ‫א דעת תורה‪ ,‬א דעת פון א תלמיד חכם וואס איז‬ ‫דער חורבן פון ‪ AI‬אויסער די רוחני איז אז‬ ‫יכפלו בתורה כמה פעמים‪ ,‬א"א לספר גדול שיהיה‬ ‫מקושר צו דער תורה וואס איז דער פונדאמענט‬ ‫עס פארמאגט בלויז בינה און נישט קיין חכמה‪,‬‬ ‫בו כולו במלות מחודשות וכו'‪.‬‬ ‫דער יסוד פון דער בריאה‪ .‬מ'קען זען תלמידי‬ ‫חכמה מיינט די נשמה פון די זאך‪ ,‬און נישט קיין‬ ‫בספר בתורתו של ר' גדלי' (נדל) ברענגט עס‬ ‫חכמים וואס זייער גאנצער געדאנקען גאנג איז‬ ‫דעת‪ ,‬דעת איז החלטה‪ .‬וואס עס פעלט בנוסף איז‬ ‫ארויס בטוב טעם ודעת‪ :‬גזירה שוה היא מדה עדינה‬ ‫גראד אפילו בחיי יום יום‪ ,‬נהנה מהם עצה ותושיה‪,‬‬ ‫די ‪ Intuition‬בפרט דער רגש נפשי‪ ,‬די אובנתא‬ ‫מאד‪ ,‬כי לא כל שתי מילים זהות ראויות לדון מהן‬ ‫קיין שום בינה מאשינען וועלן קיינמאל נישט‬ ‫דליבא‪ .‬בינה אן חכמה און דעת איז א חורבן (זען‬ ‫גזירה שוה ‪ ,‬ולא כל שני ענינים ראויים להשוותם‬ ‫קענען טון וואס א נפש חיה וואס איז מקושר צו‬ ‫חתם סופר דא]ג[ בהערות‪ ).‬צו באקומען א טיפן און‬ ‫זה לזה‪ .‬ואפשר בגזירות שוות שרירותיות לערבב‬ ‫חיה און יחידה קען ענטפערן‪.‬‬ ‫ברייטן בליק איבער די חילוקים פון חכמה ובינה‬ ‫את כל התורה‪ ,‬ורק חכמים גדולים היורדים לעומק‬ ‫ואתם הדבקים בה' אלקיכם חיים כולכם היום‪.‬‬ ‫הדברים רשאים גזירה שוה‪ ,‬וזמ"ש בגמרא שלא‬ ‫ידון אדם גזירה שוה מעצמו כלומר אא"כ קיבלה‬ ‫מרבותיו‪.‬‬ ‫מכון שערי מדע‬ ‫דערקעגן א 'קל וחומר' אדם דן מעצמו‪ ,‬ווייל‬ ‫]ג[ דער חתם סופר (נדה מה) לערנט אז 'יתירה' מיינט‬ ‫'מער'‪ ,‬אבער ער פרעגט‪ :‬אם הדבר כפשוטו הוא תמוה‬ ‫הרב משה נחום קרויס‬ ‫עס איז געבויט אויף סברה אויף לאגיק‪ ,‬אויב איז‬ ‫קצת ומוכחש בחוש‪ ,‬די מציאות צייגט אז עס איז נישט‬ ‫דער קל וחומר נישט ישר נישט לאגיק דאן קומט‬ ‫יתירה באשה מבאיש‪ .‬דעריבער ערקלערט דער חת"ס‪:‬‬ ‫עורך ראשי‬ ‫די סברא ישרה 'ואיכא למיפרך' א קל וחומר קען‬ ‫אם אין בינה אין דעת‪ ,‬ואם אין דעת אין בינה‪ ,‬בינה‬ ‫מען אפרעגן‪.‬‬ ‫שרייבט דער חתם סופר איז 'עיון און חריפות' און עס‬ ‫קוקט אויף ווייט‪ ,‬א ווייטע בליק‪( ,‬און דאס איז א מציאות אז‬ ‫אויב איז מען זיך מתבונן זעט מען ווי די גדרים‬ ‫פרויען זעען די אויסקום‪ ,‬איליך ואימלך בדיבתהו) אבער 'אגב‬ ‫פון חז"ל האבן געראטעוועט די תורה ויסודותיה‬ ‫חורפא שבשתא' בלויז בינה אן קיין דעת קען מען מאכן‬ ‫להערות והארות און אזוי אויך‬ ‫פון דער בינה של הקליפה וואס וואלט ווען מיט‬ ‫טעותים‪ ,‬מ'דארף האבן די באלאנס פון בינה און דעת‪,‬‬ ‫פאר סיי וועלכע אינפארמאציע‬ ‫בינה יתירה צוזאמגעשטעלט ווערטער און‬ ‫ווייל דעת איז 'מיישב' הדברים בלבו ולעיין באחריתם‬ ‫געבויט נייע מושגים בבחינת יכול לטהר שרץ‬ ‫הטובה היא אם רעה‪ .‬שרייבט דער חת"ס‪ ,‬בעלי חיים‬ ‫אדער צו ערהאלטן אונזער‬ ‫וועכנטליכע גליון דורך אימעיל‬ ‫פארבינדט אייך מיט'ן מכון אויף‪:‬‬ ‫‪s‬‬ ‫בק"ן טעמים‪.‬‬ ‫פארמאגן נישט קיין בינה‪ ,‬דערוועגן אינם יודעים לעשות‬ ‫רע ולהשכיל על דבר‪ ,‬בעלי חיים האבן נישט קיין שכל‬ ‫צו טון שלעכטס און ניצן שכל אויף זאכן (חכמה פארמאגן‬ ‫‪Moshe@dermentch.com‬‬ ‫זיי יא‪ ,‬ווי דער חת"ס שרייבט דארט)‪ .‬דעריבער נשים‪ ,‬פון איין‬ ‫זייט פארמאגן זיי בינה 'יתירה' און פון די צווייטע זייט‬ ‫אדער פעקסט צו‪:‬‬ ‫איז דעתן 'קלה'‪ .‬דעריבער האט די תורה מקדים געווען‬ ‫‪718.228.4311‬‬ ‫ביי נשים נדרים מיט א יאר‪ ,‬ווייל נשים דארפן א סייג צו‬ ‫פרישות (זעה בפנים)‪.‬‬ ‫‪6‬‬