gilyoines.com חזרה לאתר · Back to the site

חתם סופר · Chasam Soifer — סוכות (2026-09-21)

מוציא לאור: חתם סופר · Chasam Soifer

שבוע: סוכות (2026-09-21)

חתם סופר · Chasam Soifer — סוכות (2026-09-21)

פתח את ה-PDF הורדה

‫ברוך יודא קליין‬ ‫מז‬ ‫דער הייליגער‬ ‫חתם סופר‬ ‫צווייטער טייל‪:‬‬ ‫זיינע קינדער און אייניקלעך‬ ‫דער כתב סופר‬ ‫הגה״ק רבי אברהם שמואל בנימין סופר זצ״ל‬ ‫[‪]41‬‬ ‫די טיילונג אין אונגַארן‬ ‫[פארזעצונג פון פריער]‬ ‫ָ‬ ‫קאנגרעס געדרוקט ַאן ָאפענעם בריוו ַאדרעסירט צום קולטוס‬ ‫פון ָ‬ ‫דערמאנענדיג אים פון‬ ‫ַ‬ ‫מיניסטער‪ ,‬אונטערגעשריבן דורך דעם כתב סופר‪,‬‬ ‫דעם קולטוס מיניסטער'ס מלחמה קעגן‬ ‫קאנגרעס בלויז‬‫האנדלען ביים ָ‬ ‫בא ַ‬ ‫ּפמאך צו ַ‬ ‫פארזיכערונג און פון דעם ָא ַ‬ ‫דער ַ‬ ‫דאקסישן אידנטום — און זיין ּפלוצימ'דיגער סוף‬ ‫רטא ָ‬ ‫ָא ָ‬ ‫קאנגרעס וועט נישט‬ ‫דמיניסטראטיווע קהל'ישע ַאנגעלעגנהייטן‪ .‬דער ָ‬ ‫ַ‬ ‫ַא‬ ‫דערמאנט אים ַאז די מערהייט‬ ‫ַ‬ ‫בארירן רעליגיעזע ענינים‪ .‬דער כתב סופר‬ ‫ַ‬ ‫געהאט‬ ‫ַ‬ ‫האט ָאריגינעל‬ ‫עטוואש ָ‬ ‫ַ‬ ‫ראן‬ ‫בא ָ‬ ‫ווען דער קולטוס מיניסטער ַ‬ ‫ערווארט ַאז בלויז רבנים‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫אונגארישן אידנטום איז שומרי תורה ומצות און‬‫ַ‬ ‫פון‬ ‫לאגן אין‬ ‫נעא ָ‬ ‫קאנגרעס אונטער'ן איינפלוס פון די ָ‬ ‫פאררופן דעם אידישן ָ‬ ‫ַ‬ ‫פראגן‪ ,‬נישט‬ ‫ַ‬ ‫אויטאריטעטן ָזאלן ַאנטשיידן רעליגיעזע‬ ‫ָ‬ ‫דיינים און תורה‬ ‫לאגן‪ַ ,‬אז דער‬‫נעא ָ‬ ‫נאאיווער אומוויסנהייט געגלויבט די ָ‬ ‫האט ער צוליב ַ‬ ‫ּפעסט ָ‬ ‫האבן ַאנדערע רעליגיעזע ַאנשויאונגען‪.‬‬‫וואס ָ‬ ‫ּפערזאנען ָ‬ ‫ָ‬ ‫רעפארמירן‬ ‫ָ‬ ‫בארירן רעליגיע און וועט נישט זיין אויסן צו‬‫קאנגרעס וועט נישט ַ‬ ‫ָ‬ ‫פארזיכערט‪.‬‬ ‫דאס פייערליך ַ‬ ‫האט ָ‬‫דער קולטוס מיניסטער ָ‬ ‫דעם אידישן דת‪.‬‬ ‫ּפמאך און‬ ‫געבראכן דעם ָא ַ‬ ‫ָ‬ ‫האט ער‬ ‫קאנגרעס‪ָ ,‬‬‫נאכ'ן שלוס פון ָ‬ ‫יעצט‪ָ ,‬‬ ‫באטייליגט אין דעם‬ ‫האבן בלית ברירה זיך ַ‬ ‫די ערליכע אידן‪ ,‬וועלכע ָ‬ ‫באפעלקערונג פון הונדערטער טויזנטער אידן שומרי תורה‬ ‫רראטן די ַ‬ ‫פא ָ‬ ‫ַ‬ ‫האבן‬ ‫דאס "אנוס על פי הדיבור"‪ָ ,‬‬ ‫קאנגרעס‪ ,‬ווי דער מהר"ם שיק שרייבט ָ‬ ‫ָ‬ ‫ומצוות‪.‬‬ ‫לאגן און פון דעם‬ ‫נעא ָ‬‫וואס עס זענען די ריכטיגע כוונות פון די ָ‬ ‫געוואוסט ָ‬ ‫האבן געשטעלט ַא העפטיגן‬ ‫דאקסישע אידן און זייערע מנהיגים ָ‬‫רטא ָ‬‫די ָא ָ‬ ‫דערמאנען דעם קולטוס‬ ‫ַ‬ ‫געמאכט עפענטליך צו‬‫ַ‬ ‫האבן זיי זיכער‬ ‫קאנגרעס‪ָ .‬‬ ‫ָ‬ ‫אויסצופאלגן די‬ ‫ָ‬ ‫רארדנט חרדי'שע אידן נישט‬ ‫פא ָ‬‫ווידערשטאנד און ַ‬ ‫ַ‬ ‫באדינגונגען און גרונט ליניעס‪.‬‬‫מיניסטער די ַ‬ ‫קאנגרעס‪.‬‬ ‫רעזאלוציעס פון ָ‬ ‫ָ‬ ‫פאר דער דערעפענונג‬ ‫האט ַ‬ ‫זשידא" ָ‬ ‫ָ‬ ‫דיאר‬ ‫"מא ָ‬ ‫רגאן פון שומרי הדת ָ‬ ‫דער ָא ַ‬ ‫| סוכות תשפ"ז‬ ‫|‬ ‫‪32‬‬ ‫נישט אונטערשרייבן אויף דער גוטהייסונג פון די‬ ‫האבן געהעצט דעם קולטוס‬ ‫לאגן ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫די‬ ‫דאקסישע קהילות"‪.‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫ָא ָ‬ ‫מיניסטער און די פירער פון זיין מיניסטעריום קעגן‬ ‫קיינמאל נישט אונטערגעשריבן‬ ‫ָ‬ ‫טאקע‬ ‫האט ַ‬ ‫ער ָ‬ ‫אויספאלגן די‬ ‫ָ‬ ‫וואס ווילן נישט‬ ‫די ערליכע אידן ָ‬ ‫דאקסישע‬‫רטא ָ‬ ‫עטאבלירונג פון די ָא ָ‬ ‫ַ‬ ‫אויף דער‬ ‫קאנגרעס‬ ‫רעזאלוציעס פון ָ‬ ‫ָ‬ ‫"געזעצן"‪ ,‬ס'הייסט די‬ ‫קהילות‪.‬‬ ‫באשטעטיגט‬ ‫האט זיי ַ‬ ‫וואס דער קולטוס מיניסטער ָ‬ ‫ָ‬ ‫דאקסישע‬‫רטא ָ‬ ‫ַא קורצע צייט איידער די ָא ָ‬ ‫און גוטגעהייסן מיט זיין אונטערשריפט‪.‬‬ ‫עטוואש‬ ‫ַ‬ ‫ראן‬ ‫בא ָ‬ ‫רגאניזירט‪ ,‬איז ַ‬ ‫האבן זיך ָא ַ‬ ‫קהילות ָ‬ ‫וואס די גדולי ישראל‬ ‫נאכדעם ָ‬ ‫וואכן ָ‬ ‫עטליכע ָ‬ ‫געשטארבן‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫ּפלוצלינג‬ ‫האט‬ ‫וואס ָ‬ ‫פארעפנטליכט זייער קול קורא ָ‬ ‫האבן ַ‬ ‫ָ‬ ‫דאקסישן אידנטום‬ ‫רטא ָ‬ ‫אויפגעפאדערט דעם ָא ָ‬ ‫ָ‬ ‫קאנגרעס‬ ‫רעזאלוציעס פון ָ‬ ‫ָ‬ ‫אויסצופאלגן די‬ ‫ָ‬ ‫נישט‬ ‫האט‬ ‫וואלן ָ‬ ‫באטייליגן זיך אין די ַ‬ ‫און נישט צו ַ‬ ‫רפאלגונגען און רדיפת אויף‬ ‫פא ָ‬ ‫די ַ‬ ‫דער קולטוס מיניסטער געשיקט ַאן ָאפיציעלן‬ ‫דאקסן‬ ‫רטא ָ‬ ‫די ָא ָ‬ ‫גאנצן‬ ‫מעסעדזש צו רעגירונגס פירער איבער'ן ַ‬ ‫קאנגרעס‪,‬‬ ‫נאכ'ן ָ‬ ‫נאטן ָ‬ ‫מא ַ‬ ‫דערווייל‪ ,‬די ערשטע ָ‬ ‫פאלגענד‪:‬‬ ‫האט געלויטעט ווי ָ‬ ‫וואס ָ‬ ‫לאנד ָ‬ ‫ַ‬ ‫לאגן גענוצט דעם קולטוס מיניסטער‬ ‫נעא ָ‬ ‫האבן די ָ‬ ‫ָ‬ ‫"צום קולטוס מיניסטעריום זענען ָאנגעקומען‬ ‫שטראפן" די‬ ‫ָ‬ ‫"בא‬‫עטוואש ַאלס ַא בייטש צו ַ‬ ‫ַ‬ ‫ראן‬ ‫בא ָ‬ ‫ַ‬ ‫וואס ווערט געפירט‬ ‫גאנדע ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ּפרא ַ‬ ‫באריכטן וועגן ָ‬ ‫ַ‬ ‫אונטערווארפן‬ ‫ַ‬ ‫וואס ווילן זיך נישט‬ ‫ערליכע אידן ָ‬ ‫באפעלקערונג קעגן‬ ‫ַ‬ ‫צווישן דער אידישער‬ ‫האבן ָאנגעווענדעט‬ ‫ָ‬ ‫רעזאלוציעס‪ .‬זיי‬ ‫ָ‬ ‫זייערע‬ ‫קאנגרעס‪.‬‬ ‫רעגולאציעס פון אידישן ָ‬ ‫ַ‬ ‫אויספירן די‬ ‫ברוטאלע מיטלען ּפרואוונדיג צו צווינגען די ערליכע‬ ‫ַ‬ ‫אויפגעפאדערט צו דער קונטרס ״וויסן און גלויבן״ פון ר׳ שמעון‬ ‫ָ‬ ‫אינסטאנצן‬ ‫ַ‬ ‫ווערן די רעגירונגס‬ ‫רעגולאציעס‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫אויסצופאלגן זייערע נייע‬ ‫ָ‬ ‫אידן‬ ‫לאדענען די קהילה פירער און די רבנים און זיי קרויס‬ ‫ַ‬ ‫"שטראפן" ווייסן‬ ‫ָ‬ ‫וועגן ַא גרויסן טייל פון די‬ ‫הארבקייט פון ָאט די ַאקטיוויטעטן‪.‬‬ ‫אויפקלערן די ַ‬ ‫האט‬‫וואס רבי שמעון קרויס ָ‬ ‫מיר פון ַא קונטרס ָ‬ ‫האט‬ ‫וואס דער קולטוס מיניסטער ָ‬ ‫נאכדעם ָ‬ ‫ָ‬ ‫נאכ'ן טיילונג‪ .‬רבי שמעון קרויס‬ ‫פארעפנטליכט ָ‬ ‫ַ‬ ‫קאנגרעס זענען זיי‬ ‫רעזאלוציעס פון ָ‬ ‫ָ‬ ‫גוטגעהייסן די‬ ‫איז געווען דער הויּפט שרייבער פון "שומרי הדת"‬ ‫גארנישט ַאנדערש ווי די ַאנדערע געזעצן פון‬ ‫מיט ָ‬ ‫ּפובליקאציעס‪ .‬ער איז‬ ‫ַ‬ ‫קטאר פון אירע‬ ‫רעדא ָ‬ ‫ַ‬ ‫און‬ ‫לאנד‪ .‬דער איינציגער אונטערשיד צווישן די געזעצן‬ ‫ַ‬ ‫דעלעגאציע‬ ‫ַ‬ ‫דאקסישער‬ ‫רטא ָ‬ ‫אויך געווען פון דער ָא ָ‬ ‫וואס אין‬ ‫לאנד איז בלויז ָ‬ ‫און די ַאנדערע געזעצן פון ַ‬ ‫קאנגרעס‪ .‬רבי שמעון איז געווען פון די ‪38‬‬ ‫צום ָ‬ ‫פארפליכטן ַאלע‬ ‫וואס די ַאנדערע געזעצן ַ‬ ‫דער צייט ָ‬ ‫קאנגרעס ביז‬ ‫פארבליבן אין ָ‬ ‫וואס זענען ַ‬ ‫דעלעגאטן ָ‬ ‫ַ‬ ‫לאנד זענען ָאט די געזעצן מחייב בלויז‬ ‫בירגער פון ַ‬ ‫צום שלוס‪.‬‬ ‫פארלעצן די געזעצן מצד‬ ‫דאס ַ‬ ‫די אידישע בירגער‪ָ .‬‬ ‫פארעפנטליכט ַא‬ ‫נאכ'ן טיילונג ַ‬ ‫האט ער ָ‬ ‫ָ‬ ‫פארבונדן מיט די זעלבע‬ ‫אידישע בירגער וועט זיין ַ‬ ‫נאמען "וויסן און גלויבן"‬ ‫קונטרס אונטער'ן ָ‬ ‫לאנד"‪.‬‬ ‫דאס ברעכן ַאנדערע געזעצן פון ַ‬ ‫שטראף ווי ָ‬ ‫ָ‬ ‫ּפאלעמיזירט‬ ‫(‪ )Wissen und Glauben‬אין וועלכן ער ָ‬ ‫(‪.)Der Judische Kongress in Ungaren, Pest, ‘871, p. 293‬‬ ‫באשולדיגט די‬ ‫האבן ַ‬ ‫וואס ָ‬ ‫לאגן ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫מיט די‬ ‫נייטראל‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫מאל געווען‬ ‫עטוואש‪ ,‬וועלכער איז ַא ָ‬ ‫ַ‬ ‫שּפאלט אין אידישן‬ ‫ַ‬ ‫"מאכן ַא‬ ‫ַ‬ ‫דאקסן אין‬ ‫רטא ָ‬ ‫ָא ָ‬ ‫אויסגעשּפראכענער‬ ‫ָ‬ ‫געווארן ַאן ָאפענער און‬ ‫ָ‬ ‫איז‬ ‫פאלק"‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫האט אים‬ ‫שונא פון חרדי'שע אידן‪ .‬זיין עקשנות ָ‬ ‫באשטייט פון איבער הונדערט‬ ‫דער קונטרס ַ‬ ‫באהויּפטונגען און‬ ‫פאלשע ַ‬ ‫מאכן ַ‬ ‫געפירט צו ַ‬ ‫זייטן און איז ָאנגעּפיקעוועט מיט ַא שלל פון‬ ‫ראציעס‪ .‬זיין אונטערשריפט אויף די‬ ‫דעקלא ַ‬ ‫ַ‬ ‫רמאגט‬ ‫פא ָ‬ ‫רמאציע און ַ‬ ‫אינפא ַ‬ ‫ָ‬ ‫אינטערעסאנטע‬ ‫ַ‬ ‫רוואנדלט‬ ‫פא ַ‬ ‫נאך נישט ַ‬ ‫האט זיי ָ‬ ‫רעזאלוציעס ָ‬ ‫ָ‬ ‫ּפאלעמישע ַארגומענטן‬ ‫אויך ַא רייכן חומר מיט ָ‬ ‫אונגארישער‬ ‫ַ‬ ‫אין עמטליכע געזעצן‪ .‬כל זמן דער‬ ‫באזירט אויף מאמרי חז"ל און פסוקים פון תנ"ך‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫באשטעטיגט ווערן דער אפענער בריוו אדרעסירט צום קולטוס‬ ‫האט זיי נישט ַ‬ ‫רלאמענט ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ַ‬ ‫דארט פון די‬ ‫רבי שמעון קרויס דערציילט ָ‬ ‫נאכנישט דער ָאפיציעלער געזעץ בלויז צוליב מיניסטער אונטערגעשריבן דורך דעם כתב סופר‬ ‫זיי ָ‬ ‫פאר'ן‬‫וואלן ַ‬ ‫לאגן גלייך ביי די ַ‬ ‫נעא ָ‬ ‫שיקאנעס מצד די ָ‬ ‫ַ‬ ‫דער חתימה פונעם קולטוס מיניסטער‪ .‬דער‬ ‫כינאציעס‬ ‫מא ַ‬ ‫ַ‬ ‫קאנגרעס‪ ,‬זייערע אומ'יושר'דיגע‬ ‫ָ‬ ‫לאנד‪,‬‬ ‫שאפט די געזעצן פון יעדן ַ‬ ‫רלאמענט ַ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ַ‬ ‫וואס זיי זענען זיך‬ ‫ברוטאליטעט מיט ָ‬ ‫ַ‬ ‫קאנגרעס‪ ,‬און די‬ ‫דורכאויס דעם ָ‬ ‫נישט ַא רעגירונגס מיניסטער‪.‬‬ ‫קאנגרעס‪ ,‬מיט דער הילף פון דער‬ ‫נאכ'ן ָ‬ ‫נאטן ָ‬ ‫מא ַ‬ ‫גאנגען די עטליכע ָ‬ ‫בא ַ‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט דעם‬ ‫ּפא ַ‬ ‫האט דער ַ‬ ‫ווי מיר וועלן אי"ה זען אין קומענדיגן ַארטיקל ָ‬ ‫האבן נישט‬ ‫וואס ָ‬ ‫דאקסישע אידן ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫שטראפן די ָא ָ‬ ‫ָ‬ ‫בא‬ ‫רעגירונג‪ ,‬אויף צו ַ‬ ‫אויפגאבע‬ ‫ַ‬ ‫פאלגענדן שושן פורים דערקלערט ַאז דעם קולטוס מיניסטער'ס‬ ‫ָ‬ ‫דיקטאטן‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫אומלעגאלע‬ ‫ַ‬ ‫אויספאלגן זייערע‬ ‫ָ‬ ‫געוואלט‬ ‫ָ‬ ‫רלאמענט שטימט‬ ‫ּפא ַ‬‫וואס דער ַ‬ ‫"נאכדעם" ָ‬ ‫איז אונטערצושרייבן אויף ַא געזעץ ָ‬ ‫"האב איך‬ ‫קאנגרעס"‪ ,‬שרייבט רבי שמעון קרויס‪ָ ,‬‬ ‫דעּפוטאט אין ָ‬ ‫ַ‬ ‫"אלס‬ ‫ַ‬ ‫לאגן‬‫נעא ָ‬ ‫רעזאלוציעס פון די ָ‬ ‫ָ‬ ‫באשטעטיגן ַא געזעץ‪ .‬די‬ ‫מיט ַא מערהייט צו ַ‬ ‫מּפראמיסן‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫קא‬ ‫רהאנדלט און געּפרואווט גרייכן ָ‬ ‫פא ַ‬ ‫כ'האב ַ‬ ‫ָ‬ ‫געהאלטן רעדעס‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫געווארן דורכן‬ ‫ָ‬ ‫באשטעטיגט‬ ‫קיינמאל נישט ַ‬ ‫ָ‬ ‫דאס געזעץ און זענען‬ ‫זענען נישט ָ‬ ‫דאנק זייער מערהייט אין‬ ‫פאר'עקשנ'ט ַא ַ‬ ‫לאגן זענען ָאבער געווען ַ‬ ‫נעא ָ‬ ‫די ָ‬ ‫פארקערט‪.‬‬ ‫נאר ַ‬ ‫רלאמענט‪ָ ,‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ַ‬ ‫קאנגרעס"‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫האט עווענטועל — שושן פורים שנת תר"ל —‬ ‫רלאמענט ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ווען דער ַ‬ ‫לאגן מיט דער‬ ‫נעא ָ‬ ‫קאנגרעס"‪ ,‬שרייבט ר' שמעון קרויס‪" ,‬האבן די ָ‬ ‫"נאכ'ן ָ‬ ‫ָ‬ ‫לאגן‬‫נעא ָ‬ ‫דאקסן די רעכטן זיך צו טיילן פון די ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫געשטימט צו שענקען די ָא ָ‬ ‫ּפגעלאזט ַא מבול מיט עונשים און נקמות‬ ‫ָ‬ ‫רא‬ ‫הילף פון קולטוס מיניסטער ַא ָ‬ ‫פארביסענער‬ ‫האט דער ַ‬ ‫דאקסישע קהילות ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫שאפן אייגענע ָא ָ‬ ‫און צו ַ‬ ‫אויף די פרומע אידן"‪.‬‬ ‫"קיינמאל‬ ‫ָ‬ ‫עטוואש דערקלערט‪ַ ,‬אז ער וועט‬ ‫ַ‬ ‫ראן‬ ‫בא ָ‬ ‫קולטוס מיניסטער ַ‬ ‫‪33‬‬ ‫|‬ ‫סוכות תשפ"ז |‬ ‫רלאמענט און‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫אונגארן ווערט אינערליך געפירט דורך דעם‬ ‫ַ‬ ‫ּפאסירט אין דער‬ ‫ס'האט ַ‬ ‫ָ‬ ‫וואס‬ ‫ר' שמעון קרויס דערציילט צווישן ַאנדערן ָ‬ ‫רמאגט אויך ַאן אייגענעם געריכט‬ ‫פא ָ‬ ‫אונגארן ַ‬ ‫ַ‬ ‫מיניסטארן‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫אונגארישע‬ ‫ַ‬ ‫דורך‬ ‫רמאגט ַא גרויסן טעמּפל‪" .‬אין‬ ‫פא ָ‬ ‫האבן ַ‬ ‫לאגן ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫ניהאד‪ ,‬וואו די ָ‬ ‫בא ַ‬ ‫שטאט ָ‬ ‫ָ‬ ‫וואס עסטרייך און‬ ‫קראטיע‪ָ .‬‬ ‫ביורא ַ‬ ‫ָ‬ ‫סיסטעם און ַאן אייגענער רעגירונגס‬ ‫"ארום ‪60–50‬‬ ‫ראן"‪ ,‬שרייבט ר' שמשון קרויס‪ַ ,‬‬ ‫פא ַ‬ ‫ניהאד זענען ָאבער ַ‬ ‫בא ַ‬ ‫ָ‬ ‫געמיינזאמע מיליטער‪ַ ,‬אן אויסערן‬ ‫ַ‬ ‫רמאגן ָיא בשותפות איז ַא‬ ‫פא ָ‬ ‫אונגארן ַ‬ ‫ַ‬ ‫לאגישן‬ ‫נעא ָ‬ ‫וואס ווילן נישט ַאריינטרעטן אין ָ‬ ‫פאמיליעס ָ‬ ‫דאקסישע ַ‬ ‫רטא ָ‬ ‫ָא ָ‬ ‫וואס‬ ‫וואס ווערט געפירט אין וויען‪ ,‬און ַא בשותפות'דיגן קעניג ָ‬ ‫מיניסטעריום ָ‬ ‫געמאכט ַאן אייגענעם בית המדרש אויפ'ן ַאלטן‬ ‫ַ‬ ‫האבן‬‫'קאהר–טעמּפל' און ָ‬ ‫ָ‬ ‫אונגארישער‬‫ַ‬ ‫טראגן צוויי טיטלען‪ :‬דער עסטרייכישער "קייזער"‪ ,‬און דער‬ ‫וועט ָ‬ ‫האט געאורטיילט‬ ‫האט מען זיי גערופן אין געריכט‪ .‬דער ריכטער ָ‬ ‫שטייגער‪ָ .‬‬ ‫"קעניג"‪.‬‬ ‫פלארין ַאלס‬ ‫נטאסטישע סומע פון ‪ָ 900‬‬ ‫פא ַ‬ ‫צאלן די ַ‬ ‫בא ָ‬‫ַאז די פרומע שול מוז ַ‬ ‫וואס ווערט‬ ‫באשטעטיגן יעדן געזעץ ָ‬ ‫אונגארישער קעניג וועט ער מוזן ַ‬ ‫ַ‬ ‫ַאלס‬ ‫צאלן נדרים ונדבות און‬ ‫באזונדער און נישט ָ‬ ‫דאווענען ַ‬ ‫פאר'ן ַ‬‫דן–ערזאץ' ַ‬ ‫ַ‬ ‫'שא‬ ‫ָ‬ ‫דאס מיינט ַאז ַא געזעץ גייט נישט‬ ‫רלאמענט‪ָ .‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫ָאנגענומען דורכן‬ ‫קאהר–שול"‪.‬‬ ‫נישט קויפן זיצן אין דער ָ‬ ‫באשטעטיגט‬ ‫פראנץ ָיאזעף חתמ'עט און ַ‬ ‫קראפט איידער דער קעניג ַ‬ ‫ַאריין אין ַ‬ ‫פאלגענדן אדר תר"ל‬ ‫רלאמענט דעם ָ‬ ‫ּפא ַ‬‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫דעבאטעס אין‬ ‫ַ‬ ‫בעת די‬ ‫קלאר צי דעם קעניג'ס חתימה איז‬ ‫דאס‪ .‬פון ָאנהויב איז נישט געווען גענוג ָ‬ ‫ָ‬ ‫לוציאנער‪,‬‬ ‫ָ‬ ‫רעווא‬ ‫ָ‬ ‫נאליסטישער‬ ‫ציא ַ‬‫נא ָ‬‫דעּפוטאט‪ַ ,‬‬ ‫ַ‬ ‫אונגארישער‬‫ַ‬ ‫האט דער‬ ‫ָ‬ ‫ענגלאנד) ָאדער דער קעניג איז בכח‬ ‫ַ‬ ‫צערעמאניע (ווי היינט אין‬ ‫ָ‬ ‫פארמעלע‬ ‫בלויז ַא ָ‬ ‫גאנצע ריי‬ ‫קאי (‪ )Jokai‬דערציילט פון ַא ַ‬ ‫יא ַ‬ ‫ּפראמינענטער שרייבער ָ‬ ‫ָ‬ ‫און‬ ‫ּפצואווארפן ַא געזעץ‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫נישט אונטערצושרייבן און ָא‬ ‫אינסטאנצן קעגן פרומע אידן אין לויף‬ ‫ַ‬ ‫ברוטאליטעטן מצד די רעגירונגס‬ ‫ַ‬ ‫דאס געזעץ‪,‬‬ ‫געווארן ָ‬ ‫ָ‬ ‫לאגן נישט‬ ‫נעא ָ‬ ‫רעזאלוציעס פון די ָ‬ ‫ָ‬ ‫בכל אופן זענען די‬ ‫ניהאד‪ ,‬ווייטצען‪ ,‬סענּפעטער‪,‬‬ ‫בא ַ‬ ‫יאר אין ַאזעלכע שטעט ווי ָ‬ ‫פונעם לעצטן ָ‬ ‫שאפן‬‫געוואלט ַ‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫עטוואש ָ‬ ‫ַ‬ ‫וואס דער קולטוס מיניסטער‬ ‫טראץ דעם ָ‬ ‫ָ‬ ‫קאנגרעס‪.‬‬ ‫לאגישן ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫אויספאלגן די "געזעצן" פון ָ‬ ‫ָ‬ ‫פאר נישט‬ ‫נאך‪ַ ,‬‬ ‫און ָ‬ ‫דאס אונטער און עס ווערט‬ ‫וואס ער שרייבט ָ‬ ‫נאכדעם ָ‬ ‫דעם איינדרוק כאילו ָ‬ ‫האבן זיך‬ ‫דאקסישן אידנטום‪ָ ,‬‬ ‫רטא ָ‬‫די גאונים וצדיקים‪ ,‬די מנהיגים פון ָא ָ‬ ‫דאס‬‫מאטיש ווערן ָ‬ ‫אויטא ַ‬ ‫ָ‬ ‫פראנץ ָיאזעף וועט עס‬ ‫גוטגעהייסן דורכ'ן קעניג ַ‬ ‫דאס אין דעם קול‬ ‫געשראקן פון די ַאלע רדיפות‪ .‬ווי זיי שרייבן ָ‬ ‫ָ‬ ‫ָאבער נישט‬ ‫געזעץ‪.‬‬ ‫קורא אויף וועלכן עס זענען געווען אונטערגעשריבן ‪ 26‬פירענדע רבנים‪:‬‬ ‫האבן געוואוסט ַאז דער קעניג איז‬ ‫די מנהיגים פון יהדות החרדית ָ‬ ‫"עם ה'‪ ,‬הביטו אל צור מחצבתכם ואל תיראו ואל תערצו מקול מחוקקי חוקי‬ ‫שאטן‪.‬‬ ‫פראנץ ָיאזעף קען זיכער נישט ַ‬ ‫סימּפאטיש צו זיי און ַאן אוידיענץ ביי ַ‬ ‫ַ‬ ‫הקאנגרעס כי ה' בעזרתינו"‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫ּפאליטישע דרוק מצד דעם קולטוס‬ ‫אפילו אויב דער קעניג וועט צוליב ָ‬ ‫דאס‬‫האבן זיי געוואוסט ַאז ָ‬ ‫רעזאלוציעס ָ‬ ‫ָ‬ ‫מיניסטער אונטערשרייבן אויף די‬ ‫רלאמענט‬ ‫ּפא ַ‬‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫נאך נישט דער סוף פסוק‪ .‬זיי גייען ַאּפעלירן צום‬ ‫איז ָ‬ ‫טאקע‬ ‫דאס איז ַ‬ ‫רלאמענט‪ ,‬ווי ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫און אויב זיי וועלן ַארויסקומען זיגרייך אין ַ‬ ‫אייר שנת תרכ"ט‪ :‬דער אוידיענץ פון די פינף רבנים‬ ‫פראנץ ָיאזעף אויף זייער‬ ‫האבן דעם קייזער ַ‬ ‫דאס ָ‬ ‫געווען‪ ,‬וועט זיכער העלפן ָ‬ ‫פראנץ ָיאזעף‬ ‫ביים קעניג ַ‬ ‫טאקע אויך געשען‪.‬‬ ‫דאס איז ַ‬ ‫צד‪ ,‬ווי ָ‬ ‫קאנגרעס שרייבט דער מהר"ם‬ ‫נאכ'ן שלוס פון ָ‬ ‫קאנטער תשובה ָ‬ ‫בא ַ‬ ‫אין זיין ַ‬ ‫*‬ ‫שיק (או"ח סי' ש"ט)‪" :‬ולזאת נחלץ חושים לבוא לפני המלך והשרים‪ ,‬ולהתאחד‬ ‫ּפאזיציע ווי מיט פינף‬ ‫האט זיך געפונען אין ַאן ַאנדערער ָ‬ ‫ַאזוי ווי דער קעניג ָ‬ ‫בתחינה ובקשה‪ ,‬בלב אחד ושפה אחת‪ ,‬לחנן ולבקש כי אין חפצינו להיות לנו‬ ‫געפאדערט מער שתדלנות צו קריגן ביי אים ַאן אוידיענץ‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫האט זיך‬ ‫ָיאר פריער ָ‬ ‫הקאנגרעס בשום דבר‪ .‬וה' יהי' עמנו ויגמור לטובה בעדנו"‪.‬‬ ‫חלק בחוקי ָ‬ ‫וואס איז מיט עטליכע ָיאר צוריק‬ ‫אינטערעסאנט איז ַא בריוו וועגן דעם עניין ָ‬ ‫ַ‬ ‫געהאט‬ ‫ַ‬ ‫האט‬ ‫דעלעגאציע פון ערליכע רבנים ָ‬ ‫ַ‬ ‫וואס ַא‬ ‫מאל ָ‬ ‫דאס לעצטע ָ‬ ‫ָ‬ ‫(באבוב) פון הייליגן‬ ‫געווארן אין קובץ כרם שלמה ָ‬ ‫ָ‬ ‫ַאנטדעקט און געדרוקט‬ ‫פראנץ ָיאזעף איז געווען מיט פינף ָיאר פריער ווען‬ ‫ַאן אוידיענץ ביים קייזער ַ‬ ‫צאנזער רב זי"ע צום מהר"ם שיק זצ"ל‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫געהאט ַאן אוידיענץ ביים‬ ‫ַ‬ ‫האבן אין שנת תרכ"ד‬ ‫די "שבעה רואי פני המלך" ָ‬ ‫פאלגענד איז דער נוסח פון דעם בריוו‪:‬‬ ‫ָ‬ ‫נאכגעגעבן זייער בקשה‬ ‫דאן ָ‬ ‫האט ַ‬ ‫פראנץ ָיאזעף אין וויען‪ .‬דער קייזער ָ‬ ‫קייזער ַ‬ ‫צאנז‪ .‬החיים והשלום לכבוד ידידי הרב הגאון‬ ‫ב"ה‪ ,‬א' ט' ניסן תרכ"ט לפ"ק ַ‬ ‫אונגארן‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫סעמינאר אין‬‫ַ‬ ‫ראבינער‬ ‫לאגישן ַ‬ ‫נעא ָ‬ ‫נישט צו ערלויבן ַא ָ‬ ‫המפורסם החריף ובקי נ"י ע"ה פ"ה כקש"ת מו"ה משה שיק נ"י האבד"ק חוסט‬ ‫געפלאסן אין‬‫ָ‬ ‫וואסערן‬ ‫סאך ַ‬ ‫האבן ַא ַ‬ ‫דאן ָ‬ ‫אין לויף פון די פינף ָיאר זינט ַ‬ ‫יע"א‪.‬‬ ‫דראסטיש געענדערט‪.‬‬ ‫האט זיך ַ‬ ‫רעאליטעט ָ‬ ‫ּפאליטישע ַ‬ ‫דונאו‪ ,‬און די ָ‬ ‫ַ‬ ‫גלילת יד קדשו הגיעני לנכון‪ .‬והנה אנכי כבר כתבתי לגדולי דורינו להשתדל‬ ‫פראנץ ָיאזעף געווען ַא‬ ‫ַ‬ ‫דאן‪ ,‬מיט פינף ָיאר פריער‪ ,‬איז דער קייזער‬ ‫ַ‬ ‫אצל השרים הפרתמים ראטשילד‪ ,‬והשיבו לי שיעשו בכל כוחם‪ ,‬וגם כתבתי‬ ‫דאס‬‫האט זיך ָ‬ ‫אונגארן‪ .‬אין שנת תרכ"ו ָ‬ ‫ַ‬ ‫בסאלוטער הערשער איבער‬ ‫כמעט ַא ָ‬ ‫ּפאּפער‪,‬‬‫להרב הגביר מ' איציק דייטש נ"י בווין הגדול בחצר המלך‪ ,‬ולהגביר ָ‬ ‫האט געליטן ַא מיליטערישע מפלה אין‬ ‫דראסטיש געענדערט‪ .‬עסטרייך ָ‬ ‫ַ‬ ‫ועוד עלי לעשות אי"ה כל אשר בכחי‪ .‬ולעת עתה קרבו הימים הקדושים ימי‬ ‫וואכעדיגער מלחמה קעגן דעם ּפרייסישן פירער‪ ,‬דער גרינדער‬ ‫דער זיבן ָ‬ ‫החג הקדוש הבא עלינו לטובה וטרדותי רבו למאוד‪ ,‬וכחי אין אתי‪ ,‬ועם כל זה‬ ‫ביסמארק‪ .‬עסטרייך איז‬ ‫ַ‬ ‫וואן‬ ‫טא ַ‬ ‫דייטשלאנד‪ָ ,‬א ָ‬ ‫ַ‬ ‫פאראייניגטער‬ ‫פון דער ַ‬ ‫אעשה כל אשר ביכולתי‪ ,‬והשם יתברך יעזרינו על דבר כבוד שמו‪ .‬ואקוה כי‬ ‫איטאליע‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫דייטשלאנד און צו‬ ‫ַ‬ ‫געווען געצוואונגען אויפצוגעבן שטחים צו‬ ‫לא יעזבנו ולא יכלו רחמיו מאתנו ח"ו ולא יתננו בידי אויבינו ח"ו‪ .‬ויאבדו הם‬ ‫שוואכקייט‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫ּפאליטישע‬ ‫דעמאנסטרירנדיג עסטרייך'ס מיליטערישע און ָ‬ ‫ָ‬ ‫ואלף אלפים כיוצא בהם ואות אחת מתוה"ק לא יתבטל ח"ו‪ .‬וכאשר עזרנו עד‬ ‫דיארן ווידער‬ ‫מא ַ‬ ‫האבן די ַ‬ ‫נידערלאגעס אין שנת תרכ"ו ָ‬ ‫ַ‬ ‫נאכ'ן ליידן די‬ ‫ָ‬ ‫הנה כן יהי' עמנו תמיד ויושיענו מצרינו‪ ,‬ונראה בשונאינו‪ ,‬ומחמת חלישותי‬ ‫אויפשטאנד אויב זיי וועלן נישט קריגן‬ ‫ַ‬ ‫געדראעט מיט ַאן‬ ‫ָ‬ ‫געהויבן די קעּפ און‬ ‫ותשות כחי וגודל טרדתי לא יכולתי לכתוב בעצמי‪ .‬והי' שלום‪ ,‬כדברי ידידו‬ ‫וויאזוי צו מעסטן די‬ ‫האט געוואוסט ַ‬ ‫פראנץ ָיאזעף ָ‬ ‫ַ‬ ‫זעלבסטשטענדיגקייט‪.‬‬ ‫לברשטאם‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫הא‬ ‫דוש"ת בלונ"ח‪ ,‬הק' חיים ַ‬ ‫דיארן‪ .‬דער‬ ‫מא ַ‬ ‫אויסגעארבעט ַא פשרה מיט די ַ‬ ‫ַ‬ ‫האט ער‬ ‫רעאליטעט‪ָ .‬‬ ‫טרוקענע ַ‬ ‫*‬ ‫האט מער נישט די‬ ‫האט זיך גערופן "דער אויסגלייך"‪ .‬עסטרייך ָ‬ ‫מּפראמיס ָ‬ ‫ָ‬ ‫קא‬ ‫ָ‬ ‫פארגעקומען חודש אייר‪ .‬מיר וועלן נישט‬ ‫דער אוידיענץ ביים קעניג איז ָ‬ ‫"דואלע"‬ ‫אונגארן‪ .‬די צוויי לענדער זענען שותפים‪ .‬זיי זענען ַא ַ‬ ‫ַ‬ ‫שליטה איבער‬ ‫דאס די‬ ‫מאלן ָ‬ ‫פארבן מיט וועלכע עס ָ‬ ‫ראזעווע ַ‬ ‫באזוך מיט די ָ‬ ‫שילדערן דעם ַ‬ ‫עסטרייך–אונגארן‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫נאר‬ ‫וואס הייסט מער נישט עסטרייך ָ‬ ‫אימּפעריע ָ‬ ‫באשרייבן דעם אוידיענץ במשך פון די לעצטערע הונדערט ָיאר‪.‬‬ ‫וואס ַ‬ ‫ַאלע ָ‬ ‫געווארן לגמרי זעלבסטשטענדיג‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫אונגארן‬ ‫ַ‬ ‫וואס שייך אינערליכע עניינים איז‬ ‫ָ‬ ‫| סוכות תשפ"ז‬ ‫|‬ ‫‪34‬‬ ‫דער הייליגער חתם סופר | ברוך יודא קליין‬ ‫באריכטעט קיין שום‬ ‫האבן בשעתו נישט ַ‬ ‫באויר‪ .‬די צייטונגען פון שומרי הדת ָ‬ ‫האט אויסגעדרוקט שטיצע‪ָ .‬אבער‬ ‫פאקט ַאז דער קעניג ָ‬ ‫פרטים חוץ דעם ַ‬ ‫האט זיך‬ ‫רמאציע ָ‬‫אינפא ַ‬ ‫ָ‬ ‫קראנטע‬ ‫מאנגל אין ַ‬ ‫קיין שום איינצלהייטן‪ .‬צוליב ַ‬ ‫גלאט‬‫פאלקס דמיונות און ַ‬ ‫רמאציע‪ָ ,‬‬ ‫אינפא ַ‬ ‫ָ‬ ‫פאלשע‬ ‫געשאפן ַ‬ ‫ַ‬ ‫במשך פון די ָיארן‬ ‫טעותים‪.‬‬ ‫באשרייבט אין זיין הקדמה דעם‬ ‫דער מוציא לאור פון "דרשות מהר"ם שיק" ַ‬ ‫באזוך אין שנת תרכ"ט‪ַ .‬אלס מקור ציטירט ער פון ַא דרשה אין ספר "מלאה‬ ‫ַ‬ ‫גראטעסקער טעות‪ .‬די דרשה אין "מלאה קטורת" איז‬ ‫דאס איז ַא ָ‬ ‫קטורת"‪ָ .‬‬ ‫געווארן‬ ‫ָ‬ ‫פראנץ ָיאזעף איז געקרוינט‬ ‫געווארן אין שנת תרכ"ז ווען ַ‬ ‫ָ‬ ‫געהאלטן‬ ‫ַ‬ ‫דארט דערציילט וועגן דעם כבוד‬ ‫אונגארן און עס ווערט ָ‬ ‫ַ‬ ‫ַאלס "קעניג" פון‬ ‫וואס‬ ‫פאר די רבנים בעת זייער אוידיענץ — ָ‬ ‫האט צוגעטיילט ַ‬ ‫וואס דער קעניג ָ‬ ‫ָ‬ ‫פארגעקומען אין שנת תרכ"ד‪.‬‬ ‫איז ָ‬ ‫יאר עד היום הזה ווייסן צו‬ ‫באשרייבונגען פון די לעצטע הונדערט ָ‬ ‫ַאלע ַ‬ ‫די רעזאלוציעס פון די נעאלאגן ביים קאנגרעס‪ ,‬אויף אונגאריש און‬ ‫פאר'ן קעניג ַאז די‬ ‫געזאגט ַ‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫דעלעגאציע ָ‬ ‫ַ‬ ‫דערציילן‪ַ ,‬אז ווען די רבנים‬ ‫אויף דייטש‪ ,‬אונטערגעשריבן דורכן קעניג פראנץ יאזעף און דורכן‬ ‫יאזעף זיי‬ ‫פראנץ ָ‬ ‫האט דער קעניג ַ‬ ‫לאגן ווילן מעביר זיין אידן על הדת ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫קולטוס מיניסטער‬ ‫לאנד"‪ .‬קיינער‬ ‫צולאזן קיין אינקוויזיציע אין מיין ַ‬ ‫ָ‬ ‫געזאגט‪" :‬איך וועל נישט‬ ‫ָ‬ ‫ברענגט נישט קיין מקור דערצו‪.‬‬ ‫גרינוואלד‬ ‫ַ‬ ‫דאס צו שרייבן איז געווען הרב יקותיאל יודא‬ ‫דער ערשטער ָ‬ ‫וואס‬ ‫קאנט וועגן דעם אוידיענץ‪ .‬פילע ָ‬ ‫בא ַ‬ ‫גאר ווייניג ַ‬ ‫אליבא דאמת איז ָ‬ ‫גרינוואלד'ס‬ ‫ַ‬ ‫וואס איז הרב‬‫אין זיין "קורות התורה והאמונה בהונגריה"‪ .‬און ָ‬ ‫באזוך מיט דעם אוידיענץ פון מיט פינף ָיאר‬ ‫דאס מישן אויס דעם ַ‬ ‫באשרייבן ָ‬ ‫ַ‬ ‫האט מען געשמועסט‪.‬‬ ‫מקור? ער שרייבט ַאז ַאזוי ָ‬ ‫פריער‪ ,‬פון שנת תרכ"ד‪.‬‬ ‫פארגעקומען איז אייגנטליך נישט‬ ‫דאס ָארט וואו דער אוידיענץ איז ָ‬ ‫אפילו ָ‬ ‫דאס איז דער‬ ‫באשרייבן ָ‬ ‫באשרייבונגען‪ .‬לויט ווי ַאלע ַ‬ ‫ריכטיג אין די ַאלע ַ‬ ‫דאס איז ָאבער נישט ריכטיג‪ .‬דער אוידיענץ‬ ‫פארגעקומען אין וויען‪ָ .‬‬ ‫אוידיענץ ָ‬ ‫פראנץ ָיאזעף שרייבט אונטער‬ ‫דער קעניג ַ‬ ‫האט זיך‬ ‫פראנץ ָיאזעף ָ‬ ‫בודא‪ ,‬וואו ַ‬ ‫ָ‬ ‫לאץ אין‬ ‫ּפא ַ‬‫פארגעקומען אין קעניגליכן ַ‬ ‫איז ָ‬ ‫רעזאלוציעס‬ ‫ָ‬ ‫לאגישע‬ ‫נעא ָ‬ ‫אויף די ָ‬ ‫רלאמענט‪.‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫דאן געפונען צו דער דערעפענונג פון‬ ‫ַ‬ ‫יאזעף מיט‬ ‫פראנץ ָ‬ ‫האט קעניג ַ‬ ‫אויפנאמע ביים קייזער ָ‬ ‫ַ‬ ‫טראץ די שיינע‬ ‫ָ‬ ‫צאל פון די רבנים אין דער‬ ‫באריכטן איז די ָ‬ ‫וואס איז ריכטיג אין ַאלע ַ‬ ‫ָ‬ ‫וואס דער‬ ‫דאקומענט ָ‬ ‫נאטן שּפעטער אונטערגעשריבן אויף דעם ָ‬ ‫מא ַ‬ ‫צוויי ָ‬ ‫דעלעגאציע‬ ‫ַ‬ ‫וואס מיט פינף ָיאר פריער איז די‬ ‫דעלעגאציע‪ :‬אין דער צייט ָ‬ ‫ַ‬ ‫באשטעטיגנדיג די‬ ‫דערלאנגט‪ַ ,‬‬ ‫ַ‬ ‫האט אים‬ ‫עטוואש ָ‬‫ַ‬ ‫ראן‬‫בא ָ‬ ‫קולטוס מיניסטער ַ‬ ‫באטייליגט אין דעם‬ ‫האבן זיך יעצט ַ‬ ‫שטאנען פון שבעה רואי פני המלך ָ‬ ‫בא ַ‬ ‫ַ‬ ‫לאגן‪.‬‬ ‫נעא ָ‬ ‫רעזאלוציעס פון די ָ‬ ‫ָ‬ ‫אוידיענץ פינף רבנים גאונים וצדיקים‪ ,‬בראש מיט'ן כתב סופר און רבי מנחם‬ ‫געטאן ַאנדערש‬ ‫ָ‬ ‫טאקע‬ ‫האט דער קעניג ַ‬ ‫רוואס ָ‬‫פא ָ‬ ‫פראגע‪ַ :‬‬ ‫שטעלט זיך די ַ‬ ‫דערמאנען די גדולי ישראל פון יענעם דור ַאלס די‬ ‫ַ‬ ‫א"ש‪ .‬די צוויי נעמען‬ ‫עטוואש'ס‬ ‫ַ‬ ‫ראן‬ ‫בא ָ‬ ‫יא אונטערגעשריבן אויף ַ‬ ‫רשּפראכן און ָ‬ ‫ָ‬ ‫פא‬ ‫האט ַ‬ ‫ווי ער ָ‬ ‫נאר ביז ַאהער‪.‬‬ ‫דעלעגאציע‪ָ .‬אבער ָ‬ ‫ַ‬ ‫געשטאנען בראש פון דער‬ ‫ַ‬ ‫וואס זענען‬ ‫ָ‬ ‫דאקומענט?‬ ‫ָ‬ ‫וואס שייך די נעמען פון די ַאנדערע דריי רבנים איז שוין נישט הונדערט‬ ‫ָ‬ ‫דאס אין ערגעץ‬ ‫האבן ָ‬ ‫זאגן — און מיר ָ‬ ‫וואס מיר קענען ָ‬ ‫די איינציגע סברא ָ‬ ‫ווארשיינליכקייטן זענען די ַאנדערע דריי רבנים‬ ‫ּפראצענט זיכער‪ .‬לויט ַאלע ַ‬ ‫ָ‬ ‫געטאן מכח‬ ‫ָ‬ ‫דאס‬ ‫האט ָ‬ ‫יאזעף ָ‬ ‫פראנץ ָ‬ ‫נישט געזען ָאדער געהערט — איז ַאז ַ‬ ‫רמאט; הגה"צ רבי מנחם כ"ץ‬ ‫געווען הגה"צ רבי אהרן דוד דייטש‪ ,‬אב"ד ָיא ָ‬ ‫פארזיכטיגקייט‪.‬‬ ‫באזונדערע ָ‬ ‫ַ‬ ‫מאדער‪ ,‬זצ"ל‪.‬‬ ‫קא ַ‬ ‫אב"ד צעהלים; און הגה"צ רבי שמואל פרענקל‪ָ ,‬‬ ‫געווארן ַאלס קעניג אין יונגן עלטער פון בלויז‬ ‫ָ‬ ‫ער איז אויפגענומען‬ ‫דאס איז אויך זיכער‪ַ ,‬אז דער ראש המדברים איז געווען דער זקן שבחבורה‬ ‫ָ‬ ‫פערדינאנד‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫פארגייער‪ ,‬זיין פעטער קעניג‬ ‫וואס זיין ָ‬ ‫נאכדעם ָ‬ ‫יאר‪ָ ,‬‬ ‫‪ָ 18‬‬ ‫אונגוואר זצ"ל‪ .‬ער איז געווען ַא גרויסער בעל בכי און‬ ‫ַ‬ ‫רבי מנחם א"ש אב"ד‬ ‫נאליסטישע‬ ‫ציא ַ‬‫נא ָ‬ ‫אונגארישע ַ‬ ‫ַ‬ ‫סּפראווען מיט די‬ ‫ַ‬ ‫האט זיך נישט געקענט‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫וואס ָ‬ ‫האט ָאנגעהויבן רעדן‪ָ ,‬‬ ‫אויסגעבראכן אין ַא געוויין ווען ער ָ‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫ָ‬ ‫האט ביד חזקה בלוטיג‬ ‫יאזעף ָ‬ ‫פראנץ ָ‬ ‫ַ‬ ‫לוציאנערן אין שנת תר"ח‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫רעווא‬ ‫ָ‬ ‫האבן זיך אויך געפונען בעלי‬ ‫דעלעגאציע ָ‬ ‫ַ‬ ‫בארירט דעם קעניג‪ .‬צווישן דער‬ ‫ַ‬ ‫אונגארישע‬ ‫ַ‬ ‫רוסלאנד‪ ,‬די‬ ‫ַ‬ ‫צאר פון‬ ‫אונטערדרוקט‪ ,‬מיט דער הילף פונעם ַ‬ ‫אויסלאנד‪ .‬רבי יצחק רייך‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫פארטרעטער פון‬ ‫בתים און עסקנים ווי אויך ַא ַ‬ ‫דאן געטוישט‪.‬‬ ‫האט זיך זינט ַ‬ ‫רעוואלוציע‪ .‬די וועלט ָ‬ ‫ָ‬ ‫נאליסטישע‬ ‫ציא ַ‬ ‫נא ָ‬ ‫ַ‬ ‫פארבינדונגען אין קעניגליכן הויף‪ ,‬מיט וועמען‬ ‫געהאט גוטע ַ‬ ‫ַ‬ ‫האט‬ ‫וועלכער ָ‬ ‫פראנץ‬ ‫גאנצער וועלט‪ַ .‬‬ ‫האבן געבושעוועט איבער דער ַ‬ ‫ווינטן פון פרייהייט ָ‬ ‫האט‬ ‫וואס ָ‬ ‫פאר דער ַארמיי‪ָ ,‬‬ ‫האט געפירט געשעפטן‪ ,‬צושטעלנדיג פערד ַ‬ ‫ער ָ‬ ‫מאכן דעם "אויסגלייך" מיט‬ ‫נאכ'ן ַ‬ ‫געווארן עלטער און רייפער און ָ‬ ‫ָ‬ ‫יאזעף איז‬ ‫ָ‬ ‫האט ווי ס'שיינט איבערגענומען פון רבי מנחם‬ ‫געבראכט גרויס עשירות‪ָ ,‬‬ ‫ַ‬ ‫אים‬ ‫וואצירן‬ ‫ּפרא ָ‬‫פארזיכטיג אין נישט ָ‬ ‫גאר ָ‬ ‫געוואלט זיין ָ‬ ‫ָ‬ ‫האט ער‬ ‫דיארן ָ‬ ‫מא ַ‬ ‫די ַ‬ ‫צוזאמען מיט הרב גוגענהיימער דער שליח‬ ‫א"ש דעם געשּפרעך מיט'ן קעניג‪ַ ,‬‬ ‫עטוואש'ס‬ ‫ַ‬ ‫גאנץ גוט געוואוסט ַאז‬ ‫האט ַ‬ ‫נאליסטן‪ .‬ער ָ‬ ‫ציא ַ‬ ‫נא ָ‬ ‫אונגארישע ַ‬ ‫ַ‬ ‫די‬ ‫אויסלאנד‪.‬‬‫ַ‬ ‫פון‬ ‫האט נישט קיין‬ ‫דאקומענט איז ווערד נישט מער ווי לצור על פי צלוחית‪ .‬עס ָ‬ ‫ָ‬ ‫האט געשיקט זיין איידעם רבי יוסף גוגענהיימער‪,‬‬ ‫רבי שמשון רפאל הירש ָ‬ ‫עטוואש און די‬ ‫ַ‬ ‫קראפט‪ .‬איז ער געווען גרייט מיטצושּפילן מיט‬ ‫לעגאלן ַ‬ ‫ַ‬ ‫שום‬ ‫האט אין ַא‬ ‫רעפארמער‪ ,‬וועלכער ָ‬ ‫ָ‬ ‫קאהלין‪ַ ,‬א גרויסער לוחם קעגן די‬ ‫רב אין ָ‬ ‫האבן נישט קיין שום‬ ‫וואס ָ‬ ‫רעזאלוציעס ָ‬ ‫ָ‬ ‫נאליסטן בנוגע‬ ‫ציא ַ‬ ‫נא ָ‬ ‫אונגארישע ַ‬ ‫ַ‬ ‫געזאגט‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫האבן‬ ‫וואס די רבנים ָ‬ ‫ּפערפעקטן הויך דייטש איבערגעזעצט ָ‬ ‫באשטעטיגט‪,‬‬ ‫דעבאטירט און ַ‬ ‫ַ‬ ‫רגעבראכט‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫פא‬ ‫באדייט כל זמן זיי ווערן נישט ָ‬ ‫ַ‬ ‫רשּפראכן צו טון ַאלץ‬ ‫ָ‬ ‫פא‬ ‫סימּפאטיע און ַ‬ ‫ַ‬ ‫האט אויסגעדרוקט זיין‬ ‫דער קעניג ָ‬ ‫רלאמענט‪.‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫אין‬ ‫קאנט‪.‬‬ ‫בא ַ‬‫דאקסן‪ .‬מער פרטים זענען ָאבער נישט ַ‬ ‫רטא ָ‬ ‫מעגליכס צו העלפן די ָא ָ‬ ‫פארזעצונג קומט אי"ה‬ ‫ָ‬ ‫באזירט אויף שמועות פורחות‬ ‫באזוך זענען ַ‬ ‫באשרייבונגען וועגן דעם ַ‬ ‫ַ‬ ‫‪35‬‬ ‫|‬ ‫סוכות תשפ"ז |‬