חתם סופר · Chasam Soifer — סוכות (2026-09-21)

ברוך יודא קליין
מז
דער הייליגער
חתם סופר
צווייטער טייל:
זיינע קינדער און אייניקלעך
דער כתב סופר
הגה״ק רבי אברהם שמואל בנימין סופר זצ״ל
[]41 די טיילונג אין אונגַארן
[פארזעצונג פון פריער]
ָ
קאנגרעס געדרוקט ַאן ָאפענעם בריוו ַאדרעסירט צום קולטוס פון ָ
דערמאנענדיג אים פון
ַ מיניסטער ,אונטערגעשריבן דורך דעם כתב סופר, דעם קולטוס מיניסטער'ס מלחמה קעגן
קאנגרעס בלויזהאנדלען ביים ָ בא ַ
ּפמאך צו ַ
פארזיכערונג און פון דעם ָא ַ דער ַ דאקסישן אידנטום — און זיין ּפלוצימ'דיגער סוף
רטא ָ
ָא ָ
קאנגרעס וועט נישט דמיניסטראטיווע קהל'ישע ַאנגעלעגנהייטן .דער ָ
ַ ַא
דערמאנט אים ַאז די מערהייט ַ בארירן רעליגיעזע ענינים .דער כתב סופר ַ געהאט
ַ האט ָאריגינעל עטוואש ָ
ַ ראן
בא ָ
ווען דער קולטוס מיניסטער ַ
ערווארט ַאז בלויז רבנים,
ַ אונגארישן אידנטום איז שומרי תורה ומצות אוןַ פון לאגן אין נעא ָ
קאנגרעס אונטער'ן איינפלוס פון די ָ פאררופן דעם אידישן ָ ַ
פראגן ,נישט
ַ אויטאריטעטן ָזאלן ַאנטשיידן רעליגיעזע ָ דיינים און תורה לאגןַ ,אז דערנעא ָ
נאאיווער אומוויסנהייט געגלויבט די ָ האט ער צוליב ַ ּפעסט ָ
האבן ַאנדערע רעליגיעזע ַאנשויאונגען.וואס ָ
ּפערזאנען ָ ָ רעפארמירן
ָ בארירן רעליגיע און וועט נישט זיין אויסן צוקאנגרעס וועט נישט ַ ָ
פארזיכערט. דאס פייערליך ַ
האט ָדער קולטוס מיניסטער ָ דעם אידישן דת.
ּפמאך און
געבראכן דעם ָא ַ ָ האט ער
קאנגרעסָ ,נאכ'ן שלוס פון ָ יעצטָ , באטייליגט אין דעם האבן בלית ברירה זיך ַ די ערליכע אידן ,וועלכע ָ
באפעלקערונג פון הונדערטער טויזנטער אידן שומרי תורה רראטן די ַ פא ָ ַ האבן דאס "אנוס על פי הדיבור"ָ , קאנגרעס ,ווי דער מהר"ם שיק שרייבט ָ ָ
ומצוות. לאגן און פון דעם נעא ָוואס עס זענען די ריכטיגע כוונות פון די ָ געוואוסט ָ
האבן געשטעלט ַא העפטיגן דאקסישע אידן און זייערע מנהיגים ָרטא ָדי ָא ָ דערמאנען דעם קולטוס ַ געמאכט עפענטליך צוַ האבן זיי זיכער
קאנגרעסָ . ָ
אויסצופאלגן די
ָ רארדנט חרדי'שע אידן נישט פא ָווידערשטאנד און ַ
ַ באדינגונגען און גרונט ליניעס.מיניסטער די ַ
קאנגרעס.
רעזאלוציעס פון ָ ָ פאר דער דערעפענונג האט ַ
זשידא" ָ
ָ דיאר
"מא ָ
רגאן פון שומרי הדת ָ דער ָא ַ
| סוכות תשפ"ז | 32
נישט אונטערשרייבן אויף דער גוטהייסונג פון די האבן געהעצט דעם קולטוס לאגן ָ נעא ָ
ָ די
דאקסישע קהילות". רטא ָ
ָא ָ מיניסטער און די פירער פון זיין מיניסטעריום קעגן
קיינמאל נישט אונטערגעשריבן
ָ טאקע האט ַ
ער ָ אויספאלגן די ָ וואס ווילן נישט די ערליכע אידן ָ
דאקסישערטא ָ
עטאבלירונג פון די ָא ָ ַ אויף דער קאנגרעס רעזאלוציעס פון ָ ָ "געזעצן" ,ס'הייסט די
קהילות. באשטעטיגט האט זיי ַ וואס דער קולטוס מיניסטער ָ ָ
דאקסישערטא ָ
ַא קורצע צייט איידער די ָא ָ און גוטגעהייסן מיט זיין אונטערשריפט.
עטוואש
ַ ראן
בא ָ
רגאניזירט ,איז ַ
האבן זיך ָא ַ
קהילות ָ וואס די גדולי ישראל נאכדעם ָ וואכן ָ עטליכע ָ
געשטארבן.
ָ ּפלוצלינג האט וואס ָ פארעפנטליכט זייער קול קורא ָ האבן ַ ָ
דאקסישן אידנטום רטא ָ אויפגעפאדערט דעם ָא ָ ָ
קאנגרעס רעזאלוציעס פון ָ ָ אויסצופאלגן די ָ נישט
האט וואלן ָ באטייליגן זיך אין די ַ און נישט צו ַ
רפאלגונגען און רדיפת אויף פא ָ די ַ דער קולטוס מיניסטער געשיקט ַאן ָאפיציעלן
דאקסן רטא ָ די ָא ָ גאנצן מעסעדזש צו רעגירונגס פירער איבער'ן ַ
קאנגרעס, נאכ'ן ָ נאטן ָ מא ַ דערווייל ,די ערשטע ָ פאלגענד: האט געלויטעט ווי ָ וואס ָ לאנד ָ ַ
לאגן גענוצט דעם קולטוס מיניסטער נעא ָ האבן די ָ ָ "צום קולטוס מיניסטעריום זענען ָאנגעקומען
שטראפן" די ָ "באעטוואש ַאלס ַא בייטש צו ַ ַ ראן בא ָ ַ וואס ווערט געפירט גאנדע ָ ּפא ַ ּפרא ַ באריכטן וועגן ָ ַ
אונטערווארפן
ַ וואס ווילן זיך נישט ערליכע אידן ָ באפעלקערונג קעגן ַ צווישן דער אידישער
האבן ָאנגעווענדעט ָ רעזאלוציעס .זיי ָ זייערע קאנגרעס. רעגולאציעס פון אידישן ָ ַ אויספירן די
ברוטאלע מיטלען ּפרואוונדיג צו צווינגען די ערליכע ַ אויפגעפאדערט צו דער קונטרס ״וויסן און גלויבן״ פון ר׳ שמעון ָ אינסטאנצן ַ ווערן די רעגירונגס
רעגולאציעס. ַ אויסצופאלגן זייערע נייע ָ אידן לאדענען די קהילה פירער און די רבנים און זיי קרויס ַ
"שטראפן" ווייסן ָ וועגן ַא גרויסן טייל פון די הארבקייט פון ָאט די ַאקטיוויטעטן. אויפקלערן די ַ
האטוואס רבי שמעון קרויס ָ מיר פון ַא קונטרס ָ האט וואס דער קולטוס מיניסטער ָ נאכדעם ָ ָ
נאכ'ן טיילונג .רבי שמעון קרויס פארעפנטליכט ָ ַ קאנגרעס זענען זיי רעזאלוציעס פון ָ ָ גוטגעהייסן די
איז געווען דער הויּפט שרייבער פון "שומרי הדת" גארנישט ַאנדערש ווי די ַאנדערע געזעצן פון מיט ָ
ּפובליקאציעס .ער איז ַ קטאר פון אירע רעדא ָ ַ און לאנד .דער איינציגער אונטערשיד צווישן די געזעצן ַ
דעלעגאציע
ַ דאקסישער רטא ָ אויך געווען פון דער ָא ָ וואס אין לאנד איז בלויז ָ און די ַאנדערע געזעצן פון ַ
קאנגרעס .רבי שמעון איז געווען פון די 38 צום ָ פארפליכטן ַאלע וואס די ַאנדערע געזעצן ַ דער צייט ָ
קאנגרעס ביז פארבליבן אין ָ וואס זענען ַ דעלעגאטן ָ ַ לאנד זענען ָאט די געזעצן מחייב בלויז בירגער פון ַ
צום שלוס. פארלעצן די געזעצן מצד דאס ַ די אידישע בירגערָ .
פארעפנטליכט ַא נאכ'ן טיילונג ַ האט ער ָ ָ פארבונדן מיט די זעלבע אידישע בירגער וועט זיין ַ
נאמען "וויסן און גלויבן" קונטרס אונטער'ן ָ לאנד". דאס ברעכן ַאנדערע געזעצן פון ַ שטראף ווי ָ ָ
ּפאלעמיזירט ( )Wissen und Glaubenאין וועלכן ער ָ (.)Der Judische Kongress in Ungaren, Pest, ‘871, p. 293
באשולדיגט די האבן ַ וואס ָ לאגן ָ נעא ָ ָ מיט די נייטראל,
ַ מאל געווען עטוואש ,וועלכער איז ַא ָ ַ
שּפאלט אין אידישן ַ "מאכן ַא ַ דאקסן אין רטא ָ ָא ָ אויסגעשּפראכענער
ָ געווארן ַאן ָאפענער און ָ איז
פאלק". ָ האט אים שונא פון חרדי'שע אידן .זיין עקשנות ָ
באשטייט פון איבער הונדערט דער קונטרס ַ באהויּפטונגען און פאלשע ַ מאכן ַ געפירט צו ַ
זייטן און איז ָאנגעּפיקעוועט מיט ַא שלל פון ראציעס .זיין אונטערשריפט אויף די דעקלא ַ ַ
רמאגט
פא ָ רמאציע און ַ אינפא ַ ָ אינטערעסאנטע ַ רוואנדלט פא ַ נאך נישט ַ האט זיי ָ רעזאלוציעס ָ ָ
ּפאלעמישע ַארגומענטן אויך ַא רייכן חומר מיט ָ אונגארישער ַ אין עמטליכע געזעצן .כל זמן דער
באזירט אויף מאמרי חז"ל און פסוקים פון תנ"ך. ַ באשטעטיגט ווערן דער אפענער בריוו אדרעסירט צום קולטוס האט זיי נישט ַ רלאמענט ָ ּפא ַ ַ
דארט פון די רבי שמעון קרויס דערציילט ָ נאכנישט דער ָאפיציעלער געזעץ בלויז צוליב מיניסטער אונטערגעשריבן דורך דעם כתב סופר זיי ָ
פאר'ןוואלן ַ לאגן גלייך ביי די ַ נעא ָ שיקאנעס מצד די ָ ַ דער חתימה פונעם קולטוס מיניסטער .דער
כינאציעס מא ַ ַ קאנגרעס ,זייערע אומ'יושר'דיגע ָ לאנד, שאפט די געזעצן פון יעדן ַ רלאמענט ַ ּפא ַ ַ
וואס זיי זענען זיך ברוטאליטעט מיט ָ ַ קאנגרעס ,און די דורכאויס דעם ָ נישט ַא רעגירונגס מיניסטער.
קאנגרעס ,מיט דער הילף פון דער נאכ'ן ָ נאטן ָ מא ַ גאנגען די עטליכע ָ בא ַ ַ רלאמענט דעם ּפא ַ
האט דער ַ ווי מיר וועלן אי"ה זען אין קומענדיגן ַארטיקל ָ
האבן נישט וואס ָ דאקסישע אידן ָ רטא ָ שטראפן די ָא ָ ָ בא
רעגירונג ,אויף צו ַ אויפגאבע
ַ פאלגענדן שושן פורים דערקלערט ַאז דעם קולטוס מיניסטער'ס ָ
דיקטאטן. ַ אומלעגאלע ַ אויספאלגן זייערע ָ געוואלט
ָ רלאמענט שטימט ּפא ַוואס דער ַ "נאכדעם" ָ איז אונטערצושרייבן אויף ַא געזעץ ָ
"האב איך קאנגרעס" ,שרייבט רבי שמעון קרויסָ , דעּפוטאט אין ָ ַ "אלס ַ לאגןנעא ָ
רעזאלוציעס פון די ָ
ָ באשטעטיגן ַא געזעץ .די מיט ַא מערהייט צו ַ
מּפראמיסן. ָ קא
רהאנדלט און געּפרואווט גרייכן ָ פא ַ כ'האב ַ ָ געהאלטן רעדעס, ַ געווארן דורכן
ָ באשטעטיגט קיינמאל נישט ַ ָ דאס געזעץ און זענען זענען נישט ָ
דאנק זייער מערהייט אין פאר'עקשנ'ט ַא ַ לאגן זענען ָאבער געווען ַ נעא ָ
די ָ פארקערט. נאר ַ רלאמענטָ , ּפא ַ ַ
קאנגרעס". ָ האט עווענטועל — שושן פורים שנת תר"ל — רלאמענט ָ ּפא ַ ווען דער ַ
לאגן מיט דער נעא ָ קאנגרעס" ,שרייבט ר' שמעון קרויס" ,האבן די ָ "נאכ'ן ָ
ָ לאגןנעא ָ
דאקסן די רעכטן זיך צו טיילן פון די ָ רטא ָ געשטימט צו שענקען די ָא ָ
ּפגעלאזט ַא מבול מיט עונשים און נקמות ָ רא
הילף פון קולטוס מיניסטער ַא ָ פארביסענער האט דער ַ דאקסישע קהילות ָ רטא ָ שאפן אייגענע ָא ָ און צו ַ
אויף די פרומע אידן". "קיינמאל
ָ עטוואש דערקלערטַ ,אז ער וועט ַ ראן בא ָ קולטוס מיניסטער ַ
33 | סוכות תשפ"ז |
רלאמענט און ּפא ַ אונגארישן ַ ַ אונגארן ווערט אינערליך געפירט דורך דעם ַ ּפאסירט אין דער ס'האט ַ
ָ וואס
ר' שמעון קרויס דערציילט צווישן ַאנדערן ָ
רמאגט אויך ַאן אייגענעם געריכט פא ָ אונגארן ַ ַ מיניסטארן.
ָ אונגארישע ַ דורך רמאגט ַא גרויסן טעמּפל" .אין פא ָ האבן ַ לאגן ָ נעא ָ ניהאד ,וואו די ָ בא ַ שטאט ָ ָ
וואס עסטרייך און קראטיעָ . ביורא ַ ָ סיסטעם און ַאן אייגענער רעגירונגס "ארום 60–50 ראן" ,שרייבט ר' שמשון קרויסַ , פא ַ ניהאד זענען ָאבער ַ בא ַ ָ
געמיינזאמע מיליטערַ ,אן אויסערן ַ רמאגן ָיא בשותפות איז ַא פא ָ אונגארן ַ ַ לאגישן נעא ָ
וואס ווילן נישט ַאריינטרעטן אין ָ פאמיליעס ָ דאקסישע ַ רטא ָ ָא ָ
וואס
וואס ווערט געפירט אין וויען ,און ַא בשותפות'דיגן קעניג ָ מיניסטעריום ָ געמאכט ַאן אייגענעם בית המדרש אויפ'ן ַאלטן ַ האבן'קאהר–טעמּפל' און ָ ָ
אונגארישערַ טראגן צוויי טיטלען :דער עסטרייכישער "קייזער" ,און דער וועט ָ האט געאורטיילט האט מען זיי גערופן אין געריכט .דער ריכטער ָ שטייגערָ .
"קעניג". פלארין ַאלס נטאסטישע סומע פון ָ 900 פא ַ צאלן די ַ בא ַָאז די פרומע שול מוז ַ
וואס ווערט באשטעטיגן יעדן געזעץ ָ אונגארישער קעניג וועט ער מוזן ַ ַ ַאלס צאלן נדרים ונדבות און באזונדער און נישט ָ דאווענען ַ פאר'ן ַדן–ערזאץ' ַ
ַ 'שא
ָ
דאס מיינט ַאז ַא געזעץ גייט נישט רלאמענטָ . ּפא ַ אונגארישן ַ ַ ָאנגענומען דורכן קאהר–שול". נישט קויפן זיצן אין דער ָ
באשטעטיגט פראנץ ָיאזעף חתמ'עט און ַ קראפט איידער דער קעניג ַ ַאריין אין ַ פאלגענדן אדר תר"ל רלאמענט דעם ָ ּפא ַאונגארישן ַ ַ דעבאטעס אין ַ בעת די
קלאר צי דעם קעניג'ס חתימה איז דאס .פון ָאנהויב איז נישט געווען גענוג ָ ָ לוציאנער,
ָ רעווא
ָ נאליסטישער ציא ַנא ָדעּפוטאטַ ,
ַ אונגארישערַ האט דער ָ
ענגלאנד) ָאדער דער קעניג איז בכח ַ צערעמאניע (ווי היינט אין ָ פארמעלע בלויז ַא ָ גאנצע ריי קאי ( )Jokaiדערציילט פון ַא ַ יא ַ ּפראמינענטער שרייבער ָ ָ און
ּפצואווארפן ַא געזעץ. ַ נישט אונטערצושרייבן און ָא אינסטאנצן קעגן פרומע אידן אין לויף ַ ברוטאליטעטן מצד די רעגירונגס ַ
דאס געזעץ, געווארן ָ ָ לאגן נישט נעא ָ רעזאלוציעס פון די ָ ָ בכל אופן זענען די ניהאד ,ווייטצען ,סענּפעטער, בא ַ יאר אין ַאזעלכע שטעט ווי ָ פונעם לעצטן ָ
שאפןגעוואלט ַ ָ האט עטוואש ָ ַ וואס דער קולטוס מיניסטער טראץ דעם ָ ָ קאנגרעס. לאגישן ָ נעא ָ
אויספאלגן די "געזעצן" פון ָ ָ פאר נישט נאךַ , און ָ
דאס אונטער און עס ווערט וואס ער שרייבט ָ נאכדעם ָ דעם איינדרוק כאילו ָ האבן זיך דאקסישן אידנטוםָ , רטא ָדי גאונים וצדיקים ,די מנהיגים פון ָא ָ
דאסמאטיש ווערן ָ אויטא ַ
ָ פראנץ ָיאזעף וועט עס גוטגעהייסן דורכ'ן קעניג ַ דאס אין דעם קול געשראקן פון די ַאלע רדיפות .ווי זיי שרייבן ָ ָ ָאבער נישט
געזעץ. קורא אויף וועלכן עס זענען געווען אונטערגעשריבן 26פירענדע רבנים:
האבן געוואוסט ַאז דער קעניג איז די מנהיגים פון יהדות החרדית ָ "עם ה' ,הביטו אל צור מחצבתכם ואל תיראו ואל תערצו מקול מחוקקי חוקי
שאטן. פראנץ ָיאזעף קען זיכער נישט ַ סימּפאטיש צו זיי און ַאן אוידיענץ ביי ַ ַ הקאנגרעס כי ה' בעזרתינו". ָ
ּפאליטישע דרוק מצד דעם קולטוס אפילו אויב דער קעניג וועט צוליב ָ
דאסהאבן זיי געוואוסט ַאז ָ רעזאלוציעס ָ ָ מיניסטער אונטערשרייבן אויף די
רלאמענט ּפא ַאונגארישן ַ ַ נאך נישט דער סוף פסוק .זיי גייען ַאּפעלירן צום איז ָ
טאקע דאס איז ַ רלאמענט ,ווי ָ ּפא ַ און אויב זיי וועלן ַארויסקומען זיגרייך אין ַ
אייר שנת תרכ"ט :דער אוידיענץ פון די פינף רבנים
פראנץ ָיאזעף אויף זייער האבן דעם קייזער ַ דאס ָ געווען ,וועט זיכער העלפן ָ פראנץ ָיאזעף
ביים קעניג ַ
טאקע אויך געשען. דאס איז ַ צד ,ווי ָ קאנגרעס שרייבט דער מהר"ם נאכ'ן שלוס פון ָ קאנטער תשובה ָ בא ַ אין זיין ַ
* שיק (או"ח סי' ש"ט)" :ולזאת נחלץ חושים לבוא לפני המלך והשרים ,ולהתאחד
ּפאזיציע ווי מיט פינף האט זיך געפונען אין ַאן ַאנדערער ָ ַאזוי ווי דער קעניג ָ בתחינה ובקשה ,בלב אחד ושפה אחת ,לחנן ולבקש כי אין חפצינו להיות לנו
געפאדערט מער שתדלנות צו קריגן ביי אים ַאן אוידיענץ. ָ האט זיך ָיאר פריער ָ הקאנגרעס בשום דבר .וה' יהי' עמנו ויגמור לטובה בעדנו". חלק בחוקי ָ
וואס איז מיט עטליכע ָיאר צוריק אינטערעסאנט איז ַא בריוו וועגן דעם עניין ָ ַ געהאט
ַ האט דעלעגאציע פון ערליכע רבנים ָ ַ וואס ַא מאל ָ דאס לעצטע ָ ָ
(באבוב) פון הייליגן געווארן אין קובץ כרם שלמה ָ ָ ַאנטדעקט און געדרוקט פראנץ ָיאזעף איז געווען מיט פינף ָיאר פריער ווען ַאן אוידיענץ ביים קייזער ַ
צאנזער רב זי"ע צום מהר"ם שיק זצ"ל. ַ געהאט ַאן אוידיענץ ביים ַ האבן אין שנת תרכ"ד די "שבעה רואי פני המלך" ָ
פאלגענד איז דער נוסח פון דעם בריוו: ָ נאכגעגעבן זייער בקשה דאן ָ האט ַ פראנץ ָיאזעף אין וויען .דער קייזער ָ קייזער ַ
צאנז .החיים והשלום לכבוד ידידי הרב הגאון ב"ה ,א' ט' ניסן תרכ"ט לפ"ק ַ אונגארן.
ַ סעמינאר איןַ ראבינער לאגישן ַ נעא ָ
נישט צו ערלויבן ַא ָ
המפורסם החריף ובקי נ"י ע"ה פ"ה כקש"ת מו"ה משה שיק נ"י האבד"ק חוסט געפלאסן איןָ וואסערן סאך ַ האבן ַא ַ דאן ָ אין לויף פון די פינף ָיאר זינט ַ
יע"א. דראסטיש געענדערט. האט זיך ַ רעאליטעט ָ ּפאליטישע ַ דונאו ,און די ָ ַ
גלילת יד קדשו הגיעני לנכון .והנה אנכי כבר כתבתי לגדולי דורינו להשתדל פראנץ ָיאזעף געווען ַא ַ דאן ,מיט פינף ָיאר פריער ,איז דער קייזער ַ
אצל השרים הפרתמים ראטשילד ,והשיבו לי שיעשו בכל כוחם ,וגם כתבתי דאסהאט זיך ָ אונגארן .אין שנת תרכ"ו ָ ַ בסאלוטער הערשער איבער כמעט ַא ָ
ּפאּפער,להרב הגביר מ' איציק דייטש נ"י בווין הגדול בחצר המלך ,ולהגביר ָ האט געליטן ַא מיליטערישע מפלה אין דראסטיש געענדערט .עסטרייך ָ ַ
ועוד עלי לעשות אי"ה כל אשר בכחי .ולעת עתה קרבו הימים הקדושים ימי וואכעדיגער מלחמה קעגן דעם ּפרייסישן פירער ,דער גרינדער דער זיבן ָ
החג הקדוש הבא עלינו לטובה וטרדותי רבו למאוד ,וכחי אין אתי ,ועם כל זה ביסמארק .עסטרייך איז ַ וואן טא ַ דייטשלאנדָ ,א ָ ַ פאראייניגטער פון דער ַ
אעשה כל אשר ביכולתי ,והשם יתברך יעזרינו על דבר כבוד שמו .ואקוה כי איטאליע,
ַ דייטשלאנד און צו ַ געווען געצוואונגען אויפצוגעבן שטחים צו
לא יעזבנו ולא יכלו רחמיו מאתנו ח"ו ולא יתננו בידי אויבינו ח"ו .ויאבדו הם שוואכקייט. ַ ּפאליטישע דעמאנסטרירנדיג עסטרייך'ס מיליטערישע און ָ ָ
ואלף אלפים כיוצא בהם ואות אחת מתוה"ק לא יתבטל ח"ו .וכאשר עזרנו עד דיארן ווידער מא ַ האבן די ַ נידערלאגעס אין שנת תרכ"ו ָ ַ נאכ'ן ליידן די ָ
הנה כן יהי' עמנו תמיד ויושיענו מצרינו ,ונראה בשונאינו ,ומחמת חלישותי אויפשטאנד אויב זיי וועלן נישט קריגן ַ געדראעט מיט ַאן ָ געהויבן די קעּפ און
ותשות כחי וגודל טרדתי לא יכולתי לכתוב בעצמי .והי' שלום ,כדברי ידידו וויאזוי צו מעסטן די האט געוואוסט ַ פראנץ ָיאזעף ָ ַ זעלבסטשטענדיגקייט.
לברשטאם.
ַ הא
דוש"ת בלונ"ח ,הק' חיים ַ דיארן .דער מא ַ אויסגעארבעט ַא פשרה מיט די ַ ַ האט ער רעאליטעטָ . טרוקענע ַ
* האט מער נישט די האט זיך גערופן "דער אויסגלייך" .עסטרייך ָ מּפראמיס ָ ָ קא
ָ
פארגעקומען חודש אייר .מיר וועלן נישט דער אוידיענץ ביים קעניג איז ָ "דואלע"
אונגארן .די צוויי לענדער זענען שותפים .זיי זענען ַא ַ ַ שליטה איבער
דאס די מאלן ָ פארבן מיט וועלכע עס ָ ראזעווע ַ באזוך מיט די ָ שילדערן דעם ַ עסטרייך–אונגארן.
ַ נאר
וואס הייסט מער נישט עסטרייך ָ אימּפעריע ָ
באשרייבן דעם אוידיענץ במשך פון די לעצטערע הונדערט ָיאר. וואס ַ ַאלע ָ געווארן לגמרי זעלבסטשטענדיג. ָ אונגארן
ַ וואס שייך אינערליכע עניינים איז ָ
| סוכות תשפ"ז | 34
דער הייליגער חתם סופר | ברוך יודא קליין
באריכטעט קיין שום האבן בשעתו נישט ַ באויר .די צייטונגען פון שומרי הדת ָ
האט אויסגעדרוקט שטיצעָ .אבער פאקט ַאז דער קעניג ָ פרטים חוץ דעם ַ
האט זיך רמאציע ָאינפא ַ
ָ קראנטע
מאנגל אין ַ קיין שום איינצלהייטן .צוליב ַ
גלאטפאלקס דמיונות און ַ רמאציעָ , אינפא ַ
ָ פאלשע געשאפן ַ
ַ במשך פון די ָיארן
טעותים.
באשרייבט אין זיין הקדמה דעם דער מוציא לאור פון "דרשות מהר"ם שיק" ַ
באזוך אין שנת תרכ"טַ .אלס מקור ציטירט ער פון ַא דרשה אין ספר "מלאה ַ
גראטעסקער טעות .די דרשה אין "מלאה קטורת" איז דאס איז ַא ָ קטורת"ָ .
געווארן
ָ פראנץ ָיאזעף איז געקרוינט געווארן אין שנת תרכ"ז ווען ַ ָ געהאלטן
ַ
דארט דערציילט וועגן דעם כבוד אונגארן און עס ווערט ָ ַ ַאלס "קעניג" פון
וואס
פאר די רבנים בעת זייער אוידיענץ — ָ האט צוגעטיילט ַ וואס דער קעניג ָ ָ
פארגעקומען אין שנת תרכ"ד. איז ָ
יאר עד היום הזה ווייסן צו באשרייבונגען פון די לעצטע הונדערט ָ ַאלע ַ די רעזאלוציעס פון די נעאלאגן ביים קאנגרעס ,אויף אונגאריש און
פאר'ן קעניג ַאז די געזאגט ַ
ָ האט
דעלעגאציע ָ
ַ דערציילןַ ,אז ווען די רבנים אויף דייטש ,אונטערגעשריבן דורכן קעניג פראנץ יאזעף און דורכן
יאזעף זיי פראנץ ָ
האט דער קעניג ַ לאגן ווילן מעביר זיין אידן על הדת ָ נעא ָ ָ קולטוס מיניסטער
לאנד" .קיינער צולאזן קיין אינקוויזיציע אין מיין ַ ָ געזאגט" :איך וועל נישט ָ
ברענגט נישט קיין מקור דערצו.
גרינוואלד
ַ דאס צו שרייבן איז געווען הרב יקותיאל יודא דער ערשטער ָ וואס
קאנט וועגן דעם אוידיענץ .פילע ָ בא ַ גאר ווייניג ַ אליבא דאמת איז ָ
גרינוואלד'ס
ַ וואס איז הרבאין זיין "קורות התורה והאמונה בהונגריה" .און ָ באזוך מיט דעם אוידיענץ פון מיט פינף ָיאר דאס מישן אויס דעם ַ באשרייבן ָ ַ
האט מען געשמועסט. מקור? ער שרייבט ַאז ַאזוי ָ פריער ,פון שנת תרכ"ד.
פארגעקומען איז אייגנטליך נישט דאס ָארט וואו דער אוידיענץ איז ָ אפילו ָ
דאס איז דער באשרייבן ָ באשרייבונגען .לויט ווי ַאלע ַ ריכטיג אין די ַאלע ַ
דאס איז ָאבער נישט ריכטיג .דער אוידיענץ פארגעקומען אין וויעןָ . אוידיענץ ָ
פראנץ ָיאזעף שרייבט אונטער
דער קעניג ַ האט זיך פראנץ ָיאזעף ָ בודא ,וואו ַ ָ לאץ אין ּפא ַפארגעקומען אין קעניגליכן ַ איז ָ
רעזאלוציעס
ָ לאגישע נעא ָ
אויף די ָ רלאמענט. ּפא ַ אונגארישן ַ ַ דאן געפונען צו דער דערעפענונג פון ַ
יאזעף מיט פראנץ ָ האט קעניג ַ אויפנאמע ביים קייזער ָ ַ טראץ די שיינע ָ צאל פון די רבנים אין דער באריכטן איז די ָ וואס איז ריכטיג אין ַאלע ַ ָ
וואס דער דאקומענט ָ נאטן שּפעטער אונטערגעשריבן אויף דעם ָ מא ַ צוויי ָ דעלעגאציע
ַ וואס מיט פינף ָיאר פריער איז די דעלעגאציע :אין דער צייט ָ ַ
באשטעטיגנדיג די דערלאנגטַ , ַ האט אים עטוואש ַָ ראןבא ָ קולטוס מיניסטער ַ באטייליגט אין דעם האבן זיך יעצט ַ שטאנען פון שבעה רואי פני המלך ָ בא ַ ַ
לאגן. נעא ָ רעזאלוציעס פון די ָ ָ אוידיענץ פינף רבנים גאונים וצדיקים ,בראש מיט'ן כתב סופר און רבי מנחם
געטאן ַאנדערש ָ טאקע האט דער קעניג ַ רוואס ָפא ָ פראגעַ : שטעלט זיך די ַ דערמאנען די גדולי ישראל פון יענעם דור ַאלס די ַ א"ש .די צוויי נעמען
עטוואש'ס
ַ ראן בא ָ יא אונטערגעשריבן אויף ַ רשּפראכן און ָ ָ פא
האט ַ ווי ער ָ נאר ביז ַאהער. דעלעגאציעָ .אבער ָ ַ געשטאנען בראש פון דער ַ וואס זענען ָ
דאקומענט? ָ וואס שייך די נעמען פון די ַאנדערע דריי רבנים איז שוין נישט הונדערט ָ
דאס אין ערגעץ האבן ָ זאגן — און מיר ָ וואס מיר קענען ָ די איינציגע סברא ָ ווארשיינליכקייטן זענען די ַאנדערע דריי רבנים ּפראצענט זיכער .לויט ַאלע ַ ָ
געטאן מכח ָ דאס האט ָ יאזעף ָ פראנץ ָ נישט געזען ָאדער געהערט — איז ַאז ַ רמאט; הגה"צ רבי מנחם כ"ץ געווען הגה"צ רבי אהרן דוד דייטש ,אב"ד ָיא ָ
פארזיכטיגקייט. באזונדערע ָ ַ מאדער ,זצ"ל. קא ַ אב"ד צעהלים; און הגה"צ רבי שמואל פרענקלָ ,
געווארן ַאלס קעניג אין יונגן עלטער פון בלויז ָ ער איז אויפגענומען דאס איז אויך זיכערַ ,אז דער ראש המדברים איז געווען דער זקן שבחבורה ָ
פערדינאנד,
ַ פארגייער ,זיין פעטער קעניג וואס זיין ָ נאכדעם ָ יארָ , ָ 18 אונגוואר זצ"ל .ער איז געווען ַא גרויסער בעל בכי און ַ רבי מנחם א"ש אב"ד
נאליסטישע ציא ַנא ָ אונגארישע ַ ַ סּפראווען מיט די ַ האט זיך נישט געקענט ָ האט וואס ָ האט ָאנגעהויבן רעדןָ , אויסגעבראכן אין ַא געוויין ווען ער ָ ָ האט ָ
האט ביד חזקה בלוטיג יאזעף ָ פראנץ ָ ַ לוציאנערן אין שנת תר"ח. ָ רעווא
ָ האבן זיך אויך געפונען בעלי דעלעגאציע ָ ַ בארירט דעם קעניג .צווישן דער ַ
אונגארישע ַ רוסלאנד ,די ַ צאר פון אונטערדרוקט ,מיט דער הילף פונעם ַ אויסלאנד .רבי יצחק רייך, ַ פארטרעטער פון בתים און עסקנים ווי אויך ַא ַ
דאן געטוישט. האט זיך זינט ַ רעוואלוציע .די וועלט ָ ָ נאליסטישע ציא ַ נא ָ ַ פארבינדונגען אין קעניגליכן הויף ,מיט וועמען געהאט גוטע ַ ַ האט וועלכער ָ
פראנץ
גאנצער וועלטַ . האבן געבושעוועט איבער דער ַ ווינטן פון פרייהייט ָ האט וואס ָ פאר דער ַארמייָ , האט געפירט געשעפטן ,צושטעלנדיג פערד ַ ער ָ
מאכן דעם "אויסגלייך" מיט נאכ'ן ַ געווארן עלטער און רייפער און ָ ָ יאזעף איז ָ האט ווי ס'שיינט איבערגענומען פון רבי מנחם געבראכט גרויס עשירותָ , ַ אים
וואצירן ּפרא ָפארזיכטיג אין נישט ָ גאר ָ געוואלט זיין ָ ָ האט ער דיארן ָ מא ַ די ַ צוזאמען מיט הרב גוגענהיימער דער שליח א"ש דעם געשּפרעך מיט'ן קעניגַ ,
עטוואש'ס
ַ גאנץ גוט געוואוסט ַאז האט ַ נאליסטן .ער ָ ציא ַ נא ָ אונגארישע ַ ַ די אויסלאנד.ַ פון
האט נישט קיין דאקומענט איז ווערד נישט מער ווי לצור על פי צלוחית .עס ָ ָ האט געשיקט זיין איידעם רבי יוסף גוגענהיימער, רבי שמשון רפאל הירש ָ
עטוואש און די ַ קראפט .איז ער געווען גרייט מיטצושּפילן מיט לעגאלן ַ ַ שום האט אין ַא רעפארמער ,וועלכער ָ ָ קאהליןַ ,א גרויסער לוחם קעגן די רב אין ָ
האבן נישט קיין שום וואס ָ רעזאלוציעס ָ ָ נאליסטן בנוגע ציא ַ
נא ָ אונגארישע ַ ַ געזאגט.
ָ האבן
וואס די רבנים ָ ּפערפעקטן הויך דייטש איבערגעזעצט ָ
באשטעטיגט, דעבאטירט און ַ ַ רגעבראכט,
ַ פא באדייט כל זמן זיי ווערן נישט ָ ַ רשּפראכן צו טון ַאלץ ָ פא
סימּפאטיע און ַ ַ האט אויסגעדרוקט זיין דער קעניג ָ
רלאמענט. ּפא ַ אונגארישן ַ ַ אין קאנט. בא ַדאקסן .מער פרטים זענען ָאבער נישט ַ רטא ָ מעגליכס צו העלפן די ָא ָ
פארזעצונג קומט אי"ה ָ באזירט אויף שמועות פורחות באזוך זענען ַ באשרייבונגען וועגן דעם ַ ַ
35 | סוכות תשפ"ז |
