דעם רבי'נס ליכט - אידיש · Dem Rabines Lecht - Yiddish — סוכות (2026-09-21)

דעם רבינ'ס סוכות תשפ"ז
בס"ד
ליכט
גליון 299
דער
יע ַזיין
מֹוד ַ
אלט ִאיר ִ
יערע ִקינְ ֶדער ָז ְַאיֶ ֶ
ריינער קוואל
יטאן (שיהר"ן ר"ט)
ָוואס ָּדא ָהאט ִזיְך ִּג ָ
ְמעו ֵֹרר זַיין ִדי ַרחֲ ָמנ ּות
ער ׁ ְש ְטן צ ּו אוּנְ ז אוּן
יב ְ
אפט פוּן אוֹ ֶ ּ
יב ׁ ַש ְ
ייכן פוּן ִל ְ ּ זִ ְ
יך ַט ְ יכע ֶטעג פוּן יֶ ַרח
ייען ׁשוֹ ין ִאין גָ אר גָ אר הוֹ ֶ
ִמיר ׁ ְש ֵט ֶ
ער ׁ ְש ְטן.
יב ְ
פוּן אוּנְ ז צוּם אוֹ ֶ ּ עסט ארק אוּן ֶפ ְ יתנִ ים – ַא ח ֶֹד ׁש וָ ואס ִאיז ׁ ְש ַט ְ
ָה ֵא ָ
עדער ִאיד ִאיז
עסןַ ,אז יֶ ֶ
ארגֶ ְ
ישט ַפ ְ
ילה נִ ׁ ְ
ארן ָח ִל ָ
ִמיר ָט ְ וישן יוֹ ם ִמיט ַא ַס ְ
אך ִמ ְצווֹ ת – ִ ּב ְפ ָרט ִדי ֶטעג ְצוִ ׁ ְ
ער ׁ ְש ְטן ַאזוֹ י וִ וי ַאן ֵאיין ֵאיינְ ִציג
יב ְ
יבט ַ ּביים אוֹ ֶ ּ
אל ְ ּ
ַ ּב ִ עב ֶרענְ גְ ט ִאין
אפגֶ ְ ּ
וערט ַא ָר ּ ְ
ַה ָּקדוֹ ׁש ִמיט ֻסכּ וֹ תֶ .עס וֶ ְ
ִקינְ דַ ,אזוֹ י וִ וי ֶמען זָ אגְ ט ַ ּביי ִדי ְּת ִפ ָּלה פוּן יָ ִמים נוֹ ָר ִאים וישן יוֹ ם ַה ָּקדוֹ ׁש
ְס ָפ ִרים ַה ְּקדוֹ ׁ ִשיםַ ,אז ִדי ִפיר ֶטעג ְצוִ ׁ ְ
"אנ ּו ָ ּבנֶ ָ
יך וְ ַא ָּתה ָא ִבינוּ.".. ָ ִמיט ֻסכּ וֹ ת ִאיז ַאנְ ְט ֶקעגְ ן ִדי ִפיר אוֹ ִתיּוֹ ת פוּן ֶדעם
ייליגֶ ע סו ָּּכהָ ,א ֶדער וֶ וען
יצט ִאין ִדי ֵה ִוֶ וען ֶמען זִ ְ אמען.
ער ׁ ְש ְטנְ 'ס נָ ֶ
יב ְ
אוֹ ֶ ּ
ארף ֶמען זִ ְ
יך ייליגֶ ע ד' ִמינִ יםַ ,ד ְ
אלט ִדי ֵה ִ ֶמען ַה ְ ייליגֶ ער ַצ ִ ּדיק אוּן גָ אוֹ ן ֶדער חת"ם סוֹ ֵפר ָהאט
ֶדער ֵה ִ
ער ׁ ְש ֶטער ָהאט
יב ְ
ייען ַאז ֶדער אוֹ ֶ ּ
ארק ְפ ֵר ֶ
גָ אר ׁ ְש ַט ְ יבן ִאין ִדי ֶטעג נִ ּגוּנִ ים פוּן
עש ִר ְ ּ
פוּן גְ רוֹ יס ְ ּד ֵבקוּת גֶ ׁ ְ
אלן
על ֶכע גו ֶּטע ַמ ָּתנוֹ תַ ,אז ִדי ִפיס זָ ְ
עבן ַאזֶ ְ
אוּנְ ז גֶ עגֶ ְ ּ ער ׁ ְש ְטן.
יב ְ
ְ ּד ֵבקוּת צוּם אוֹ ֶ ּ
וערט
ייבן אוּן גֵ יין ַא ֶטענְ ְצל (אוֹ יבּ ֵקיינֶ ער וֶ ְ יך ֵה ְ ּ זִ ְ
יפן ּ ָפסוּק "ו ְּל ַק ְח ֶּתם ָל ֶכם ַ ּביּוֹ ם
חז"ל ַד ְר ֶש'נֶ ען אוֹ ְ
ערט פוּן ֶדעם) זִ ְ
יך אוּנְ ֶטער ְ ּברו ֶּמען אוּן עש ֶט ְ
ישט גֶ ׁ ְ
נִ ׁ ְ אשוֹ ן
אשוֹ ן ּ ְפ ִרי ֵעץ ָה ָדר (וַ ִּי ְק ָרא כג ,מ) ַאז ַ ּביּוֹ ם ָה ִר ׁ
ָה ִר ׁ
עמען ִאין ַמ ֲח ׁ ָש ָבה ֶדעם ַא ׁ ְש ֵרינ ּו ַמה טוֹ ב ֶח ְל ֵקינ ּו
ַא ַריינֶ ֶ אלט ִאיזעמ ְ יך ֶדער ֶע ְר ׁ ְש ֶטער ָטאג ֻסכּ וֹ ת וַ וייל ֶד ָ רו ְּפט זִ ְ
עבט אוּן זוֹ ֶכה
ער ֶל ְ ּ
אבן ֶד ְ
ו ַּמה נָ ִעים גּוֹ ָר ֵלנוַּ ,אז ִמיר ָה ְ ּ אשוֹ ן ְל ֶח ׁ ְשבּ וֹ ן ֲעווֹ נוֹ ת ,וַ וייל ִ ּביז יוֹ ם טוֹ ב ֻסכּ וֹ ת ִאיז
ִר ׁ
ֹאש ַה ׁ ָשנָ ה ,יוֹ ם ַה ָּקדוֹ ׁש אוּן יוֹ ם
ייליגְ ן ר ׁ
גֶ עוֶ וען צוּם ֵה ִ ארנו ֶּמען נָ אר צ ּו טוּן ִמ ְצווֹ ת.
ֶמען ַפ ְ
טוֹ ב ֻסכּ וֹ תֶ ׁ ,ש ֶה ֱחיָ ינ ּו וְ ִק ְּי ָמנ ּו וְ ִה ִ ּג ָ
יענ ּו ַל ְזּ ַמן ַה ֶזּה.
וערט ָאנְ גֶ ערו ְּפן ִאין ֶדער
ייליגֶ ער יוֹ ם טוֹ ב ֻסכּ וֹ ת וֶ ְ
ֶדער ֵה ִ
אקאנְ ֶטע ַמ ֲעשֶׂ ה ִמיט ר' נַ ְח ָמן
ֶעס ִאיז ָדא ַא ַ ּב ַ אכט ְד ַריי ָמאל ִדי ְ ּב ָר ָכה
ּתוֹ ָרה "זְ ַמן שִׂ ְמ ָח ֵתינוּ"ֶ ,מען ַמ ְ
טו ְּל ְט ׁ ִשינֶ ערֶ ,דער ַּת ְל ִמיד אוּן ְמ ׁ ַש ּ ֵמ ׁש פוּן ר' נָ ָתן, יפן
אכט ֻסכּ וֹ ת ,אוֹ ְ
פוּן ׁ ֶש ֶה ֱחיָ ינוֵּ ,איין ָמאל ִדי ֶע ְר ׁ ְש ֶטע נַ ְ
ַאז ֵאיין יָ אר ָהאט זִ ְ
יך ר' נַ ְח ָמן ָאנְ גֶ ערו ְּפן צ ּו ר' נָ ָתן וייטע ָמאל ַ ּביים
יו"ט ֻסכּ וֹ ת ַא ֵלייןִ .די ְצוֵ ֶ
אכן זִ ְ
יך ַאזוֹ י מו ְּט ׁ ֶשען ַא גַ אנְ ְצן ֶע ֶרב יוֹ ם טוֹ ב צ ּו ַאז נָ ְ אכט
יטע ָמאל ִדי נַ ְ
לו ָּלב ֶ ּבענְ ְט ׁ ְשןִ .די ְד ִר ֶ
ילט ֶמען גָ אר ַאן
ִפ ְ יען ֶדער סו ָּּכה
בּ וֹ ֶ פוּן ׁ ְש ִמינִ י ֲע ֶצ ֶרת אוּן שִׂ ְמ ַחת ּתוֹ ָרה.
זֶ ענֶ ען ִדי ֶטעג פוּן ֻסכּ וֹ ת
יסט
ֶטעג וָ ואס גִ ְ
נתנדב לעילוי נשמת ר' משה יוסף ז"ל בן ר' ירוחם שמחה לייב ,לזכות שנזכה בקרוב להוציא לאור ספרו הק' פניני נצח ,שו"ת על ליקוטי מוהר"ן
עכ ִטיגֶ ע יוֹ ם
יכע ֶל ְ
ייל ֶ
אבן ַא ְפ ֵר ִ
אלן ָה ְ ּ עפינֶ ען זִ ְ
יך זָ ְ גֶ ִ ערן ַט ַעם ִאין ֻסכּ וֹ ת.
ַאנְ ֶד ְ
וערט נִ ְתעוֹ ֵרר ַא ֶלע ִמ ְצווֹ ת
טוֹ בּ ִ ,ב ְפ ָרט ַאז יוֹ ם טוֹ ב וֶ ְ ישט אסט ּו נָ ְ
אך נִ ׁ ְ "דאס ָה ְ ָהאט זִ ְ
יך ר' נָ ָתן ָאנְ גֶ ערו ְּפןָ :
וָ ואס ֶמען ָהאט גֶ עטוּן ְ ּב ֶמ ׁ ֶש ְך ֶדעם יָ אר ,אוּן ֶמען ֶקען ער ׁ ְש ְטן ַא גַ אנְ ְצן
יב ְ
עטן ַ ּביים אוֹ ֶ ּ
יך צ ּו ֶ ּב ְ ארזו ְּכט ,זִ ְ
ַפ ְ
זוֹ ֶכה זַ יין דו ְּר ְך ֶדעם צ ּו ְּת ׁשו ָּבה ֵמ ַא ֲה ָבהֶ ,עס זָ אל ימנ ּו ַט ַעם סו ָּּכה'
עפערַ ,ה ְט ִע ֵ
אש ֶ
'ב ׁ ֶ
ֶע ֶרב יוֹ ם טוֹ בּ ַ ,
וערן אוֹ יף אוּנְ ז אוּן אוֹ יף גַ אנְ ץ ְּכ ַלל יִ שְׂ ָר ֵאל
נִ ׁ ְש ּ ַפע וֶ ְ אל ְטס ׁ ְש ּ ִפ ְירן ִאין ִדי
עמ ְ
ארא ַט ַעם ֶמען ֶקען ֶד ָ
ואס ַפ ַ
וָ ְ
אלן ַא ֶלע זוֹ ֶכה זַ יין
ַא ֶלע ִמינֵ י ֲח ָס ִדים וִ ׁישוּעוֹ תִ ,מיר זָ ְ סו ָּּכה".
צ ּו ִדי ַה ְב ָט ָחה פוּנֶ עם נָ ִביא "ו ׁ ְּש ַא ְב ֶּתם ַמיִ ם ְ ּבשָׂ שׂ וֹ ן
ייליגֶ ע ֶטעג נו ְּצט
ייע ֶרע ִקינְ ֶדערִ ,אין ִדי ֵה ִ
ער ַפאר ַט ֶ
ֶד ְ
ִמ ּ ַמ ַעיְ נֵ י ַהיְ ׁשו ָּעה (יְ ׁ ַש ְעיָ ה ּו יב ,ג) אוּן ֶדער ַּת ְר ּגוּם
אוֹ יס ָדאס מוֹ יל וָ ואס ֶמערּ ִ ,ב ׁ ְש ַעת ֶמען גְ ֵרייט ָאן
ייע ֶלערוּנְ ג
אלן ַ ּבאקו ֶּמען ַא נַ ֶ
"ענְ ק זָ ְ
זָ אגְ ט אוֹ יף ֶדעם ֶ
ימנ ּו ַט ַעם
"ה ְט ִע ֵ
ער ׁ ְש ְטן ַ יב ְ
עטס ַ ּביים אוֹ ֶ ִּדי סו ָּּכהּ ֶ ,ב ְ
יקים"
ועל ֶטע ַצ ִ ּד ִ
ערוֶ ְ
יס ֶד ְ
(ל ּמוּד) ִמיט ְפ ֵרייד פוּן ִדי אוֹ ְ
ִ עפער ִא ְ
יך וִ ויל ׁ ְש ּ ִפ ְירן ַא ַט ַעם סו ָּּכה", אש ֶסו ָּּכה – ַ ּב ׁ ֶ
ִ ּב ְמ ֵה ָרה ְ ּביָ ֵמינ ּו ָא ֵמן.
ימנ ּו ַט ַעם שִׂ ְמ ָחה
"ה ְט ִע ֵ
ימנ ּו ַט ַעם ַא ֲה ַבת ה'"ַ ,
"ה ְט ִע ֵ
ַ
יכן יוֹ ם טוֹ ב.
ייל ְ
יכן ׁ ַש ָ ּבת אוּן ַא ְפ ֵר ִ
ייל ְ
ַא ְפ ֵר ִ ֶ ּב ֱא ֶמת".
על ְפן ַאז ַא ֶלע ִא ְידן ווא ּו זֵ יי
ער ׁ ְש ֶטער זָ אל ֶה ְ
יב ְ
ֶדער אוֹ ֶ ּ
אכט ָהאט ַמיין
עווען ִמיט
ׁשּועהָ .טאג אּון נַ ְ
ַפאר ַא יְ ָ
אוונְ ט אּון ִמ ְת ַּפ ֵּלל גֶ ֶ
עד ְ
ערן גֶ ַ
ֶע ְל ֶט ְ
מיין
ׁשּועה.
ּוּפ ִׁשיטּות אֹויף ַא גַ אנְ ֶצע יְ ָ
ְּת ִמימּות ְ מעשה'לע
אוונְ ט אּון זִ יְך ְמ ַחּזֵ ק
עד ְ
אּבן ִמיר גֶ ַ
ַאזֹוי ָה ְ
עווען ַא יָ אר נָ אְך ַא יָ ארֶ .ענְ ְד ִליְך ,נָ אְך
גֶ ֶ
ִּכ ְמ ַעט ֶצען יָ אר פּון ְּת ִפּלֹות אּון ַּב ָּקׁשֹות זֶ ענֶ ען געפלויגן פוּן רבי'ן צום ברית
וארן ִמיט ַא ֶּבן-זָ ָכר! ֶווער
עו ְ
אל ְפן גֶ ָ
עה ְ
זֵ יי גֶ ָ עווען ֲחתּונָ ה
ַמיין ְׁש ָוואגֶ ער ִאיז ׁשֹוין גֶ ֶ
ׂשֹורה
גּוטע ְּב ָ
ערט פּון ִדי ֶ
עה ְ
ֶעס ָהאט נָ אר גֶ ֶ יׁשט
אכנִ ְ
עהאט ַפאר ַא ָּפאר יָ אר אּון ִאיז נָ ְ
גֶ ַ
ייליְך.
עווען גָ אר ְפ ֵר ִ
ִאיז גֶ ֶ וארן ִמיט ִקינְ ֶדערִ .מיר
עו ְ
אל ְפן גֶ ָ
עה ְ
גֶ ָ
קּומען צֹום
אר ֶ אר ְפט ָפ ְ
עד ְ
גֶ ַ ִדי ְּב ִרית ָהאט עטן
עּב ְ
עווען אּון גֶ ֶ
אּבן ַא ַסאְך ִמ ְת ַּפ ֵּלל גֶ ֶ
ָה ְ
ְך-הּנִ ּמֹול ִאיז
אטע פּון ֶדעם ַר ַ
גְ ַד ְליָ 'ֶ .דער ַט ֶ ער ְש ְׁטן ַאז ַמיין ְׁש ָוואגֶ ער אּון
אֹויּב ְ
ֶ ַּביים
לֹויטן'
ְ אּומאן אֹויף רֹאׁש ַה ָׁשנָ ה.
ַ עווען ִאין
גֶ ֶ זֹוכה זַ יין צּו זֶ ַרע-
אלן ׁשֹוין ֶ
ועס ֶטער זָ ְ
ְׁש ֶו ְ
צּוריק
אר ְפט זַ יין ִ
עד ְ
ְּפ ַלאן ָהאט ֶער ׁשֹוין גֶ ַ ערן ְפ ֶלעגְ ן ְׁש ֶטענְ ִדיג
ל-קּיָ ָמאַ .מיינֶ ע ֶע ְל ֶט ְ
ֶׁש ַ
יעה.
יטאג ,גֶ ענּוג ַצייט ַפאר ִדי ְׁש ִק ָ
אכ ִמ ָ
נָ ְ ער ְׁש ֶטער זָ אל זֵ יי
אֹויּב ְ
ֶ ִמ ְת ַּפ ֵּלל זַ יין ַאז ֶדער
וארן
עו ְ
עׁש ַּפאנְ ט גֶ ָ
ִקינְ ד אּון ַקייט זֶ ענֶ ען ֵאיינְ גֶ ְ יׁשט
אּבן נִ ְ
ת-חּנָ ם ַווייל זֵ יי ָה ְ
ִ ֶׁשענְ ֶקען ַא ַמ ְּתנַ
ייסן ְּת ִפּלֹות ַאז ֶדער ֶוועג צּום
צּו ַאיינְ ַר ְ ִדי ּכֹוחֹות צּו ָאנְ ֶווענְ ְדן ְסגּולֹות אּון ְּפ ֻעּלֹות
2
יכע ָאנְ גֶ עצֹויגֶ ענֶ ע ָׁש ֶָע ֶה'ן,
ֶענְ ְד ִליְך ,נָ אְך ֶע ְט ִל ֶ אל ְטן ַּביים
יׁשט ָא ְּפ ַה ְ
עלד זָ אל זִ יְך נִ ְ
לּופ ְט ֶפ ְ
ְ
עהֹויּבן ִאין ַא
ְ ָהאט זִ יְך ֶדער ְפ ִליגֶ ער גֶ אפיקַּ .ביים ִצּיּון זֶ ענֶ ען
גְ ֶרענִ יץ ָא ֶדער ִאין ְט ַר ִ
ַמזָ ְל ִ'דיגֶ ע ָׁש ָעה. עסן
עלייטִ ,מ ְׁש ָּפ ָחה אּון ֲח ֵב ִרים גֶ עזֶ ְ
ִאינְ גֶ ַ
אּבן ִדי ֶעזְ ַרת נָ ִׁשים גֶ עזֶ ען
ער ֵהיים ָה ְ
ִאינְ ֶד ְ קּומען
אטע זָ אל ָאנְ ֶ
אוונְ ט ַאז ֶדער ַט ֶ
עד ְ
אּון גֶ ַ
אראֹויס ָאן ַקיין
רּוקט זִ יְך ָפ ְ
ְ ַאז ֶדער זֵ ייגֶ ער ְּב ָׁשלֹום צּום ְּב ִרית.
אטע
ַר ֲח ָמנּות אּון ְּב ֶד ֶרְך ַה ֶּט ַבע ֶוועט ֶדער ַט ֶ ֶענְ ְד ִליְך ,נָ אְך ַאן ָאנְ גֶ עצֹויגֶ ענֶ ע ַרייזֶ ע ָהאט
רּוׁש ַליִ ם ִאין ַצייט
קּומען ַקיין יְ ָ
יׁשט ָאנְ ֶ
ׁשֹוין נִ ְ עלד ּפּונְ ְקט ִאין
לּופ ְט ֶפ ְ
ייכט ֶדעם ְ
ערגְ ַר ְ
ֶמען ֶד ְ
עקּומען
ֶ אֹויפגֶ
ְ יעה .זֵ יי זֶ ענֶ ען
ַפאר ֶדער ְׁש ִק ָ אֹויפ ְׁש ֵטייגְ ןָ .א ֶּבער ָדא ִאיז
ְ ַצייט צּו ֶקענֶ ען
רֹויס ְט ָראגְ ן ֶדעם ְּב ִרית ִאין
ִמיט ַא ְּפ ַלאן צּו ַא ְ יעה; ֶדער ְפ ִליגֶ ער
יׁשע ְמנִ ָ
עקּומען ַא ְפ ִר ֶ
ֶ ארגֶ
ָפ ְ
עווען.
מֹוהל ָהאט ַמ ְס ִּכים גֶ ֶ
ֵ עלדֶ .דער
לּופ ְט ֶפ ְ
ְ יכע
וארן אֹויף ֶע ְט ִל ֶ
עו ְ
טּוּפט גֶ ָ
עׁש ְִאיז ָא ְּפגֶ ְ
עלט
אׁש ֶט ְ
ֶמען ָהאט ַּב ְ
ַפאר ֶטענְ ֶדער ַא
ִמ ְׁש ָּפ ָחה ַא ֶלע
יטגְ ִל ֶידער אּון ִדי
ִמ ְ
ִמיט ארין
עט ִ
ימ ֶפ ָ
ִק ְ
אמע זֶ ענֶ ען
ַמיין ַמ ֶ
ַא ִמיט ארן
עפ ְ
גֶ ָ
ַקאר.
ָהאט 6:15
ְפ ִליגֶ ער ֶדער
יעהַ .מיין
עווען ִדי ְׁש ִק ָ
עלאנְ ֶדעט; ִ 6:45איז גֶ ֶ
גֶ ַ ָׁש ָעה!
עלאזְ ט זַ יינֶ ע ֶרענְ ְצ ֶלעך
ערגֶ ָ
יּב ְ
ְׁש ָוואגֶ ער ָהאט ִא ֶ טֹויׁשן ְּת ִפּלֹות.
ְ אר ְפט
עד ְ
ַא ִצינְ ד ָהאט ֶמען גֶ ַ
אפן צּום
על ְ
יטן אּון ֶער ִאיז גֶ ָ
ִמיט ֵאיינֶ עם צּו ִה ְ עהֹויּבן צּו ִמ ְת ַּפ ֵּלל זַ יין ַאז ֶדער
ְ ֶמען ָהאט ָאנְ גֶ
ארט וואּו ַא ֶלעס ִאיז
יּבל ִאין ֶע ְיר ָּפ ְ
ַח ַּב"ד ְׁש ִט ְ ייטנְ ס ָאן ַקיין
אצ ְייּבן ַּב ַ
ְפ ִליגֶ ער זָ אל זִ יְך ֵה ְ
עווען גְ ֵרייט צּום ְּב ִרית.
ׁשֹוין גֶ ֶ ייער
ערּוקט זֵ ֶ
ְ אלטֶ .דער זֵ ייגֶ ער ָהאט זִ יְך גֶ
ָא ְּפ ַה ְ
אׁש ַטאנֶ ען פּון ַא ִקּבּוץ ּגָ ֻלּיֹות
ֶדער ִמנְ יָ ן ִאיז ַּב ְ יצט אֹויף
עליך ֶווען ַמיין ְׁש ָוואגֶ ער זִ ְ
אמ ִ
ַּפ ֶ
ויׁשעְ ,ס ַפ ְר ִדיםָּ ,ברּוְך
יט ִו ֶ
פּון ַח ַּב ְד ְ'צ ֶקערִ ,ל ְ קּומען ִדי ְּב ִרית
אר ֶ ארף ָפ ְ
יל ֶקעסַ .היינְ ט ַד ְ
ְׁש ִּפ ְ
ַה ֵׁשם ַא ֶלעס ֵפיינֶ ע ִא ְידן... וייטנְ ס.
ער ַו ְ
פּון זַ יין ִקינְ ד אּון ֶער ִאיז ָדא פּונְ ֶד ְ
עדער
הֹויּבענֶ ע ִׂש ְמ ָחה ,יֶ ֶ
ער ֶ עווען ַא ֶד ְ
ְס ִ'איז גֶ ֶ גּוטע ִסּבֹות ַאז ֶער ָהאט
ָּברּוְך ַה ֵׁשם נָ אר אֹויף ֶ
יׁשט
אּבן זִ יְך נִ ְ
ערןִ .מיר ָה ְ
אסן ְט ֶר ְ
ָהאט גֶ עגָ ְ עווען צּו זַ יין ַּביים ֶר ִּבי'ן אֹויף רֹאׁש
זֹוכה גֶ ֶ
ֶ
יׁשט ַקיין ָחלֹום,
ייּבן ַאז ְס ִ'איז נִ ְ
עקענְ ט גְ ֵל ְ
גֶ ֶ אסט ַפאר
אר ַּפ ְ
יׁשט ַפ ְ
ואלט נִ ְ
ַה ָׁשנָ הָ ,וואס ֶער ָו ְ
עווען ַּביים ְּב ִרית פּון זַ יין
ַמיין ְׁש ָוואגֶ ער ִאיז גֶ ֶ אלד.
ַקיין גָ ְ
ֵאייגְ ן ִקינְ ד.
3
ַּביי ֶר ִּבי נָתָ נְ'ס נְסִ יעוֹת #52 אונטערוועגנס
צו רבי יהושע". אין קורצן פון פריער:
רבי נתן האט זיך איינגעקוקט אינעם צעטל און מיר האבן אריינגעטראטן אין יאר תקס"ו – דער
זיך געוואלט איינחזר'ן די שמות כדי ער זאל דאס פערדער יאר פון רבי נתנ'ס התקרבות.
אויך קענען נוצן אחר פטירתו ,אבער ס'איז אים דער רבי שטעלט אויס א פערזענליכע סדר עבודה
נישט געגאנגען .דער רבי ,דערזענדיג ווי רבי נתן פאר די חסידים .דער רבי אנטפלעקט פאר רבי
פרובירט צו איינקריצן ביי זיך דעם צעטל ,האט נתן דעם ספר הנשרף .דער ספר המידות ווערט
זיך אנגערופן" ,פאר דיר פעלט דאס אויס "...אין פארטיג.
אנדערע ווערטער ,רבי נתן וועט זוכה זיין צו
אצינד ליינט ווייטער:
קענען קומען צו רבי'ן אן צו וויסן די שמות! (ווי
דער רבי איז מזכה רבי נתן מיט מצוות...
דערציילט פון רבי לוי יצחק בענדער ז"ל)
עס איז אנגעקומען צום רבי'ן א ידיעה אז זיין
שפעטער האט דער רבי דערציילט אז רבי יהושע
חשוב'ער תלמיד רבי יהושע פון זשירין איז
איז טאקע געקומען צו אים פאר א טובה.
ליידער זייער נישט געזונט .דער רבי האט געזען
אויך בנוגע דאס איבערשרייבן דעם ספר הנשרף,
ברוח הקודש אז ער האלט שוין ביים פארלאזן
האט דער רבי געזאגט צו רבי נתן אז ער איז
דער וועלט .נאך פסח האט דער רבי געשיקט רבי
אים מזכה מיט א גרויסע מצוה מיט'ן געבן דעם
נתן צו רבי יהושע מיט א צעטל אויף וואס עס
פליכט.
איז געווען אנגעצייכנט שמות וואס דער חולה
דער רבי האט זיך אויסגעדרוקט צו רבי נתן" :דיין זאל אינזין האבן אויפ'ן קראנקן בעט .דערצו
ספר האט שוין אויפגעטון אויף דער וועלט( ".די האט דער רבי געהייסן איבערגעבן פאר רבי
בלעטער תורות וואס רבי נתן האט צאמגענומען יהושע אז ער זאל יעדן טאג טראכטן פון רבי'ן,
אין א קונטרס) אזוי וועט ער זוכה זיין אז גלייך נאך זיין פטירה
דער רבי האט דעמאלט מיטגעטיילט אז ער האט זאל ער קענען קומען צו אים און ער וועט אים
געהייסן פאר צוויי פון זיינע געהויבענע תלמידים א טובה טון.
פון דאשיב :רבי יודל ז"ל און רבי שמואל אייזיק דער רבי האט געזאגט צו רבי נתן" ,איך בין דיר
ז"ל ,צו פארן פון שטאט צו שטאט לענגאויס מזכה מיט א מצוה מיט דעם וואס איך שיק דיר
4
אונטערוועגנס
צום הייליגן קדושת לוי זצ"ל און זיי זאלן בעטן ביי אוקריינע אויף אן אופן אז קיינער זאל נישט וויסן
אים א נדבה פאר הכנסת כלה. דערפון .דער רבי האט זיי מיטגעגעבן בלעטער פון
די צוויי שלוחים האבן זיך ארויסגעלאזט אין וועג, דעם ספר הנשרף צו פארליינען אביסל דערפון אין
אבער למעשה האבן זיי נישט זוכה געווען צו ענדיגן יעדן ארט וואו זיי קומען אן.
זייער שליחות בשלימות .ביי יעדן טריט און שריט אזוי אויך האט ער זיי געהייסן נעמען חלקים פון
איז זיי אונטערגעקומען אן א שיעור מניעות .עס זיינע כתבים ,אזעלכע וואס אנטהאלטן תורות
האט זיי כסדר געפעלט געלט פאר שפעזן .ווען זיי וואס ער האט געזאגט ברבים (וואס איז שפעטער
האבן אנגעקלאפט אין טירן פאר נדבות האט מען זיי געדרוקט געווארן אין ספר ליקוטי מהר"ן) און זיי
פארשיקט מיט בזיונות זאגנדיג ,אז זיי זענען געזונט זאלן איבערלאזן עטליכע בלעטער אין יעדן שטעטל.
און שטארק צו גיין אליין ארבעטן און זיך פארדינען די שליחות האט דער רבי געשיקט בכוונה צו קענען
דאס געלט .אינצווישן האט מען זיי עטליכע מאל מקרב זיין די גאולה שלימה.
חושד געווען אלס גנבים.
דער רבי האט זיי שטארק אנגעזאגט אויסצופירן די
רבי נתן האט געזאגט אז אויב דער רבי וואלט שליחות ווייל דאס לעבן פון זיין קינד איז געוואנדן
אים געשיקט פאר דעם שליחות ,וואלט ער דאס אין דעם .רעדנדיג מיט רבי נתן ,האט דער רבי
אויסגעפירט ביז'ן סוף. אים שטארק געבעטן אז ער זאל מתפלל זיין פאר'ן
למעשה ווען זיי האבן זיך אומגעקערט צום רבי'ן, געזונט פון זיין הייליגער איין יעריגער קינד ,שלמה
האט ער זיי אויפגענומען מיט גרויס פרייד זאגנדיג, אפרים ,זאגנדיג" :ווען איך האב איבערגעגעבן
"ברוך השם אז איך זע ענק דא צוריק .איך האב דעם ספר צו פארליינען אין יעדן שטאט ,האט איך
געמיינט אז איך וועל ענק שוין נישט זען צוליב געוואוסט אז די מקטריגים וועלן זיך שטארקן און
די גרויסע שוועריגקייטן וואס דער בעל-דבר האט זיך נעמען איבער דעם קינד .דערפאר ,ווען איך
אונטערגעשטעלט צו פארהאלטן פון אויספירן דעם האב איבערגעגעבן דעם ספר האט איך געבעטן
שליחות צו דערנענטערן די גאולה". פון די שלוחים צו דאווענען און איינרייסן פאר זיין
אין א צווייטע גירסה ווערט געברענגט אז דער רבי לעבן".
האט געזאגט" :געלויבט איז דער אויבערשטער אז ליידער איז טאקע געשען וואס דער רבי האט אזוי
איך האב געשיקט רבי יודל און רבי שמואל אייזיק. מורא געהאט ,גלייך נאכדעם וואס די שלוחים האבן
אויב וואלט איך געשיקט רבי נתן ,וואלט ער זיך זיך ארויסגעלאזט אין וועג ,איז דאס קליין קינד
קיינמאל נישט צוריקגעקערט "...רבי נתן וואלט קראנק געווארן אויף טובערקולאז (אן אנשטעקיגע
אזוי געקאכט מיט דעם שליחות ,אז ער וואלט זיך קרענק אוף די לונגען ה"י).
נישט געקענט איינהאלטן און וואלט געגאגנען ביז אזוי ווי זיי האבן זיך געגרייט ארומצופארן אין די
מסירת נפש ממש. שטעט און שטעטלעך לענגאויס אוקריינע ,האט
פארזעצונג קומט אי"ה דער רבי זיי געהייסן אריינפארן קיין בארדיטשוב
5
די וואונדערליכע לעבנס געשיכטע פון הרה"ח רבי יחיאל מעכיל דארפמאן זצ"ל
++פ+לא++מען אוי+פן
+קא+ל+טן איי+ז
קאפיטל 7
אין קורצן פון פריער:
ציגל פאר לאנגע קילאמעטער אין די פראסטיגע
וועטערס ,בעת ר' מעכל האט זיך געדרייט אין זיין הרה"ח ר' מעכל דארפמאן וואקסט אויף אין א
פעקטערי נישט דארפנדיג זיין אויסגעשטעלט צו רעכט חסידישע שטוב אין טשעמראוויטש וואס
די דרויסנדיגע קעלטן .אויך עסן האט ער געהאט איז אין רוסלאנד .ער ווערט ל"ע פאר'יתומ'ט אלס
גענוג ,נישט אז ער איז סערווירט געווארן ווי אין א קליין קינד .זיין טאטע ,ר' יהושע דוד איז פון די
פינף שטערנדיגע האטעל אבער ברויט און אביסל בני חשובים אין שטאט .ער געבט זיך אפ מיט די
ירקות צו דער זעט האט אים נישט געפעלט. קינדער און לערנט מיט זיי תורה און יראת שמים.
ער נעמט מיט דעם קליינעם מעכל צו דער שחיטה
פארווארפן ווייט פון א אידישע ישוב ,האט ר' מעכל
און צייגט אים אלעס ארום דעם ענין .ער לערנט
קיינמאל נישט פארגעסן פון קיום תורה ומצוות.
אים אויס די הלכות פון שחיטה .אלס בחור מוז
ער האט געדאוונט און געלערנט ווי ער וואלט זיך
מעכל אנטלויפן פון די רוסן צו לערנען אין ישיבה.
געפונען ביי זיך אין ספרים שטוב .אויב מען האט
איין טאג באקומט מעכל א בריוו פון טאט'ן אז די
געדארפט זיין פינף אזייגער פארטאגס ביי דער
קאמוניסטן לייגן א בייז אויג אויף אים .מעכל איז
ארבעט איז ער שוין אויפגעשטאנען פיר אזייגער צו
נאכנישט געווען קיין ברסלב'ער אבער ער פארט
קענען אניאגן צו לייגן תפילין און דאווענען שחרית.
קיין אומאן צו מתפלל זיין ביים רבי'ן .פיר שעה
עס איז נישט אריבער קיין טאג וואס ר' מעכל האט
וויינט ער זיך אויס פאר זיין טאט'ן .דער טאטע איז
נישט געוויינט און זיך געבעטן צום באשעפער אז
טאקע ניצול געווארן פון די רשעים און מעכל איז
ער זאל נישט פארלירן זיין אמונה .טאג איין טאג
שוין געבליבן אין אומאן אלס פייערדיגער חסיד .ר'
אויס האט ער מתפלל געווען אז דער אויבערשטער
מעכל ווערט פארשיקט קיין סיביר.
זאל אים ארויסנעמען פונעם גלות גאר גיך און ביז
דערווייל זאל ער קענען ביישטיין זיינע נסיונות. אצינד ליינט ווייטער:
איינער פון זיינע גרעסטע שוועריגקייטן אין דעם אין סיביר וואו מענטשן זענען אויסגעגאנגען פון
פארווארפן ארט איז געווען ,אז ער האט געדארפט ביטערע קעלט און פיינפולע הונגער באגלייט דורך
וואוינען אויסגעמישט מיט די ערגסטע באנדיטן אנשטעקיגע קרענקן און יסורים ,איז ר' מעכל געווען
וואס די וועלט האט שוין אמאל געזען .צווישן די פון די געציילטע וואס האבן זיך אויפגעהאלטן
ארעסטאנטן זענען געווען פון די סארט פערשוינען דארט און נישט קיין שלעכטע אומשטענדן.
וואס ווען מען זעט זיי אין גאס לויפט מען אריבער אנדערע ארעסטאנטן האבן געדארפט האקן
צום אנדערן עק וועלט אויס פחד און שרעק ,אבער ריזיגע ביימער און שלעפן שווערע קלעצער און
6
++פ+לא++מען אוי+פן
האט געטון מיט עשו ,ער האט אין סיביר האט מען געדארפט וואוינען מיט זיי טיר
זיי באגאסן מיט מתנות .יעדעס ביי טיר און לעבן האנט ביי האנט.
מאל וואס ער פלעגט באקומען נאר צו שטיין אין זייערע ד' אמות האט געווארפן א
א פעקל פון אינדערהיים האט ער זיך געזעצט פחד ווער רעדט נאך זיך צו פארטשעפען מיט זיי .די
נעבן די הויפטן פון די רוצחים און זיך געטיילט גזלנים און רוצחים האבן געקענט טון וואס זיי האבן
מיט זיין סעודה ווי אלטער גוטע פריינט .דאס איז געוואלט און עס זאל קיינעם נישט אינטערעסירן
געווען ביי די באנדיטן א חידוש ווייל אין סיביר אז עס איז דא איין מענטש ווייניגער אין דארף.
האט קיינער נישט אוועקגעגעבן פון זיין אייגנטום די באנדיטן האבן ניטאמאל געדארפט אפגעבן דין
מיט'ן אייגענעם ווילן נאר געצווינגענערהייט -אין וחשבון פאר די אינסטאנטן אויף זייער מיאוס'ע
אנדערע ווערטער ,דורך גניבה וגזילה באגלייט מיט מעשים .זיי האבן געקענט ערלעדיגן מענטשן אן
רציחה ...ווען די אנדערע פארברעכער האבן געזען קיין בלינק מיט די אויגן ה"י.
אז דער מעכל איז א פריינט מיט די הויפטן פון ר' מעכל האט געוואוסט אז ער מוז טון זיין השתדלות
זייער גרופע ,האבן זיי זיך נישט דערוואגט זיך צו פאר די מצוה פון ונשמרתם מאוד .שטערקער ווי זיי
פארטשעפען מיט אים .אזוי האט ר' מעכל מיט זיין איז ער זיכער נישט און וואוינען מיט זיי איז ממש
פקחות איבערגעלעבט דעם גלות בשלום. סכנות נפשות .ר' מעכל האט געטון וואס יעקב אבינו
7
++פ+לא++מען אוי+פן
+קא+ל+טן אייז
ווערטער'!" האט ער געענדיגט זיין די ארעסטאנטן אין סיביר האבן ליידער ביטער
טרויעריגע געשיכטע. געליטן פון די פייניגונגען וואס די קאמוניסטן האבן
~~~ ארויפגעלייגט אויף זיי .מען האט זיי געצאפט דאס
בלוט אן אויפהער ,יעדער פאר זיך האט געליטן
ר' מעכל איז געווען א פיינער אויפזעער אין דעם
פון זיין גלות .מענטשן זענען דארט ארומגעגאנגען
פאבריק .אנדערש ווי די אנדערע אויפזעערס
אן קיין קאפ .מען איז געווען אין טיפן עצבות און
אין סיביר און בכלל אין רוסלאנד ,האט ער זייער
געליטן אויף די נערוון.
גוט באהאנדלט זיינע ארבעטער און זיי האבן אים
טאקע זייער געשעצט פאר דעם .ער האט חס ושלום ר' מעכל פלעגט דערמאנען איינער וואס פלעגט
קיינמאל נישט געפייניגט זיינע אונטערטאנען .מיט טאג און נאכט זיך אונטערמורמלען צו זיך" :צוויי
חכמה האט ער געהאט דעם ריכטיגן צוגאנג ווי צו ווערטער "...איינמאל האט ר' מעכל פארפירט א
אנפירן די ארבעט אין פאבריק אז די ארבעטערס שמועס מיט אים און אים אויסגעפרעגט איבער די
זאלן זיך נישט פוילן אבער אויך נישט ווערן 'צוויי ווערטער'.
אונטערדרוקט. יענער האט מיטגעטיילט זיין געשיכטע" :אלס
אויך די קאמוניסטן זענען צופרידן געווען פון די גוטע הויכגעשעצטער פראפעסאר אינעם פעלד פון חינוך
ארבעט וואס ר' מעכל האט ארויסגעגעבן .די אלע בין איך געווען א מכובד'יגער מענטש וועמען מען
גלאז פאפיר האט מען ארויסגעשיקט צו די רעגירונג האט ארויפגעקוקט און זיך שואל-עצה געווען.
וואס האבן זיך זייער גענויטיגט דערין פאר זייערע איינמאל איז געקומען אין שטאט א גאסט פון די
בוי פראיעקטן איבערן לאנד( .גלאז פאפיר ווערט שישקעס פון די קאמוניסטן .דער רעגירונג האט
גענוצט צו אפקראצן ווענט איידער מען קאלעכט). אויסגעהאנגען צעטלעך צום פארברייטערונג פונעם
קבלת-פנים וואו מען וועט אויפנעמען דעם חשוב'ן
זיין הויכע פאזיציע האט ר' מעכל אויסגענוצט
גאסט מיט כבוד און עהרע .איך האב געוואוסט
ארויסצוהעלפן א איד .אויב האט ער געהאט אביסל
אז יענער איז א גרויסער רוצח און איך האב
מער עסן האט ער זיך געטיילט מיט א צווייטן .ער האט
נישט געקענט צוקוקן ווי מען טיילט אזא גרויסע
פראבירט אריינצובלאזן א חיות אין די פארלאשענע,
פארציע כבוד פאר אזא נידערטרעכטיגער אכזר.
פארפייניגטע אידן מיט חיזוק און ווארימע ווערטער,
ביינאכט ,פארשטעלט אין די טונקלקייט האב איך
אז מען זאל זיך נישט מיואש ווערן נאר האפן און
זיך דערנענטערט צו די פלאקאטן און צוגעשריבן
בעטן אויף ישועת השם.
צוויי ווערטער וואס האט פארשעמט דעם גאסט.
יעדן שבת און יום טוב האט ר' מעכל געפראוועט
פארשטייט זיך אין קאמוניסטישע רוסלאנד לאזט
וויפיל ער האט נאר געקענט אין יענע ביטערע
מען נישט ארויסזאגן קיין מיינונג אפילו וואס איז
אומשטענדן .דער אויבערשטער האט אים געהאלפן
אומשעדליך אבער ווער רעדט נאך פון אזא מיינונג
אז ער האט נישט געדארפט מחלל שבת זיין ביי דער
וואס קען אונטערברענגען די גאנצע מדינה .מען האט
ארבעט .ער איז געווען דער אויפזעער ,דעריבער
חוקר ודורש געווען אלע איינוואוינער ביז מען האט
האט ער געקענט זיך ארויסדרייען פון טון א מלאכה.
מיר געפאקט .און דא שטיי איך יעצט ,וועגן די 'צוויי
8
++פ+לא++מען אוי+פן
+קא+ל+טן אייז
טראגעדיעס וואס עס קומען פאר יעדן אינדערפרי און אויפדערנאכט האבן אלע
אויף זיין פאלק .עס איז געווען ארעסטאנטן געדארפט זיך צאמקומען ביי א
דארט ברייט געשריבן ווי די נאציס געוויסע פונקט וואו מען האט זיי איבערגעציילט
ימ"ש האבן אויסגע'הרג'ט גאנצע שטעט און קהילות צו מאכן זיכער אז קיינער איז נישט אנטלאפן פון
וואס האט אים אויפגעטרייסלט ביז צו די טיפעניש דעם שרעקליכן ארט .אויב איינער איז געשטארבן,
פון זיין נשמה. וואס איז געווען א טאג-טעגליכע ערשיינונג ,האט
ר' מעכל פלעגט דערציילן" :איך בין געווען אזוי מען געדארפט ציילן זיין קערפער ה"י און דערנאך
צורודערט פון דעם אז איך האב מיך נישט געקענט אפשיקן צום באגרעבעניש( .און דארט פון דער
קאנצענטרירן מיין קאפ". ווייט האט די משפחה געווארט און געהאפט אז
זייער געליבטער זאל זיך
א גאנצן טאג האט ר'
אומקערן צוריק אהיים)...
מעכל זיך ארומגעדרייט
און פארטראכט שאקירנדע
פארדאגה'ט .ער האט זיך
זייער געזארגט אויף זיין
נייעס
טאטע און משפחה .ווער די קאמוניסטן פלעגן
ווייסט וואס ס'טוט זיך קאנטראלירן די נייעס
מיט זיי היינט צוטאגס? בלעטער .נאר דאס וואס
ווי אזוי האלטן זיי אויס זיי האבן געוואלט אז דער
די צרות ,אויב זיי לעבן המון עם זאל הערן און
נאך בכלל? די שווערע מחשבות האבן אים נישט וויסן ,נאר דאס האבן זיי געמאלדן .די נייעס איבער
געגעבן קיין מנוחה. דער צווייטער וועלט מלחמה און אירע ביטערע
שלאכטן האבן זיי אויך דערציילט אבער נאר די
שפעטער ,ווען אלע ארעסטאנטן האבן זיך געדארפט
מפלות פון די דייטשן ,זייערע אייגענע מפלות האבן
צאמקומען פאר א ציילונג איז ער פשוט נישט
זיי פארהוילן .אויך די נייעס איבער דאס אומגליק פון
אנגעקומען .זיין מח איז בכלל נישט געווען אויפן
כלל ישראל ,האבן זיי ברייט געשילדערט.
קאפ צו טראכטן און וויסן וואס ער האט צו טון.
פאר די ארעסטאנטן האט מען נישט ערלויבט צו
פאר אזא פארלעצוננג האט מען געקענט באצאלן
האלטן צייטונגען ,אבער עס איז יא געווען א נייעס
מיט א קויל אין קאפ .מען פלעגט ארויסשיקן הונטן
ווינקל ,וואו די די קאמוניסטן האבן אויסגעהאנגען
צו זוכן דעם ארעסטאנט און אים הרג'ענען אן קיין
נייעס בלעטער .די ארעסטאנטן פלעגן זיך דארט
משפט .אז ער איז נישט אנגעקומען מיינט דאס אז
איינזאמלען צו ליינען וואס ס'טוט זיך אויף דער
ער איז אן אנטלאפענער און אזא איינער קען א
וועלט.
וועכטער הרג'ענען אן קיין שום קלער ה"י.
איין טאג האט ר' מעכל געליינט די שוידערליכע
ר' מעכל איז געווען אין זיין צימער ,ווען ער
9
++פ+לא++מען אוי+פן
+קא+ל+טן אייז
אנגעזענער מענטש וועמען מען האט פלוצלונג געהערט בילן פון הונט און
קען געטרויען .דער נאטשאלניק שרעקליכע קולות .ער גיבט זיך א כאפ אויף פון
האט אים צוגעטיילט א נייע פאסטן, זיינע ווייטאגליכע מחשבות און האט זיך שנעל
אפשר נאך א בעסערע ווי דאס פריערדיגע .ער אריאנטירט.
האט באקומען דעם חשוב'ן פאסטן צו זיין דער "וואו ביזטו געווען ביים ציילונג?" האבן די
אויפזעער פון א קליידער פאבריק. וועכטערס געקוויטשעט.
ר' מעכל האט געהאט אונטער זיין אויפזיכט "וואס הייסט וואו? איך בין געווען דארט גאנצע
טויזנטער ארבעטערס ,וועמען ער האט געטריי צייט".
באהאנדלט אנדערש ווי די הארטע רוסן .זיינע
"דו זאגסט ליגנט ,ביזט נישט דארט געווען!" האבן
ארבעטערס האבן אים זייער געשעצט פאר דעם.
זיי ווייטער געשריגן.
זיי זענען געווען צוגעוואוינט ווי מען פייניגט
דער אמת איז ,אז ער איז טאקע נישט דארט געווען,
זיי ביי דער ארבעט ,און דא פלוצלונג האבן זיי
נאר ערגעץ אנדערש ,דארט ווייט אוועק וואו זיין
באקומען א נייער אויפזעער וואס רעדט שיין צו זיי
קאפ איז געווען ,צווישן אחינו בני ישראל"...
אנשטאט קוויטשען .קיינער טרייבט ,נישט קיינער
יאגט נישט .רואיג און געלאסן האט מען געטון די ר' מעכל האט אריינגעכאפט נאך אפאר קולות און
ארבעט ווי עס דארף צו זיין. קללות און די וועכטערס האבן אים אפגעלאזט.
דאס איז געווען ממש א נס .זיי וואלטן אים
א גאסט אין שטעטל... גרינגערהייט געקענט אוועקלייגן.
הרה"ח ר' יצחק געלבאך ז"ל איז ליידער אויך ~~~
געווען פארווארפן אין סיביר פאר לאנגע יארן. נאך א פולע יאר וואס ר' מעכל האט געפירט דעם
אבער אנדערש ווי ר' מעכל ,האט ער ליידער פאבריק מיט הצלחה ,האבן שוין די רוסן געהאט
געדארפט ארבעטן ביטער שווער אין קעלט און אין גענוג גלאז פאפיר צום באניץ און זיי האבן זיך
הונגער .ר' יצחק איז ליידער געווען אין א שווערע מער נישט גענויטיגט צו האלטן דעם פאבריק אפן.
מצב .די איינציגסטע זאך וואס ער האט געקענט איין טאג האט ר' מעכל באקומען א מעלדונג אז
טראכטן איז געווען אז ער זאל זוכה זיין קומען אין די נאנטע טעג וועט זיין פאבריק געשלאסן
צו קבר ישראל .יעדן טאג האט ער זיך גערישט ווערן.
אז ס'איז זיין לעצטן טאג .זיין גאנצע דאגה איז
די ערשטע מינוט האט ר' מעכל זיך דערשראקן
געווען אז ער זאל חס ושלום נישט פארוואגלט
פון די בשורה .ווער ווייסט צו מען וועט אים נישט
ווערן אין א גוי'שן בית הקברות אדער חס ושלום
געבן ביטער שווערע ארבעט צו הארעווען ביז זיינע
ווערן באערדיגט אין די קאלטע אייז.
לעצטע ביסל כוחות? ער האט זיך אבער ווייטער
איין טאג ,גייענדיג אין גאס ,איז ר' מעכל פארזיכערט און אויבערשטן ,וועלכער האט אים
איבערראשט געווארן צו באגעגען זיין נאנטער ווייטער געהיטן און באגלייט אויף טריט און שריט.
ידיד ,ר' יצחק געלבאך ,פון רבינ'ס לייט ,מיט
ר' מעכל האט שוין דאן זיך געשאפט א נאמען אלס
10
++פ+לא++מען אוי+פן
+קא+ל+טן אייז
רוסלאנד. וועמען ער האט פארברענגט אין אומאן .די צוויי
נאטירליך ,וואלט ר' מעכל אויך ידידים האבן זיך זייער געפרייט איינער מיט'ן צווייטן.
געדארפט זיך ציילן צווישן די גליקליכע וועלכע ר' מעכל גיבט נאר איין קוק אויף ר' יצחק ,און
ווערן אויסגעלייזט ,אבער די סדומ'ער געזעצן האט ס'ווערט אים נישט גוט אויפ'ן הארצן .ר' יצחק'ס
געלויטעט אז אויב האלט איינער אן א פאסטן וואס די אויסגעמאגערטע קערפער איז געווען באקליידעט
רעגירונג דארף האבן זיין ארבעט ,דאן קען מען אים מיט אפגעריסנע שמאטעס און לאטעס .זיינע פיס
אפהאלטן פון ארויסגיין אויף דער פריי. זענען געווען בארוועס ,ארומגעבינדן מיט אפאר
די גוטע פאסטן וואס האט דערהאלטן ר' מעכל ביים שמאטעס אנשטאט שיך! און אזוי איז ער נעבעך
לעבן אין די ביטערע טעג ,האט אים דא אפגעהאלטן געגאנגען אין די פראסטיגע וועטערס איבער די
פון ווערן באפרייט. קאלטע שניי.
ווען זיין פרוי אינדערהיים האט געהערט אז איר מאן ר' מעכל האט נישט געטראכט קיין צוויי ,נאר
קען נאכאלץ נישט ארויסגיין פריי ,איז זי אריבער צו גלייך געטון צו דער זאך .ער האט אים געפירט צו
אן אדוואקאט צו זען אויב ער קען עפעס טון פאר די קליידער פאבריק וואו ער איז געווען אויפזעער.
זייער וועגן. פארשטייט זיך אז ער האט אים נישט געקענט געבן
א זעקל וועש אין האנט ,ווייל דאן וואלט מען אים
"וואס גיבסטו מיר ",האט דער אדוואקאט געפרעגט.
געכאפט .ער האט אריינגעפירט רבי יצחק אין א
ער האט געמיינט ביזנעס...
זייטיגן צימער און דארט האט ער אים אויסשטאפירט
"אונזער הויז ",האט די פרוי געענטפטער.
פון קאפ ביז פוס ,און אויך א נייע פאר שיך.
דער אדוואקאט האט זיך אריינגעלייגט אין דעם
ר' יצחק איז ארויס א נייער מענטש אן דעם וואס
קעיס און ער האט מצליח געווען צו ערלעדיגן א
די טויער וועכטערס זאלן כאפן אז ער האט גענומען
באפרייאונג פאר ר' מעכל.
פון די מאמע-רוסלאנד דאס וואס מען האט פון אים
ר' מעכל פלעגט שטענדיג מתפלל זיין אז די גוטע צוגענומען...
בשורה פון זיין באפרייאונג זאל קומען אום שבת
וואס איז פאסיג פאר אן עונג-שבת און טאקע אזוי אויפ'ן וועג ארויס!
איז געווען ,שבת קודש איז אנגעקומען די גוטע איבער זעקס יאר האט ר' מעכל געשמאכטעט ווייט
בשורה אז ער איז באפרייט .די שמחה פון ר' מעכל אוועק אונעם אייזיגן סיביר ווען ער האלט זיך שטארק
איז געווען אין -לשער ווען ער האט שוין געקענט אין דער אמונה .ענדליך איז געקומען דער טאג וואס
טראכטן פון פראווען א סעודת-הודאה. סטאלין האט איינגענומען א פגירה און מען האט
מען האט ענדליך דערגרייכט דעם גרויסן טאג וואס ארויסגעלאזט אלע פאליטישע ארעסטאנטן .די אידן
מען האט זיך ארויפגעזעצט אויפ'ן באן צו מאכן וועלכע זענען קעגן די קאמוניסטן מיט זייער אמונה
נאכאמאל דעם לאנגן מאטערדיגע רייזע אבער יעצט אינעם איינציגן באשעפער ,זענען אויך פאררעכנט
אויפ'ן פארקערטן ריכטונג .ווי אנדערש זענען געווען געווען אין דעם קאטעגאריע ,אלס פאליטישע
די געמיטער אויפ'ן צווייטן וועג .מען איז געווען פארברעכער וועלכע ווילן אונטערברענגען די מאמע
11
++פ+לא++מען אוי+פן
+קא+ל+טן אייז
דעם קבר אחים .אזוי האט מען אים גליקליך צו זיין פון די געציילטע איבערלעבער זיך
ליידער אומגעברענגט על קידוש צוריקצוקערן אהיים צו די פארבענקטע משפחה.
השם ,הי"ד.
פון זיין היימשטאט טשעמראוויטש איז ליידער
וואס קען שוין זיין ערגער?
גאנישט געבליבן .אויך אומאן איז נישט פארשוינט ר' מעכל שילדערט ווי אזוי מען האט געמיינט אז
געווארן .דאס וואס ר' מעכל האט זיך געפונען אין ערגער ווי די קאמוניסטן קען שוין נישט זיין אבער
סיביר בשעת עס זענען פארגעקומען די הריגות ווען ער איז אנגעקומען אהיים און עס האט זיך אים
האט אים געראטעוועט דאס לעבן .זיין ווייב איז אנטפלעקט דעם גרויזאמען חורבן וואס די נאציס
געווען צווישן די געציילטע איבערלעבער וועלכע ימ"ש האבן אנגעמאכט ,האט ער זיך איבערצייגט
האבן אויספיעט צו אנטלויפן פון אומאן באצייטנס אז זיי שטייגן ווייט איבער די רוסן...
און איבערלעבן דעם שרעקליכן קריג. ווי נאר די דייטשן האבן אריינמארשירט אין
בחסדי השם האט ער זיך געטראפן מיט איר און טשעמראוויטש (ר' מעכל'ס געבורט שטאט) האבן
געקענט אויפשטעלן א בית נאמן ישראל מיט זיי זיך די ערשטע זאך גענומען צו די רבנים ,ווען
ערליכע קינדער ,א זעלטענהייט אין רוסלאנד. דער חשובער טאטע ר' יהושע דוד איז צווישן זיי.
די פארשאלטענע נאציס האבן זיך גערייצט מיט
משנה מקום משנה מזל אים אז אזוי ווי ער איז א חשוב'ע פערזענליכקייט
נאכ'ן באפרייאונג האט ר' מעכל געזוכט א פלאץ וועט מען אים געבן א בעסערע באהאנדלונג אז ער
וועט זיך מעגן גראבן זיין אייגענעם קבר אנשטאט
12
++פ+לא++מען אוי+פן
+קא+ל+טן אייז
איינמאל אין וואך קיין מאסקאווע וואו ער קען זיך באזעצן אין א שטילן ארט וואו די
זיך צו טובל'ען ,אבער וואס טוט קאמוניסטן דרייען זיך נישט אונטער די פוס .פאר
מען מיט די אבעריגע זעקס טעג פון דעם האט ער זיך אויסגעוועלט דאס קליין דערפל
דער וואך? מאלאכאווקע ,דרייסיג קילאמעטער פון מאסקאווא.
ר' מעכל האט געהאט גרויס צער אז ער קען זיך דארט איז געווען גרינגער זיך צו פארשטעקן פון
נישט טובל'ען אבער דאס איז ליידער געווען דער לאקערדיגע אויגן.
מציאות אין יענע שווערע טעג .ר' מעכל האט ר' מעכל האט געדארפט טרעפן אן ארבעט וואס
פרובירט צו רופן א בעל מלאכה וואס זאל בויען וועט אים נישט צוברענגען צו חילול שבת .לאנג
א מקוה ביי אים אין שטוב פארשטעקט פון די האט ער געטראכט ביז דער אויבערשטער האט אים
קאמוניסטן ,אבער עס איז אים נישט געלונגען .דער חונן דעת געווען און צוגעשיקט א פרנסה וואו ער
ארבעטער האט אים טרוקן געמאלדן אז אפשר אויב האט געקענט געהעריג היטן שבת .ר' מעכל האט
ער וועט גראבן זעכציג מעטער אונטער דער ערד זיך אויסגעלערנט צו בינדן ביכער און זיך אנגעגעבן
קען זיין אז מען וועט טרעפן א קוואל ריינע וואסער ביי אלע פאבריקן אלץ אן עקספערט.
און דאס וועט אים קאסטן זעקס טויזענט רובל .ר' ביי די קאמוניסטן האט מען געדארפט שרייבן
מעכל האט צו דעם אויך מסכים געווען אבער צום בלעטער אויף בלעטער פון ריפארטס פון יעדע ריר
סוף האט דער פלאן נישט מצליח געווען צו קענען וואס איז פארגעקומען אין די ראיאן פון רוסלאנד.
דורכגעפירט צו ווערן. די 'מאמע' רוסלאנד האט געהאלטן א וואכזאם אויג
א סוכה אין מאלאכאווקע איז נישט געווען פון אויף אירע 'קינדער' .דערנאך האט מען גענומען די
די פשוט'ע זאכן .צווישן די צוויי הונדערט אידן אלע הויפנס בלעטער און זיי איינבינדן אין ביכער,
וועלכע האבן געוואוינט אין דארף זענען געווען אנגעצייכנט מיט פונקטליכע דאטומ'ס .פאר דעם
נאר צוויי סוכות ,איינס פון רב און דאס צווייטע פון ארבעט האט מען געדארפט האבן א בינדער ,און ר'
ר' מעכל .די צוויי האבן זיך נישט דערשראקן פון מעכל האט זיך אריינגעדרייט אין דעם פאך.
דעם לאנגן שטעקן וואס האט זיי געסטראשעט זיי אזוי ווי ער איז געווען א בעל הבית פאר זיך האט
צו דערגרייכן. ער געקענט קומען און גיין לויט זיינע געברויכן.
ר' מעכל דערציילט זיינע זכרונות פון זיין לעצטן שבת האט ער קיינעם נישט געדארפט אפגעבן קיין
סוכות אין מאלאכאווקע" .איך בין געשטאנען ערב דין וחשבון וואו ער איז יא אדער נישט געווען .אזוי
יום טוב אויפ'ן לייטער צו פארענדיגן דעם סכך. איז ער געווען פון די געציילטע אידן וואס האבן
פון הימל איז געגאנגען א שלאקס רעגן מיט געקענט היטן שבת אן קיין שטער.
בייזע ווינטן וואס האבן אומגעווארפן מיין שווער וואס טוט מען מיט א מקוה? אזוי ווי דערמאנט
אויסגעהארעוועטע ארבעט .מיין ווייב איז געווארן אין פריערדיגע קאפיטל האט ר' מעכל געהאט א
היסטעריש' ,אוי ,דיין גאנצע פלאג און מי איז יעצט שטארקע חביבות צו א טבילה וואס זיין הייליגער
געגאנגען לאיבוד '.פון מיינע אויגן זענען אויך פאטער האט אריינגעבאקן אין אים .אין מאלאכאווקע
געקומען רעגן אין פארעם פון טרערן .איך בין איז נישט געווען קיין מקוה ,פלעגט ר' מעכל פארן
13
++פ+לא++מען אוי+פן
+קא+ל+טן אייז
ר' מעכל האט פארגעזעצט זיין ארויסגעלאפן קויפן קלעפ צו פארעכטן דעם שאדן
וועג .זיצנדיג אויפ'ן באס האט ער אבער ס'האט נישט קיין סאך געהאלפן די רעגן איז
פלוצלינג געשפירט א טיפן שטאך אין זיין פוס .ער געווען שטערקער".
האט זיך ארומגעטאפט פון אלע זייטן אבער נישט שפעטערע יארן אין ירושלים פלעגט ר' מעכל
געטראפן קיין בלוט .דער ווייטאג האט זיך אלץ קיינמאל נישט פארלאזן דעם סוכה אפילו אינעם
מער צושפרייט ביז ער איז צאמגעפאלן .מען האט שטערקסטן רעגן .ער פלעגט זאגן" :איך בלייב דא
גערופן ערשטע הילף וואס האבן אים אפגעפירט אין צוזאמען מיט די שבעה רועים.
שפיטאל.
~~ ~
צומארגנס איז ער אויפגעשטאנען פריש און געזונט
ווי גארנישט וואלט פאסירט .א אידישער דאקטער גומל בענטשן
האט אים געזאגט" :אויב קענסטו אנקומען צו א שול ווען הרה"ק מסאטמאר זי"ע האט געליטן זיין ערשטע
ביסטו מחויב צו גומל בענטשן ווייל דו ביסט ארויס סטראוק ,האבן די חסידים זיך פארבונדן מיט ר'
ממות לחיים .אן אדער האט געפלאצט ביי דיר און מעכל אז ער זאל אריבערפארן קיין אומאן צום ציון
פארפלייצט דיין גאנצע פוס מיט בלוט! פון רבי'ן אויסצו'פועל'ן א ישועה .ר' מעכל האט
שפעטער איז ר' מעכל געוואויר געווארן אז פונקט אנגענומען דעם שליחות מיט ערנסטקייט און זיך
אין דעם זעלבן טאג וואס ער איז געווען ביים ציון געגרייט צום רייזע .ער האט יענעם טאג געפאסט
איז אין רבי'נס מצב פארגעקומען א געוואלדיגע און מתפלל געווען פאר'ן רבינ'ס רפואה.
פארבעסערונג; דער רבי האט זיך ערוועקט און אויפ'ן וועג האט ער אפגעשיידט צדקה וואס ער האט
ארויס פון געפאר קעגן אלע אפשאצונגען פון אינזין געהאט צו געבן פאר א רעכטן ארימאן .עס
די דאקטוירים .אין דער זעלבער צייט וואס עס גייט נישט אריבער א קורצע צייט און א איד אין
האט געפלאצט אן אדער ביי ר' מעכל האט אויך גאר א נעבעכדיגן צושטאנד איז צוגעקומען צו ר'
געפלאצט אן אדער ביים רבי'ן אין מח וואס האט מעכל און מיטגעטיילט מיט אים אז ער איז נארוואס
אים געשאנקען א שטראם בלוט און געברענגט די ארויסגעלאזט געווארן פון די רוסישע גרויזאמע
רפואה. תפיסה נאכ'ן שמאכטן דארט לאנגע יארן און יעצט
דער סאטמאר רבי זי"ע האט נאך געלעבט צוועלף איז ער אויפ'ן וועג אהיים אן קיין געלט פאר שפעזן
יאר נאך דעם אינצידענט .געציילטע יארן שפעטער און עסן.
ווען ר' מעכל האט זיך געפונען אין אמעריקע צו ר' מעכל האט געוואוסט אז די צדקה פון זיין טאש
ראטעווען דעם רבינ'ס ציון ,איז ער אריין צום רבי'ן איז רעכט צוגעבן פאר דעם איד .יענער האט
פאר א ברכה און דערציילט דעם אויבנדערמאנטן אויפגעלאכטן זאגנדיג" :דו וועסט נישט שטארבן
עפיזאד .דער רבי האט האט אים אויסגעהערט פאר'ן געבן דאס געלט פאר מיר ,אבער איך וואלט
מיט אינטערעס און איז געווארן גאר שטארק יא געשטארבן אן דעם ".ר' מעכל האט אנגענומען די
איבערגענומען דערפון. ווערטער אלס סימן אז דער סאטמאר רבי וועט בעזר
השם איבערלעבן.
14
ְט ֶר ְערן
הֹוׁש ְענֹות ַארּום
ַ אסן ַּביים זָ אגְ ן ִדי
ארגָ ְ ַפ ְ
ימה.ִדי ִּב ָ
ייקלְ ט זִ ְיך
ַק ְ
עהאט ייער ִליּב גֶ ַ אקע זֵ ֶ ֶדער ֶר ִּבי ָהאט ַט ֶ
אר ְטן ַּב ָּקׁשֹות אּון ְּת ִחּנֹות צּו זָ אגְ ן ַא ֶלע ָס ְ א ֹויף דֶער ע ְֶרד
ּדּורים,
רּוקט ִאין ִדי ִס ִ עד ְ ועלכֶ ע זֶ ענֶ ען גֶ ְ
ֶו ְ
ייליגֶ ער ֶר ִּבי
ֵאיינְ ָמאל ִאיז ֶדער ֵה ִ
ֲא ִפילּו ִדי ְּת ִפּלֹות ָוואס
ימער עצן ִאין זַ יין ִצ ֶ גֶ עזֶ ְ
יּבן ִאין ִא ִידיׁש עׁש ִר ְ
ִאיז גֶ ְ
ארן עוויינְ ט ַפ ְ ייער גֶ ֵ אּון זֵ ֶ
ָ[וואס ֶמען ֶקען נָ אְך
עפער, אׁש ֶַּב ֶ ייליגְ ןֵה ִ
עפן ִאין ִדי ַהיינְ ט ְט ֶר ְ
ארק ֶער ָהאט ַאזֹוי ְׁש ַט ְ
זֹוריםָ ,א ֶדער ַא ְל ֶטע ַמ ְח ִ
ערן עוויינְ ט ַאז זַ יינֶ ע ְט ֶר ְ גֶ ֵ
יׁשע
אמע'ס ִא ִיד ֶ ִאין ִדי ַמ ֶ
ערינֶ ען ִּביז אּפגֶ ִ
זֶ ענֶ ען ַא ָר ְ
ְצ ֶאנָ ה ְּור ֶאינָ ה] ָהאט
צּו ֶדער ֶע ְרד ,אּון ִדי ֶע ְרד
יׁשטארנִ ְ ֶער זִ יְך פּון גָ ְ
וארן פּון עו ְַארּום ִאיז נַ אס גֶ ָ
אל ְטן נָ אר ַא ֶלעס עה ְ ָא ְּפגֶ ַ
ערן אּון ֶדעם זֹויפיל ְט ֶר ְ ַא ִ
עטן
עּב ְ גֶ עזָ אגְ ט אּון גֶ ֶ
וארןעו ְ ֶר ִּבי'נְ ס ִׁשיְך זֶ ענֶ ען גֶ ָ
עפער. אׁש ֶייליגְ ן ַּב ֶ
פּון ֵה ִ
עּפט צּו ֶדער ֶע ְרד עק ֶל ְ צּוגֶ ְ
ִקינְ ֶדער, ייע ֶרע
ַט ֶ פּון ִדי ַפאכְ ְט ַקייט פּון
יצן ִדי ֹויסנִ ְ
אמיר א ְ ָל ִ ערן. ְט ֶר ְ
ייליגֶ ע ֶטעג פּון ֻסּכֹות ֵה ִ
עווען ֵאיינְ ָמאל אֹויְך ִאיז גֶ ֶ
ייּבן ָדאס קֹול ַּביים אּון ֵה ְ
ִאין ִדי ֶטעג פּון ֻסּכֹות
הֹוׁש ְענֹותַ .אזֹויַ זָ אגְ ן ִדי
ִאיז ֶווען ֶדער ֶר ִּבי
אוואּוסט פּון
ְ אֹויְך ִאיז ַּב
ימה רּומגֶ עגַ אנְ גֶ ען ִדי ִּב ָ ַא ְ
הֹוׁש ְענָ א
ייליגְ ן ֶר ִּבי'ן ַאז ַ ֵה ִ
לּולב
ָ ִמיט זַ יין ֶא ְתרֹוג אּון
יקר ָדאס ַר ָּבה ִאיז ֶדער ִע ָ
אּבן ִדי ִ -די ִפיר ִמינִ יםָ ,ה ְ
זָ אגְ ן ,זָ אגְ ן ְּת ִה ִּליםַ ,מ ֲע ִביר
ער ְקט ִווי אמ ְ רּומיגֶ ע ֶמענְ ְט ְׁשן ַּב ֶ
ַא ִ
זַ יין ִדי ֶס ְד ָרה פּון ְוזֹאת ַה ְּב ָרכָ ה ,אּון
ַארּום ֶדעם ֶר ִּבי'נְ ס ְּפ ַלאץ וואּו ֶער ִאיז
ועלן ִמיר ָוואס ֶמען ֶקען נָ אר זָ אגְ ןַ ,אזֹוי ֶו ְ
עווען נַ אס ִדי ֶע ְרד, עׁש ַטאנֶ ען ִאיז גֶ ֶ גֶ ְ
גּוטע
ַא ֶלע זֹוכֶ ה זַ יין צּו זַ יין ֶע ְר ִליכֶ ע אּון ֶ
ערן ָוואס ֶער ָהאט פּון ֶדעם ֶר ִּבינְ 'ס ְט ֶר ְ
ִא ְידן( .לע"נ ביילא בת ר' שמעון הלוי
ע"ה)
15
המשך פון די לעצטע זייט
הייליגע טרעטן
אל ְטן אוּן ִא ְ
ייען דו ְּר ְך ׁ ְשוֶ ֶ
וערע ארן ָאן וֵ ויינֶ עןֲ ,א ִפיל ּו וֶ וען זֵ יי ֵג ֶ
יָ ְ יך יקצו ַּה ְ ארק ֶעס צו ִּר ְ ייער ׁ ְש ַט ְ
אביר זֵ ֶּ ְפ ָר ִ ּ
ישט זֶ ען ַמיינֶ עאפ ְּכ ֵדי ְמ'זָ אל נִ ׁ ְ
אפ ֶדעם ָק ּ ֵ ּבייג זִ ְ
יך ַא ָר ּ
וארן ִמיט יסט ֶג ֶ ּ
עבענְ ְט ׁ ְשט ֶגעוָ ְ ייטןָ .א ֶ ּבער ד ּו ִ ּב ְ
ַצ ְ
אלט זִ ְ
יך - יך ַארוֹ יס אוּן ִא ְ
יך ַ ּב ַ
אה ְ ערןָ ,א ֶדער ֵגיי ִא ְְט ֶר ְ
ערן; ָדאס ִאיז ַא
ִדי ַמ ָּתנָ ה פוּן וֵ ויינֶ ען אוּן ְט ֶר ְ
אוֹ יבּ ִא ְ
יך ֶקען".
יע ֶלע ַמ ֲע ֶלה וָ ואס ְ ּב ֶרענְ ְגט ָדאס ַה ְ
ארץ עצ ֶ
ְס ּ ֶפ ִ
עפער". ייער נָ אנְ ט צוּם ַ ּב ׁ ֶ
אש ֶ זֵ ֶ ערן זֶ ענֶ ען ַא
ויסןְ :ט ֶר ְ "ש ַר ָ ּגא ַמיינֶ ער ,זָ ְ
אל ְסט ּו וִ ְ ְׁ
יצן ִאין
יגן זִ ְ ִאין ִדי ַמ ֲע ֶשׂ ה ָה ְ ּ
אבן ִמיר ֶגעזֶ ען ִדי ֶקענִ ְ יסן
אר ִג ְ
ַמ ָּתנָ הֶ .מענְ ְט ׁ ְשן ֵמיינֶ ען ַאז וֵ ויינֶ ען אוּן ַפ ְ
ערן ִאיז ַא ַ ּבאוַ וייז
ערןַ .א יַ ם פוּן ְט ֶר ְ
ַא יַ ם פוּן ְט ֶר ְ ייער מ ַֹח ילן זֵ יי ָא ּפ זֵ ֶ
ער ַפאר ִק ְ ערן ִאיז ַא בּ ו ׁ ָּשה; ֶד ְְט ֶר ְ
ישט, ארנִ ׁ ְ
וערן פוּן ָג ְ ישט צ ּו נִ ְתעוֹ ֵרר וֶ ְ
יך נִ ׁ ְיטן זִ ְ
אוּן ִה ְ
ארץ .וִ וי
ּת'דיג ַה ְ
וארעם אוּן ַר ֲח ָמנו ִ
אוֹ יף ַא ִריזִ יג ,וַ ֶ
אמען
יפ ְפ ַל ֶ
אר ְפן אוֹ ְ ֶדער ֶר ִ ּבי ָהאט ֶגעזָ ְ
אגטִ ,מיר ַד ְ ישט קו ֶּמען צ ּו וֵ ויינֶ עןֶ .עס ְּכ ֵדי ֶעס זָ אל זֵ יי ָח ִל ָ
ילה נִ ׁ ְ
ימל. ארץ צ ּו אוּנְ זֶ ער ָפ ֶ
אטער ִאין ִה ְ אוּנְ זֶ ער ַה ְ ייען דו ְּר ְך ִפ ֶ
ילע על ֶכע וָ ואס ֵג ֶזֶ ענֶ ען ֲא ִפיל ּו ָדא ַאזֶ ְ
מַ עֲ ֶשׂה יב'
ֶדער ַּ'בעַ ְּ
ל־תפִ ילָ ה'
'דער' ֶקער ִ
[איז ערע ֶמענְ ְט ׁ ְשן' – ֶ
'ע ְסן' 'פוּן ַאנְ ֶד ֶ
ֶ ער ַמאנְ ֶטע
יבנְ ֶד ְ ערנָ ְ
אך ,זֶ ענֶ ען זֵ יי ַא ֶלע ['זִ ְ ּ
יבן אוֹ ְ ֶד ְ
יפגֶ ענו ֶּמען
אבן זֵ יי אוֹ ְ 'מ ֶל ְך'ָ .ה ְ ּ
ָראוּי] צ ּו זַ יין ַא ֶ 'ח ָכם'.
ילה'ָ .
ל־ת ִפ ָ
'ב ַע ְּ
'ממוּנֶ ה'' .גִ בּ וֹ ר'ּ ַ .
ֲח ֵב ִרים'ְ :
'מ ֶל ְך'!
ער ַווייל ַא 'עוֹ ׁ ֶשר'ַ ,פאר ַא ֶ ֶד ְ ת־מ ְל ָּכה'] – גֶ עגַ אנְ גֶ ען
'ב ַ
ַּ 'מ ִליץ'' .אוֹ ֵהב־נֶ ֱא ָמן'.
ֵ
ערנָ ְ 'מ ֶל ְך' ,אוּן ִדי
יב ִריגֶ ע' ְ[ד ַהיְ ינוֶּ :דער ֶ
'א ְ ּ
זו ְּכן ִדי ִ
'מענְ ְט ׁ ְשן'ָ ,וואס
אבן זֵ יי גֶ עפוּנֶ ען ַא ֶ
אךָ ,ה ְ ּ ֶד ְ
יל ְ ת־מ ְל ָּכה']!
'ב ַ
'קינְ ד' פוּנֶ עם ַ ּ
'מ ְל ָּכה' ,אוּן ָדאס ִ
ַ
עך'! – ִאיז עצן ִאין ַא 'יַ ם פוּן ִמ ֶ ֶער ִאיז גֶ עזֶ ְ
וארן ֶדער ' ָ[דאזִ יגֶ ער]
עלןָ :ו ְ
עפ ְ
ייער גֶ ֶ
ֶער זֵ יי זֵ ֶ זֶ ענֶ ען זֵ יי גֶ עגַ אנְ גֶ ען – אוּן זֶ ענֶ ען גֶ עקו ֶּמען צ ּו ַא
וערט זִ ְ "ווער ִאיזעפ ֶרעגְ טֶ : יך גֶ ְ אבן זֵ יי אוֹ ְ
'מ ִדינָ ה'! ָה ְ ּ ְ
עבט
עש ּ ַפייזְ ט זִ ינְ ט ֶער ֶל ְ ּ
יך גֶ ׁ ְ ֶמענְ ְט ׁש' ֶו ְ
עש ּ ַפייזְ ט,
ישט גֶ ׁ ְ
וערט נִ ׁ ְ
עך'! אוּן ֶער ֶו ְ יל ְ
'מ ֶ
– פוּן ִ 'מ ֶל ְך'"?!
ייער ֶ
ֵא ֶ
ערע ֶמענְ ְט ׁ ְשן'!
'אנְ ֶד ֶ
'ע ְסן' פוּן ַ
על ְ ּבן] ֶ
פוּן ֶ[דעם זֶ ְ 'מ ֶל ְך'ִ ,איז
ייער ֶ
"אז זֵ ֶ
ערטַ :
עענְ ְט ֶפ ְ
ָהאט ֶמען זֵ יי גֶ ֶ
אבן זֵ יי ִאים
ער ֶדעם [צו ִּליבּ ֶדעם] ָה ְ ּ יב ְ
– ִא ֶ ּ וארן זֵ יי זֶ ענֶ ען פוּן
אהר ַא ְלט]! – ָו ְ ן־שנָ ה' ֵ
[איין יָ ְ 'ב ׁ ָ
ַא ֶ ּ
'מ ֶל ְך'!
יפגֶ ענו ֶּמען ַפאר ַא ֶאוֹ ְ יבן:
עק ִל ְ ּ
יסגֶ ְ
יך אוֹ ְאבן זִ ְ
יתה'ָ ,וואס זֵ יי ָה ְ ּ 'כ ָּ
ֶדער ִּ
[ע ְסן],
'מזוֹ נוֹ ת' ֶ ַאז ֶ'דער' ָוואס ֶער ָהאט ַא ַס ְ
אך ְ
'בן־
ייסט ֶערַ :א ֶ ּ
ער ֶדעם [צו ִּליבּ ֶדעם] ֵה ְ
יב ְ
אוּן ִא ֶ ּ
עבט פוּן
אהר ַא ְלט] – ַווייל ֶער ֶל ְ ּ ׁ ָשנָ ה' ֵ
[איין יָ ְ עש ּ ַפייזְ ט פוּן ֶדעם [זֶ ְ
על ְ ּבן] ישט גֶ ׁ ְ
וערט נִ ׁ ְ
אוּן ֶער ֶו ְ
16 16
עט ָראגְ ן[ ,צוּם ּ ְפ ַלאץ]
ועקגֶ ְ
ָהאט ֶער ִאים ַא ֶו ְ ן־שנָ ה' "!
'ב ׁ ָ יל ְ
עך'ִ ,ווי ַא ֶ ּ 'מ ֶ
ִ
עט ָראגְ ן!
וואו ִּהין ֶער ָהאט ִאים גֶ ְ וד ַאי,
"אז ָדאס ִאיז ְ ּב ַו ְ
יסן ַ
עשטוֹ ְ אבן זֵ יי זִ ְ
יך גֶ ׁ ְ ָה ְ ּ
'דעם ָא ְרט' [יֶ ענֶ עם
עווען אוֹ יף ֶ
ארט גֶ ֶ
ִאיז ֶער ָד ְ ייע ְרס ָ[וואס
ת־מ ְל ָּכה]' זֵ ֶ
'קינְ ד [פוּנֶ עם ַ ּב ַ
ָדאס ִ
עווען ִ
[מיט ּ ְפ ַלאץ]! – אוּן ֶער ָהאט זִ ְ
יך ְמ ַחיֶ ה גֶ ֶ ער ַמאנְ ט – ּ ֵפ ֶרק ו אוֹ ת א]"!
יבנְ ֶד ְ
אוֹ ְ
ַא ֶלעס ָוואס ִאיז ֶמעגְ ִל ְ
יך]ִ ,מיט ָוואס ֶער ָהאט אלן ִ[ו ְ
וילן] "אז זֵ יי זָ ְ
עטןַ :
עב ְ
אבן זֵ יי גֶ ֶ ּ
ָה ְ ּ
ארט גֶ עפוּנֶ ען!
ָד ְ עהן ִמיט ִאים"?! ִאיז ֶמען גֶ עגַ אנְ גֶ ען זִ ְ
יך זֶ ְ
ִ ּביז ֶער ִאיז גֶ עקו ֶּמען ,צ ּו ֶדעם 'יַ ם פוּן עווען.
על ֶד ֶ
ֶמ ְ
אר ׁ ְש ַטאנֶ עןַ :אז ֶדער יל ְ
עך'! ָהאט ֶער ַפ ְ ִמ ֶ אבן זֵ יי
זֶ ענֶ ען זֵ יי ַא ַריינְ גֶ עגַ אנְ גֶ ען צ ּו ִאים! ָה ְ ּ
וארן ,פוּן
עו ְוד ַאי גֶ ָ
ָ[דאזִ יגֶ ער] 'יַ ם' – ִאיז ְ ּב ַו ְ ערע!
ער ֶקענְ ט – ֵאיינְ ס ָדאס ַאנְ ֶד ֶ זִ ְ
יך ֶד ְ
יל ְ
עך', 'מ ֶ
וארן ִדי ִ
עך'! – ָו ְ יל ְער'ס ִמ ֶ
זַ יין 'מו ֶּט ְ
וארן ַא
עו ְ 'ער' ָ[דאס ִ
'קינְ ד' ָוואס ִאיז גֶ ָ וארן ֶ
ָו ְ
ארט [גֶ ְ
עדרו ְּקט; עש ּ ַפ ְ
וד ַאי גֶ ׁ ְ
[איר] ְ ּב ַו ְ
ָהאט זִ י ִ
אט ׁ ֶשע
ער ֶקענְ ט! – ָכ ְ
יך ֶד ְ'מ ֶל ְך']ָ ,האט 'זֵ יי' אוֹ ְ
ֶ
וארן ֶדער
עו ְ
ערפוּן ִאיז גֶ ָ
ערט] – אוּן ֶד ְ
עש ֶט ְ
גֶ ׁ ְ
אלט
עמ ְ 'ק ֵליין ִקינְ ד'ֶ ,ד ָ
עווען ַא ְ ֶער ִאיז זִ ְ
יך גֶ ֶ
ָ[דאזִ יגֶ ער] 'יַ ם'!
וארן.
עו ְ
אפט גֶ ָ
עכ ּ ְ
ועקגֶ ַ
ַאז ֶער ִאיז ַא ֶו ְ
[אין] ֶדעם עצן ,אוֹ יף ִארט גֶ עזֶ ְִאיז ֶער ָד ְ
יל ְ ַווייל – עס ְט ֶוועגְ ן]
פוּנְ ֶד ְ [א ֶ ּבער
ָ לו ׁ ְּש ִמיר
וארן
עך'! – אוּן ֶער ִאיז ָו ְ ָ[דאזִ יגְ ן] 'יַ ם פוּן ִמ ֶ
יל ְ ייטער
עווען ַא 'גְ ֵר ֶ
אלד] ֶער ִאיז גֶ ֶ
ויב ְ
ִ[ו ַ ּ
עך'! 'מ ֶ
עש ּ ַפייזְ ט פוּן ֶדער ִ
וארן] גֶ ׁ ְ
עו ְ
[גֶ ָ
אר ִטיגֶ ער] ָח ָכם'ִ ,ווי [פוּן ֶווען] ֶער ִאיז [פ ְ
ַ
[מענְ ְט ׁ ְשן פוּן ִדי ָדאזִ יגֶ ע] ְמ ִדינָ ה' זֶ ענֶ ען
ִ ּביז ִדי ' ֶ וארן ֶער ִאיז זִ ְ
יך גֶ עבּ וֹ ְירן וארן – ָו ְ
עו ְ
גֶ עבּ וֹ ְירן גֶ ָ
יפגֶ ענו ֶּמען ַפאר
אבן ִאים אוֹ ְ
גֶ עקו ֶּמען – אוּן ָה ְ ּ אר ִטיגֶ ער] ָח ְכ ָמה', ייטער ַ
[פ ְ וארן ִמיט 'גְ ֵר ֶ
עו ְ
גֶ ָ
'מ ֶל ְך'"!
ַא ֶ ער ֶדעם [צו ִּליבּ ֶדעם] ָהאט ֶער
יב ְ
[איז] ִא ֶ ּ
ַּכנַ "ל – ִ
וייטער גֶ עגַ אנְ גֶ ען ַ
[א ֶלע ערנָ ְ
אך ,זֶ ענֶ ען זֵ יי ַו ֶ ֶד ְ ער ֶקענְ ט!
זֵ יי ֶד ְ
'ממוּנֶ ה'' .גִ בּ וֹ ר'.
ער ַמאנְ ֶטע ֲח ֵב ִרים'ְ :
יבנְ ֶד ְ
'א ְכט אוֹ ְ
ַ
ער ֶקענְ ט!
וד ַאי ֶד ְ
'אים' ְ ּב ַו ְ
אבן ִ
אוּן 'זֵ יי'ָ ,ה ְ ּ
'מ ִליץ'' .אוֹ ֵהב־נֶ ֱא ָמן'.
ֵ 'ח ָכם'.
ָ ילה'.
ל־ת ִפ ָ
'ב ַע ְּ
ַּ
יסע
ייער ַא 'גְ רוֹ ֶ
עווען" :זֵ ֶ
ארט גֶ ֶ
וד ַאי ָד ְ
ִאיז ְ ּב ַו ְ
ת־מ ְל ָּכה']! – אוּן
'ב ַ
'קינְ ד' פוּן ַ ּ
ת־מ ְל ָּכה''ָ .דאס ִ
'ב ַ
ַּ
אבן
אר ְכ ִטיגֶ ע] שִׂ ְמ ָחה'"! לו ׁ ְּש ִמיר [נָ אר] זֵ יי ָה ְ ּ
[פ ְ
ָ
'מ ִדינָ ה'!
זֵ יי זֶ ענֶ ען גֶ עקו ֶּמען צ ּו ַא ְ
עוויינְ ט[" :אוֹ יף ֶדעם] יך] גֶ ֵ ער ַווייל אוֹ ְ
אך ֶ[ד ְ נָ ְ
עפ ֶרעגְ טֶ :ווער ִאיז ַ ּביי ַא ְ
ייך אבן גֶ ְ
אוּן זֵ יי ָה ְ ּ 'מ ֶל ְך'
ישט ,פוּן ֶדעם ֶ וייסן [נָ ְ
אך] נִ ׁ ְ ָוואס זֵ יי ֵו ְ
"אז
ערטַ : 'מ ֶל ְך'?! ָהאט ֶמען זֵ יי גֶ ֶ
עענְ ְט ֶפ ְ ֶדער ֶ 'מ ְל ָּכה'"!
ִמיט ֶדער ַ
יחה' ִאיזיבןַ :אז ְ'ר ִצ ָ
עק ִל ְ ּיסגֶ ְיך אוֹ ְאבן זִ ְזֵ יי ָה ְ ּ
עפ ֶרעגְ טִ :ווי ִ[ו ַ
ויאזוֹ י] אבן ִאים גֶ ְ
אוּן זֵ יי ָה ְ ּ
יפגֶ ענו ֶּמען
יך אוֹ ְאבן זֵ יי זִ ְ ֶדער ַּת ְכ ִלית – ָה ְ ּ
יילט:
ער ֵצ ְ
קו ְּמ ְסט ּו ַא ֶהער?! ָהאט ֶער זֵ יי ֶד ְ
'מ ֶל ְך'ַ ,א 'רוֹ ֵצ ַח'!
ַפאר ַא ֶ
ערנָ ְ ־ס ָע ָרה'
אלט ַאז ֶ[ווען] ֶדער 'רו ַּח ְ
עמ ְ
"אז ֶד ָ
ַ
'איינֶ ע' ִאיז
אבן זֵ יי גֶ עפוּנֶ עןֵ :
אךָ ,ה ְ ּ ֶד ְ
אפט –
עכ ּ ְ
ועקגֶ ַ
עם־ווינְ ט] ָהאט ִאים ַא ֶו ְ
ִ [שטו ֶּר
ְׁ
אבן זֵ יי 'זִ י'
עצן ִאין ַא 'יַ ם פוּן ְ ּבלוּט'! – ָה ְ ּ
גֶ עזֶ ְ
17
וד ַאי, "אז ָדאס ִאיז ְ ּב ַו ְ יסןַ : עשטוֹ ְ אבן זֵ יי זִ ְ
יך גֶ ׁ ְ ָה ְ ּ 'מ ֶל ְך'!
יפגֶ ענו ֶּמען ַפאר ַא ֶ
[איר] אוֹ ְ
ִ
עטן" :אוֹ יבּ עב ְ אבן זֵ יי אוֹ ְ
יך גֶ ֶ ּ ייער ֶמ ֶל ְך ַא ֵליין' ָה ְ ּ
'זֵ ֶ
וד ַאי,
עהןַ :אז 'זִ י' ִאיז ְ ּב ַו ְ אבן גֶ עזֶ ְ
וארן זֵ יי ָה ְ ָּו ְ
עהן"?! ִאיז יךִ ,מיט ִאים זִ ְ
יך צ ּו זֶ ְ 'איז ֶמעגְ ִל ְ
ְס ִ
יך ִאיןיצט זִ ְ וארן זִ י זִ ְ
יסער רוֹ ֵצ ַח'! ָו ְ ייער ַא גְ רוֹ ֶ
'זֵ ֶ
עוועט!
על ֶד ֶ
עמ ְ
'האט גֶ ֶ
ֶמען גֶ עגַ אנְ גֶ ען – אוּן ְמ ָ אבן זֵ יי אוֹ ְ
"אז
עטןַ : עב ְיך גֶ ֶ ּ ַא 'יַ ם פוּן ְ ּבלוּט'"! ָה ְ ּ
אבן זֵ ייזֶ ענֶ ען זֵ יי צ ּו ִאים ַא ַריינְ גֶ עגַ אנְ גֶ ען! ָה ְ ּ עהן"! זֶ ענֶ ען זֵ יי יך ִמיט ִאיר זֶ ְ וילן] זִ ְ
אלן ִ[ו ְזֵ יי זָ ְ
'מ ֶל ְך'
אקע ֶער] ֶדער ֶ [ט ֶ "אז ָדאס ִאיז ַ ער ֶקענְ טַ :
ֶד ְ עוועט!
על ֶד ֶ
עמ ְ
אבן גֶ ֶ
גֶ עגַ אנְ גֶ ען – אוּן ָה ְ ּ
ייער ֶמ ֶל ְך]! אוּן ִדי 'גְ רוֹ ֶ
יסע שִׂ ְמ ָחה' ַא ֵליין" [זֵ ֶ
זֶ ענֶ ען זֵ יי צ ּו ִאיר ַא ַריינְ גֶ עגַ אנְ גֶ ען! – אוּן ָדאס ִאיז
וד ַאי
עווען – ֶקען ֶמען ְ ּב ַו ְ
ארט ִאיז גֶ ֶ
ָוואס ָד ְ
ער ַמאנְ ט – 'מ ְל ָּכה' ַהנַ "ל ָ[וואס אוֹ ְ
יבנְ ֶד ְ עווען ִדי ַ
גֶ ֶ
אצן] ִאין מוֹ ַח! ישט ְמ ׁ ַש ֵער זַ יין ָ
[א ּ ְפ ׁ ַש ְ נִ ׁ ְ
ָאנְ ֵהייבּ ּ ֵפ ֶרק ו]ָ ,וואס זִ י ְפ ֶלעגְ ט ָּת ִמיד ֵוויינֶ ען!
ייען ִמיט זֵ יי! – אוּן זֵ יי
אטן' ,גֵ ֶ
ישע גָ ְ
אר ׁ ֶ
אוּן ִדי 'נַ ִ וארן ֶדעם 'יַ ם
עו ְ
ערן'ִ ,איז גֶ ָ 'ט ֶר ְ
אוּן פוּן ִא ֶירע ְ
עבן ָוואס ָדא טוּט ייער ֶל ְ ּ
ישט פוּן זֵ ֶ ארנִ ׁ ְ
וייסן גָ ְ
ֵו ְ אבן זֵ יי זִ ְ
יך – ֵאיינְ ס ָדאס פוּן ְ ּבלוּט'ַּ ,כנַ "לָ .ה ְ ּ
ייל ְ
עך! 'איז ָדא ַאזוֹ י ְפ ֵר ֶאר ָוואס] ְמ ִ
[פ ְ יך! ָוואס ַזִ ְ וד ַאי
ארט ְ ּב ַו ְ
ער ֶקענְ ט! ִאיז ָד ְ
ערע – ֶד ְ
ַאנְ ֶד ֶ
וידער ִאינְ ֵאיינֶ עם צוּם־
אוּן ַהיינְ ט – זֶ ענֶ ען ׁשוֹ ין ִו ֶ יסע שִׂ ְמ ָחה'"!
ייער ַא 'גְ רוֹ ֶ
עווען" :זֵ ֶ
גֶ ֶ
ייליגֶ ער ִקיבּ וּץ' – ְד ַהיְ ינוּ:
'ה ִ יפגֶ עקו ֶּמען ֶדער] ֵ
אוֹ ְ "וואס זֵ יי
עוויינְ טָ :
אך גֶ ֵאבן נָ ְ לו ׁ ְּש ִמיר [נָ אר] זֵ יי ָה ְ ּ
ייליגֶ ע ַלייט. 'מ ֶל ְך'ִ ,מיט ִדי ַ
'א ֶלע ֵה ִ ֶדער ֶ ישט]"! 'מ ֶל ְך' נִ ׁ ְ
אך פוּן ֶדעם ֶ וייסן נָ ְ
ֵו ְ
ילה' ,צ ּו ִדי
ל־ת ִפ ָ
'ב ַע ְּ
יקט ֶדעם ַ ּ
עש ְ
אבן זֵ יי גֶ ׁ ִ
ָה ְ ּ [א ֶלע 'נַ יין
ַ וייטער גֶ עגַ אנְ גֶ ען
זֶ ענֶ ען זֵ יי ַו ֶ
עכ ְטן,
אר ֶר ְ
'א ֶלע ְמ ִדינוֹ ת' ! – ַאז ֶער זָ אל זֵ יי ַפ ְ
ַ 'ב ַעל־
'ממוּנֶ ה'' .גִ בּ וֹ ר'ּ ַ .
ער ַמאנְ ֶטע ֲח ֵב ִרים'ְ :
יבנְ ֶד ְ
אוֹ ְ
יס ִפ ְירן פוּן
אוּן זָ אל זֵ יי ֵריינִ יגְ ן! – ֶער זָ אל זֵ יי ַארוֹ ְ 'בת־
ַּ 'אוֹ ֵהב־נֶ ֱא ָמן'. 'מ ִליץ'.
ֵ 'ח ָכם'.
ָ ילה'.
ְּת ִפ ָ
עכע ְמ ִדינָ ה',
יט ֶל ֶ
'א ְ
אר ִפ ְיר ְט ַקייט'! – ִ
'פ ְ
ייער ַ
זֵ ֶ 'מ ְל ָּכה']! –
ת־מ ְל ָּכה'ַ .
'ב ַ
'קינְ ד' פוּן ַ ּ
ַמ ְל ָּכה''ָ .דאס ִ
עכ ְטס' ,אוּן פוּן
'ש ֶל ְיס ִפ ְירן פוּן ִאיר ׁ ְ
זָ אל ֶער ַארוֹ ְ 'מ ִדינָ ה'!
אוּן זֵ יי זֶ ענֶ ען גֶ עקו ֶּמען צ ּו ַא ְ
וארן זֵ יי ַא ֶלע ,זֶ ענֶ ען זִ ְ
יך יש ַקייט'! – ָו ְ אר ׁ ְ
ִאיר 'נַ ִ 'מ ֶל ְך'?!
ייער ֶ
עפ ֶרעגְ טֶ :ווער ִאיז ֵא ֶ
אבן זֵ יי גֶ ְ
ָה ְ ּ
וארןַּ ,כנַ "ל.
עו ְ
אר ִפ ְירט גֶ ָ
ַפ ְ אבן זִ ְ
יך "אז זֵ יי ָה ְ ּ ערטַ : עענְ ְט ֶפ ְ
ָהאט ֶמען זֵ יי גֶ ֶ
וד ַאי
ילה' ְ ּב ַו ְ
ל־ת ִפ ָ
'ב ַע ְּ
אוּן ַהיינְ ט – ָהאט ֶדער ַ ּ 'מ ֶל ְך'ַ ,א ִ
'א ׁיש ְמכו ָ ּּבד' ! – יבן ַפאר ַא ֶ עק ִל ְ ּ
יסגֶ ְ
אוֹ ְ
ערן
עהאט ,צ ּו זֵ יי צ ּו גֵ יין ,אוּן זֵ יי או ְּמ ֶק ְ
כּ ַֹח גֶ ַ 'כבוֹ ד'!
יקר ַּת ְכ ִלית'ָּ ,
'ע ָ
וארן ַ ּביי זֵ ייִ ,איז ֶדער ִ
ָו ְ
יכ ִטיגְ ן] ֶוועג'! –
עכ ְטן ִ[ר ְ
ערן] צוּם ֶ'ר ְ
יק ֶק ְ
[צו ִּר ְ ערנָ ְ
עצן
'איז גֶ עזֶ ְ
[אז] ְס ִ
אבן זֵ יי גֶ עפוּנֶ עןַ :
אךָ ,ה ְ ּ ֶד ְ
וארן ֶער ָהאט גֶ ענו ֶּמען 'כּ ַֹח' אוּן ְ'ר ׁשוּת' ,פוּן
ָו ְ
עטאן ִאין ִ
[מיט] עלד'ַ ,א 'זָ ֵקן' – ָאנְ גֶ ָ
'פ ְ
ִאין ֶ
וארן ָדא
'א ֶלע ְמ ִדינוֹ ת'! – ָו ְ
'מ ָל ִכים' פוּן ִדי ַ
ִדי ְ
ייער
אפ'! ִאיז ֶער זֵ יי זֵ ֶ
'ק ּ
'קרוֹ ין' אוֹ יף זַ יין ָ
ַא ְ
ייע ֶרע,
'א ֶלע ְמ ָל ִכים' זֵ ֶ
עוועןַ ,אך] גֶ ֶ זֶ ענֶ ען זִ ְ
יך ָ[ד ְ
יסער
וארן ֶער ִאיז ַא 'גְ רוֹ ֶ
עלן! – ָו ְ
עפ ְ
וואוֹ יל־גֶ ֶ
ילה' גֶ עגַ אנְ גֶ עןִ ,מיט
ל־ת ִפ ָ
'ב ַע ְּ
ַּכנַ "לִ .איז ֶדער ַ ּ
עלד',
'פ ְ
יצט ִאין ֶ
אלד] ֶער זִ ְ וארן ִ[ו ַ ּ
ויב ְ ְמכו ָ ּּבד' – ָו ְ
ייער כּ ַֹח' – ֶער זָ אל זֵ יי ֵריינִ יגְ ן ,אוּן זָ אל זֵ יי
'זֵ ֶ
אבן זֵ יי ִאים
'קרוֹ ין'! ָה ְ ּ
[מיט] ַא ְעטאן ִאין ִ ָאנְ גֶ ָ
ַמ ֲחזִ יר ִ ּב ְת ׁשו ָּבה זַ יין!
'מ ֶל ְך"!
יפגֶ ענו ֶּמען ַפאר ַא ֶ
אוֹ ְ
18
לאמיר זיך
פארהערן
()17 די צוועלעווטע מעשה -דער בעל תפילה
❑ אין פעלד מיט א קרוין אויף זיין קאפ צו וועלכע מדינה זענען זיי נאכדעם געקומען? און ווער איז זייער קעניג? א.
❑ אין זיין פאלאץ מיט אלע שרים ארום אים ❑ צו די כתה פון רציחה און די מלכה איז זייער קעניג
וויאזוי שטעלט דער רבי פאר ,די שמחה ווען זיי האבן געטראפן דעם מלך? ז. ❑ צו די כתה פון ישוב העולם און די בת מלכה איז זייער קעניג
❑ שמחות און בכיות ❑ צו די כתה וואס זייער קעניג ווערט נישט געשפייזט פון עסן פון די
❑ א שמחה אן א סוף אנדערע מענטשן – און דאס קינד איז זייער קעניג
❑ א שמחה וואס מ'קען נישט משער זיין אין מח וואו האבן זיי געטראפן דעם קינד ווען זיי האבן אים גענומען פאר א קעניג? ב.
צו וואו האבן זיי געשיקט דעם בעל תפלה נאכדעם וואס די הייליגע קיבוץ ח. ❑ אין א ים פון וויין
האט זיך געטראפן? ❑ אין א ים פון מילך
❑ צו רייניגן די מדינה של עשירות פון תאוות ממון ❑ אין א ים פון בלוט
❑ צו רייניגן די כתה פון ישוב העולם פון זייער מיעוס שלעכטץ צו וועלכע מדינה זענען זיי נאכדעם געקומען? און ווער איז זייער קעניג? ג.
❑ צו רייניגן אלע מדינות פון זייער טעות ❑ צו די כתה וואס זייער קעניג ווערט נישט געשפייזט פון עסן פון די
שאלת זכות :וויפיל פון די אנשי המלך זענען זענען צוזאמען געטראפן? ט. אנדערע מענטשן – און דאס קינד איז זייער קעניג
❑ ניין -דער בעל-תפילה און דער גבור ,דער ממונה ,און דער חכם ,דער ❑ צו די כתה פון רציחה און די מלכה איז זייער קעניג
מליץ און דער אוהב נאמן ,די בת מלכה ,דער מלך און די מלכה. ❑ צו די כתה פון ישוב העולם און די בת מלכה איז זייער קעניג
❑ צען – דער בעל-תפילה און דער גבור ,דער ממונה ,און דער חכם ,דער פון וואס איז געווארן די ים פון בלוט? ד.
מליץ און דער אוהב נאמן ,די בת מלכה און דאס קינד ,דער מלך און ❑ פון וויין
די מלכה. ❑ פון קלעפ וואס זי האט גכאפט
❑ אכט – דער גבור ,דער ממונה ,דער בעל-תפילה ,דער חכם ,דער מליץ, ❑ פון די טרערן פון די מלכה וואס זי פלעגט תמיד וויינען
דער אוהב-נאמן די מלכה און דער מלך. צו וועלכע מדינה זענען זיי נאכדעם געקומען? און ווער איז זייער קעניג? ה.
❑ צו די כתה וואס זייער קעניג ווערט נישט געשפייזט פון עסן פון די
האסטו געלערנט די מעשה פון די וואך? י. אנדערע מענטשן – און דאס קינד איז זייער קעניג
❑ איינמאל ❑ צו די כתה פון ישוב העולם און די בת מלכה איז זייער קעניג
❑ צוויימאל ❑ צו די כתה פון כבוד און דער מלך איז זייער קעניג
❑ איך האב געוואלט
וואו האט די כתה אים געטראפן? ו.
❑ אין זיין חצר ווען ער איז געזעסן מיט אסאך קעניגן
טיפער געטראכט
ביי וועמען שטייט ? אויף וועמען שטייט ?
רוֹיסע ִּש ְמ ָחה ?
ארט גִּ ֶיווען ַא גְ ֶ ִּאיז ְּבוַ ְוד ַאי ָד ְ אבין ִּדי ְד ַריי גִּ יזָ אגְ ט ַאז ֶסע ָהאט ַא ּ ָפנִּים ַאז ָדאס מוּז זַ יין א ּונְזֶ ער ? ָה ִּּ
רוֹיסע ִּש ְמ ָחה ?
ייער ַא גְ ֶ וישן זֵ יי ְ
אוֹיך זֵ ֶ ִּאיז גִּ ֶיווען צְ וִּ ְ אבין זֵ יי זִּ ְיך גִּ ְ
ישטוֹ ִּיסין ָדאס מוּז ְּב ַו ְוד ַאי זַ יין ֶדער ? ָה ִּּ
רוֹיסע ִּש ְמ ָחה ?
וישן זֵ יי גִּ יוֶ וען ֵאיין גְ ֶ ִּאיז צְ ִּו ְ ישטוֹ ִּיסיןָ .דאס מוּז ְּבוַ ְוד ַאי זַ יין ? אבין זֵ יי זִּ ְיך גִּ ְ
ָה ִּּ
ארט ִּאיז גִּ ֶיוועןָ .קאן ֶמען ְּבוַ ְוד ַאי ִּניט ְמ ַש ֵער זַ יין ? אוּן ִּדי ִּש ְמ ָחה ָוואס ָד ְ ישטוֹ ְיסן ַאז ָדאס ִּאיז ְּבוַ ְוד ַאי ? אבן זֵ יי זִּ ְיך גִּ ְ
ָה ְּ
רוֹיסע ִּש ְמ ָחה ?
ייער ֵאיין גְ ֶ ארט גִּ יוֶ וען זֵ ֶ ִּאיז ְּבוַ ְוד ַאי ָד ְ
ייער ַא גְ רוֹ ֶיסע ִּש ְמ ָחה ?
ארט ְּב ַו ְוד ַאי גִּ ֶיווען זֵ ִֶּאיז ָד ְ ייער ?
ישטוֹ ִּיסיןַ .אז ָדאס ִּאיז ְּבוַ ְוד ַאי זֵ ֶ אבין זֵ יי זִּ ְיך גִּ ְ
ָה ִּּ
ארט ִּאיז גִּ ֶיווען ָקאן ֶמען ְּבוַ ְוד ַאי ִּניט ְמ ַש ֵער זַ יין ִּאין מוֹ ַח? אוּן ִּדי ִּש ְמ ָחה וָ ואס ָד ְ אר ְש ַטאנֶען ֶווער ִּאיז ָדאס ? אבן פַ ְ ִּישט ַאז זֵ יי ָה ְּ
ועמען ְש ֵטייט נ ְ ַּביי וֶ ֶ
תשובות אויף די מעשה פון דער בעל תפילה ()16
וועלכע פון די אנשי המלך האט געקעניגט אויף צוויי מדינות - ,און אויף וועלכע צוויי מדינות האט ער געקעניגט ? דער גבור – אויף די כתה פון גרויסן די איברים און אויף די
כתה פון ישוב העולם
עטין ֶּדעם ַּּב ַּעל ְּּתפִ ָּלה ַּאז ֶּער זָ אל גֵ יין אוּן זָ אל זֵ יי ֵריינִ ִיקין ַּא ִּב ִיסיל ֶּד ְּ
ערוַּ וייל. וואו זעט מען ביי די מעשה וואס מיר האבן די וואך געלערנט אז "אביסל איז אויך גוט" ? ָהאט זִ י גִ ֶּ ּ
יב ִ
צו ענטפערן די בחינות ,רופט
646-585-3040 02-5-3333-72
19
ייל ֶיגע ְט ֶר ְערן
ֵה ִ
עבן ַא ַהאנְ טְ ׁ .ש ַר ָ ּגא,
וייטן זָ אל ִאים ֶג ְ ּ
אר ְפט ַא ְצוֵ ְ עד ְ
ֶג ַ אכ ֶדעם וָ ואס זֵ יי ָה ְ ּ
אבן ֶגעפוּנֶ ען ָדאס ִקינְ ד ,זֶ ענֶ ען נָ ְ
עךִ ,איז ׁ ְש ֶטענְ ִדיג יק ֶל ְֶדער ֶע ְל ְט ְס ֶטער פוּן ִדי ֵאיינִ ְ עגאנְ ֶגען ִ ּביז זֵ יי זֶ ענֶ ען ָאנְ ֶגעקו ֶּמען צ ּו
וייטער ֶג ַ
זֵ יי וַ ֶ
ייל ְ
יך צ ּו ֵגיין ִמיט זַ יין זֵ ְ
יידןָ .א ְפ ְט ָמאל ,וֶ וען ֶגעוֶ וען ְפ ֵר ִ עגט" :וֶ וער ִאיז
עפ ֶר ְ ויסע ְמ ִדינָ ה .זֵ יי ָה ְ ּ
אבן ֶג ְ ַא ֶגעוִ ֶ
ארץ עגט זִ ְ
יך זַ יין ַה ְ יסל ַצייטְ ,פ ֶל ְ עהאט ַא ִ ּב ְ ֶער ָהאט ֶג ַ ֶענְ ֶקער ֶקענִ יג?" ָה ְ ּ
אבן ִדי ֶמענְ ְט ׁ ְשן פוּן יֶ ענֶ ע ְמ ִדינָ ה
יידע"
עגט ׁ ְשמו ֶּע ְסן ִמיט זַ יין "זֵ ֶ
ֶע ֶפענֶ ען אוּן ֶער ְפ ֶל ְ יחה'
ועלט ְ'ר ִצ ָ
יס ֶגעוֶ ְ ערט ַאז זֵ יי ָה ְ ּ
אבן אוֹ ְ עענְ ְט ֶפ ְ
ֶג ֶ
ישט
יקל ָהאט נִ ׁ ְ
ערע ֵאיינִ ְ
אכן וָ ואס ֵקיין ׁשוּם ַאנְ ֶד ֶ
זַ ְ ער ַפאר ָה ְ ּ
אבן זֵ יי עכ ְס ֶטער ִציל ,אוּן ֶד ְ
ייער ֶה ְ
ַא ְלס זֵ ֶ
עדט.
ער ְ
ֶג ֶ ַ ּב ְ
אקרוֹ ינְ ט ַא רוֹ ֵצ ַח ַפאר ַא ֶקענִ יג.
עצט ,וֶ וען זֵ יי זֶ ענֶ ען ָאנְ ֶגעקו ֶּמען ְפ ִרי צוּם זַ אל יך יֶ ְ אוֹ ְ יצט ִאין אפן ֵאיינֶ ע וָ ואס זִ ְעט ָר ְ ֵאיין ָטאג ָה ְ ּ
אבן זֵ יי ֶג ְ
ארט ֶגעוֶ וען,ישט ָד ְ וֶ וען ִדי ַ ּב ֲע ֵלי ִשׂ ְמ ָחה זֶ ענֶ ען נָ ְ
אך נִ ׁ ְ אכט" :זִ י מוּזעט ַר ְ
אבן זֵ יי ֶג ְ ַא יַ ם פוּן ְ ּבלוּטְ .ג ַל ְ
ייך ָה ְ ּ
יסצו ֵּגיין ִאינֶ עם הוֹ יף
עטן ַארוֹ ְ יידע ֶג ֶ ּ
עב ְ ָהאט ֶדער זֵ ֶ יצט ִאין ַאזַ א
יסע רוֹ ֵצ ַחַ ,אז זִ י זִ ְ
יכער זַ יין ַא ָגאר ְגרוֹ ֶ
זִ ֶ
אר ְ ּב ֶרענְ ֶגען ִדי
ישע לו ְּפט אוּן ַפ ְ אפן ַא ִ ּב ְ
יסל ְפ ִר ׁ ֶ ַכ ּ ְ ייער
יפ ֶגענו ֶּמען ַא ְלס זֵ ֶ יַ ם פוּן ְ ּבלוּטָ ".ה ְ ּ
אבן זֵ יי ִאיר אוֹ ְ
יקל. ַצייט ִמיט ׁ ְש ַר ָ ּגא ,זַ יין ַ ּב ִ
אל ְ ּ
יבט ֵאיינִ ְ יגןָ .א ֶ ּבער וֶ וען זֵ יי זֶ ענֶ ען ַא ַריינְ ֶגעקו ֶּמען צ ּו ִאיר
ֶקענִ ְ
יטן ׁ ְשמו ֶּע ְסן ָהאט
ִאינְ ִמ ְ ימער ,וָ ואס ָה ְ ּ
אבן ִאין ִצ ֶ
עע ְפנְ ט
יך ֶג ֶ ׁ ְש ַר ָ ּגא זִ ְ עקט? ַאז ָדאס
זֵ יי ַאנְ ְט ֶד ְ
ארץ אוּן זִ ְ
יך ָדאס ַה ְ ִאיז ִדי ַמ ְל ָּכה וָ ואס זִ י
"א ְ
יך ָהאבּ אגטִ : ַ ּב ְ
אק ָל ְ עגט ָּת ִמיד וֵ ויינֶ ען,
ְפ ֶל ְ
אך וָ ואס ִא ְ
יך ָדא ַא זַ ְ ערן
אוּן פוּן ִא ֶירע ְט ֶר ְ
ֵקיינְ ָמאל ָהאבּ נָ ְ
אך וארן ַא ַגאנְ ֶצע
ִאיז ֶגעוָ ְ
ישט
נִ ׁ ְ ֵקיינֶ עם ַפאר יַ ם פוּן ְ ּבלוּט.
ָא ֶ ּבער יילט,
ער ֵצ ְ ֶד ְ יחה ֶדער כּ ַֹח פוּן ְר ִצ ָ
יך מוּז יך ׁ ְש ּ ִפיר ַאז ִא ְ
ִא ְ וערן צ ּוֶקען נִ ְת ַה ּ ֵפ ְך וֶ ְ
עדן ַמיינֶ ע
יס ֶר ְ זִ ְ
יך אוֹ ְ ַר ֲח ָמנוּתַ ,אזוֹ י ַאז ִדי
ַדאגוֹ ת"... יחה – וָ ואס
ִמדָּ ה פוּן ְר ִצ ָ
אגט ִמיטיידע ֶגעזָ ְ ערןָ ",האט ֶדער זֵ ֶאמיר ֶה ְ "נוּ ,נוָּ ,ל ִ אש ֵטייט פוּן ְ ּבלוּט אוּן ַה ְר ֶג'ענֶ ען – ֶקען וֶ ְ
וערן ַא ַ ּב ׁ ְ
"א ָמאל ,וֶ וען ִא ְ יסט פוּן ַא ֶ ּבענְ ֶק ִ
עדיג אוּן ערן וָ ואס ְפ ִל ְ ַט ְ
ייך פוּן ְט ֶר ְ
עכ ֶטע
יך זֶ ע ׁ ְש ֶל ְ ייכלַ .
ַאן ֶע ְרנְ ְס ְטן ׁ ְש ֵמ ְ
ישט אכן ִאין ִּכ ָּתהְ ,ל ָמ ׁ ָשל וֶ וען ֵאיינֶ ער ִפ ְירט זִ ְ
יך נִ ׁ ְ זַ ְ עפער. אר'ן ַ ּב ׁ ֶ
אש ֶ ארץ ַפ ְ
ילט ַה ְ
עפ ְ
ער ֶג ִ ִא ֶ ּ
יב ְ
וייטן ִקינְ דָ ,א ֶדער וֶ וען ִא ְ
יך אוֹ יף ְ ּב ָכבוֹ ִד'יג צ ּו ַא ְצוֵ ְ ער ֵהיים ֶער זָ אל
יקט ׁ ְש ַר ָגא'ן פוּן ֶד ְ
עש ְ
'האט ֶג ׁ ִ
ְמ ָ
יעל
עצ ֶישט גוּט ֶדעם ׁ ִשיעוּר ,אוּן ְס ּ ֶפ ִ אר ׁ ְש ֵטיי נִ ׁ ְ
ַפ ְ יידן צ ּו ַא ׁ ֶש ַבע ְ ּב ָרכוֹ תֶ .דער
ייטן זַ יין זֵ ְ ַ ּב ְ
אג ֵל ְ
יך ַדאוֶ וען ,וִ ויל ִא ְ
יך ּ ָפ ׁשוּט ...וֵ ויינֶ ען ...יָ א, וֶ וען ִא ְ עגאנְ ֶגען ִמיט ַא ַלאנְ ֶגע יידע ִאיז ֶג ַ ערער זֵ ֶ ֶע ְל ֶט ֶ
ערן ,אוּן ִא ְ
יך ׁ ְש ּ ִפיר יך ָאן ִמיט ְט ֶר ְ ילן זִ ְ
יגן ִפ ְ
ַמיינֶ ע אוֹ ְ יעל
עצ ֶ עקן זִ ְ
יך ָאנְ צו ַּלאנֶ עןָ ,א ֶ ּבער צו ָּמאלְ ,ס ּ ֶפ ִ ׁ ְש ֶט ְ
אצןִ .א ְ
יך יס ּ ְפ ַל ְ
עדע ֶר ַגע ֵגייט ַא ֶגעוֵ ויין ַמ ָמ ׁש אוֹ ְ ַאז יֶ ֶ עפָ ,האט ֶער
יפ ֵגיין ְט ֶר ּ
אר ְפט ַארוֹ ְ
עד ְ
וֶ וען ֶער ָהאט ֶג ַ
המשך אויף זייט 16
