יארצייטן פון צדיקים · Yuhrtzeiten Fin Tzadikim — בראשית (2026-10-05)

בס"ד
יארצייטן פון
צדיקים
שבת פרשת
בראשית תשפ"ז
שרי
פון כ"ד תשרי – ביז כ"ט תשרי
לעילו נשמת אבי מורי הרה"ח רבי משה אפרים
ב"ר ארי' ע"ה – כ"ד טבת תשע"א
יענטא בת הרה"ח
ולעילו נשמת אמי מורתי שפרה ע
ר' משה יהודה ע"ה – ו' אדר תשפ"ה
צו באקומען די יארצייטן יעדן טאג,
ביטע שיקט א מעסעדז ש מיט אייער אימעיל צו דעם נומער (646) 907-9119
מאנטאג -כ"ד תשרי – אסרו חג סוכות
ז
הגה"ק רבי אברהם יהודה ליב ב"ר פנחס זעליג הכהן זי"ע) ,שווארץ( ,בעל קול אריה ,מבערגסאז ,ממאד
הרה"ק צדיק יסוד עולם רבי חיים זאנוויל ב"ר משה זי"ע) ,אבראמאוויטש(,
הצדיק מריבניץ.
דינסטאג -כ"ה תשרי
סניגורן של ישראל הרה"ק רבי לוי יצחק ב"ר מאיר זי"ע) ,דערבארמדיגער(,
בעל קדושת לוי ,מברדיטשוב.
הגה"ק רשכבה"ג רבינו משה ב"ר שמואל זי"ע )סופר( בעל חתם סופר אב"ד פרעשבורג.
מיטוואך -כ"ו תשרי
הרה"ק רבי אהרן ב"ר מרדכי זי"ע ,בעל תולדות אהרן ,מגיד מישרים מזיטאמיר.
דאנערשטאג -כ"ז תשרי
הגה"ק רבי אלעזר ב"ר שמואל שמעלקא זי"ע) ,רוקח( ,בעל מעשה רוקח ,אב"ד טרנוב ,אמשטרדם.
"הנקרא רבי אלעזר בראדער"
פרייטאג -כ"ח תשרי
הגה"ק רבי שמואל ב"ר יחזקאל הלוי זי"ע) ,לאנדא( ,בעל שו"ת שיבת ציון ,מפראג.
שבת קודש -כ"ט תשרי
הרה"ק רבי אברהם חיים ב"ר משה זי"ע) ,הורוויץ( ,אב"ד פלאנטש.
לזכות להצלחה
חיים אליעזר בן שפרה יענטא וכל משפחתו.
שמואל בן שפרה יענטא וכל משפחתו.
צבי בן שפרה יענטא וכל משפחתו.
מאיר ברוך בן שרה בריינדל ליבא וכל משפחתו.
חיים צבי בן שרה וכל משפחתו.
לעילו נשמת אבי מורי הרה"ח ר' משה אפרים ב"ר ארי' ע"ה – .כ"ד טבת תשע"א.
לעילו נשמת אמי מורתי שפרה יענטא בת הרה"ח ר' משה יהודה ע"ה – .ו' אדר תשפ"ה.
האט יענער געזאגט ,אז ער איז גרעסער אין מדות
יארצייט כ"ד תשרי אסרו חג סוכות
און עבודה בקדושה ,און דער קאלוב'ער האט
ווידער געענטפערט" ,אז ער איז נאך אלץ גרעסער
הגה"ק רבי אברהם יהודה ליב ב"ר פנחס זעליג
אין די מדות" ,און אזוי האט זיך דער שמועס
הכהן זי"ע) ,שווארץ(
געצויגן ,ביז דער הייליגער קאלוב'ער האט אים
בעל קול אריה ,מבערגסאז ,ממאד
אינגאנצן מנצח געווען.
עס איז געווען פאר די חסידים גאר א שטארק ער איז געבוירן אין שטאט מאד אין אונגארין ,ראש
וואונדער ,ווייל ס'איז געווען אינגאנצן קעגן דעם חודש אב בשנת תקפ"ד ,די טאג פון די יארצייט פון
הייליגען קאלוב'ערס דרך אין עבודת השם צו זיין אהרן הכהן ע"ה.
א הצנע לכת ,און זיין גאנץ לעבן זיך כסדר
פראבירט צו באהאלטן ,און דא רעדט ער צו א צו זיין טאטן הרב הצדיק רבי פנחס זעליג הכהן
אנדערן איד פון זיין גדלות ,אבער נאכדעם וואס זיי זי"ע" ,הנקרא רבי זעליג חסיד",
האבן ממשיך געווען די נסיעה ,און דער הייליגער בן הרב הצדיק רבי משה הכהן קעניג מזאמבור זי"ע.
קאלוב'ער האט דערשפירט זייער וואונדער ,האט
ער זיי ערקלערט" ,יענער איד איז געווען דער און צו זיין מאמע הצדקת מרת הענדיל ע"ה,
ערשטער מאן פון דער צדקת מרת זיסל ,צו בת הגה"ק רבי מרדכי צבי שווארץ מטערצאל זי"ע.
וועמענס חתונה מען פארט יעצט ,דעריבער האט
ער געמוזט ווייזן און מנצח זיין אז ער איז גרעסער די רעבעצין פונעם זיידן הרה"ק רבי מרדכי
פון אים" ,ובסוד הקדושים מי יעמוד. שווארץ זי"ע ,הרבנית הצדקת מרת זיסל ע"ה ,האט
נאכן זיידנ'ס פטירה חתונה געהאט בזיווג שני מיטן
עס ווערט דערציילט ,אז דער גאון וקדוש איז צדיק רבי אייזיק'ל קאלובער זי"ע ,און דער
זייענדיג א גאר יונג קינד געווארן א יתום פון זיין הייליגער קאלובער זי"ע האט אונטער געפירט די
מאמע ,ווען זי איז נפטר געווארן יונגערהייט ,און טאכטער מרת הענדיל די מאמע פונעם קול ארי' ביי
ער איז דאן אויפגעצויגען געווארן ביים זיידן די חופה אלס שטיף־טאטע.
הגה"ק רבי מרדכי שווארץ זי"ע ,און דערפאר האט
זיך דער גאון געביטן זיין משפחה נאמען פון צו אביסל פארשטיין ווער דער זיידע הרה"ק
"קעניג" צו "שווארץ" ,נאך די מאמע'ס משפחה. רבי מרדכי שווארץ מטערצאל זי"ע איז געווען ,איז
ראטזאם צו ברענגען די מעשה ,הגה"ק רבי יהושע
עס איז דא אין די משפחה א מסורה ,אז די זיידע עהרנרייך אב"ד שאמלויא זי"ע האט דערציילט
הרב הצדיק רבי משה האט געהאט א כתב יחוס פון בשם זיין פאטער ,דער הייליגער לחם שלמה זי"ע,
כהונה ביז אהרן הכהן ע"ה ,אבער עס איז ליידער אז ווען דער הייליגער צדיק רבי אייזיק'ל קאלוב'ער
פארלוירען געווארן ביי די מלחמה. זי"ע ,איז געפארן צו זיין חתונה בזיווג שני מיט
הרבנית הצדקת מרת זיסל ע"ה) ,די אלמנה פון רבי
דער הייליגער קול ארי' זי"ע איז געווען א גאון מרדכי שווארץ זי"ע( ,זענען עטליכע חסידים פון
עצום בנגלה ובנסתר ,און א חריף און בקי נפלא קאלוב מיטגעפארן מיט זייער רבין.
בתורה ,און פון די חשוב'ע תלמידים פונעם הייליגן
חתם סופר זי"ע ,צוזאמען מיט זיין געואלדיגע אינמיטן וועג האט דער הייליגער קאלוב'ער
גדלות און גאונות בתורה איז געווען פארבונדן א געהייסן דעם בעל עגלה זיך אפשטעלן לעבן א
פייערדיגע עבודת השם ,און א גרויסער כח קרעטשמע ,און ווען זיי זענען אריין ,האבן די
התפלה ,און א בעל חסד נפלא און א ווארעם הארץ חסידים געזען ,ווי דער הייליגער קאלוב'ער רעדט
פאר יעדן איד ,ער האט פארטיילט צדקה מיט א מיט א געוויסן מאן ,אינמיטן שמועס האט יענער
ברייטע האנט ,און אויפגעהאלטן ארימע תלמידים, אנגעהויבן דערמאנען זיין אייגענע גדלות אין
און געהאלפן מענטשן אויף א וועג אז זיי זאלן תורה ,האט דער הייליגער קאלוב'ער געענטפערט,
נישט וויסן פון וועמען די הילף קומט ,זיינע דרשות "אז ער איז גרעסער פון אים אין תורה" ,דערנאך
1
שפעטער איז ער געגאנגען לערנען אין די ישיבה וואס זענען געזאגט געווארן מיט א אמת און
פון הגה"ק רבי יצחק נתן ליפשיץ זי"ע ,און דארט ליבלעכקייט ,האבן מעורר געווען אידישע
האט דער צדיק געלערנט ביז צו זיין בר מצוה. הערצער צו תשובה ,ורבים השיב מעון ,זיינע
קינדער און תלמידים דערציילן ,איבער זיינע
ווערט דערציילט א מעשה נפלא ,אז וואונדערליכע מופתים און פון וואס ער האט געזען
וואוינענדיג ביים טאטן אין שטאט מאד ,איז דער ברוח קדשו ,זיין רבי דער הייליגער דברי חיים זי"ע
צדיק איין טאג ניצול געווארן פון א זיכערן טויט, האט געזאגט" ,אז ער קען אין אונגארן אן אמת'ן
ווייל ווען ער איז נאך געווען א קליין קינד ,איז ער תלמיד חכם ,רבי אברהם לייב ,וועלכער קען די
געגאנגען אין בית המרחץ זיך מקדש זיין בטהרה כתבי האריז"ל בעל פה".
וקדושה ,און איז אריינגעפאלן אינעם גרוב פונעם
מקוה אין א צייט ווען קיינער איז דארט נישט שוין אלס קליין קינד איז ער געבליבן אן זיין
געווען ,און ער האט פרובירט ארויפצוקריכן און מאמע ,זייענדיג א יונגער יתום ,און זיין באבע די
זיך ארויפצושלעפן אבער אן ערפאלג. צדקת מרת זיסל ע"ה האט אים אויפגעהאדעוועט,
און פון די יונגע יארן האט מען שוין געזען זיין
דער קינד האט אנגעהויבן צו שרייען מיט א אויסערגעווענליכע חריפות און זיין גרויסע
גרויסן קול ,און פונקט אין יענער צייט איז דארט התמדה ,די געווענליכע קינדערישע שפילערייען
פארבייגעגאנגען אן עלטערער איד פון די שטאט- האבן אים נישט געצויגן ,זיין חשק איז געווען נאר
לייט מיטן נאמען ר' גרשון ,און ווי נאר ער האט צו זיצן און לערנען די הייליגע תורה.
געהערט דאס קול פונעם קינד שרייען פון דעם
חדר פונעם מקוה ,איז ער שנעל אהינגעלאפן און עס ווערט דערציילט א מעשה נפלא ,פון וואס
ארויסגעשלעפט דאס קינד פון די טיפע וואסערן, מען קען זעהן די צדקות און כוח פון די באבע
און דערמיט האט ער געראטעוועט זיין לעבן. הצדקת מרת זיסל ע"ה ,ווי באקאנט האט די באבע
זיך אפגעגעבן מיטן אייניקל מיט א געוואלדיגע
ווען ער איז געווארן פערצן יאר אלט ,איז ער איבערגעגעבנקייט און ליבשאפט ,און ווען ער איז
געפארן לערנען צום הייליגן חתם סופר זי"ע אין דארט געווען ביי די באבע ,איז ער איינמאל קראנק
פרעשבורג ,און זיין רבי דער הייליגער חתם סופר געווארן מיט א שווערער מחלה ביז עס איז געווען
האט אים זייער מקרב געווען ,און דער יונגער בחור א סכנה פאר זיין לעבן.
פלעגט שטיין נעבן אים ביים שיעור ,א יאר און א
האלב האט ער זוכה געווען צו לערנען ביים האט די באבע די צדקת גענומען זיין העמד און
הייליגען חתם סופר זי"ע ביז צום רבינ'ס הסתלקות געזאגט א לחש קעגן עין הרע ,דערנאך איז זי
כ"ה תשרי בשנת ת"ר. ארויסגעגאנגען אינדרויסן ,און זיך געשטעלט נעבן
דעם הויז פון א באקאנטן שונא ישראל וואס איז
ווערט דערציילט ,אז אנקומענדיג אין ישיבה געווען אן ערל און אויסגערופן" ,דער רשע זאל זיין
פונעם הייליגען חתם סופר זי"ע ,איז דער הייליגער א כפרה אויף מיין אברהם לייבעלע" ,און אזוי איז
חתם סופר ממש ארויס פון התפעלות פון זיין טאקע געווען ,אז יענעם זעלבן טאג איז יענער ערל
געוואלדיגע גדלות וחריפות בתורה ,און ווען דער געשטארבן מיט א מיתה משונה ,און דאס קינד איז
יונגער גאון האט געבעטן דעם רבין ,אז ער זאל אים ארויסגעקומען לחיים טובים ולשלום און איז
צושטעלן א חברותא מיט וועם צו לערנען ,האט אינגאנצן אויסגעהיילט געווארן.
דער הייליגער חתם סופר געזאגט בזה"ל" ,זיא
ברויכן קיינע בחור ,זיא לעהרנען וואהל" ,אז ער אביסל שפעטער ווען ער איז שוין געווען
ברויך נישט קיין חברותא ווייל ער לערנט גאר גוט. אביסל עלטער ,איז ער צוריק געגאנגען וואוינען
ביים טאטן אין שטאט מאד ,אין דארט אין שטאט
דארט אין ישיבה פונעם הייליגען חתם סופר מאד אין זיינע יונגע יארן האט ער געלערנט ביי
זי"ע ,איז געווען איינגעפריט ,אז יעדער בחור האט הגה"ק רבי אברהם דאנציגער זי"ע ,דערנאך ביי
געברויכט האבן א ספעציעל היט וואס מען האט הגה"ק רבי יהושע זעליג סג"ל מבאניאהאד זי"ע ,און
2
בשנת תר"א ,ווען ער איז געווען זיבעצן יאר אלט, גערופן "צילינדער" ,און ווען דער הייליגער קול
האט ער חתונה געהאט מיט הרבנית הצדקת מרת ארי' איז דארט אנגעקומען ,האט ער געהאט ממש
פיגא ע"ה, אפאר פרוטות מיט זיך ,און וויבאלד עס איז נישט
בת הרב הצדיק רבי משה לייב גינצלער מאוהעל גענוג געווען צו קויפן א נייע היט ,האט ער פאר
זי"ע. גאר ביליג געקויפט א אלטע היט ,אבער עס איז
נישט געווען זיין סייז און עס איז אים ממש אריין
ביי די חתונה האט ער געהאט א זכי' אז דער געפאלן ביז די נאז ,אבער בלית ברירה האט דער
הייליגער ישמח משה זי"ע איז געווען דער מסדר גאון די גאנצע צייט לערנענדיג אנגעהאלטן דעם
קידושין ,זעקס יאר איז ער געזעסן אויף קעסט אין היט ,אז ער זאל נישט אריינפאלן טיף און באדעקן
אוהעל ביים שווער ,און זיך געקאכט אין תורה זיינע אויגן ,אבער דאס האט דעם יונגען גאון נישט
ועבודה ,אין יענע יארן האט ער זיך אויך פארטיפט צוריק געהאלטן פון עוסק זיין בתורה מיט א
אין חכמת הנסתר ,און ער האט געשריבן אסאך געוואלדיגע התמדת התורה.
חידושי תורה.
איין טאג ווען עס איז פארגעקומען א גאר
אין אוהעל האט ער זיך מסתופף געווען ביים שטארקע פלפול צווישן דעם רבין דער הייליגער
הייליגן ישמח משה זי"ע ,און נאכדעם ביים אייניקל חתם סופר זי"ע און זיינע געהויבענע תלמידים,
דער הייליגער ייטב לב זי"ע ,מיט וועמען ער האט האט דער יונגער גאון דער הייליגער קול ארי' זיך
געלערנט כתבי האריז"ל און אויך תורת הנסתר ,אין אויך משתתף געווען אינעם פלפול ,און זייעדניג
זיינע יונגע יארן אלס יונגערמאן איז ער אויך אסאך אזוי פארטיפט אינעם פלפול ,האט ער נישט
געפארן זיך מסתופף זיין בצלו פון די צדיקי הדור באמערקט ,אז ער האט אפגעלאזט דעם היט ,און
ובתוכם הרה"ק רבי צבי הירש מרימנוב זי"ע, עס האט פארדעקט כמעט זיין גאנצע פנים.
הרה"ק רבי אשר ישעי' בעל אור ישע מראפשיץ
זי"ע ,הרה"ק רבי יהודה צבי מראזדאל זי"ע ,אויך ווען דער הייליגער חתם סופר האט געזען ווי
האט ער געהאט די זכי' צו זיין בצלו פון דעם צדיק די אנדערע בחורים האבן זיך אזוי צעשמייכלט פון
הרה"ק רבי יצחק אייזיק מזידיטשוב זי"ע. די מראה ,האט דער הייליגער חתם סופר געגעבן
געלט פארן יונגער בחור ,אז ער זאל גיין קויפן א
נאך די זעקס יאר קעסט ביים שווער אין היט וואס שטייט אים יא גוט.
אוהעל ,איז ער פון דארט צוריקגעקומען קיין מאד, דער הייליגער קול ארי' זי"ע איז געווען
וואו ער האט ממשיך געווען זיין עבודת הקודש, שטארק מקושר צו זיין רבין דער הייליגער חתם
ארום אים האבן זיך אנגעהויבן מדבק זיין בחורים סופר זי"ע ,האט דער צדיק אמאל דערציילט ,אז
גאונים ומופלגים בתורה ,וועלכע האבן געוואלט ווען ער פלעגט קוקן ווי זיין רבי דער הייליגער
שעפן פון זיין תורה ,און דאן אפילו זייענדיג נאך חתם סופר זי"ע שטייט ביי שמנה עשרה ,ווי אן אבן
גאר יונג בערך 23יאר אלט איז ער שוין געווען דומם מיט אן אויסערגעווענליכער דביקות ,האט
מפורסם אלס א איש קדוש מאוד און א גאון וגדול מען געקענט מיינען אז ס'איז ממש יציאת נשמה.
בתורה.
נאך זיין גרויסן רבינ'ס הסתלקות ,האט ער
אין שטאט מאד האט ער שוין אלס יונגער געלערנט א גאנץ יאר אין ווערבוי ,ביים גאון וקדוש
אברך געהאט א ישיבה ,נאך איידער ער האט רבי בנימין וואלף לעוו בעל שערי תורה זי"ע,
אנגענומען א רבנות ,פארשידענע גרויסע קהילות וועלכער האט אים ליב געהאט אהבת נפש ממש ווי
האבן אים געוואלט אויפנעמען אלס רב ,אבער ער אן אייגן קינד.
האט נישט געוואלט אננעמען קיין רבנות ,וויבאלד
ער האט נישט געוואלט נהנה זיין מכתרו של און דארט האט דער הייליגער קול אריה גאר
רבנות ,אבער אויף זיין טאטן'ס באפעל איז ער אסאך תורה מקבל געווען ,און איידער ער איז
געפארן קיין באדראג־קערעטשטור ,און דארט אהיים געפארן קיין מאד ,האט זיין רבי ר' בנימין
געהאלטן דרשות צוויי שבתים ,די אידן אין שטאט וואלף זי"ע אים געגעבן היתר הוראה.
3
אלס רב אין שטאט מאד ,אויך דארט האט ער זענען שטארק נתפעל געווארן פון דעם יונגען גאון
געהאט זיין ישיבה און ממשיך געווען זיין עבודת וקדוש ,אבער ער איז דאן ליידער שטארק קראנק
הקודש ,ביז זיין הסתלקות בשנת תרמ"ד. געווארן ,און די רבנות איז למעשה נישט צושטאנד
געקומען.
דארט אין שטאט מאד האט געדינט אלס רב
דער צדיק וקדוש רבי נתן פייטל רייניטץ זי"ע ,וואס זיין רבו מובהק בחסידות איז געווען דער
איז געווען באוויסט אלס א איש קדוש מאוד און א הייליגער דברי חיים מצאנז זי"ע ,און זיין התקשרות
בעל רוח הקודש ,דער צדיק רבי נתן פייטל האט צו אים איז געווען געוואלדיג ,און דער צאנזער רב
געהאט תלמידים גאונים וגדולים וצדיקים בדורו, האט אים צוריק געוויזן א גרויסע אהבה ,זעקס און
צווישן זיינע געהויבענע תלמידים איז געווען צוואנציג מאל איז ער געפארן קיין צאנז אויף
הגה"ק רבי אברהם יודא הכהן שווארץ בעל קול שבועות ,אויסער זיינע אנדערע נסיעות ,און דער
ארי' זי"ע ,וואס איז שפעטער געווארן רב אין הייליגער קול ארי' זי"ע האט אמאל דערציילט ,אז
שטאט מאד ,און עס איז געווען א גאר נאנטער איין טאג יו"ט האט ער געהערט ווי זיין רבי דער
קשר צווישן די צוויי גאונים בתורה. הייליגער צאנזער רב זי"ע הייבט אן א ברכה מיט א
געוואלדיגע אש קודש ,ער האט זיכער געמיינט אז
דער צדיק רבי נתן פייטל איז געווען מפורסם דער רבי הייבט אן הלל ,אבער דאן האט ער
אלס א מוהל מומחה שאין כדגמתו ,און אסאך געהערט וווי די רבי זאגט א פשוטע "אשר יצר" ,און
צדיקים בדורו האבן מקפיד געווען צו האבן דווקא דער הייליגער קול ארי' זי"ע האט געזאגט ,אז דאס
דעם צדיק אלס מוהל ,סיי צוליב זיין מומחות, איז געבליבן מיט אים זיין גאנץ לעבן ,ווי אזוי מען
אבער ספעציעל צוליב זיין געוואלדיגע קדושה און ברויך זאגן א ברכה פארן באשעפער.
טהרה ,ווייל מען האט געוויסט אז א קינד וואס
ווערט גע'מל'ט דורך דעם צדיק ,וועט אויס וואקסן אויך איז דער צדיק געווען גאר שטארק
א גדול וקדוש ,אויך דער הייליגער קול ארי' זי"ע מקושר מיט אנדערע גדולים וצדיקים בדורו
האט מכבד געווען דעם צדיק אלס מוהל ביי זיין ובתוכם מיטן הייליגן חידושי הרי"ם זי"ע האט ער
זוהן הגה"ק רבי נפתלי בעל בית נפתלי ממאד זי"ע. געהאט א שטארקע ידידות און א קשר ,אויך מיטן
גאון דער הייליגער מהר"ם א"ש מאונגוואר זי"ע
דער צדיק דער הייליגער קול ארי' זי"ע איז האט ער געהאט א גאר שטארקע קשר ,און גאר א
געווען באוויסט מיט זיין געוואלדיגע שטארקע קשר האט ער געהאט מיטן הייליגען
אפגעהיטענקייט און יעדע הלכה און מנהג וואס ער ייטב לב מסיגוט זי"ע.
האט מקבל געווען פון זיינע הייליגע רבי'ס ,דער
צדיק האט גאר ווייניג הנאה געהאט פון גשמיות בשנת תרכ"א איז ער אויפגענומען געווארן
און נאר געגעסן ממש כדי חייו ,אין כשרות איז דער אלס רב אין בערעגסאז און די גלילות ,און אויך דער
צדיק געווען גאר שטארק נזהר ,און ווי באקאנט הייליגער צאנזער רב זי"ע האט גע'עצה'ט די
האט דער הייליגער צאנזער רב זי"ע גאר שטארק קהילה אים צו נעמען אלס רב ,דארט האט ער
פארפירט אויף דעם מאכל "שטאפ". מרביץ תורה געווען און אנגעפירט די קהילה ארום
צוואנציג יאר ,אין אינעם כתב רבנות האט די
איינמאל איז דער הייליגער קול ארי' זי"ע קהילה זיך אונטערגענומען אויסצוהאלטן ארום
געווען ביי א פלאץ ,און מען האט אים דארט צוואנציג בחורים ,כדי זיי זאלן קענען זיצן און
געגעבן צו עסן בטעות "שטאפ" ,לפלא ,אזוי ווי לערנען ,אבער ליידער האט דער צדיק אסאך מיט
דער צדיק האט געהערט אז דאס איז געווען געמאכט רדיפות און א גרויסע חלק האבן נישט
"שטאפ" ,האט ער אויפגעמאכט זיין הייליג מויל, געוואלט פאלגן דעם רב ,און דערפאר איז דער
און האט אויפן פלאץ אויסגעבראכן דאס גאנצע צדיק צום סוף אוועק פון דעם שטאט.
עסן ,און פאר א לאנגע צייט האט זיך דער צדיק
מתמרמר געווען ,אז ער איז ליידער נכשל געווארן בשנת תרמ"א איז ער צוריקגעקומען צום
מיט א עסן וואס זיין רבי האט גע'אסר'ט. שטאט מאד ,און מען האט אים דאן אויפגענומען
4
הגה"ק רבי זאב וואלף ראזענבערג דומ"ץ דעברעצין דער צדיק האט גאר שטארק מקפיד געווען אז
זי"ע. אלעס זאל זיין מיט א געוואלדיגע מידת השמחה,
הגה"ק רבי נתנאל דוב הכהן פריעד זי"ע. און ביי דעם צדיק האט נישט געהערשט קיין
עצבות ,און יעדער וואס איז נאר געקומען אין
ער האט איבער געלאזט זיינע הייליגע דברי תורה בארירונג מיט דעם צדיק איז געווארן בשמחה,
אין די חיבורים. ווייל אויפן צדיק'ס פנים האט זיין גאנץ לעבן
ספר קול אריה על התורה, געריעט א הייליגע לעכטיקייט און מען האט ממש
שו"ת קול אריה, געזען די געוואלדיגע קדושה וואס האט געריעט
ספר הגדה של פסח קול אריה אויף דעם צדיק.
ספר ליקוטי קול אריה.
אין תולדות קול אריה ווערט אויסגערעכנט א
ער האט איבער געלאזט זיינע הייליגע קינדער. שיינע רשימה פון זיינע חשוב'ע תלמידים ,פון
וועלכע אסאך זענען שפעטער געווארן רבנים און
בתו הבכורה ,הצדקת מרת הענדל ריזל ע"ה ,אשת מרביצי תורה ובתוכם.
הרה"ג רבי יעקב עהרענרייך מסאבראנץ זי"ע,
בנו ,הגה"ק רבי נפתלי הכהן שווארץ בעל בית זיין זון הגה"ק רבי נפתלי הכהן שווארץ בעל בית
נפתלי אב"ד מאד זי"ע, נפתלי ממאד זי"ע,
בנו ,הגה"צ רבי אהרן הכהן שווארץ מקראקא זי"ע, זיין זון הגה"ק רבי מרדכי זאב הכהן זי"ע,
בנו ,הגה"צ רבי שלום הכהן שווארץ מבערגסאז זיין שוואגער הגה"ק רבי שמואל גינצלער בעל
זי"ע, משיב נפש אב"ד אויבערווישווא זי"ע,
בתו ,הצדקת מרת רבקה ע"ה ,אשת הגה"ק רבי זיין אייניקל הגה"ק רבי שלמה זלמן עהרענרייך
אליעזר צוקער בעל מגדנות אליעזר ראב"ד בעל לחם שלמה אב"ד שאמלוי זי"ע,
בערעגסאז ,זי"ע, זיין אייניקל הגה"ק רבי יצחק מאיר הכהן שווארץ
בתו ,הצדקת מרת זיסל ע"ה ,אשת הגה"צ רבי בעל אמרי יצחק זי"ע,
יהושע קארן מקראקא זי"ע, הגה"ק רבי יהודה גרינפעלד בעל שו"ת קול יהודא
בנו ,הגה"ק רבי מרדכי זאב הכהן שווארץ זי"ע. אב"ד סעמיהאלי זי"ע,
הגה"ק רבי שלמה לייב טאבאק בעל ערך ש"י דומ"ץ
הושענא רבה בשנת תרמ"ד האט דער
סיגעט זי"ע,
הייליגער קול אריה זי"ע ,ווי זיין געווענליכער
הגה"ק רבי משה קליין אב"ד סאטמאר זי"ע,
שטייגער ,געהאלטן פייערדיגע דברי התעוררות
הגה"ק רבי יעקב צבי ווייסמאן אב"ד טשאבא זי"ע,
ביים זאגן די הושענות ,און מיט א צובראכן הארץ
הגה"ק רבי נתנאל הכהן פריעד בעל פני מבין אב"ד
האט ער גערעדט פון גלות השכינה און פון כבוד
באלמאז־אויווארוש זי"ע,
התורה ,ביי דער צווייטער הקפה איז זיין כח
הגה"ק רבי יוסף וואלד אב"ד קיראלהעלמעץ זי"ע,
איז ער און געווארן, אפגעשוואכט
הגה"ק רבי גרשון שטערן בעל ילקוט הגרשוני אב"ד
צוזאמענגעפאלן.
מאראש־לודאש זי"ע,
זיין איידעם הגאון רבי אליעזר צוקער זי"ע און הגה"ק רבי יצחק טייטלבוים דומ"ץ בארטפעלד
זיין אייניקל הגאון רבי שלמה זלמן עהרענרייך זי"ע זי"ע,
האבן אים אריינגעפירט אין סוכה ,ער האט הגה"ק רבי משה שפיטצער דומ"ץ מונקאטש זי"ע,
געוואלט זיין אונטער דער שמירה פון דער מצות הגה"ק רבי דוד יהודה בוים בעל מנחת יהודא זי"ע,
סוכה ,און מיט טרערן האט ער געזאגט צו די הגה"ק רבי אליהו כ"ץ אב"ד ראסלאוויץ זי"ע,
קינדער" ,קינדערלעך בעטס מיך אויס ,דיא וועלט הגה"ק רבי שאול ראזענבערג אב"ד ראצפערט זי"ע,
ברויך מיך נאך". הגה"ק רבי משה דוד ווינטערניץ דומ"ץ סאטמאר
זי"ע,
אין די לעצטע שעות האט ער געבענטשט די הגה"ק רבי יעקב לייב פרענקל בעל גבורת אריה
קהילה און זיך געזעגנט פון זיי ,און ער האט זי"ע,
5
ֶשׁ ָר ָאה ָפּנָ יו ַבּ ֲחלום ַא ְשׁ ֵרי ִמי ֶשׁנָּ ַתן לו ָשׁלום וְ ֶה ֱחזִ יר געבעטן מען זאל אויפנעמען זיין זון רבי נפתלי
לו ָשׁלום. זי"ע אלס רב אויף זיין פלאץ ,דערנאך האט ער
געזאגט" ,רבוש"ע ,אתה אמת ,והעיקר הוא אמת",
און דער הייליגער חתם סופר זי"ע האט און געבעטן אז אין דעם לעצטן רגע זאל ער
געזאגט ,די וואס האבן אויפגענומען דעם איד און טראכטן נאר אמת ,מיט די ווערטער "אמת ,אמת"
געגעבן שלום" ,וועלן אויסוואקסן תלמידי חכמים איז זיין הייליגע נשמה ארויס בקדושה ובטהרה.
און מורי הוראות בישראל" ,די וואס האבן נישט
געגעבן שלום וועלן טאקע נישט זיין קיין רבנים נסתלק לגנזי מרומים כ"ד תשרי בשנת תרמ"ד,
אבער יא "תלמידי חכמים" ,און די וואס האבן חוזק זייעדניג נאר ניין און פופציג יאר אלט ,ומנוחתו
געמאכט וועלן ארויסגיין לתרבות רעה רח"ל ,און כבוד איז אינעם בית החיים אין שטאט מאד ,אויף
עס ווערט געברענגט אין תולדות קול ארי' ,אז דער זיין מצבה ווערט דערמאנט זיין גדלות בתורה,
הייליגער קול ארי' איז אויך געווען צווישן די זיינע גמילות חסדים ,זיינע תלמידים ,און זיין כח
בחורים וואס האבן געגעבן שלום פאר יענעם איד פון "ויגזור אומר וד' יסדה".
און אים גאר שטארק מכבד געווען.
••• זכותו הגדול יגן עלינו
הגה"צ רבי חיים צוקער ראב"ד בערעגסאז זי"ע ועל כל ישראל אמן.
הי"ד ,אן אייניקל פונעם הייליגען קול אריה זי"ע
שרייבט ,אז איינמאל האט דער זיידע דער
הייליגער קול אריה געזען ווי זיין רבין דער מעשיות
הייליגער חתם סופר דאווענט שמונה עשרה פון
מנחה נעבן דער וואנט ,און ער איז געשטאנען ווי א ווי עס איז באקאנט די מעשה ,אז איינמאל
שטילער שטיין )כאבן דומם( אן קיין שום באוועגונג ערב יום הקדוש ,האבן די תלמידים פונעם הייליגען
פון די גלידער ,בלויז זיינע ליפן האבן זיך חתם סופר זי"ע געבעטן פון זייער רבין ,אז זיי ווילן
געשאקלט ,און זיין פנים האט געברענט ווי א זוכה זיין צו גילוי אליהו הנביא ז"ל ,און דער רבי
פייערדיגע לאמפ און זיין צורה האט זיך געטוישט האט דאס זיי מבטיח געווען ,לימים איז אין ישיבה
פון צייט צו צייט ,ביז דער תלמיד דער הייליגער אנגעקומען א איד מיט צעריסענע קליידער און א
קול אריה האט שוין געוואלט אויסשרייען מיט א אינטערסאנטן אויסזעהן ,עס זענען געווען
קול" ,אוי וויי" ,ווייל ער האט געמיינט אז חס ושלום תלמידים ,וואס האבן דעם איד אויפגענומען בסבר
עס איז יציאת נשמה ביים רבין. פנים יפות און געגעבן שלום ,אויך איז געווען וואס
האבן נישט געגעבן שלום ,דערנאך איז געווען וואס
ווייל אזא דרך איז געווען ביים הייליגן חתם האבן חוזק געמאכט פון דעם איד.
סופר צו זיין אינגאנצן דבוק אינעם בורא עולם
ביים הייליגן דאווענען ,און דערפאר פלעגט דער ווען דער הייליגער חתם סופר האט דאס
הייליגער קול אריה שפעטער לאכן פון איינעם געהערט ,האט ער חוקר געווען און געפרעגט ,ווי
וואס האט אזוי געטוהן און געשטאנען ביים אזוי די צוויי תלמידים הרה"ק רבי הלל קאלאמייא
דאווענען אן זיך שאקלען ,ווייל נאר אויב מען זי"ע ,און הגה"ק רבי הלל סאסרעגען זי"ע האבן
דאווענט מיט אזא דביקות און כלות הנפש ווי די רבי אויפגענומען דעם איד ,האט מען פארן רבין דעם
דער הייליגער חתם סופר מעג מען אזוי טון ,אבער הייליגען חתם סופר זי"ע געזאגט ,אז די ביידע
אז מען האלט נישט אויף דער דאזיגער מדרגה, האבן אויפגענומען דעם איד בסבר פנים יפות.
דארף מען זיך באוועגן ביים דאווענען אויפ'ן אופן
פון "כל עצמותי תאמרנה". האט דער הייליגער חתם סופר זי"ע
••• אויסגע'מוסר'ט די תלמידים און זיי געזאגט ,איז
אין תולדות קול אריה ווערט דערציילט ,אז דאס די וועג פון אויפנעמען א גאסט אז מען זאל
איינמאל ביים לערנען דעם שיעור ,נאכדעם וואס לאכן און חוזק מאכן פון א איד ,וויסן זאלט איר אז
זיין רבי הגה"ק רבי בנימין וואלף לעוו בעל שערי דער איד איז געווען אליהו הנביא ז"ל ַוא ְשׁ ֵרי ִמי
6
גאלדענעם רענדל ,אלס א מתנה פאר א צייכן פון תורה זי"ע האט שוין געלערנט עטליכע שעה מיט
כבוד און אפשאצונג. א וואונדערליכער טיפקייט ,האט זיך דער תלמיד
••• דער הייליגער קול אריה אויפגעשטעלט און זיך
עס ווערט דערציילט אין תולדות קול ארי ,אז מפלפל געווען מיטן רבין ,און מען האט געדארפט
דער הייליגער קול אריה זי"ע האט געלערנט א צוקומען צו אן ענין אינעם רמב"ם הלכות "מעילה",
פולע יאר )שנת ת"ר( אין דער ישיבה אין ווערבוי, האט דער הייליגער שערי תורה געזאגט פארן
און ווען ער האט זיך געגרייט צו פארלאזן די ישיבה תלמיד דעם הייליגען קול אריה ,אז ער דארף האבן
און צוריקקערן אהיים ,איז ער באקרוינט געווארן דעם דאזיגן רמב"ם.
מיט א כתב הורמנא און היתר הוראה פון זיין גרויסן
רבין ,דער הייליגער שערי תורה זי"ע ,וועלכער אבער צוליב דער ענגשאפט פונעם פלאץ
האט אים באטיטלט מיטן טיטל "מורה מורינו" ,און וואס ער האט נישט געקענט דורכגיין צווישן די
עס איז געווען א מערקווירדיגער פאל ,אז שורות פון די תלמידים ,האט ער געמוזט
אנשטאט צו שרייבן אויף אים "יליד מאד“ )געבוירן איבערגעבן דאס ווארט ווייטער צו די בחורים וואס
אין מאד( ,האט דער גאון בטעות אנגעשריבן "אב"ד זענען געשטאנען פון אינדרויסן ,ביז צו די וואס
ק' מאד“. זענען געשטאנען נעבן דעם ספרים שאנק ,און
צוליב דעם וואס דער תלמיד דער הייליגער קול
ווען דער הייליגער קול אריה איז אריה איז געווען אזוי פארטיפט און פארטון אינעם
ארויסגעגאנגען פון זיין רבינ'ס שטוב ,און האט פלפול ,האט זיך זיין צינג פאררעדט און אנשטאט
אריינגעקוקט אינעם שריפט ,האט ער באמערקט צו זאגן מען זאל ברענגען רמב"ם הלכות "מעילה",
די שגגה וואס איז ארויסגעקומען פון תחת ידו פין האט ער געזאגט מען זאל ברענגען רמב"ם הלכות
זיין רבין ,איז ער צוריקגעגאנגען אין זיין רבינ'ס "מילה".
חדר מיט א בקשה ,אז דער רבי זאל נאכאמאל
נעמען די פעדער און פאררעכטן דעם טעות ,אבער ווען דער הייליגער שערי תורה האט דאס
ווען דער הייליגער שערי תורה האט געהערט ,איז א קליינער שמייכל אריבערגעלאפן
איבערגעקוקט דאס געשריבענע כתב הורמנא, אויף זיינע ליפן און ער האט געזאגט פאר זיין
האט ער אים געענטפערט מיט א שמייכלדיג פנים, תלמיד" ,נישט אזוי ,ווייל איך דארף דעם רמב"ם
"אז איך האב שוין אזוי געשריבן ,וועל איך עס אזוי הלכות מעילה" ,האט זיך דער הייליגער קול אריה
לאזן און איך וועל עס נישט טוישן" ,און יארן פלוצלונג געפילט אביסל געטראפן און
שפעטער ,ווען דער הייליגער קול אריה איז טאקע פארשעמט ,אבער ער האט זיך נישט פארלוירן ,און
נתקבל געווארן אלס רב און אב"ד אין שטאט מאד, אויפ'ן פלאץ געזאגט פאר זיין רבין ,אז אויך פון
האט ער דאס דערציילט ביי זיין ערשטער דרשה, הלכות מילה איז פאראן דורכצוטון און אויפצוווייזן
אלס א רוח הקודש וואס האט אויפגעשיינט אין בית דעם ענין.
מדרשו פון זיין רבין אין ווערבוי.
••• און גלייך אויפן פלאץ האט דער הייליגער קול
ביי איינע פון די נסיעות פונעם הייליגען קול אריה מיט זיין געוואלדיגע חריפות בתורה
אריה זי"ע קיין ראפשיץ ,איז ער קודם געווען אין באהאפטן און צונויפגעפלאכטן די ווערטער
שטאט רימנוב און אריין צום כהן הגדול הרה"ק רבי פונעם רמב"ם אין הלכות מילה ,און אויפגעוויזן אז
הערשעלע מרימנוב זי"ע ,און שטייענדיג פארן פון דארט איז עס נאך פיל נענטער צו דער סברא
צדיק האט דער הייליגער קול אריה זיך באקלאגט, וואס זיי זענען געשטאנען דערויף ,כאטש פון
אז ער ליידט פון אויגן-ווייטאג ,און געבעטן ער זאל אנפאנג איז עס געווען אזוי ווייט פון הלכות מילה
אים בענטשן פאר א רפואה ,האט אים דער צדיק ווי מזרח פון מערב ,און זיין רבי איז געבליבן
רבי הערשעלע מרימנוב געפרעגט ,וואוהין ער איבערגענומען און פארשטוינט פון דער
פארט ,האט דער הייליגער קול אריה געענטפערט, שארפקייט און בקיאות פון אזא יונגן תלמיד ווי
אז ער איז אויפן וועג קיין ראפשיץ ,האט דער רבי אים ,און ווי נאר ער האט געענדיגט רעדן ,האט אים
זיך אנגערופן און געזאגט" ,אז מען פארט קיין דער רבי געקושט אויפ'ן קאפ און אים געגעבן איין
7
פאר א אייניקל פון רבי אלימלך מליזענסק ,באקומט ראפשיץ דארף מען דאך גוטע אויגן“ ,און ער האט
מען באלד צוריק ,לפלא ,יענע רגע איז אנגעקומען אים געבענטשט ,אז דער ווייטאג זאל אוועקגיין
א איד צום הייליגען קול ארי' מיט א בקשה ,און האט און ער זאל בלייבן געזונט מיט זיין אויגן-זעהן.
אים געגעבן אלס פדיון פונקט 10רייניש.
••• שפעטער האט דער הייליגער קול אריה זי"ע
דער גאון רבי יהודה גרינפעלד מסעמיהאלי דערציילט ,אז בשעת די ברכה האט ער געשפירט
זי"ע איז געווען גאר שטארק מקושר שוין פון זיין ווי א פייערדיגע צונג באלעקט זיין פנים ,און ווען
יוגענט צו זיין רבו מובהק דער הייליגער קול ארי' ער איז ארויסגעגאנגען פון דער שטאט ,איז דער
זי"ע ,און די צוויי האבן אויס געניצט די לאנגע אויגן-ווייטאג אינגאנצן פארשוואונדן געווארן ,און
ווינטער נעכט און געזעצן און געלערנט יעדע די ברכה פון זיין רבין איז טאקע מקוים געווארן אין
נאכט פון חצות לילה ביז ממש אינדערפרי. אים אויף אלע יארן ,און אחוץ וואס ער האט
געהאט גרויסע ,דורכדרינגליכע אויגן וואס האבן
איין נאכט ווען דער הייליגער קול ארי' זי"ע געווארפן שרעק און פחד מיט זייער בליק ,זענען
האט געזען ,אז עס האט פארן יונגן תלמיד רבי זיי אויך געווען אינגאנצן געזונט און שטארק ,און
יהודה אנגעכאפט א מידקייט ,און דער רבי האט אלע זיינע טעג האט ער קיינמאל נישט געדארפט
אים געוואלט דערוועקן ,האט אים זיין גרויסע רבי צוקומען צו קיין ברילן ,און ער פלעגט זאגן" ,אז ער
געזאגט בזה"ל" ,זאג נאר יודעלע ,ווער האט עולם פארמאגט א ברכה פון איין הייליגן צדיק אז ביי אים
הזה ,אפשר מיינסטו דער גוי וואס שלאפט אין זאל מקוים ווערן דער פסוק "רק בעיניך תביט“ און
שטאל ביי די פערד האט עולם הזה ,ניין ,נאר אונז נישט דורך קיין ברילן".
וואס לערנען די תוספות און מאכן די וואוילע •••
פשעטליך ,אונז האבן מיר באמת עולם הזה" ,און די דער הייליגער שימלויא'ער רב זי"ע א אייניקל
ווערטער זענען געבליבן איינגעקריצט פארן פונעם הייליגען קול ארי' זי"ע האט דערציילט ,אז
תלמיד כל ימי חייו. דער זיידע דער הייליגער קול ארי' זי"ע האט זיין
••• גאנץ לעבן געלעבט מיט א געוואלדיגע אמונה
הרה"ק רבי משולם פייש בעל עבודת עבודה פשוטה און באמת געגלייבט אין באשעפער ,אבער
מטאהש זי"ע ,האט איין יאר געפירט טיש חוה"מ אויך זיין אמונת צדיקים איז געווען גאר געהויבען,
סוכות ,איז דארט געווען א איד א אייניקל פון ווערט דערציילט ,אז דער צדיק האט אמאל
הרה"ק רבי אברהם יהודה הכהן שווארץ בעל קול פארמאגט ביי זיך 10רייניש ,און עס איז
ארי' אב"ד בערעגסאז זי"ע ,האט ער אים געזעצט אריינגעקומען א אייניקל פונעם הייליגען רבי
נעבן זיך און האט אים געזאגט ,איך וועל דיר אלימלך מליזענסק זי"ע ,און דער צדיק האט
פארציילען א מעשה פונעם זיידן דער הייליגער געהאט בקבלה פון זיין גרויסן רבין דער הייליגער
קול ארי' זי"ע. צאנזער רב זי"ע ,אז איינע פון די גרעסטע זאכן איז
געבן צדקה פאר א אייניקל פונעם רבי אלימלך
דער הייליגער קול ארי' זי"ע איז איינמאל נאך מליזענסק זי"ע ,און דער צדיק האט גלייך
יו"ט אויפן וועג אהיים פון צאנז ,דורך געפארן די אוועקגעגעבן דאס גאנצע געלט פארן אייניקל פון
שטאט סעליש ,איז ער אריין צו הרה"ק רבי רבי אלימלך.
שמעלקא מסעליש זי"ע ,דער סעלישער רב האט
זיך זייער געפרייט אים צו זעהן ,און ער האט נישט לאנג נאכדעם איז אריינגעקומען די
געהייסן פארן רעבעצין ,אז זי זאל לכבודו פונעם רעבעצין און געבעטן געלט פאר צרכי הבית ,האט
הייליגען קול ארי' אנגרייטען עפעס צו עסן ,אבער דער צדיק געזאגט פאר די רעבעצין ,אז ער האט
אזוי ווי דער סעלישער רב איז געווען א גרויסער נישט קיין געלט ,האט די רעבעצין געפרעגט
עני און נישט געהאט גארנישט אין שטוב ,האט ער פונעם מאן ,פארוואס האסטו אוועקגעגעבן דאס
געהייסן פארן רעבעצין כאטש מאך א זופ ,אבער די גאנצע געלט פארן אייניקל פון רבי אלימלך
רעבעצין האט ניטאמאל געהאט אויף צו מאכן א מליזענסק ,האט דער צדיק געענטפערט מיט זיין
זופ. גרויס בטחון ,איך האב בקבלה ,אז וואס מען גיבט
8
ווען דער הייליגער קול אריה זי"ע איז האט זי זיך דערמאנט ,אז זי האט נאך מעהל
אנגעקומען מיט די קבוצה פון די חסידים קיין וואס האט געהאנגען אין די סוכה ,האט זי
ראפשיץ ,זענען זיי גלייך אריין מקבל פנים זיין דעם ארויפגעלייט וואסער אויפן פייער און צו געלייגט די
צדיק וקדוש רבי אשר'ל מראפשיץ זי"ע ,אזוי ווי זיי מעהל ,און געבעטן א תפלה ,אז די זופ זאל האבן א
זענען אריין אין שטוב ,האט דער הייליגער ספעציעלע טעם ,ווען מען האט אריינגעברענגט די
ראפשיצער רב זי"ע זיי גלייך געזאגט בזה"ל, זופ ,האט דער הייליגער קול ארי' זי"ע געזאגט ,אז
"יונגעלייט ,ווייסט איר ,דאס וואס די וועלט זאגט, דער זופ האט א ספעציעלע טעם ,און ווען ער איז
אז מתנגדים ווערן מגולגל אין הינט ,דאס איז אמת", אהיים געקומען האט ער געזאגט פאר זיין
די חסידים זענען ממש ארויס פון התפעלות פון רעבעצין ,אז די זופ וואס ער האט געהאט ביים
דעם אפענעם רוח הקודש פונעם הייליגען סעלישער רב האט געהאט א ספעציעלע טעם.
ראפשיצער רב זי"ע.
••• די רעבעצין האט גוט געקענט איר הייליגע
אין ספר תולדות קול אריה ווערט דערציילט, מאן ,און געוויסט אז ער שפירט קיינמאל נישט
אז ווען דער הייליגער קול אריה זי"ע איז געווען א קיין טעם אין עסן ,האט זי געשיקט א שליח קיין
יונגער בחור אין פרעשבורג ,פלעגט ער שטיין סעליש זאל געוואר ווערן וואס איז געליגען אין
ממש נעבן זיין רבי ,דער הייליגער חתם סופר זי"ע, דעם זופ ,האט די סעלישע רעבעצין פארציילט ,אז
ביים שיעור ,איינמאל האט דער רבי געזאגט א זי האט אין דעם זופ נישט אריין געלייגט גארנישט
סברא און א פלפול ,די גרויסע בחורים האבן אויסער וואסער און די מעהל פון די סוכה ,האט שוין
איבערגעחזר'ט די ווערטער פון זייער רבי ,און דער דער קול ארי'ס רעבעצין פארשטאנען ,אז דער
יונגער אברהם לייב האט זיך דערווייל צוגעבויגן הייליגער קול ארי' האט געשפירט די קדושה וואס
צום היייגען חתם סופר און אים געזאגט" ,אז לויט איז געווען אין די מעהל פון סוכות וואס דאס איז
דעם רבי'ס סברא קען מען זייער שיין מיישב זיין די געווען משיירי המצוה ,און דערפאר האט עס
ווערטער פון רש"י אין דער סוגיא". געהאט אזא ספעציעלע טעם.
•••
דער הייליגער חתם סופר האט אויסגעהערט איינמאל ווען דער הייליגער צדיק הרה"ק רבי
דעם יונגן תלמיד ,און ווען די בחורים האבן אברהם יהודה שווארץ בעל קול אריה ממאד זי"ע
געענדיגט חזר'ן ,האט דער רבי זיך אנגערופן" ,אז איז געפארן מיט א קבוצה פון זיינע תלמידים צום
רבי אברהם לייב מאדער האט געזאגט א ישוב אויף צדיק וקדוש רבי אשר'ל מראפשיץ זי"ע ,אויפן וועג
רש"י" ,און ער האט זיי איבערגעזאגט זיין תירוץ, ארויס פון שטאט אוהעל ,איז א הינט נאך געלאפן
פאר די בחורים איז דאס געווען א פלא ,צו זען ווי דעם וואגן פון די קבוצה וואס זענען געפארן קיין
דער רבי נעמט אן און זאגט איבער דעם יונגן ראפשיץ ,דער עולם אין וואגן האבן זיך גאר
בחור'ס ווערטער ,און דער הייליגער קול אריה שטארק געוואונדערט ,אבער דער הייליגער קול
האט אויך דערציילט ,אז פרייטאג צו נאכטס פלעגן אריה זי"ע האט זיי געזאגט ,אז עס איז מקובל
הונדערטער תלמידים אריבערגיין וואונטשן זייער מצדיקים הקודמים ,אז די גרויסע מתנגדים קעגן
רבי א גוט שבת ,און יעדע מאל וואס ער איז דעם דרך החסידות ,וואס האבן ליידער גערעדט
אריבערגעגאנגען ,האט דער הייליגער חתם סופר אויף די צדיקים קדושים ,ווערן ליידער מגלגל אין א
אים געענטפערט א גוט שבת מיט א באזונדערע הינט ,און דער הינט איז זיכער א גלגול פון איינע פון
שמחה און א ליכטיג פנים. די מתנגדים.
•••
אין ספר תולדות קול אריה ווערט דערציילט, לפלא גלייך נאך די ווערטער איז דורך געפארן
אז דער הייליגער קול אריה זי"ע איז איינמאל א וואגן ,און דער וואגן איז איבער געפארן דעם
ארויסגעגאנגען שפאצירן מיט זיין רבי ,דער גאון הינט און אים דער'הרג'ט אויפן פלאץ ,און אלע
וקדוש רבי בנימין וואלף לעוו בעל שערי תורה זי"ע אינעם וואגן האבן פארשטאנען אז זיכער האט דער
אין פעלד ,פלוצלינג איז דער הימל געווארן קול אריה דא מתקן געווען דעם נשמה פון דעם
פארדעקט מיט וואלקענעס ,און עס האט מתנגד וואס איז געווען מגלגול אין דעם הינט.
9
יענער נאכט האט זיך דער הייליגער ישמח אנגעהויבן בליצן און דונערן מיט א געוואלדיגן
משה זי"ע באוויזן אין חלום צום קול אריה'ס שטורעם.
שווער ,רבי משה לייב גינצלער זי"ע ,און ער האט
אים געזאגט ,אז ער האט גוט גע'עצה'ט צו געבן זיין דער הייליגער שערי תורה ,וועלכער איז בטבע
טאכטער פאר רבי אברהם לייב פון מאד ,ווייל ער געווען א גרויסע פחדן ,האט געהאט א פחד פון
האט יעצט געזען פון אים א שיינעם קונטרס ,און אזעלכע זאכן ,האט ער זיך דערשראקן ,און ער
דער הייליגער ישמח משה האט אים אפילו האט זיך געוואנדן צום יונגן תלמיד און אים
איבערגעזאגט א דבר תורה פון דעם קונטרס. געפרעגט ,צי ער האט נישט מורא פון דעם
שרעקעדיגן וועטער ,האט דער הייליגער קול
אינדערפרי איז דער שווער אריינגעקומען אריה געענטפערט מיט זיין ריינער אמונה אין זיין
צום איידעם און אים דערציילט דעם חלום ,און ער רבי" ,מפני מה אפחד ,הלא אני הולך עם רבי
האט אים אויך איבערגעזאגט דעם דבר תורה וואס הקדוש" ,פון וואס זאל איך מורא האבן ,איך גיי דאך
ער האט געהערט ,דער הייליגער קול אריה האט מיט מיין הייליגן רבי.
זיך זייער געוואונדערט ,ווייל זיין שווער האט •••
בכלל נישט געוואוסט פון דעם קונטרס ,און איז אין ספר תולדות קול אריה ווערט געברענגט,
נישט געווען געוואוינט צו לייענען זיינע כתבים, אז ביי דער חתונה פונעם הייליגען קול אריה זי"ע
און פון דעמאלט אן איז דער קונטרס געווארן זייער אין שטאט אוהעל איז דער הייליגער ישמח משה
חשוב אין זיינע אויגן ,שפעטער איז עס געדרוקט זי"ע געווען דער מסדר קידושין ,ביים קבלת פנים
געווארן אין שו"ת קול אריה. האט דער חתן ,ווי דער מנהג איז געווען ,געזאגט א
••• פלפול ,און דער ישמח משה האט אים געבעטן ,אז
אין ספר תולדות קול אריה דערציילט זיין ער זאל אויך זאגן א דבר תורה פון זיין רבי ,דעם
אייניקל ,דער גאון רבי שלמה זלמן עהרענרייך הייליגן חתם סופר זי"ע.
זי"ע ,ווי זיין זיידע פלעגט זיך אויסגיסן דאס הארץ
צום רבונו של עולם ביים דאווענען ,דער אייניקל דער יונגער חתן איז נישט געווען צוגעגרייט
איז אמאל געשלאפן אין בית המדרש ,נאנט צום אויף דעם ,אבער מיט זיין געוואלדיגער חריפות
זיידן'ס צימער ,אינמיטן דער נאכט האט ער האט ער גלייך צוזאמענגעשטעלט דעם ענין ,און
געהערט ווי דער זיידע זיפצט און וויינט ,און זאגט אריינגעפלאכטן א טיפן און שיינעם דבר תורה
נאכאמאל און נאכאמאל" ,אוי לי ,אוי לי". פונעם הייליגען חתם סופר ,וועלכער האט
געהערט צו דעם פלפול וואס ער האט געזאגט ,די
דערציילט דער אייניקל ,אז די ווערטער זענען ווערטער האבן געפונען חן ביי די צוהערער'ס ,און
ארויס פון טיפעניש פון הארץ ,ביז דער וואס האט דער הייליגער ישמח משה האט אים געבענטשט,
עס געהערט איז אנגעכאפט געווארן מיט א "אז דער זכות פון זיין הייליגן רבי זאל אים
ציטער ,דער אייניקל שרייבט ,אז אזוי האט ער ביישטיין".
געזען דעם זיידן'ס תיקון חצות ,אויך ביים זאגן א •••
דרשה האט זיין געוויין געעפנט די אידישע אין ספר תולדות קול אריה ווערט דערציילט,
הערצער ,ווען ער האט אנגעהויבן וויינען ,האט אז אין די יארן וואס דער הייליגער קול אריה זי"ע
דער גאנצער עולם מיטגעוויינט ,טייל מענטשן איז געזעסן אויף קעסט ביי זיין שווער אין שטאט
האבן שוין אנגעהויבן וויינען נאך איידער ער האט אוהעל ,האט ער געשריבן א גרויסן קונטרס אויף
גערעדט ,נאר פון קוקן אויף זיין הייליג פנים ווען ער ברכת המצות ,ווען ער האט דעם קונטרס
איז ארויפגעגאנגען זאגן די דרשה. געענדיגט ,האט ער עס איבערגעגעבן פארן הייליגן
••• ייטב לב זי"ע ,וועלכער איז דעמאלט געווען דער
אין ספר תולדות קול אריה ווערט געברענגט, רב אין אוהעל ,ער זאל עס דורכקוקן ,און דער
אז די נאנטע מענטשן צום הייליגען קול אריה זי"ע הייליגער ייטב לב האט דעם קונטרס אראפגעלייגט
האבן געוואוסט ,אז ווען איינער האט ציין־ווייטאג, אין דעם צימער ,וואו זיין זיידע דער הייליגער ישמח
קען ער קומען צום רב ,און דער הייליגער קול אריה משה זי"ע פלעגט דאווענען בחיים חיותו.
10
האט זיך אנטשולדיגט ,אז זי האט נישט געקענט פלעגט אריינלייגן זיין פינגער אין יענעמ'ס מויל ,און
צוגרייטן די סעודה ווי עס פאסט פאר אזא חשוב'ן פרעגן וועלכער צאן עס טוט אים וויי ,ווען מען האט
גאסט. אים געוויזן דעם צאן ,האט ער געלייגט דעם פינגער
דערויף ,און דער ווייטאג האט זיך אפגעשטעלט.
דער הייליגער קול אריה זי"ע האט זיך
אנגערופן ,אז וויבאלד די רעבעצין האט נישט און ווען מען האט דערציילט שפעטער פאר
געוואוסט אז ער קומט ,איז איר אנטשולדיגונג הייליגען קול אריה ,אז פון ווען ער האט אנגערירט
גערעכט ,אבער ווען זי וואלט יא צוגעגרייט אלעס, דעם צאן זענען די יסורים אוועק ,האט דער צדיק
וואלט מען נאך אלץ נישט געקענט זאגן אז מען געזאגט מיט זיין גרויס עניוות און פשטות" ,אז אין
האט אים גענוג מכבד געווען ,און ער האט די כתבי האריז"ל ווערט געברענגט א כוונה ,אז דער
געברענגט די משנה פון רבי יוחנן בן מתיא ,וואס פינגער איז מסוגל צו מבטל זיין ציין־ווייטאג" ,און
האט געזאגט פאר זיין זון ,אז אפילו ווען ער וועט דער הייליגען קול אריה זי"ע האט צוגעלייגט" ,אז
צוגרייטן פאר די ארבעטער א סעודה ווי שלמה נישט אלע פינגער זענען גלייך".
המלך בשעתו ,וועט ער נאך נישט יוצא זיין זיין •••
חיוב צו זיי ,ווייל זיי זענען בני אברהם יצחק ויעקב, אין ספר תולדות קול אריה ווערט דערציילט ,א
אויב אזוי זאגט מען ביי ארבעטער ,האט דער קול שיינע מעשה פון די געוואלדיגע מידה פון הכרת
אריה געזאגט ,איז דאס אוודאי אזוי ביי אזא חשוב'ן הטוב פונעם הייליגען קול אריה זי"ע ,איינמאל איז
גאסט ,ווייל דאס איז געווען זיין גרויסע חביבות צו געקומען צו אים דער זון פונעם קאלובער רב,
זיינע תלמידים און ווי חשוב ער האט זיי געהאלטן. הגאון רבי ישעי' באנעט זי"ע ,דער גאסט איז
••• דורכגעפארן אויפן וועג צום קבר פון זיינע
אין ספר תולדות קול אריה ווערט דערציילט, עלטערן ,און זיך אפגעשטעלט ביים הייליגען קול
אז ראש השנה אין זיין לעצטן יאר איז זיין זון רבי אריה.
נפתלי זי"ע געקומען צו אים ,ווי זיין געווענליכער
מנהג ,דער זון רבי נפתלי איז אויך געווען זיין בעל ווען דער גאסט איז אוועקגעפארן ,האט אים
תוקע ,אין יענע צייט איז רבי נפתלי'ס בכור ,רבי דער הייליגער קול אריה באגלייט ביזן גאס ,דער
יצחק מאיר זי"ע ,דער שפעטערדיגער בעל אמרי וועג איז געווען א לאנגער ,ווייל דער רב'ס דירה איז
יצחק ,געווארן א חתן ,און דער הייליגער קול אריה געווען טיף אריין אין שטאט ,זיין אייניקל האט זיך
האט געפרעגט דעם אייניקל ,ווען ער האט בדעה געוואונדערט ,פארוואס דער זיידע טוט אים
צו מאכן די חתונה. אזויפיל כבוד ,האט דער הייליגער קול אריה
דערציילט ,אז ווען ער איז געווען א יונגערמאן און
דער חתן האט געענטפערט ,אז מען פלאנט עס געקומען קיין קאלוב ,האט ער גערעדט אין תורה
אויף ראש חודש חשון ,אדער ערגעץ אין אנהייב מיט דעם גאסט'ס פאטער ,און ווען ער האט זיך
חשון ,האט דער זיידע געזאגט צו אים ,אז דעמאלט געזעגנט ,האט אים יענער באגלייט ביזן עק פון דער
וועט ער נישט קענען זיין ביי דער חתונה ,דער שטאט ,און דער הייליגער קול אריה האט דאס
אייניקל האט נישט פארשטאנען וואס דער זיידע נישט פארגעסן ,און יעצט האט ער געוואלט
מיינט ,ווייל דער קול אריה איז דעמאלט נאך צוריקצאלן דעם חסד פאר זיין זון.
געווען געזונט ,און מען האט נישט געזען ביי אים •••
קיין מחלה ,אבער נאך זיין הסתלקות ,כ"ד תשרי, אין ספר תולדות קול אריה ווערט געברענגט,
האט מען פארשטאנען די ווערטער ,און די חתונה אז זיין תלמיד הגאון רבי יהודה גרינפעלד
האט מען אפגעשטופט ,ווייל ראש חודש חשון איז מסעמיהאלי זי"ע ,איז איינמאל געקומען צו זיין
נאך געווען אין די שלושים פון דער פטירה פונעם רבין דער הייליגער קול אריה זי"ע אים ערב שבת,
הייליגן זיידן. ממש נאנט צו כניסת השבת ,און דער הייליגער קול
••• אריה האט נישט געוואוסט פאראויס אז דער
ווען דער זון דער הייליגער בית נפתלי ממאד תלמיד קומט ,דער גאסט איז פארשטענדליך
זי"ע האט געוואוינט אין דער שטאט ווישאווא ,האט געבליבן אויף שבת ביי זיין רבין ,אבער די רעבעצין
11
בערעגסאס שפרינגען זיי און שרייען זיי אז געוואוינט אין זיין שכנות א רשעות'דיגער גוי ,וואס
מ'דארף א חזן ,און דער צדיק האט געבעטן פלעגט אים און זיין הויזגעזינד שטארק פייניגן און
ברחמים פון די אידן און געזאגט "ווילט איר א חזן, טשעפען ,ווען ער איז אמאל געפארן באזוכן זיין
נעמט כאטש א ירא שמים ,ווייל א חזן ברויך זיין א פאטער דעם הייליגען קול אריה זי"ע קיין מאד,
ירא שמים". האט אים זיין ווייב די צדקנית די רעבעצין ע"ה
אנגעזאגט ,אז ער זאל דערמאנען די צרה ביי זיין
אבער ליידער זענען די חברה נישט געווען פאטער און בעטן ער זאל אויספועל'ן אז זיי זאלן
קיין ערליכע ,און עס איז אנגעקומען צו זיי אין האבן רוה פון דעם שכן דער ערל.
שטעטל "איטשעלע חזן פון בארדיטשוב" ,דער חזן
איז טאקע ארומגעגאנגען מיט לאנגע פאות און ווען דער זון האט דאס דערמאנט פארן טאטן
מיט חסידישע בגדים ,אבער ליידער איז ער באמת דעם הייליגען קול אריה זי"ע ,האט אים זיין טאטע
געווען א דורך געפוילטער שגץ וואס האט זיך געפרעגט ,דעם נאמען פונעם גוי און דעם נאמען
נישט אויפגעפירט ערליך ,דער חזן איטשעלע איז פון זיין מוטער ,און דער זון האט אים געענטפערט
געקומען צום הייליגען קול אריה ,און זיך די נאמען פונעם גוי און זיין מאמע ,האט דער
פארגעשטעלט אז ער גייט זיין דער חזן אין הייליגער קול אריה זי"ע דעמאלט געזאגט,
בערעגסאס. "אויסצורייסן אן ערל פון שורש איז א קלייניקייט,
א חוץ אויב ער האט א שר )א מלאך מליץ( אויבן אין
דער הייליגער קול אריה האט אים אנגעקוקט, הימל דעמאלט איז עס א שווערע זאך" ,ווען דער זון
און ער האט געזען ,אז ער האט טאקע אלע מעלות איז צוריקגעקומען צו זיך אהיים קיין ווישאווא ,איז
וואס די גמרא זאגט פון א שליח ציבור ,ער איז שיין, יענער ערל שוין געווען טויט ,כן יאבדו כל אויביך
ער האט א שיינעם קול ,אבער דער הייליגער קול ד'.
אריה האט מיט זיינע הייליגע אויגן דערשפירט •••
דעם אמת'ן צורה פון דעם חזן ,און ער האט געזאגט ווי באקאנט האט דער הייליגער קול אריה זי"ע
פאר די אידן פון שטאט "דאס איז נישט קיין חזן", ליידער גאר אסאך מיטגעמאכט אין שטאט
מ'האט אבער ליידער נישט געפרעגט דעם קול בערגסאז ,און אפילו זייענדיג א גאון עולם בתורה
אריה ,און מ'האט אנגענומען איטשעלע אלס חזן און א צוגעלאזענע מענטש ,האבן ליידער די
אין שטאט פאר די ימים נוראים. מתחדשים און יונגע חברה ליידער אסאך מצער
געווען דעם צדיק וקדוש ,איין יאר בשנת תרל"ח
שבת מברכים אלול האט דער הייליגער קול בעפאר די ימים נוראים האבן די פראסטע
אריה זי"ע אויפגעטרעטן מיט א מורא'דיגע דרשה, שניידער'ס פארפירט ,אז זיי ווילן האבן א חזן ביי זיי
און דער הייליגער קול אריה האט אויפגעמאכט אין שטאט ,ווייל דער פשוטער בעל תפילה איז
דעם ארון קודש און געזאגט" ,איך בין מוחה נאר נישט גוט ,אבער די חברה האבן געוואלט ברענגען
פארן כבוד הבורא ,און איך מיין גארנישט מיך ,איך א נישט ערליכער חזן.
מיין נאר דעם באשעפער אליין ,דער טויג נישט,
דער איז נישט געמאכט פאר קיין תפילה ,ער איז האט דער הייליגער קול אריה געזאגט א
ליידער נישט ווי עס דארף צו זיין" ,און ער האט שארף ווארט ,אז ביי די אידן אין מדבר זענען
צוגעזאגט ,בזה"ל "דער איטשעלע וועט נישט געווען פארשידענע תרעומות ,אמאל האט מען זיך
דאווענען דא ביי אונז אין שטאט די הייליגע טעג". באקלאגט וועגן פלייש ,אמאל וועגן וואסער,
אמאל וועגן עסן ,אבער קיינמאל האט מען נישט
די ערליכע אידן האבן זיך טאקע דערשראקן געזאגט אז מ'דארף א חזן ,נאר ווי עס שטייט אין די
פונעם רב'ס ווערטער ,און האבן זיך אפגעטרייסלט תורה ,אז אין מדבר זענען די בגדים מיט געוואקסן
פון איטשעלע חזן ,אבער די אנשי דלא מעלה האבן פון זיך אליין און די שיך זענען נישט פארפוילט
אפגעלאכט פונעם רב'ס ווערטער און חוזק געווארן" ,האט מען נישט געדארפט קיין שניידערס
געמאכט פונעם רב ,און מ'האט אריינגעלייגט אין און קיין שוסטערס אין מדבר" ,און דערפאר האט
די גויאישע צייטונגען ,אין די אונגערישע בלעטער קיינער נישט געבעטן קיין חזן ,אבער אין
12
דער הייליגער קול אריה האט דעמאלט חוזק ווערטער אויפן רב" ,ער איז געווארן א נביא
געשריבן א בריוו ,און בתוך הדברים האט דער אויף דער עלטער" ,און די ליצנים האבן אים גערופן
צדיק געשריבן ,אז וואו דער חזן איטשעלע איז "נביא" ,אז ער זאגט פאראויס אז איטשעלע וועט
געשטאנען מיט די משוררים ,וועט אלעס נישט דאווענען די הייליגע טעג.
פארברענט ווערן ,און אזוי ווי מ'האט דעם חזן
אוועקגעשיקט ,האט אויסגעבראכן א מורא'דיגער אבער א טאג פאר ערב ראש השנה קומט אן
פייער אין בערעגסאז ,אלעס איז פארברענט איטשעלע'ס ווייב פון בארדיטשוב ,ווייל דער חזן
געווארן ,די שוהל ,אלעס ,חוץ דעם קול אריה'ס איטשעלע דער שייגעץ האט געהאט א ווייב מיט
דירה מיט זיינע ספרים ,דעמאלט האט מען געזען, קינדער אין בארדיטשוב ,און דא אין בערגסאז האט
אז יעדעס ווארט וואס ער האט געזאגט איז מקוים ער חתונה געהאט מיט א צווייטע ווייב ,זאגנדיג אז
געווארן. ער איז אן אלמן) ,וואס דאס איז דאך קעגן דעם
••• חרם דרבינו גרשון(.
ווערט דערציילט ,אז ווען דער הייליגער ייטב
לב זי"ע וואס איז געווען א חבר און ידיד נפש מיטן דער הייליגער קול אריה האט געשיקט פון
הייליגען קול אריה ,האט געהערט די מעשה וואס זיינע מענטשן אז מ'זאל ארויסשיקן דעם חזן
איז פארגעקומען מיטן חזן אין בערגסאז ,האט דער אינדרויסן ,כדי זיי זאלן זיך דערקענען ,ווי ער גייט
הייליגער ייטב לב געפרעגט דעם הייליגען קול ארויס ,טוט זי א שפרינג און שרייט" :איטשעלע!
אריה" ,זאג מיר ,מיר זענען חברים בלב ונפש ,ביידע איטשעלע! האסט מיך איבערגעלאזט ,און ביסט
צאנזער חסידים ,פון וואו האסטו גענומען די אהערגעקומען".
שטארקייט צו זאגן אז איטשעלע וועט נישט
דאווענען ,און טאמער ,חס ושלום ,וואלט עס נישט פארשטייט זיך אז דער שייגעץ איטשעלע איז
מקוים געווארן ,וואלט דאך געווען א חילול השם". ממש דערשראקן געווארן ,זעענדיג אז מען האט
אים געכאפט ביי די מעשה ,די רשעים אין
האט אים דער הייליגער קול אריה בערעגסאז האבן נאך פראבירט און פארשפרייט,
געענטפערט צוויי תשובות ,איינס" ,נישט נאר א אז דער רב האט געדינגען א פרוי א מופקרת וואס
רבי פאר חסידים קען באווייזן מופתים ,א איד וואס זאל זיך פארשטעלן אלס איטשעלע'ס ווייב ,א ראי'
לערנט תורה לשמה ,גמרא תוספות ,קען אויך איז דאך ,אז ער האט דאך שוין פיר וואכן צוריק
באווייזן מופתים". געזאגט אז איטשעלע וועט נישט דאווענען ,האט
ער אלעס צוגעגרייט ,געדינגען א פרוי זי זאל זיך
צווייטנס ,אמאל האט דער הייליגער צאנזער אנכאפן אין א פרעמדן מענטש ,און די רשעים האבן
רב געשיקט א "טעלעגראם" צום הייליגען קול אריינגעגעבן א מסירה צו דער פאליציי ,אויפן רב
אריה ,אז ער דארף נויטיג האבן פיר הונדערט אז ער האט דא אנגעארבעט א מעשה.
רענדלעך ,דער הייליגער קול ארי' האט תיכף
צוזאמגעקליבן אין זיין שטאט דעם גרויסן סכום, אבער דער עולם איז געוואויר געווארן אז עס
און עס אריבער געשיקט קיין צאנז ,דער הייליגער איז טאקע איטשעלע מיט זיין ווייב ,זיין ערשטע
צאנזער רב האט תיכף געשיקט א בריוו צום קול ווייב ,וואס ער האט איר קיינמאל נישט געגעבן
ארי' אים צו באדאנקען אויף דעם גרויסן סכום קיין גט ,מ'האט דעם איטשעלע ארעסטירט ,ווייל
וואס ער האט אים אזוי שנעל געשיקט ,און האט עס זענען געווען אומלעגאלע זאכן ,און ער איז
אים אנגעוואונטשן מיט פיל ברכות. געזעסן אין תפיסה א גאנץ שטיקל צייט ,ווען
מ'האט אים ארויסגעלאזט פון תפיסה ,האט
צום סוף פונעם בריוו שרייבט דער צאנזער רב איטשעלע זיך אפגעשניטן די בארד מיט די פאות,
בזה"ל" ,אז ווען ער )דער קול ארי'( וועט זיין אין אן אוועקגעווארפן די מלבושים און געווארן א בעל
עת צרה ,וועט דער זכות הצדקה אים העלפן" ,און עגלה ,און אזוי ווי דער הייליגער קול ארי' האט
ביי די מעשה מיטן חזן האב איך גענוצט דעם געזאגט ,האט דער איטשעלע נישט געדאווענט
הבטחה. פארן עמוד ימים נוראים.
13
וואס איז געווען א רשע מרושע ,און א מחוצף פארן די צווייטע מאל וואס ער האט גענוצט דעם
הייליגען קול אריה זי"ע ,מ'האט אים הבטחה פונעם הייליגען צאנזער רב זי"ע איז געווען,
אריינגעשטעלט מיט שטורעם ,שלא ברשות ווען עטליכע חדשים נאך די ברכה ,איז דער
פונעם רב ,עס זענען דא תשובות פונעם מהר"ם הייליגער קול ארי' ל"ע קראנק געווארן ,מען האט
שיק ,און פון רבי חיים סופר בעל מחנה חיים זי"ע, אים געמוזט אריינפירן אין שפיטאל קיין וויען
און פונעם הייליגען ייטב לב ,פון נאך גדולי הדור, דארט דורכצופירן אן אפעראציע ,די אפעראציע
זייער שארף קעגן דעם דיין ,אז ער זאל שוין פאר זיך איז דורך בשלום אן א סכנה ,אבער נאך
אפלאזן דעם הייליגען קול אריה ,אבער דער עטליכע טעג האבן זיך געמאכט גרויסע
מחוצף האט זיך נישט וויסענדיג געמאכט. קאמפליקאציעס ,דער מצב איז געווארן סכנת
נפשות ממש ,און דער קול ארי' איז אריין געפאלן
למעשה איז דער קאסאנער דיין אמאל אין א שרעקליכע סכנה ,דאס האט פאסירט
געפארן אויף א נסיעה ,און אויפן וועג דורכגייענדיג אינמיטן די נאכט ,ווען די גרויסע דאקטוירים
אויף א געוויסע פלאץ ,איז ער אריינגעפאלן אין א געפינען זיך נישט אין שפיטאל.
לאך פון א בית הכסא ,אין דער דיין איז
דערטראנקען געווארן אין דעם זוהמא ,און מ'האט פלוצלונג האט מען געהערט א גרויסער רעש
אים אפאר טאג שפעטער געטראפן דארט טויט, אין הויף פון שפיטאל ,דער גרויסער פראפעסאר
דערשטיקט ,רחמנא ליצלן ,דאן האבן די שטאט וואס האט געמאכט די אפעראציע איז אנגעקומען
מענטשן געזען ,ווי פון הימל האט מען זיך מיט זיין פערד און וואגן ,אינמיטן די נאכט ,ער
אנגענומען פארן כבוד פונעם הייליגען קול אריה לויפט אריין אין שפיטאל צעטומלט מיט קולות,
זי"ע. און פרעגט ,אין וועלכע שטוב ליגט זיין פאציענט,
דער מאדער רב ,און ווען דער דאקטאר האט
דערזען דעם שרעקליכן מצב ,האט ער זיך תיכף
גענומען טוען וואס מ'קען ,און בחסדי השם
געראטעוועט דעם קול ארי' פון זיין סכנה ,פון
וועלכע ער האט זיך שפעטער פולקאם ערהוילט.
דער פראפעסאר האט דאן דערציילט ,אז ער
איז געלעגן אין זיין בעט פארמאטערט פון זיין
שווערע ארבעט בייטאג ,און ער איז איינגעשלאפן,
פלוצלונג האט אים אויפגעוועקט אן אלטער איד
וואס הינקט אויף זיין פיס ,און ער האט פונקטליך
אויס געמאלן דאס געשטאלט פונעם הייליגען
דברי חיים ,ער האט אים אראפ געשטופט פון זיין
בעט ,און געשריגן אויף אים" ,גיי שוין צום
שפיטאל ,ווייל דיין פאציענט איז יעצט אין א
גרויסע צרה ,ער איז שטארק מסוכן" ,און טאקע
דערפאר ,בין איך תיכף געקומען אין איילעניש
אינמיטן די נאכט ,וואס איך האב דאס נאך קיינמאל
נישט געטוען ,דאן האט מען גוט פארשטאנען די
ברכה וואס דער צאנזער רב זי"ע האט געגעבן
פארן הייליגען קול ארי' זי"ע יארן צוריק.
•••
אין תולדות קול אריה ווערט געברענגט ,אז אין
די זעלבער צייט האט די קהילה אין שטאט
ברעגסאז אויפגענומען א דיין משה אהרן מקאסאן,
14
נישט געוויסט וואס צו טון ,וויבאלד דער זוהן
יארצייט כ"ד תשרי אסרו חג סוכות
הרה"ק רבי אברהם מתתיהו זי"ע איז נאך געווען
גאר יונג.
הרה"ק צדיק יסוד עולם רבי חיים זאנוויל ב"ר
משה זי"ע) ,אבראמאוויטש( ,הצדיק מריבניץ
איז דער זיידע אריבער צום ברידער פונעם
רבין הרה"ק רבי אברהם יעקב מסדיגורא זי"ע,
אבער וויבאלד די הנהגה ביים ברידער איז געווען ער איז געבוירן אין שטאט באטושאן רומעניע,
אויף א גאר אנדערע דרך ווי ביי זיין רבין ,איז דער בשנת תרנ"ח.
זיידע געווען שטארק צובראכן ,אבער ביינאכט איז
אים זיין רבי ר' מנחם נחום געקומען אין חלום און צו זיין טאטן הרה"ק רבי משה זי"ע) ,פון די גרויסע
געזאגט" ,פאר צו מיין בן יחיד ,און אזוי ווי די ביסט תלמידים מאדמור"י שטעפינשט זי"ע(,
ביי מיר געהאלפן געווארן ,וועסטו ביי אים אויך בן הרה"ק רבי יחיאל מיכל זי"ע.
געהאלפן ווערן" ,דאן איז דער זיידע געווארן פון די
גרויסע חסידים פון הרה"ק רבי אברהם מתתיהו און צו זיין מאמע הצדקת מרת יוטא צפורה ע"ה,
הצדיק משטעפענעשט זי"ע. בת הרה"ק רבי מנחם ישראל זי"ע,
פון די באבע איז די מאמע די רעבעצין געווען א
אויך ווערט געברענגט ,אז איינמאל איז געווען אייניקל פון הרה"ק המקובל אלוקי ר' אדם בעל שם
א גרויסע מגיפה אין רומעניע ,און די ממשלה האט זי"ע.
ארויסגעגעבן א באפעל ,אז מען זאל זיך נישט
צוזאמקומען אין גרויסע גראפעס ,אבער ער איז געווען א צדיק יסוד עולם איש הפלא
פארשטייט זיך אז ביים חצר פון דעם הייליגען און א איש קדוש ונורא מאוד ,ער איז געווען א גאון
שטעפינעשט צדיק זי"ע ,האט מען אפ געראכטן די בתורה און א תלמיד חכם נפלא שוין פון אלס יונג
ימים טובים אזוי ווי יעדעס יאר מיט אלע חסידים, בחור ,ער איז געווען מפורסם אלס א בעל מופת
און אויך דער זיידע רבי חיים זאנוויל זי"ע איז עצום און א גרויסע פועל ישועות ,ער האט געדינט
געווען דארט אויף יום טוב. דעם גרויסן באשעפער מיט א מסירת נפש ממש,
ער פלעגט זיך טובל'ן אין גאר קאלטע וואסער ,ער
יום הקדוש בעפאר מוסף ,איז פארן זיידן רבי האט כל ימיו עוסק געווען בתעניתים און סיגופים,
חיים זאנוויל שלעכט געווארן ,און ער איז צוזאמען ער פלעגט זיצן דעם גאנצן טאג מעוטף אין טלית
געפאלן און ער האט פארלוירען דעם סימן חיות ותפילין ,דאס עבודה פון תיקון חצות האט דער
רח"ל ,וואס מען האט פראבירט צו טון האט נישט צדיק אפ געראכטן פאר שעות ארוכות ביז
געהאלפן ,מען האט געלאזט רופן דעם דאקטאר, אינדערפרי ,וואס דאס איז געווען למעלה
און ער האט באשטימט ,אז דער רבי חיים זאנוויל מהשגותינו ,דער צדיק האט געהאט א געוואלדיגע
איז שוין נישט בין החיים ,און ער האט אהבת ישראל עד למאוד.
געסטראשעט ,אז ער גייט לאזן וויסן פאר די
ממשלה ,אז מען איז זיך דא צוזאמען געקומען דער נאמען חיים זאנוויל האט מען אים געגעבן
קעגן די פארשריפטן פון די ממשלה. נאך א זיידע פון די מאמע'ס זייט ,וואס די זיידע איז
געווען פון די גרויסע חסידים און מקורבים פון
די חסידים זענען אריין געלאפן צום רבין אין הרה"ק רבי מנחם נחום משטפנשט זי"ע ,בן הרה"ק
זיין שטוב ,ווי דער מנהג איז דאך בבית רוזין ,אז די רבי ישראל מריזין זי"ע.
רבי דאווענט ביי זיך אין שטוב ,האט דער צדיק
געזאגט בזה"ל" ,עס פעלט אים גארנישט ,ער דארף אין ספר הליכות חיים ווערט געברענגט ,אז די
נאר טרינקען אביסעלע טיי" ,אבער ווען מען האט זיידע הרה"ח ר' חיים זאנוויל זי"ע איז געווען א
פראבירט צו געבן טיי ,האט ער זיך נישט גערירט, גרויסער חסיד פון הרה"ק רבי מנחם נחום
איז דער צדיק אליין ארויס געקומען און געזאגט משטפנשט זי"ע און בשנת תרכ"ט ווען זיין רבי ר'
בזה"ל" ,חיים זאנוויל דו ווילסט טרינקען" ,אבער מנחם נחום זי"ע איז נסתלק געווארן ,האט ער
15
ביי די 18יאר אלט האט דער הייליגער ער רירט זיך נישט ,דאן האט דער צדיק געזאגט,
ריבניצער זי"ע געקענט גאנץ ש"ס ישר והפך מיט "חיים זאנוויל איך הייס דיר טרינקען" ,דאן האט
רש"י און מפרשים ,ווי דער הייליגער צדיק האט דער זיידע אויפגעמאכט די אויגן ,און זיך
אליין מעיד געווען אויף זיך בזה"ל" ,ביי די אכצען אויפגעשטעלט כאחד האדם און מען איז צו
האט מען שוין געקאנט אויסווייניג גאנץ ש"ס מיט געגאנגען צו מוסף.
אלע רש"י'ס".
ביי די דריי יאר אלט איז זיין טאטע הרה"ק רבי
אויך האט ער געלערנט יונגערהייט ביי הגה"ק משה זי"ע נסתלק געווארן ,און די רבי איז געבליבן
רבי יהודה לייב צירלסאן אב"ד קעשינוב זי"ע ,הי"ד, א קליינער יתום ,דאן האט אים די מאמע גענומען
וואס האט דעם רבין מסמך געווען להוראה ,אויך צום הייליגען צדיק משטעפענעשט זי"ע און דארט
האט ער זיך מסתופף געווען בצלו פון הרה"ק רבי איז דער צדיק מריבניץ אויפגעוואקסן שוין פון
יהודה אריה לייבוש פרענקל אב"ד בוטשעטש זי"ע. אלס קליין קינד ,ער האט ביי דעם צדיק געהאט א
געוואלדיגע התקרבות און דער צדיק האט אים
ער האט חתונה געהאט מיט הרבנית הצדקת מרת זייער מחבב געווען און עס איז געווען נפשו
שרה ע"ה, קשורה בנפשו.
בת הרה"ח רבי שלמה מרזינה זי"ע.
ער האט ביי דעם הייליגען רבין געלערנט כל
נאך די חתונה האט ער זיך מסתופף געווען התורה ,ווי די הייליגער ריבניצער צדיק זי"ע האט
בצלו פון זיין רבין ,און געקענט דארט זיצן פאר זיך אמאל אויסגעדריקט בזה"ל" ,דער רבי האט מיך
וואכן און זיך נישט אוועק רירן ,ווען די רעבעצין געלערנט פון אל"ף בי"ת ביז אותיות דר' עקיבא",
ע"ה האט דאס דערציילט ,האט זי צו געלייגט ,איר וואס דאס איז סתרי תורה און פארבארגענע
מיינט אז מיר האבן געוואוינט גאר ווייט פונעם רבין, עניינים.
ניין אונז האבן געוואוינט איין גאס אהין צו פונעם
רבין ,און מיט דעם אלעם איז ער געזעצן דארט אן ער האט אין יענע צייט עוסק געווען בתורה
זיך אוועק רירן פון זיין הייליגען רבין זי"ע. יומם ולילה ממש מיט א געוואלדיגע התמדה און
געווען אפגעשיידט פון אלע עניני גשמיות ,אבער
דער הייליגער ריבניצער זי"ע האט דערציילט, דאס אלעס האט ער געטון מיט א געוואלדיגע
אז ער איז געווען ביים רבין ביי יציאת נשמה ,און באהאלטענקייט ,נאר זיין גרויסע רבי האט
ער האט אן געכאפט דעם קאפ פונעם רבין ,ווען די געוויסט פון זיין גדלות.
רבי האט געפרעגט ווער איז דאס ,האט ער געזאגט
חיים זאנוויל ,האט דער הייליגער רבי געזאגט "א איינמאל האט הרה"ק רבי שלמה אליעזר
חידוש" ,און דאס איז געווען דאס לעצטע ווארט מרגליות זי"ע דערציילט פארן הייליגער ריבניצער
פון זיין רבין בעפאר יציאת נשמה ,און דער זי"ע ,אז ווי באקאנט האט דער הייליגער
ריבניצער צדיק האט דערציילט ,אז די זייגער אויפן שטעפינעשטער צדיק זי"ע געהאט א צימער ביי
וואנט וואס איז געווען בירושה פונעם הייליגען זיך אין שטוב ,וואס מען האט געריפען "משיח'ס
זיידן דער רוזינער זי"ע ,האט זיך ביים יציאת נשמה צימער" ,וואס דארט האט ער געהאלטן די ירושה
אפ געשטעלט. פונעם הייליגער רוזינער זיידע זי"ע ,דארט אין
דעם שטוב האט מען קיינעם נישט אריין געלאזט.
דער הייליגער ריבניצער צדיק האט געזאגט,
פון מיין רבין האב איך באקומען דעם רוח הקודש דערציילט רבי שלמה אליעזר זי"ע ,אז זיין
און דעם חן און די צורה ,און געזאגט בזה"ל" ,אלעס טאטע הרה"ק המקובל רבי ישעי' אשר זעליג זי"ע
האט איך געבעטן פונעם רבין ,חוץ איין זאך האב האט אמאל געהאט א זכי' ,אז דער צדיק האט אים
איך פארגעסן ,אז איך זאל זיך קענען אויסדריקן אריין געלאזט אין דעם צימער ,האט דער הייליגער
צווישן מענטשן" ,וואס ווי באקאנט האט דער צדיק ריבניצער זי"ע געזאגט ,דאס איז טאקע א גרויסע
געפירט א הנהגה חוץ לדרך הטבע און איז געווען זכי' ,איך בין אין דעם צימער געשלאפן פאר 13יאר.
16
שפעטער האט מען ליידער געטראגען די אלע גאר ווייניג מקושר מיט מענטשן אויסער זיינע גאר
אידן צום וואלד ,דארט האט מען די אידן געהייסן נאנטע מקורבים וואס האבן באמת פארשטאנען צו
גראבן א קבר ווי מען וועט זיי אלע באגראבן נאכן זיין עבודה הקודש.
זיי ל"ע אומברענגען ,ווען די גרוב איז שוין געווען
גרייט ,איז דער הייליגער צדיק צו געגאנגען צום ווי באקאנט האט דער תלמיד דער הייליגער
אפיציר ,און געבעטן ,אז ער זאל געבן רשות פאר ריבניצער זי"ע כסדר געזאגט ,אז ווי ער גייט אלס,
די אידן צו דאווענען בעפאר מען הרג'ט זיי ,אבער גייט זיין רבי פאראויס ,און ער איז נאך אפילו נאכן
דער רשע דער דייטש האט בשום אופן נישט פטירה געווען מקושר מיט זיין הייליגען רבין ,ער
געוואלט נאכגעבן דעם באגער פונעם צדיק ,מען פלעגט זיך אויסדריקן" ,דער רבי שטייט פאר מיר
האט זיך אויס געשטעלט ביי די וואנט ,און מען כסדר".
האט שוין געהאלטן ביים ר"ל אומברענגען די אלע
אידן. איינמאל האט מען געפרעגט דעם רבין ,וויפיל
יאר עס איז שוין פונעם רבין'ס פטירה ,האט דער
אבער פלוצלונג איז אנגעקומען א ריבניצער געזאגט" ,איך מיין אפשר זיבן יאר" ,ווען
העליקאפטער ,און פון דארט איז אראפ געקומען די מקורבים האבן זיך געוואונדערט ,ווייל עס איז
א גרויסער דייטשע אפיציר ,די רבי איז אן קיין שוין געווען קרוב צו 40יאר שפעטער ,האט דער
מורא צו געגאנגען צום אפיציר מיט א זעקל וואס צדיק געזאגט ,וואס זאל איך טון אז איך זעה דעם
האט געהאט אין זיך אלע גאלד און זילבער וואס די רבין ווי איך גיי און ווי איך שטיי.
אידן האבן מיט גענומען פון שטאט ,און די רבי
זאגט פארן אפיציר" ,א פרייליכען געבורטס טאג נאך די חתונה האט דער צדיק געוואוינט אין
פאר דיר מיין האר". סרביה אין שטאט קשאנוב ,שפעטער האט ער זיך
געצויגען צום שטאט ריבניץ ,און דארט האט דער
דער אפיציר האט גלייך געפרעגט דעם רבין, צדיק גאר אסאך מחזק געווען אידן פון שטאט ,ער
פון ווי ער ווייסט אז היינט איז זיין געבורטס טאג, איז דאן שוין געווען באוויסט מיט זיין גדלות
אבער די רבי האט געשמייכעלט צום אפיציר און בתורה און זיין געוואלדיגע קדושה.
אהין געגעבן דעם גאנצן זעקל מיט גאלד און
זילבער אלס א געבורטס טאג מתנה. ביים צווייטע וועלט מלחמה איז ער געווען
צוזאמען מיט אלע אידן פון שטאט ריבניץ אין
דאן האט זיך דער אפיציר אנגעריפן ,לאזט געטא אונטער די דייטשן ימ"ש ,מען האט דארט
דעם איד לעבן ,ער איז א גאר ספעציעלע מאן ,אבער ליידער געפייניגט די אידן ,און די רבי האט מיט
די רבי אן קיין מורא זאגט ,אויב לאזסטו מיך לעבן געטיילט דאס זעלבע גורל ווי די אידן ,די אידן פון
וויל איך בעטן ,אז מען זאל די אלע אידן פון מיין שטאט האבן געבעטן דעם צדיק ,אז ער זאל מיט
שטאט אויך לאזן לעבן ,און די רבי האט אנגעטראגן זיין כח דקדושה העלפן און ראטעווען די אידן פון
פאר דעם אפיציר ,אז די אידן זאל מען נעמען אז זיי זיין שטאט ,האט דער צדיק געזאגט ,אויב וועל איך
זאלן בויען א פארק אין כבוד פון דעם אפיציר. קענען גיין זיך טובל'ן וועל איך קענען פועל'ן א
ישועה.
לפלא האט דער אפיציר אפילו זייענדיג א
רשע א דייטש נאכגעגעבן פארן צדיק ,און נאך דאן איז א גרויסע דייטשע אפיציר
אפילו צוריק געגעבן דעם זעקל פון גאלד און אנגעקומען ,און ער האט באפוילען פארן צדיק ,אז
זילבער און געזאגט ,איר ברויכט עס פאר עסן און ער זאל גיין ברענגען וואסער פאר זיין פערד ,דער
קליידער ,און מען האט טאקע די גאנצע שטאט צדיק איז געגאנגען צום וואסער ברענגען וואסער
געפירט ,און זיי האבן געבויט דעם פארק ,וואס פארן דייטש ,אבער אין דעם זעלבן צייט האט דער
דורך דעם איז די שטאט געווען פון די איינציגסטע צדיק זיך גע'טובל'ט אין דעם וואסער ,און ווען ער
וואס האבן דורך געמאכט דעם ביטערן מלחמה און איז צוריק געקומען ,האט ער געזאגט פאר די אידן,
כמעט אלע האבן איבער געלעבט ,אלעס מיטן כוח אז ער האט גע'פועל'ט א ישועה.
17
ער האט זיך זיין גאנץ לעבן מוסר נפש געווען פון די טבילה פונעם הייליגע צדיק דער ריבניצער
פאר קדושה און ער האט זיך מיט מסירת נפש רבי זי"ע.
גע'טובל'ט יעדן טאג און אפילו אפאר מאל א טאג,
אפילו דארט אין רוסלאנד וואס עס האט זיך נאך די מלחמה האט זיך דער צדיק צוריק
געגרענעצט מיט מסירת נפש סיי פון די געצויגען צום שטאט ריבניצה ,וואס איז דאן געווען
שרעקליכע קעלט אויפן וואסער ,און אויך ח"ו אויב אונטער די שלטון פון רוסלאנד ,דארט האט דער
מען כאפט אים. הייליגער צדיק עוסק געווען בתורה מיט א
געוואלדיגע מסירת נפש ,אויך האט ער דארט
דער הייליגער צדיק האט אפגעראכטן זיין באהאלטנעהייט גע'מל'ט אידישע קינדער ,וואס
עבודת הקודש מיט א געוואלדיגע קדושה ,ער דאס האט זיך געגרענעצט מיט מסירת נפש ממש,
פלעגט קענען אסאך מאל דאווענען שחרית ווייל ווי באקאנט האבן די רוסישע רשעים
ביינאכט ,זיין עבודה איז געווען למעלה מן הזמן, געוואלט אויס רייסן יעדעס ביסל אידישקייט פון
רוב מענטשן האבן נישט געקענט מיט האלטן זיין די אידן דארט אין די מדינה.
טעגליכע סדר ,וויבאלד מען האט נישט געקענט
אויס רעכענען ווען מען גייט דאווענען שחרית, מען דערציילט ,אז ביי אסאך ברית'ן ווען מען
מנחה ,אדער מעריב. האט געפרעגט דעם רבין ,וואסערע נאמען מען
זאל געבן פארן קינד ,האט דער הייליגער צדיק
אויך דערציילן אידן ,אז די עבודת הקודש געזאגט ,אז מען זאל געבן "משה" נאך זיין הייליגען
פונעם צדיק וקדוש תשעה באב איז געווען גאר טאטן ,און ער האט צו געלייגט ,מיין טאטע איז
געהויבען ,דער צדיק איז געזעצן דעם גאנצן טאג געווען א ערליכער איד און געוואינטשן אז דער
מעוטף מיט א זאק ,און ער האט געריסן קריעה קינד זאל אויס וואקסן א ערליכער איד מיט אזא
אויפן חורבן בית המקדש מיט א ברכה ,ער האט הייליגע נאמען.
מקונן געווען אויפן חורבן און אויף צער השכינה
מיט בכיות נוראות. אויך איז ער געווען דער שוחט דארט אין
שטאט ,וואס דאס האט ער געטון מיט א מסירת
בשנת תשל"ד איז דער הייליגער ריבניצער נפש ,כדי די אידן דארט זאלן קענען עסן כשר'ס,
רבי זי"ע אנגעקומען קיין ארץ ישראל ,ער האט דאן צענדליגע מאל האט מען דעם צדיק געכאפט
געוואוינט קודם אין קרית באבוב אין בת ים, פארשפרייטן אידישקייט ,און אייביג בדרך נס האט
דערנאך אין בני ברק און דערנאך אין ירושלים. ער זיך ארויס געדרייט פון די רשעים ,איינמאל ווען
מען האט אים געכאפט און געשטעלט פאר א
נאך זעקס חדשים איז די רבי געפארן קיין משפט ,האט ער צו געזאגט פארן שופט ,אז אויב
אמעריקע פאר א חתונה ,און געפלאנט צוריק צו ער וועט אים באפרייען ,וועט זיין טאכטער געזונט
קומען קיין ארץ ישראל ,אבער צום סוף האט מען ווערן ,כך הוה די טאכטער פונעם שופט איז געזונט
צו גערעדט דעם צדיק צו בלייבן אין אמעריקע, געווארן ,און מען האט דעם רבין באפרייט.
דאן איז דער צדיק קודם געווען אין מיאמי,
דערנאך האט ער געוואוינט אין קראון הייטס, אויך איז ער געווען א מלמד און ארום געפארן
דערנאך האט ער זיך באזעצט אין סיגייט ברוקלין, פון שטאט צו שטאט צו לערנען אידישקייט מיט
סוף ימיו האט ער געוואוינט אין מאנסי ביז צו זיין די אידן וואס האבן ליידער כמעט גארנישט
הסתלקות. געוויסט פון אידישקייט ,צוליב וואס די רשעים די
רוסן האבן נישט צו געלאזט קיין שום זאך וואס
ער איז געווען גאר מקושר צו די צדיקי הדור האט געהאט צו טון מיט אידישקייט ,עס זענען דא
ובתוכם זיין חבר פון שטעפינעשט הרה"ק בעל צענדליגע מעשיות ווי מען האט כמעט געכאפט
אמרי נועם מסקולען זי"ע און הרה"ק רבינו הקדוש דעם רבין אדער האט מען אים געכאפט לערנען
בעל דברי יואל מסאטמאר זי"ע הרה"ק מסקווירא תורה מיט אידישע קינדער ,און מיט ניסים איז דער
זי"ע ,און נאך גדולים וצדיקים בדורו. צדיק ניצול געווארן.
18
זיין צו א קינד ,די ברכה איז טאקע מקוים געווארן, נאכן פטירה פון די רעבעצין שרה ע"ה ,האט
און אין יענעם יאר איז צו ר' משה און זיין פרוי דער צדיק חתונה געהאט בזיווג שני מיט הרבנית
געבוירן געווארן א זון ,וועמען מען האט א נאמען הצדקת פרידא מלכה ע"ה ,בת הרה"ח רבי חיים
געגעבן "חיים זאנוויל" ,און אזוי איז דער צדיק אלכסנדר ניימאן ז"ל.
געקומען אויף דער וועלט אלס א פרי פון זיין
רבי'נס ברכה ,און זיין גאנץ לעבן איז ער געבליבן ליידער האט דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע
צוגעבונדן צום הייליגען שטעפענעשטער רבי'ן נישט איבער געלאזט קיין זש"ק ,אבער האט
מיט לייב און לעבן. איבער געלאזט חסידים ומעריצים און
••• הונדערטער קינדער וואס זענען געבוירן געווארן
דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע האט אמאל מיט זיין הייליגע ברכות.
געזאגט פאר הרה"ק רבי משה הלברשטאם בעל
דברי משה מירושלים זי"ע ,אז הרה"ק רבי משה דער ציון פונעם הייליגער ריבניצער רבי זי"ע
סוליצא זי"ע האט נאך געזאגט בשם הרה"ק רבי איז היינט צו טאגס איינע פון די פלעצער וואס
מאיר מפרמישלאן זי"ע ,אז ווען מען האט ח"ו א יעדער איד האט שוין פוקד געווען 24 ,שעה א טאג
חולה אין שטוב ,זאל מען ליל שישי טרינקען א און אפילו 7טאג א וואך זענען דא דארט אידן וואס
לחיים און זאגן ,בזכות הרה"ק ר' ישראל בן פערל זענען מתפלל ביים ציון קדשו פון דעם הייליגען
דער הייליגער קאשניצער מגיד זי"ע זאלן אלע צדיק ,און אידן דערציילן גרויסע ישועות און
קראנקע אידן האבן א רפואה. מופתים וואס מען זעט ביי דעם מקום קדוש.
•••
דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע פלעגט יעדן נסתלק לגנזי מרומים כ"ד תשרי אסרו חג סוכות
ליל שישי טרינקען א לחיים ,און דאן האט ער בשנת תשנ"ו ,ומנוחתו כבוד איז אין ביה"ח ווישניץ
געוואונטשן ,בזכות פון דעם גרויסן רבי שלום אין מאנסי.
שכנא מפראהביטש דעם הייליגען ריזינער'ס
פאטער ,זאל מען זוכה זיין צו א פרייליכן שבת זכותו הגדול יגן עלינו
קודש ,און דאן האט ער געהייסן דערציילן א סיפור, ועל כל ישראל אמן.
און אז מען ווייסט נישט קיין סיפור ,זאל מען רעדן
פון טישן און בענק ,דערנאך האט דער הייליגער
צדיק געזאגט ,אין זכות פון רבינו ישראל בן פערל מעשיות
דער קאזניצער מגיד זי"ע זאלן אלע קראנקע האבן
א רפואה שלימה. עס ווערט דערציילט ,אז די מאמע פונעם רבי'ן
••• די צדקת מרת יוטא צפורה ע"ה ,איז פערצן יאר
דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע האט אמאל נאך דער געבורט פון איר ערשטן זון ר' יצחק ,נישט
געזאגט ,מענטשן מיינען אז איך נעם ישועות פון געהאלפן געווארן מיט נאך א קינד ,זי און איר מאן
הימל און איך ברענג זיי אראפ פאר אידן ,די אמת דער צדיק ר' משה ,זענען געווען חסידים פונעם
איז ,אז איך ברויך גאר שווער ארבעטן פאר יעדע הייליגן צדיק רבי אברהם מתתיהו משטעפענעשט
ישועה ,איך לייג אריין גאר שווערע ארבעט אויף זי"ע ,אן אייניקל פונעם הייליגן רוזשינער ,און זי
יעדע זאך וואס איך קען ,ווייל ישועות קומען דורך פלעגט אפט אריינקומען צום רבי'ן און אים בעטן
טון דעם רצון השם ,און איך לייג דאס אלעס און מוטשען ער זאל איר געבן א ברכה פאר א בן
אוועק ,אז ווען א איד קומט בעטן א ישועה ,קען זכר ,איינמאל האט זי זיך פאר'עקשנ'ט און געזאגט,
איך מיט דעם ברענגען א ישועה פאר דעם איד. "רבי ,איך גיי פון דא נישט אוועק ביז דער רבי גיבט
••• מיר א ברכה פאר א בן זכר".
ווי באקאנט האט דער הייליגער ריבניצער רבי
זי"ע קיינמאל נישט אפ געזאגט קיין ברית ,נאר ווען ווען דער הייליגער שטעפענעשטער רבי האט
אימער מען האט דעם צדיק געריפן צו א ברית זיין געהערט אירע פארצווייפלטע געבעטן ,האט ער
מוהל ,איז דער צדיק געפארן גאר ווייטע וועגן ,נאר איר צוגעזאגט ,אז נאך אין יענעם יאר וועט זי זוכה
19
אנגעקומען א פרוי מיט א קליינע בעבי און זאגט כדי צו מקיים זיין די מצוה פון אריין ברענגען א
פארן רבין ,רבי ,מיין מאן האלט ליידער נישט קיין אידיש קינד בבריתו של אברהם אבינו ,און דער
אידישקייט און ער וויל בשום אופן נישט מאכן קיין צדיק האט זיך כסדר אויס געדריקט ,אז איינע פון
ברית פארן נייעם געבוירן קינד ,אבער איך וויל די סיבות פארוואס ער איז אראפ געקומען אויף די
זייער שטארק מאכן א ברית ,דערפאר האב איך וועלט ,איז צו מאכן ברית'ן פאר אידישע קינדער,
געברענגט דעם קינד אינמיטן די נאכט ,אז די רבי און ער האט זיך אויס געדריקט ,אז א קינד וואס ער
זאל קענען מאכן א ברית ,אבער די רבי האט האט גע'מל'ט וועט קיין עבירות נישט קענען טון.
געהייסן אז מען זאל ווארטן ביז עס ווערט טאג,
כדי מען זאל מאכן דעם ברית צופרי. איינמאל נאך אין רוסלאנד האט מען דעם
צדיק מכבד געווען מיט א ברית אין א גאר ווייטע
צופרי האט די רבי געמאכט דעם ברית פארן שטאט ,דער צדיק האט זיך ארויס געלאזט אויפן
קינד ,אבער ביים ברית האט מען נישט געקענט וועג ,און דער דרייווער האט געזען אז די צייט איז
אפשטעלן די בלוט ,און וואס די רבי האט פראבירט קורץ און מען ברויך פארן דאס שנעלסטע וואס
האט נישט געהאלפן. מען קען.
דאן האט די רבי געהייסן יעדן איינעם ארויס אויפן וועג פארענדיג האט דער צדיק געהייסן
גיין פון שטוב ,און די רבי איז געבליבן מיטן קינד פארן דרייווער ,אז מען זאל ארויס פארן צום
אין שטוב ,אבער דער איד זייענדיג באהאלטן קומענדיגען שטעטל ,ווייל ער וויל גיין זיך טובל'ן,
אונטער די טיש האט צו געזעהן וואס די רבי האט דער דרייווער האט זיך איינגעבעטן ביים רבין ,אז
געטון. מען זאל זיך נישט אפ שטעלן ,ווייל מען וועט נישט
אנקומען אין צייט ,אבער דער צדיק האט זיך נישט
די רבי האט זיך געשטעלט ביים וואנט ,און געלאזט און מען איז ארויס געפארן צום נאנסטן
מיט בכיות נוראות האט ער זיך געבעטן צום שטעטל.
באשעפער ווי א קינד צו זיין טאטן ,רבונו של עולם, די רבי איז אריין אין וואלד און געגאנגען צום
וואס האב איך דען דא געטון ,איך האב געמאכט א טייך זיך טובל'ן ,דער דרייווער שטייט און ווארט די
ברית פאר א אידישע נשמה ,איך האב מיך מוסר רבי זאל שוין ארויס קומען ,אבער דער רבי האלט
נפש געווען אז דער קינד זאל באקומען א ברית ווי זיך אויף לענגער ווי געווענליך ,נאך א שטיק צייט
א אידיש קינד ,אויב וועט די קינד ח"ו שטארבן, איז דער צדיק צוריק געקומען מיט נאסע פיאות
וועט די טאטע ח"ו נקמה נעמען און עס וועט ארויס און זאגט לאמיר גיין.
קומען א גרויסע חילול השם.
מען איז אנגעקומען גאר שפעט ,אבער נאך אין
ווען דער הייליגער צדיק האט געענדיגט זיין צייט צו מאכן דעם ברית ,אבער אזוי ווי זיי קומען
תפילה ,איז ער צוריק צום קינד ,און לפלא די בלוט אריין אין שטוב פון די עלטערן ,זאגט מען פארן
האט זיך אפ געשטעלט און ער האט געקענט רבין ,זייער גוט אז די רבי איז אנגעקומען שפעט,
צוריק געבן דעם קינד צו די מאמע געזונט און ווייל נישט צו לאנג צוריק זענען דא געווען די
פריש ,און מען האט געזען א שמייכל און שמחה רוסישע אפעצירן ,ווייל מען האט ביי זיי גע'מסר'ט
אויפן פנים פונעם רבין ,אז ער האט זוכה געווען און אז עס קומט פאר א ברית ,אבער וויבאלד די רבי איז
מצליח געווען אריין צו ברענגען נאך א אידיש קינד נאכנישט דא געווען ,האבן זיי גארנישט געזען ,און
בבריתו של אברהם אבינו ,דאס איז געווען די יעצט ממש זענען זיי זיך געגאנגען ,דאן האט דער
געוואלדיגע מסירת נפש פון דעם צדיק וקדוש דרייווער גאר גוט פארשטאנען ,פארוואס די רבי
אויף יעדע מצווה. האט זיך אזוי לאנג אויפגעהאלטן אין וואלד ביים
••• זיך טובל'ן.
דערציילט א איד ,וואס איז געווען דאן אין •••
שטוב פונעם רבין אין רוסלאנד ,וואס ווי באקאנט א איד וואס איז געווען א קינד בשעת מעשה
האט דער צדיק פון קיינעם נישט מורא געהאט, האט דערציילט ,איין נאכט איז צום רבין
20
דאקטאר געמאכט נאך איין סקען ,כדי צו זען דעם נאר פונעם איין איינציגסטע באשעפער ,ער האט
פלאץ וואס מען דארף אפערירען ,אבער ווי געמאכט ברית'ן פאר ווער עס איז געקומען בעטן,
פארוואונדערט איז דער דאקטאר געווען ,ווען ער און דער צדיק האט גענומען דעם אחריות אויף זיך.
האט נישט געטראפן גארנישט אויף דעם פלאץ,
בזכות פון די מאכלי שבת קודש פונעם צדיק איז איין טאג האבן די רוסישע ממשלה אפ
דער איד אויס געהיילט געווארן. געמאכט ,אז זיי האבן שוין גענוג באוווייזען אז דער
••• צדיק טוט זאכן וואס זענען קעגן דעם ממשלה,
צענדליגע מעשיות דערציילען אידן ,ווי דער זענען די ק.ג.ב .געקומען צום שטוב פונעם צדיק,
הייליגער ריבניצער רבי זי"ע האט מרגיש געווען כדי אים ח"ו צו ארעסטירן און אפשיקן קיין סיביר,
אויב איינער איז געווען אין מקו' ,און ער האט ווען זיי זענען אנגעקומען האט די רעבעצין
מקפיד געווען נישט צו געבן די האנט פאר איינעם געשריגן" ,חיים זאנוויל אנטלויף" ,אבער די חברה
וואס איז נישט געווען אין מקו'. זענען אריין געקומען אין שטוב און געזיכט דעם
רבין אין דעם גאנצן שטוב ,די רבי איז געזעצן ביים
ביים טיש האט געקענט אריין קומען א איד, טיש ווי אייביג ,אבער די רשעים האבן דעם רבין
און דער צדיק האט געשריגן פון אויבן אן" ,גיי אין נישט געזען.
וואסער" ,גאר אסאך אידן האבן פראבירט צו איבער •••
קלוגען דעם צדיק ,אבער דער צדיק האט דאס א איד פון שטאט מונקאטש איז געווען זייער
יעדעס מאל מרגיש געווען מיט זיין גרויסע קראנק אויף די מאגן ,און די דאקטאר האט געהייסן
קדושה. אז מען זאל מאכן אן אפעראציע ,די וואך בעפאר
••• די אפעראציע איז דער איד געקומען קיין ריבניץ
הרה"ח רבי מענדל פוטערפאס זי"ע האט צום הייליגען צדיק אויף שבת קודש ,צו נעמען א
דערציילט ,אז ער האט אסאך עוסק געווען מיטן ברכה אז די אפעראציע זאל דורך גיין בשלום.
הייליגער ריבניצער רבי זי"ע אין רוסלאנד מיטן
אפרעכטן ברית'ן און נאך פעולות לטובת די אידן שבת קודש ביים סעודה צופרי האט מען אריין
אין רוסלאנד. געברענגט די טשאלענט ,און דער הייליגער צדיק
האט געטיילט פון די טשאלענט פאר די אידן ביים
איין טאג זענען די צוויי געגאנגען צו א ברית, טיש ,אויך פאר דעם איד האט די רבי געגעבן א
אבער דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע האט טעלער טשאלענט ,אבער דער איד וויבאלד ער
געוואלט גיין אין מקו' בעפארן גיין צום ברית, האט געהאט דעם קראנקהייט אויף דעם מאגן
אינדרויסן איז געווען 30אונטער זערא עס איז האט געזאגט פארן רבין ,אז די דאקטאר האט
געווען א געפערליכע פרעסט ,אבער דער געזאגט ,נישט צו עסן קיין שווערע עסן ,און די
הייליגער צדיק גייט צום טייך זיך טובל'ן. טשאלענט איז גאר שווער אויפן מאגן האט ער
זייער מורא צו עסן דערפון.
דערציילט רבי מענדל ,אז ער האט נאר אריין
געלייגט א פיס אינעם וואסער און ער איז כמעט אבער די רבי האט געזאגט פאר דעם איד ,עס
פארפרוירען געווארן ,אבער דער הייליגער צדיק פונעם טשאלענט לכבוד שבת קודש עס וועט דיר
איז אריין אין דעם טייך שטייטערהייט כאילו ער אי"ה נישט שאטן ,דער איד האט בלית ברירה
גייט אריין אין א ווארעמע מקו' ,ווען דער צדיק איז מסכים געווען און געגעסן פון דעם טשאלענט,
ארויס האב איך געמיינט אז ער גייט פרירען פון אבער דער איד איז געווען זייער באזארגט אז עס
קעלט. גייט אים שאטן ,די גאנצע שבת איז ער געווען גאר
שטארק באזארגט.
אבער לפלא האב איך געזען ווי עס גייט א
פארע פונעם גוף קדוש פונעם צדיק ,בשעת די רבי אבער אזוי ווי דער שבת איז דורך געגאנגען,
האט זיך אנגעטון איז א גוי דורך געגאנגען ,און און ער האט ב"ה געשפירט גוט ,האט זיך דער איד
פארן צדיק האט זיך געדאכט אז ער האט געקוקט בארואיגט ,בעפאר דעם אפעראציע האט דער
21
בחור האט געהאט א גרויסע בארד און דאס האט אויפן גוי ,דער צדיק האט זיך נישט געזוימט ,נאר
אים געמאכט אויס זעהן עלטער ווי ער איז באמת גלייך זיך צוריק אויסגעטון און צוריק אריין אין טייך
געווען. זיך טובל'ן.
•••
האט דער טאטע געבעטן דעם בחור ,אז ער איינמאל האט מען ביים הייליגען ריבניצער רבי
זאל אביסל אונטער שניידן די בארד כדי ער זאל זי"ע גערעדט פון דעם סגולה ,אז צו דערמאנען
נישט אויס זעהן עלטער ,דער בחור זייענדיג א דעם נאמען "לוי יצחק בן שרה סאשה" פונעם
חסידישע בחור האט נישט געהאט קיין חשק דאס הייליגען סניגורן של ישראל מברדיטשוב זי"ע ,איז
צו טון ,איז דער בחור אריבער מיטן טאטן צום א סגולה פאר אלע ישועות ,האט זיך דער הייליגער
הייליגען ריבניצער רבי זי"ע כדי צו פרעגן וואס די ריבניצער רבי ארויס געכאפט ,אז ווען מען וועט
רבי האלט ,אבער אזוי ווי זיי קומען אריין צום רבין, זאגן "חיים זאנוויל בן יוטא צפורה" ,וועט עס פונקט
האט די רבי אן געכאפט די בארד פונעם בחור און אזוי העלפן ,און לפלא איז דער ריבניצער רבי'ס
געזאגט "א שיינע בארד" ,מער האט נישט אויס יארצייט א טאג בעפאר דעם הייליגען
געפעלט ,ווייל זיי האבן פארשטאנען דעם תירוץ. בארדיטשעווער רבי זי"ע.
••• •••
הרה"ג רבי מנחם ווייסמאנדל שליט"א רב אפאר יאר צוריק האט א איד פון אמעריקע
דקהל תורת חמד נייטרא מאנסי האט דערציילט א געהאט שווערע צייטן אין ביזנעס און ער האט
מעשה וואס ער איז געווען דערביי ,ווען ער האט געברויכט א גרויסע הלוואה ,ער האט זיך גאר
געלערנט אין לעיקוואד ,האבן זיך עטליכע בחורים שטארק געמיטשעט צו באקומען דעם הלוואה,
אפגעשמועסט צו גיין זאגן סליחות ביים הייליגען אבער יעדע וועג וואס ער האט פראבירט איז נישט
ריבניצער רבי זי"ע ,איז דארט געווען איין בחור דורך ,איין טאג האט אים איינער גע'עצה'ט עפעס
וואס האט שוין געהאט אנגעהויבן אשרי ,אבער וואס האט אויס געזען אז עס וועט דורך גיין ,אבער
ווען ער האט געהערט אז מען גייט צום רבין ,האט די לעצטע מינוט האט זיך דאס פארהאנקערט און
ער זיך אויך מיט געכאפט. דאס האט אויך אויס געזען ווי עס גייט נישט דורך
גיין.
ווען דער הייליגער ריבניצער רבי איז אריין
געקומען צו סליחות ,האט ער געפרעגט אויב עס ערב ראש חודש איז דער איד אריבער צום ציון
איז דא א מנין אידן וואס האבן נאכנישט געזאגט הקדוש אין מאנסי פונעם הייליגען ריבניצער רבי
קיין סליחות ,האט מען געזאגט אז יא ,איז דער זי"ע ,און געזאגט דארט תהילים און געשריבן א
הייליגער צדיק צוגעגאנגען צו דעם איינעם בחור קוויטל ,און בתוך הדברים האט ער געשריבן די
און פרעגט אים ,די האסט נישט געזאגט קיין ווערטער אין אידיש" ,די הלוואה זאל דורך גיין".
סליחות ,זאגט ער ניין ,פרעגט די רבי די האסט
גארנישט געזאגט ,האט דער בחור מודה געווען ,אז דאס איז געווען ערב ראש חודש תמוז ,ג' אב
ער האט שוין געזאגט אשרי ,און דאס האט דער דריי טאג שפעטער איז דער הלוואה דורך חוץ לדרך
הייליגער צדיק גלייך מרגיש געווען מיט זיין הטבע ,דער וואס האט געגעבן די געלט האט
גרויסע קדושה ,האט די רבי געהייסן אריין רופן א געזאגט ,אז ער האט נאך קיינמאל נישט געהאט
אנדערן איד וואס האט נאכנישט געזאגט קיין אזא זאך אז א הלוואה אזוי ווי דעם זאל צום סוף
סליחות. דורך גיין ,אלעס מיטן כוח של אותו זקן דער
••• הייליגער ריבניצער רבי זי"ע.
איין טאג איז א קינד ארויס געפאלן פון א •••
פענסטער פון צוויי שטאק הויעך ,דאס קינד איז ווי באקאנט האט מען כסדר געזען ווי דער
אריין אין א קאמא און מען האט אים נישט געקענט הייליגער ריבניצער רבי זי"ע האט מרגיש געווען
דערוועקן ,מען האט דעם קינד אריין געטראגן אין מחשבות ביי אידן וואס זענען אריין געקומען צו
שפיטאל ,און די דאקטאר האט געזאגט אז מען אים זיך מזכיר זיין ,איז געווען א איד וואס האט
קען דעם קינד נישט אפערירען ,און דער דאקטאר געהאט א בחור אין די יארן פון שידוכים און דער
22
אז ער פאסט יעצט און ער וועט שוין טועם זיין פון האט געזאגט אז אזוי וועט דעס קינד ליידער נישט
די מזונות שפעטער ביינאכט נאכן אויס פאסטן, לאנג אנהאלטן.
האט דער רב געפרעגט דעם ריבניצער רבי זי"ע,
פארוואס פאסט די רבי יעצט נישט אויס ,די מזונות מען האט גלייך געשיקט א קוויטל צום
איז דאך פון א סעודת ברית און עס איז דא א דעה הייליגער ריבניצער רבי זי"ע ,דער הייליגער צדיק
אין שלחן ערוך אז דאס איז א סעודת מצוה האט דאן געהאלטן אינמיטן זיין הייליגע עבודה
דאורייתא. פון תיקון חצות ,אבער ער האט זיך גלייך
אפגעשטעלט און גענומען דעם קוויטל ,גלייך
האט דער צדיק געזאגט ,אז לכתחילה האט ער האט דער הייליגער צדיק געזאגט אז ער וויל גיין
טאקע וועגן דעם נישט געוואלט נעמען דעם כיבוד אין מקו'.
אלס מוהל ,ווייל ער פאסט היינט און ער האט
מורא געהאט אז מען וועט אים מכבד זיין צו עסן, אין מקו' האט דער צדיק געהייסן פארן גבאי
אבער ער האט נישט געוואלט אויף געבן אויף די אז ער זאל בשעת יעדן טבילה זאגן דעם נאמען
מצות ברית ,אבער דערציילט די ריבניצער רבי ,אז פונעם קינד און די נאמען פון די מאמע ,און אזוי
נאך אין רומעניא האט מען אים איינמאל מכבד האט דער צדיק אפגעראכטן זיין הייליגע עבודה
געווען אלס מוהל ,און דארט זענען געווען גדולי ביים זיך טובל'ן ,אזוי ווי דער צדיק איז ארויס פון
הדור וואס האבן אים זייער געבעטן אז ער זאל יא די מקו' האט ער זיך אנגערופן" ,דאס קינד איז
ברעכן דעם תענית ,און ער האט זיי נישט געקענט סטאביל און איז אויף" ,יענע מינוט איז אריין
אפ זאגן. געקומען א רוף ,אז דאס קינד האט זיך
אויפגעוועקט און איז אינגאנצן ביי זיך ,דער
דערציילט דער ריבניצער רבי זי"ע ,אז ליידער דאקטאר האט געזאגט אז דאס האט געמיזט זיין א
זענען 60אידן יענעם טאג פארכאפט געווארן אין גרויסע מופת ,ווייל ער האט דאס נאך קיינמאל אין
מיליטער ,און דער צדיק האט אויס געפירט מיט זיין לעבן נישט געזען.
גרויס צער בזה"ל" ,און איך מיין ,אז אויב איך וואלט •••
געפאסט ,וואלט איך זיי אויסגעלייזט" ,הערנדיג די ווי באקאנט האט דער הייליגער ריבניצער רבי
ווערטער האט דער רב געגעבן א היתר פארן זי"ע גאר אסאך עוסק געווען אין תעניתים און
ריבניצער רבי זי"ע ,אז ער זאל ווייטער ממשיך זיין סגופים ,און דער צדיק האט מיט זיינע תעניתים
זיין מנהג פון פאסטן אפילו ביי א סעודת ברית. געראטעוועט אידישע קינדער ,ווי דער צדיק האט
••• זיך אמאל ארויס געכאפט מיט די ווערטער" ,איך
אין די צייט וואס דער צדיק דער ריבניצער רבי פאסט פאר די טובה פון אחינו בני ישראל ,און איך
זי"ע האט געוואוינט אין ארץ ישראל ,איז צו אים האב מורא נישט צו פאסטן ,ווייל איך האב מורא אז
געקומען א יונגערמאן און זיך מזכיר געווען ,אז ער עס וועט שאטן ,און איך ווייס נישט ווער עס וועט
איז נאכנישט געהאלפן געווארן מיט זש"ק ,האט ח"ו נפגע ווערן דורך דעם".
אים דער צדיק געהייסן צוויי מאל פאסטן א טאג האט פאסירט איינמאל שוין אין אמעריקע,
צוזאמען מיט אים דער ריבניצער רבי זי"ע ,און דער ווען מען האט מכבד געווען דעם ריבניצער רבי
איד זאל זיין אינעם מנין ביי מנחה. זי"ע אלס מוהל ביי א ברית ,און נאכן ברית איז דער
צדיק אריין אין שטוב פונעם רב פון שוהל ,און מען
און דאן האט דער צדיק געהייסן פארן האט דארט געמאכט א לחיים ,און דער רב האט
יונגערמאן ,אז ער זאל קומען זיך טובל'ן ערב שבת געגעבן פארן צדיק א שטיקל מזונות ,און דער
קודש לכבוד שבת אינעם קוואל ווי דער צדיק צדיק האט דאס גענומען און האט דאס
פלעגט זיך טובל'ן ,און ער די רבי וועט זיך צו יאגן איינגעוויקלט אין א פאפיר און דאס אוועק
מיטן דאווענען שחרית פרייטאג ,וויבאלד דער געלייגט.
יונגערמאן האט געוואוינט אינדרויסן פון ירושלים,
און ער זאל נאך קענען אן קומען אין צייט אהיים דער רב האט געפרעגט דעם צדיק ,פארוואס
אויף שבת. ער עסט דאס נישט יעצט ,האט דער צדיק געזאגט
23
שבת ,האט דער צדיק אבער אן טבילה נישט יענעם ערב שבת קודש איז דער יונגערמאן
געוואלט אנהייבן ,איז ער ארויס אין גאס ,געפונען געגאנגען מיטן רבין טובל'ן אינעם קוואל ,די רבי
א גרויסן בארג שניי ,הויך גענוג אים אינגאנצן צו אליין האט זיך גאר אסאך מאל גע'טובל'ט ,און דאן
באדעקן ,און זיך אריינגעטונקען אינעם שניי ,און האט די רבי געהייסן דעם יונגערמאן זיך טובל'ן און
ערשט דערנאך איז ער צוריק אריין אין שול און זיך דער יונגערמאן האט לויטן ציווי פונעם רבי'ן זיך
געשטעלט דאווענען. גע'טובל'ט 10מאל ,דאן האט דער צדיק געזאגט
••• בזה"ל" ,בוסט געהאלפן ,דער טבילה איז ווערד
ווי באקאנט איז דער הייליגער ריבניצער רבי געווען מיליאנען".
זי"ע געווען באוויסט ,אלס א בעל רוח הקודש נפלא,
דער צדיק האט מיט זיינע הייליגע אויגן געזען און דער צדיק האט געבעטן ,אז דער
זאכן וואס אנדערע האבן נישט געזען ,האט יונגערמאן זאל אים לאזן וויסן ווען ער ווערט
דערציילט זיין משמש בקודש הרה"ח ר' משה געהאלפן ,צום יאר האט דער איד געהאט א מיידל,
הערש בערקאוויטש ,אז איינמאל ,פאר זיי זענען און ווען די רבי האט דאס געהערט איז ער געווען
ארויס פון מקוה ,האט אים דער רבי געזאגט" ,די זייער בשמחה און ער האט געזאגט ,אויב וואלט
לצים זענען אויפן וועג" ,האט דער משמש ר' משה דער איד געהאט א בן זכר ,וואלט איך געברויכט
הערש געזאגט ,ווען דער רבי האט עפעס געזאגט, פארן קיין ארץ ישראל.
האב איך געוואוסט אז מען דארף עס נעמען ערנסט, •••
ווייל דער הייליגער ריבניצער האט נישט גערעדט עס ווערט דערציילט א מעשה נפלא פון די
קיין איבעריגע רייד. צייטן וואס די רבי דער הייליגער ריבניצער זי"ע
איז געווען אין געטא ביי די צווייטע וועלט מלחמה,
נישט מער ווי דריי מינוט שפעטער איז ווערט דערציילט ,אז די דייטשן האבן חוץ לדרך
אריינגעקומען א גרופע יונגע בחורים ,און זיי האבן הטבע דעם רבי'ן געגעבן רשות צו גיין און קומען,
אנגעהויבן רעדן צום רבי'ן מיט גרויסע חוצפה, און ער פלעגט יעדן ערב שבת ארויסגיין פון דער
"ווען גייט דער רבי זיך שטעלן דאווענען" ,האט געטא צום טייך זיך צו טובל'ן לכבוד שבת ,עפעס
איינער געפרעגט ,און די אנדערע האבן הויך וואס דאס אליין איז געווען א גרויסע וואונדער,
געלאכט ווי חוזק צו מאכן פונעם רבין" ,איך האב ווייל די רשעים די דייטשן האבן דאס פאר כמעט
ברוך השם א מנין אן אייך" ,האט דער רבי קיינעם נישט געטון ,אבער מן הסתם האט דער
געענטפערט מיט א רואיגן שמייכל ,און דער צדיק מיט זיין קדושה נושא חן געווען ביי די
הייליגער ריבניצער זי"ע האט זיך בכלל נישט רשעים.
וויסענדיג געמאכט פון א פאר וויצלעך פון יונגע
בחורים ,ווען זיי זענען אוועקגעגאנגען ,האט זיך איין ערב שבת איז ביים טייך געשטאנען אויף
דער רבי אויסגעדרייט צו ר' משה הערש און די וואך א נייער סאלדאט ,וואס האט אים קיינמאל
געזאגט" ,נו ,משה ,האב איך דיר נישט געזאגט אז נישט געזען און נישט געוואוסט פון זיין רשות,
זיי קומען". "האלט! שטעל דיך אפ!" האט דער סאלדאט
••• געשריגן" ,מאך נישט קיין איין טריט ווייטער ,אויב
דער געטרייער משמש בקודש ביים הייליגען דיין לעבן איז דיר טייער" ,דער רבי האט
ריבניצער זי"ע ,ר' יצחק תהילים ,האט דערציילט, פארשטאנען אז יענער גייט אים שיסן ,האט ער זיך
אז ער האט זיך אמאל געוואונדערט און געטראכט אויסגעדרייט און אנטלאפן מיט אלע כוחות ,און
ביי זיך" ,ווי קומט עס אז דער רבי איז קיינמאל נישט ווען ער האט שפעטער דערציילט די מעשה האט
פארשיקט געווארן קיין סיביר ,ווען אנדערע זענען ער געזאגט" ,א פויגל האט נישט געקענט פליען
פארשיקט געווארן פאר פיל קלענערע זאכן" ,ער שנעלער ווי איך בין דעמאלט געלאפן".
האט עס נישט ארויסגעזאגט ,נאר געטראכט ביי
זיך ,אבער לפלא ,האט דער רבי זיך אליין אנגערופן, ווען דער הייליגער ריבניצער איז אנגעקומען
"דו מוזט דאך פארשטיין ,די נידעריגע קא-גע-בע צוריק אין בית המדרש ,וואו אידן האבן שוין
אגענטן האבן נישט געהאט קיין מאכט ,זיי האבן געווארט אויף אים צו דאווענען מנחה און קבלת
24
א קוק וואס טוט זיך ביי דיר אינדערהיים ,דיין ווייב געמוזט שיקן באריכטן קיין קיעוו ,און פון דארט
ליגט אין בעט און האלט ביים שטארבן". זענען ארויס די באפעלן ,און ווייל איך האב געהאט
נאנטע מענטשן אין קא-גע-בע ,האבן זיי געזארגט
דער שופט האט אנגעהויבן ציטערן ,און ער אז די באריכטן זאלן ווערן צעריסן".
האט נישט פארשטאנען וואס דער רבי וויל ,אבער
ער האט געזען מיט וואספארא ערנסטקייט דער אבער ר' יצחק זאגט ,אז דאס איז נישט די
רבי רעדט ,האט דער שופט געזאגט" ,אויב איר זעט גאנצע מעשה ,ווייל א רב וואס קען גוט רוסיש
אז זי איז קראנק ,קענט איר דאך אויך זען אז זי זאל האט נאכגעזוכט אין די ארכיוון פון קא-גע-בע ,און
געזונט ווערן" ,האט דער רבי צוגעזאגט אז זי וועט געטראפן אסאך באריכטן איבער "אבראמאוויטש",
געזונט ווערן ,אבער מיט איין תנאי" ,אז מען לאזט און פיל מאל שטייט דארט" ,מען האט אים געזוכט
אים פריי" ,אזוי איז געווען" ,די פרוי איז געזונט און נישט געפונען" ,און דער הייליגער ריבניצער
געווארן ,און דער רבי איז באפרייט געווארן". אליין האט אמאל דערציילט ,אז איינמאל איז ער
••• געזעסן אויף זיין בענקל ,און די רעבעצין איז
עס ווערט דערציילט ,אז איינמאל האבן די געשטאנען ביים פענצטער ,פלוצלינג האט זי
רשעים די קא-גע-בע געכאפט דעם רבין דעם דערזען די קארס פון קא-גע-בע פארן צום הויז,
הייליגען ריבניצער זי"ע ,אבער אויפן וועג צום און זי האט געשריגן" ,חיים זאנוויל ,באהאלט דיך!
תפיסה האבן די פאליציאנטן באמערקט אז דער זיי קומען!" ,אבער דער רבי איז געבליבן זיצן אויפן
רבי איז נישטא ,מען האט אים געזוכט ,און ארט ,די אגענטן זענען אריין און געזוכט אין גאנצן
געטראפן נישט ווייט ,שטייענדיג אין א טייך און זיך שטוב" ,איך האב זיי געזען" ,האט דער רבי געזאגט,
טובל'ן ,האבן זיי אים פריי געלאזט ,זאגנדיג" ,אויב "אבער זיי האבן מיך נישט געזען".
ער איז אזא משוגענער ,אז ער האט געקענט •••
אנטלויפן ,און אנשטאט דעם שטייט ער דא אין עס ווערן דערציילט צענדליגע מעשיות ,ווי
טייך ,קען מען אים לאזן גיין". אזוי דער קא-גע-בע האבן כסדר פראבירט צו
••• כאפן דעם הייליגען ריבניצער רבי זי"ע ,אויף אים
א הויז-בחור ביים הייליגען ריבניצער רבי'ן האבן זיי שוין געהאט גאנצע ליסטעס מיט
האט דערציילט ,אז דער רבי האט זיך יעדע נאכט "עבירות" ,אבער זיי האבן אים נישט געקענט כאפן
איינגעשפארט ביי תיקון חצות ,פון פינף ביז אכט ביי די מעשה ,האבן זיי אונטערגעשיקט איינעם פון
שעה ,ביז אינדערפרי ,און קיינעם נישט זייערע מענטשן ,ער זאל זיך מאכן פאר א
אריינגעלאזט ,אפילו נישט די משמשים ,איינמאל צעבראכענעם איד וואס שמאכט אונטער די
האט דער בחור זיך געוואגט אריינצוקוקן דורכן קאמוניסטן ,יענער איז געקומען צום רבי'ן,
שליסל-לאך ,און ער האט געזען א גאר הייליגע געוויינט אז ער האט גארנישט ,און געבעטן צדקה,
מראה ,דער רבי זיצט אויף דער ערד ,ארומגערינגלט דער רבי האט נישט לאנג געקלערט און
מיט שווארצע ליכט ,אזוי אז א היץ איז געקומען פון אויסגעליידיגט זיין קעשענע ,אלע פרוטות וואס
אלע זייטן ,דער רבי האט אנגעטון אן אלטן רוסישן ער האט געהאט ,און עס אים געגעבן.
היטל ,א זאק אויפן גוף ,און זיך באגאסן מיט אש
אויפן קאפ ,ביז עס איז אראפגערונען פון אלע זייטן, עטליכע טעג שפעטער איז דער קא-גע-בע
און אזוי האט ער געזאגט תיקון חצות מיט געוויין, געקומען צום רבי'נס שטוב און אים ארעסטירט,
שטיל ,בקול דממה דקה ,ווען ער האט געענדיגט, אין געריכט האט מען אים פארגעליינט א לאנגע
האט ער אלעס אוועקגעלייגט ,זיך אפגעוואשן מגילה פון "פארברעכנס" ,און בעיקר דעם
דאס פנים ,ווי גארנישט איז געשען. שרעקליכן חטא אז מען האט אים געכאפט געבן
••• צדקה ,וואס איז געווען קעגן די קאמוניסטישע
עס האט דערציילט איינע פון די רוסישע אידן, געזעצן ,דער הייליגער ריבניצער רבי איז
וואס איז נאך געווען אין רוסלאנד צוזאמען מיטן געשטאנען שטיל און געקוקט אויפן שופט ,און
הייליגען ריבניצער רבי זי"ע ,אז דער צדיק איז נאך עטליכע מינוט האט ער אויפגעהויבן די אויגן
געווען שטארק באוויסט אלס א בעל רוח הקודש און געזאגט" ,איידער דו נעמסט דיך אויף מיר ,גיב
25
טיש ,ווען דער רבי האט עס באמערקט ,האט ער און א בעל מופת עצום ,אפילו די גוים האבן געוויסט
עס גענומען אין האנט און מיט שמחה געזאגט, צו זאגן ,אז מיט דעם איד טאר מען זיך נישט
"מען גייט מקיים זיין השבת אבידה" ,די גבאים אנהייבן ,ווייל עס וועט זיך נישט גוט אויסלאזן ,און
האבן עס געוואלט נעמען פון אים ,און זיי וועלן די גוים פלעגן קומען פאר ברכות און ישועות צום
דאס שוין אפגעבן פאר יענעם איד ,אבער ער האט הייליגען ריבניצער רבי.
עס נישט ארויסגעלאזט ,ער האט געהייסן רופן
דעם בעל אבידה ער זאל קומען נעמען דעם איין טאג איז דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע
פעדער ,און אפאר שעה ,ביז יענער איז געקומען, געזעצן מיט קינדער און מיט זיי געלערנט תורה,
איז דער צדיק ארומגעגאנגען מיט דער פעדער אין דאן איז אריין א מסירה אויפן צדיק אז ער לערנט
האנט מיט גרויס פרייד ,אז ער טוט א מצוה. אידישקייט מיט אנדערע ,וואס דאס איז געווען
••• איינע פון די גרעסטע עבירות אין רוסלאנד ,עס
עס האט דערציילט א איד ,אז נאך אין רוסלאנד האבן זיך אראפגעלאזט א מחנה קא-גע-בע אגענטן
זענען צוויי אידן אמאל געקומען צום רבי'ן זיך צוזאמען מיט זייער אויבער-האר צו גיין ארעסטירן
מזכיר זיין ,פארשטייט זיך אז יענע צייט איז דער דעם רבין ,ווען זיי זענען אנגעקומען נאנט און מען
וועג צו גיין צום רבין געווען אביסל שרעקעדיג, האט זיי געזען קומען ,זענען אלע קינדער גלייך
ווייל מען האט כסדר מורא געהאט אז די חברה אנטלאפן אדער זיך גוט באהאלטן ,דערציילט
קוקן נאך מענטשן וואס גייען צום רבין ,אבער יענער איד ,אז ער האט זייער געוואלט זעהן וואס
לפלא ,ווען זיי זענען געגאנגען אויפן וועג ,האבן זיי דא גייט זיין ,האט ער זיך באהאלטן דארט אין שטוב
נישט באגעגענט קיין לעבעדיגע נפש אויפן וועג, אין א שאפע.
ארויסגייענדיג פונעם צימער ,האט איינער געזאגט
צום צווייטן" ,לאמיר כאפן א שפאציר ,עס איז דאך די רוסישע חברה זענען אריינגעקומען
געווען א פיינער וועג" ,האט זיך דער הייליגער צוזאמען מיט זייער הויפט ,און האבן אנגעהויבן
ריבניצער רבי אנגערופן" ,מיינט איר אז איך וועל שרייען אויפן רבין ,אז ער לערנט אידישקייט מיט
אייך נאכאמאל אויסרייניגן דעם וועג". קינדער און האבן אים געסטראשעט מיטן ערגסטן,
••• אבער דער רבי האט זיך נישט דערשראקן בכלל,
עס ווערט דערציילט ,אז א איד ר' יעקעלע דער הויפט האט דארט געהאט מיט זיך א יונגען
פוקס האט דערציילט ,אז ער האט אמאל טאכטער וואס איז ל"ע געבוירן געווארן בלינד,
באמערקט ,אז דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע האט דער הייליגער ריבניצער רבי געזאגט פארן
האט געהאט לאנגע האר ,און האט געטראכט ביי הויפט" ,אויב די וועסט מיך אפלאזן ,וועל איך
זיך" ,עס איז דאך באקאנט אז לאנגע האר זענען א אויסהיילן דאס מיידל און זי וועט קענען געהעריג
קליפה ,איז ווי פאסט עס פאר אזא קדוש וטהור ,צו זעהן".
גיין מיט לאנגע האר" ,ער האט עס נישט געמיינט
אלס קשיא ,נאר עס איז אים געווען דער הויפט האט מסכים געווען ,דער הייליגער
אינטערעסאנט ,פלוצלונג האט זיך דער הייליגער ריבניצער רבי האט צוגערופן דאס מיידל ,און ער
ריבניצער רבי אויסגעדרייט צו אים ,כאטש עס האט געוויזן פארן מיידל א פאפיר וואס האט
זענען דארט געווען נאך מענטשן ,און האט אים געהאט קאלירן ,און געפרעגט דאס מיידל,
געזאגט" ,איך האב א ענין פארוואס איך שער זיך "וואסערע קאליר איז דאס" ,און דאס מיידל האט
נישט לעצטנס" ,ער איז געבליבן ערשטוינט, גלייך געענטפערט ,האט זיך דער הייליגער
זעענדיג אז די רבי האט ממש געליינט זיינע ריבניצער אנגערופן" ,זי זעהט דאך געהעריג" ,און
מחשבות. דאס מיידל האט ארויסשפאצירט פון שטוב
••• זעענדיג כאחד האדם ,פארשטייט זיך אז ער האט
ר' יצחק תהילים וואס איז געווען א נאנטער גלייך געלאזט דעם רבין פריי.
מענטש ביים הייליגען ריבניצער זי"ע האט •••
דערציילט ,אז דאס ערשטע מאל וואס ער איז עס ווערט דערציילט ,אז איינער האט אמאל
געקומען צום רבי'ן איז געווען ,ווען זיין שוואגערס איבערגעלאזט א פעדער אויפן ריבניצער רבי'נס
26
רבי זי"ע מכבד געווען מיט פתיחת הארון א רוסישן ברודער איז געלעגן אין מאונט סיני שפיטאל מיט
איד ,וואס האט גארנישט געוואוסט חוץ פון גאר הויך פיבער ,און די דאקטוירים האבן
דאווענען פון א רוסישן סידור ,און איז נעבעך נישט אויפגעגעבן די האפענונג ,און זיי האבן געזאגט אז
געווען קיין שומר שבת ,א פרומער איד וואס האט אין א טאג צוויי וועט ער אריינפאלן אין "סעפטיק
דארט געדאווענט האט ביי זיך אין הארצן שאק" ,רחמנא ליצלן ,און זיי האבן אויפגעגעבן
געטראכט" ,ווי קען מען מכבד זיין אזא איד מיט האפענונג.
פתיחת הארון" ,יענער רוסישער איד איז
געשטאנען ביים אפענעם ארון קודש און געוויינט, ער האט געהאט געהערט פון א רוסישן רבי'ן
כאטש דאווענען האט ער נישט געקענט ,נאך א בעל מופת ,און מיט זיין ברודער זענען זיי
מעריב האט דער רבי צוגערופן דעם פרומען איד געקומען בעטן א ברכה ,דער הייליגער רבי האט
און אים געפרעגט" ,דו גלייבסט ,דו האסט אמונה", פשוט און רואיג אויסגעהערט וואס זיי זענען
האט ער געענטפערט פארן רבין "אוודאי" ,האט מזכיר ,און האט זיי געגעבן א ווארעמע ברכה ,אן
אים דער רבי געזאגט" ,דו זאגסט אזוי ,אבער יענער קיין שום אויסערגעווענליכע תנועות ,און נישט
פשוטע רוסישער איד גלייבט טאקע". לאנג נאכדעם איז דער חולה טאקע געזונט
••• געווארן ,און פון דעמאלט אן זענען ר' יצחק און זיין
ר' יצחק תהילים האט אמאל דערציילט איבער ברודער געבליבן צוגעבונדן צום רבי'ן ,און דער ר'
די אפענע אויגן וואס די רבי האט געהאט ,איינער יצחק האט געזאגט ,אז דער רבי האט נישט
פון די גבאים ביים הייליגען ריבניצער רבי זי"ע, געמאנט פון זיינע מענטשן ,ער איז נישט געווען
האט זיך איין פרימארגן געטענה'ט מיט זיין טאטן, קיין מחנך ,איין זאך יא ,ער האט מורא'דיג מחשיב
אין וועלכע מוסדות צו שיקן זיינע קינדער ,יענעם געווען "פשוטע אמונה אינעם אויבערשטן" ,און
טאג איז ער געקומען צום רבי'ן און באגריסט דעם דערפון האט ער כסדר גערעדט.
רבין מיט א "גוט מארגן" ,אבער לפלא האט דער רבי •••
אים נישט געענטפערט ,וואס דאס איז כמעט א מעשה וואס ר' יצחק תהילים האט דערציילט
קיינמאל נישט געשען. איבער אמונה פשוטה ,א פרוי אן קינדער איז אמאל
געקומען צום הייליגען ריבניצער רבי זי"ע בעטן א
דער גבאי האט געפרעגט די אנדערע דארט ברכה פאר קינדער ,און דער רבי האט איר נישט
אין שטוב ,צי דער רבי פילט זיך נישט גוט היינט, געוואלט געבן א ברכה ,ווען זי איז ארויס ,האט א
און מען האט אים געזאגט אז אלעס איז אין מקורב וואס איז דארט געשטאנען געפרעגט" ,רבי,
ארדענונג ,איז ער צוריק אריין און געפרעגט" ,רבי, פארוואס ווינטשט דער רבי איר נישט א ברכה אז זי
וואס האב איך געטון" ,האט דער הייליגער זאל האבן קינדער" ,האט דער הייליגער ריבניצער
ריבניצער רבי געזאגט" ,מיט א טאטן איז מען זיך רבי געזאגט" ,וואס קען איך טון ,זי גלייבט נישט,
נישט מתווכח" ,דער גבאי האט זיך געוואלט און איינער וואס גלייבט נישט קען איך נישט
פארענטפערן ,אבער דער רבי האט העלפן".
איבערגע'חזר'ט" ,מיט א טאטן איז מען זיך נישט
מתווכח" ,דער גבאי איז ארויס ,אנגערופן זיין טאטן דער מקורב איז נאכגעלאפן די פרוי און זי
און אים איבערגעבעטן ,ווען ער איז צוריק אריין, געפרעגט ,פארוואס זי האט זיך נישט
האט אים דער רבי אויפגענומען מיט א ברייטן "גוט איינגע'עקשנ'ט און געבעטן מיט כוח א ברכה פאר
מארגן". קינדער ,האט זי געזיפצט און געזאגט" ,וואס זאל
••• איך טון ,איך האב שוין באקומען אזויפיל ברכות פון
איינע פון די גבאים ביים הייליגען ריבניצער אזויפיל גוטע אידן ,און עס העלפט נישט" ,האט
רבי זי"ע האט דערציילט ,אז ער האט אמאל דער מקורב שוין פארשטאנען אז דער רבי ווייסט
געדינגען א אידישן בעל מלאכה ,און יענער האט גוט וואס ער זעט.
נישט געטון גענוי די ארבעט ווי אפגעשמועסט, •••
און דער גבאי האט ביי זיך געקלערט צי ער זאל עס האט דערציילט ר' יצחק תהילים ,אז איין
אים אפזאגן ,ער האט עס נאך מיט קיינעם נישט יום כיפור ביי נעילה האט דער הייליגער ריבניצער
27
געזאגט ,אז קיין גוי האט דעם וויין נישט געזען און געהאט דורכגערעדט ,אפילו נישט מיט זיין בני
נישט אנגערירט ,האט דער רבי א קוק געטון אויף בית ,ער האט עס נאר געטראכט ביי זיך ,יענעם
צוויי בחורים ביים טיש ,און מיט א שטרענקייט טאג בשעת ער האט באדינט דעם רבי'ן ביים סדר,
אראפגעקוקט אויף דער ערד ,און דער הייליגער נאכן סדר האט זיך דער רבי אויפגעהויבן פונעם
ריבניצער האט געזאגט" ,היינט וועט מען מוזן הסיב-בעט און זיך אנגערופן צום גבאי'ן" ,חיים! זיך
מאכן קידוש אויף די חלות" ,און יענעם שבת האט צו שפילן מיט א איד'ס פרנסה איז נישט קיין ענין".
ער מער נישט געפירט טיש ברבים. •••
א איד דערציילט ,אז אין די ערשטע צייטן וואס
איינער פון די בחורים איז אוועק פון שוהל, ער האט זיך געדרייט ביים ריבניצער רבי'ן זי"ע,
אבער דער צווייטער איז געבליבן ביז שפעט האט ער אים באהאלטענערהייט נאכגעקוקט אויף
מוצאי שבת ,און פיר אזייגער פארטאגס ,איז יענער יעדן ריר ,איינמאל ,ווען ער איז געשטאנען אליין
בחור אריין צום הייליגען ריבניצער ,און האט מיט אין א ווינקל הינטער דעם רבי'ן ,האט דער רבי
טרערן אין די אויגן מודה געווען ,אז ער און זיין חבר אנגעהויבן זינגען צו זיך אליין ,אויף זיין באקאנטן
האבן זיך נעבעך אפגעגליטשט ,און זענען שבת ניגון ,מיטן רוקן צו אים" ,אוי בחור ,בחור ...דארטן
געפארן מיט א קאר צום רבי'נס טיש ,און ער האט און דארטן האסטו געטון דאס און דאס ...דו מיינסט
שטארק געוויינט אז ער האט חרטה ,האט אים דער אז קיינער זעט דיך נישט "...און ער האט אים
הייליגער ריבניצער רבי בארואיגט און געזאגט, אויסגערעכנט זיינע מעשים פון די לעצטע טעג און
"חרטה איז דער אנהייב פון תשובה ,עס וועט זיין וואכן ,ביז דער גבאי האט געעפנט די טיר ,און דער
גוט" ,און יענער בחור איז היינט א חשוב'ער איד, בחור האט געכאפט די געלעגנהייט צו אנטלויפן,
וואס האט אויפגעשטעלט א שיינע משפחה ,אבער און פון דעמאלט אן איז ער מער נישט געשטאנען
דאס איז געווען די געוואלדיגע קדושה און די אליין נעבן רבי'ן.
הייליגע אויגן פונעם רבין ,אז ער האט גלייך מרגיש •••
געווען אז די וויין איז נסך. א איד וואס האט זיך אסאך געדרייט נעבן דעם
••• הייליגען ריבניצער רבי זי"ע האט דערציילט ,אז אין
א איד וואס זיין טאטע איז געווען זייער נאנט א וואכנטאג שפעט נאכמיטאג איז נישט געווען
צום ריבניצער רבי'ן האט דערציילט ,אז ער האט קיין מנין פאר דעם רבי'נס שחרית ,און מען האט
אלס בחור געלערנט אין א ישיבה ווייט פון שטוב, אין גאנצן אלט-מאנסי נישט געקענט געפינען קיין
איין נאכט האט ער אין חלום געזען דעם הייליגען איד וואס האט נאך נישט געדאווענט ,האט דער
ריבניצער רבי ,דער רבי האט גארנישט געזאגט ,און רבי אים געזאגט" ,גיי קוק דארטן ,וואו מען
ווען ער איז אויפגעשטאנען האט ער פאררעכט די אויטאס" ,ער איז אריבער צום
אוועקגעמאכט דעם חלום און געטראכט ,אז ווען מעכאניק אויפן ווינקל פון 59און מעין סטריט ,און
מען איז אזוי נאנט מיטן רבין ,איז נאטירליך אז מען געפרעגט דעם מעכאניק צי ער האט שוין
חלום'ט פונעם רבין ,אבער דעם נעקסטן טאג האט געדאווענט ,און יענער האט זיך געכאפט ביים
אים זיין טאטע אנגערופן און זאגט אים" ,איך בין קאפ ,אז ער האט היינט פשוט פארגעסן צו
יעצט געווען ביים ריבניצער רבין ,און ווי נאר איך דאווענען.
בין אריין ,האט ער מיר געשיקט א גרוס פון דיר" ,און •••
דער טאטע האט געפרעגט ,צי ער האט אנגערופן א מקורב ביים הייליגען ריבניצער רבי זי"ע
דעם רבי'ן ,און דאס איז נישט געווען אין די צייטן האט דערציילט ,אז איין שבת איז דער רבי אריין
פונעם בעל שם טוב ,נאר דא אין אמעריקע ,מיט צום טיש מאכן קידוש ,און מען האט אנגעגאסן
יארן צוריק. פארן רבין די בעכער ,אבער אנשטאט מאכן קידוש
••• האט ער אויסגעגאסן דעם בעכער אין סינק ,מען
הרב ר' אברהם )רומי( כהן ע"ה ,וואס איז געווען האט אנגעפילט נאכאמאל ,און ער האט עס ווידער
דער באקאנטער מוהל פון בארא פארק ,און האט דא אויסגעגאסן ,דערנאך האט ער אויסגעגאסן דאס
אין אמעריקע גאר אסאך עוסק געווען אין מוהלות גאנצע פלעשל און געזאגט" ,עס איז נסך" ,די גבאים
מיט א מסירת נפש ,און האט אסאך מאל גע'מל'ט האבן נאכגעפרעגט אין שטוב ,און מען האט זיי
28
••• קינדער צוזאמען מיטן ריבניצער רבי ,און האט
נאך א מעשה האט ר' אברהם דערציילט ,איין פארשריבן אין זיין ביכל פיל מעשיות פון זיין רבי'ן
טאג נאכמיטאג האבן מיר געהאט א ברית אין דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע ,האט דערציילט,
מאנסי ,און מיר האבן געמוזט אנקומען אויך צו א אז איינמאל איז ער געזעסן ביים רבי'ן ,און א פרוי
פדיון הבן אין ברוקלין פארנאכטס ,עס איז שוין איז אריינגעקומען און ביטער געוויינט ,אז איר מאן
געווען כמעט די שקיעה ,און איך האב נישט איז געלעהמט געווארן ,און ער קען זיך נישט רירן
געגלייבט אז מען קען עס טון ,דערצו ,ביים פון בעט.
ארויסגיין פונעם ברית ,האט א שכן אפגעשטעלט
דעם רבי'ן דערציילן זיין צרה ,אז דער מאן פון זיין דער רבי האט זיך צוגעהערט און געפרעגט,
טאכטער וויל איר נישט געבן א גט ,און זי איז שוין "ווי שטייט ער" ,ער האט געמיינט צו פרעגן וואו ער
מער ווי צען יאר אן עגונה ,און דער רבי האט זיך געפינט זיך ,דער רבי ,וואס האט גערעדט ווי ווייניג
צוגעהערט ,און כאטש ר' אברהם האט געבעטן מעגליך ,האט איר געוויזן זי זאל אנשרייבן די
דעם רבין מען זאל זיך צואיילן ,האט זיך דער צדיק אדרעס אויפן פאפיר ,און דער רבי האט געבעטן זיין
נישט געיאגט ,ענדליך האט ער געזאגט" ,זי וועט מאנטל און זיך אויפגעשטעלט ,און איז ארויס
ווערן פריי ,אדער ער וועט געבן דעם גט ,אדער גייענדיג צום חולה אין שטוב.
אויפן אנדערן וועג".
דערציילט ר' אברהם ,איך האב אים געפירט
דערציילט ר' אברהם ,איך האב אנגעהויבן דורך די גאסן פון ברוקלין צו דער אדרעס ,און ווען
פארן ,און דער רבי האט צוגעמאכט די אויגן ,זיך מיר זענען אנגעקומען ,איז דער רבי
אויסגעדרייט צום הינטערשטן זיץ און געזאגט ארויפגעגאנגען די טרעפ ,זיך אויסגעדרייט
דריי מאל 'שלום עליכם' ,דערנאך האט ער רעכטס ,ווי ער וואלט געהאט א מאפע ווי ער ברויך
אנגעהויבן דרייען זיין שטעקן פאר זיך ,כאילו ער גיין ,און גלייך אריין אין צימער וואו דער חולה איז
פירט דעם קאר ,פלוצלינג איז פאר אונזער גרויסן געלעגן אן א ריר.
קאדילעק ערשינען א קליינער ספארט-קאר ,און
איך בין אים נאכגעפארן ,און דער וועג האט זיך און דער רבי האט געזאגט פארן חולה" ,נו,
געעפנט פארן קליינעם קאר ,און מיר זענען אדורך שטיי אויף" ,פלוצלונג האט דער חולה זיך
ווי א שטורעם-ווינט ,און דער רבי האט די גאנצע אויפגעזעצט ,און אראפגעלייגט די פיס אויף דער
צייט אויסגעזען ווי ער דרימלט ,אבער ווען מיר ערד ,און ביז די ווייב ,וואס איז צופוס נאכגעגאנגען,
זענען אנגעקומען אין ברוקלין ,האט ער זיך איז אנגעקומען אהיים ,איז די מאן איר שוין
אויפגעכאפט און געעפנט די טיר און געזאגט" ,נו, אנטקעגן געגאנגען ,און צוויי וואכן שפעטער איז
מיר זענען אנגעקומען אין צייט ,ברוך השם". ער געקומען צום רבי'נס טיש.
••• •••
ר' אברהם כהן ע"ה האט דערציילט ,אז ער האט נאך א מעשה האט ר' אברהם דערציילט ,א
אמאל באגלייט דעם רבי'ן ביי א ברית און אים גאסט פון ארץ ישראל האט איין טאג דערלאנגט א
געליען זיינע כלים ,און בשעת די ברית האט ער זיך קוויטל פארן הייליגען ריבניצער רבי זי"ע ,דער רבי
גוט צוגעקוקט ,און אים האט זיך געדאכט אז דער האט עס געשווינד איבערגעקוקט און געזאגט,
רבי האט נישט אינגאנצן געענדיגט ,אז די ארבעט "דיין טאטע זאל האבן א רפואה שלימה" ,דער
איז נישט פולקום ,זאגן פארן רבין האט ער דאך גאסט האט געוויזן אויפן קוויטל ,אז ער האט דארט
גארנישט געקענט ,האט ער באשלאסן צו גיין צו גארנישט געשריבן וועגן זיין טאטן ,און געמיינט אז
דער משפחה דעם צווייטן טאג ,כלומרשט אנקוקן דער רבי פארמישט אים מיט אן אנדערן ,דער רבי
דאס קינד ,אבער באמת צו פארענדיגן דעם ברית. האט אבער איבערגע'חזר'ט די זעלבע ברכה,
יענער איז געלאפן זיך נאכפרעגן ,און געהערט ,אז
דערציילט ר' אברהם ,דעם צווייטן טאג בין זיין טאטע אין ארץ ישראל האט פונקט מיט א פאר
איך געקומען ,און איך בין געווען דערשטוינט ,ווייל מינוט פריער געהאט א הארץ-אטאקע ,און ער איז
איך האב געזען אז דער ברית איז געווען פולקום ,פון גאר אינגיכן אויסגעהיילט געווארן.
29
געכאפט ,אז דער הייליגער ריבניצער איז געקומען דארט איז ער געגאנגען צום רבי'ן ,דער רבי האט
צו אים אין חלום זאגן ,אז מען ברויך הילף אין שטוב דעמאלט געדאווענט מנחה פארן עמוד ,און האט
פון זיין חבר ,און דאן איז ער געווארן שטארק אים נישט געזען אריינקומען ,אבער נאך חזרת
מקושר צום צדיק. הש"ץ האט זיך דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע
••• פלוצלינג אויסגעדרייט ,און איז געגאנגען צום
דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע איז געווען א ווינקל וואו ר' אברהם איז געשטאנען ,און זאגט
גרויסער תלמיד חכם און א גאון בתורה ,און האט אים בזה"ל" ,נו ,האסט געזען ,ביסט צופרידן" ,און
שטענדיג געוואלט באגעגענען הגה"צ רבי משה ער איז צוריק געגאנגען ווייטער דאווענען.
פיינשטיין זי"ע ,אבער עס האט זיך קיינמאל נישט •••
אויסגעפירט ,איין נאכט ,ווען רבי משה איז שוין הרה"ח ר' יצחק וואלף הערמאן ,א געטרייער
געלעגן אין שפיטאל ,האט דער רבי פלוצלינג משמש וואס איז געשלאפן אויף א הארטע באנק
געהייסן דעם גבאי ,אז ער זאל אים פירן פון מאנסי ביי דעם רבי'נס טיר ,האט דערציילט ,די סיבה
קיין מאנהעטן ,דער דרייווער האט נישט געוואוסט פארוואס ער איז אזוי צוגעבונדן צום רבין איז ,ווייל
ווי אהין מען פארט ,אבער דער רבי האט אים געוויזן ער האט געהאט א קליין שפייז-געשעפט אין
גלייך צום שפיטאל. סעליש ,רומעניע ,און זיין פריינד ר' אברהם
לעמבערגער ,א פארמעסט-פארקויפער ,פלעגט
זיי זענען אדורך דעם ליידיגן לאבי ,און קיינעם יעדן חודש אדורכפארן און קויפן ביי אים כשר'ע
נישט געפרעגט ,אריין אינעם עלעוועטאר ,ארויס עסן ,אבער איין חודש איז ער נישט געקומען ,און
אויף א געוויסן שטאק ,און דער רבי איז געגאנגען איין נאכט האט ר' איציק וואלף געזען אין חלום ,אן
גלייך צו א צימער און זיך אפגעשטעלט ביים טיר, אומבאקאנטן איד וואס זאגט אים" ,גיי ,ר' אברהם
דארט איז געלעגן דער גאון רבי משה פיינשטיין דארף דיין הילף" ,ער האט עס קודם
זי"ע ,מיט אפענע אויגן ,און כאטש ער האט נישט אוועקגעמאכט ,אבער דער חלום האט זיך
געקענט רעדן ,האבן דער רבי און דער ראש ישיבה איבערגע'חזר'ט די צווייטע נאכט ,און די דריטע.
זיך אנגעקוקט אויג אין אויג עטליכע מינוט ,קיינער
האט גארנישט געזאגט ,און דערנאך האט זיך דער ער איז געפארן קיין לעמבערג צו זיין פריינד'ס
רבי אויסגעדרייט און איז אוועק. שטוב ,די ווייב האט אים נישט געקענט געבן אפילו
••• א גלאז קאווע אדער א שטיקל ברויט ,ווייל אין
הגה"צ ר' יצחק דוד גראסמאן שליט"א ,דער רב שטוב איז נישט געווען גארנישט ,ער האט גלייך
פון מגדל העמק ,האט דערציילט ,אז ער האט איין געקויפט עסן פארן שטוב ,און די דריי קינדער
ערב שבת באקומען א מעלדונג ,אז דער הייליגער האבן זיך געכאפט דערצו ,און דאן איז ער געוואר
ריבניצער רבי קומט צו אים אויף שבת ,דער רבי געווארן אז די קינדער האבן דריי טעג שוין נישט
איז געקומען ,געדאווענט מנחה ,און זעקס שעה געגעסן ,ווייל דער מאן איז געווען פארדעכטיגט אין
אדער מער איז דער רבי געשטאנען מיטן טלית ,זיך אן אנשטעקנדיגע קרענק און פארשפארט אין
גרייטן אויף קבלת שבת ,צום רב ר' יצחק דוד זענען שפיטאל ,כאטש ער איז באמת געווען געזונט.
כסדר געקומען אויף מלווה מלכה אסאך יונגע
נשמות וואס האבן געברויכט חיזוק ,און ער האט ר' איציק וואלף איז געגאנגען צום שפיטאל,
זיי אלע מקרב געווען צו אידישקייט ,יענע וואך און האט געשמירט די וועכטער און אזוי האט ער
מוצש"ק ווען די חברה זענען געקומען ,האט דער באפרייט ר' אברהם'ן פון שפיטאל ,און אלס דאנק
הייליגער ריבניצער רבי נאך געפירט שלש סעודות האט ר' אברהם אים געוואלט באקענען מיט א
טיף אין דער נאכט ,און זיי זענען געקומען זען א צדיק ,און זיי זענען געפארן קיין ריבניץ ,און ווען די
רבי'ן. טיר פון דער ארעמער דירה האט זיך געעפנט ,האט
ר' איציק וואלף דערקענט דעם איד פון זיין חלום,
איינער פון די בחורים ,האט זיך געזעצט און די זעלבע הייליגע אויגן וואס ער האט געזען
אנטקעגן דעם רבי'ן ,און ער האט געהאט האר ביז אין חלום ,דאס זעלבע לייכטנדיגע פנים ,ביז דעם
צום גארטל ,ווייל פון די פופצן יאר האט ער זיך פעלנדיגן קנעפל אויפן רעקל ,און דאן האט ער
30
ער זיך אפגעשטעלט ,זיך אויסגעדרייט ,זיך נישט געשוירן ,דער רבי האט זיך קודם
אויפגעהויבן ,און זיינע אויגן האבן זיך אנגעכאפט דערשראקן ,ווייל ער האט געמיינט עס איז א מיידל,
אינעם קינד. דער בחור האט כסדר געליטן פון א געוויסע מחלה,
און ער האט גענומען אכצן מעדעצינען יעדן טאג,
דער צדיק דער הייליגער ריבניצער זי"ע האט און פונדעסטוועגן האט ער כסדר געהאט
געקוקט אהין און צוריק" ,אויף די ליכט ,און אויפן אטאקעס ,האט ר' יצחק דוד אים געזאגט" ,דער רבי
קינד ,און ווידער אויף די ליכט ,און ווידער אויפן וויל וויסן פאר וויפיל דו וואלסט אים פארקויפט
קינד ,און אזוי האט ער געטון אפאר מאל" ,אפאר דיינע האר ,נעם מיין עצה ,און זאג אים דו
מינוט שפעטער האט ר' נחום באמערקט ,אז דאס פארקויפסט זיי פאר א רפואה שלימה".
קינד רעאגירט צו לעכטיגקייט ,ערשט נאר אביסל,
דערנאך קלארער און קלארער ,אין די קומענדיגע ווען דער בחור האט געזאגט פארן רבין זיין
טעג איז די פינסטערניש אינגאנצן אוועק ,און קעגן בקשה ,האט דער רבי געזאגט" ,אוודאי פאלט ער,
אלע דאקטוירים האט דאס קינד צוריק באקומען מיט אזא לאסט אויפן קאפ פאלט מען ,זאל ער
זיין פולע ראיה. אראפנעמען די לאסט ,היטן שבת ,און ער וועט
••• אויפהערן פאלן" ,א האלב יאר שפעטער ,אין
עס האט דערציילט איינע פון די מקורבים זומער ,האבן זיינע חברים אים איבערגערעדט צו
פונעם הייליגען ריבניצער רבי זי"ע ,אז א פארפאלק פארן שבת צום ים ,אבער ווי נאר ער האט
פון פלעטבוש איז פופצן יאר נישט געהאלפן אריינגעשטעלט דעם פוס אין קאר ,האט ער
געווארן מיט קינדער ,און זיי זענען געקומען צום באקומען אן אטאקע.
רבי'ן בעטן א ברכה ,דער רבי האט זיי געגעבן א
באזונדערע ברכה און זיי געזאגט" ,אויב זיי וועלן אין יענער רגע האט ער זיך געטוישט ,און ער
אדאפטירן א אידיש קינד אין נויט און עס אויפציען האט שפעטער אויפגעשטעלט א שיינע משפחה,
ווי זייער אייגנס ,וועלן זיי געהאלפן ווערן מיט א פון קינדער תלמידי חכמים ,און ער אליין ברענגט
קינד". אידן צוריק צום אויבערשטן ,האט ר' יצחק דוד
געזאגט" ,יעצט האב איך פארשטאנען ,פארוואס
אין יענע יארן האט "יד לאחים" דער ריבניצער רבי איז געקומען צו מיר אויף שבת,
ארויסגעראטעוועט א אידישע פרוי מיט אירע כדי צו ראטעווען יענע נשמה".
קינדער פון אן אראבישן דארף ,און אויף די עצה פון •••
די גאונים אין ארץ ישראל ,האט מען זיי געברענגט ביי א יונג פארפאלק איז געבוירן געווארן א
קיין אמעריקע ,און מיט דער ברכה פון די צדיקים קינד מיט שווערע קראנקהייטן ,און מיט יעדן חודש
האט מען מיטן באשעפער'ס הילף פלאצירט א האט עס פארלוירן מער און מער פון זיין ראיה ,און
שטוב פאר די קינדער ,עס איז געבליבן איין מיידל די דאקטוירים האבן געווארנט ,אז דאס קינד וועט
שרה ,וואס האט נאכנישט געהאט ווי צו גיין ,און רח"ל ווערן אינגאנצן בלינד ,חנוכה האט דער
דאס פלעטבושער פארפאלק האט זי אדאפטירט, טאטע ,ר' נחום ,באשלאסן צו פארן קיין מאנסי
עלף חדשים שפעטער איז מקוים געווארן די רבי'נס מיטן יונגל צום הייליגען ריבניצער רבי'ן זי"ע ,ביי
ברכה ,און זיי האבן געהאט א מיידעלע. הדלקת נרות חנוכה איז דער צימער געווען
••• געפאקט מיט גאר אסאך מענטשן ,ר' נחום איז
עס האבן דערציילט די נאנטע צום הייליגען געשטאנען הינטן און געהאלטן זיין קינד.
ריבניצער רבי זי"ע ,אז א יונגער ראש ישיבה אין
ארץ ישראל ,איז פלוצלינג צוזאמגעפאלן אין ווי דער רבי האט אויסגעשריגן די ברכות מיט
שטוב ,די הצלה וואלענטירן פלעגן געווענליך א קול וואס האט געטרייסלט די ווענט ,האט דער
ארבעטן פאר א שטיק צייט און אויב האט מען טאטע פלוצלינג אויפגעהויבן זיין קינד הויך אין
נישט געקענט צוריק ברענגען דעם מענטש האט דער לופט ,אין דער ריכטונג פונעם רבי'ן ,דער רבי
מען אויפגעגעבן ,אבער דא האבן זיי זיך נישט פלעגט נאכן צינדן זיצן אן א ריר ,פארטיפט אין
אפגעלאזט ,און נאך א גאר לאנגע צייט איז ב"ה דביקות ,פאר א לאנגע צייט ,אבער דאס מאל האט
31
אים אויפצווועקן ווען דער רבי וועט קומען צו צוריקגעקומען א שוואכער הארץ קלאפן ,זיין זון
סליחות ,וואס דער רבי פלעגט זאגן פארטאגס. איז געשטאנען פאר זיין חתונה אין ווייניגער ווי א
חודש.
ענדליך איז דער רוף פון גבאי'ן געקומען ,און
זיי זענען געפארן קיין מאנסי און געזאגט סליחות די ווייב פונעם ראש ישיבה האט אנגערופן א
צוזאמען מיטן רבין ,דערנאך האט ר' משה לייב נאנטן פריינד פון איר מאן ,הרב שווארץ ,א
פארן רבי'ן דערמאנט דעם אינגערמאן וואס ווארט באקאנטער רב אין אמעריקע ,און ער איז גלייך
אויף זרע של קיימא ,דער רבי האט געהייסן אז ער געפארן צום ציון פונעם הייליגען ריבניצער רבי'ן
זאל אריינקומען ,אבער אליין ,אינעווייניג האט אין מאנסי ,בעטן אז דער צדיק זאל זיך אננעמען
דער רבי אים מיט שארפע ווערטער געפרעגט, פאר זיין חבר פון ארץ ישראל ,אין שפיטאל אין
פארוואס ער דארף קינדער ,זאגנדיג אז ער אליין איז ארץ ישראל האט מען דעם ראש ישיבה געהאלטן
עלטער און האט אויך נישט קיין קינדער. איינגעשלעפערט עטליכע טעג ,און ווען ער האט
זיך אויפגעוועקט נאך עטליכע טעג ,ב"ה אן קיין
דער אינגערמאן איז ארויס שטארק צעבראכן שום שאדן אינעם מוח ,האט ער גלייך געבעטן
און האט געוויינט אויפן וועג אהיים ,ר' משה לייב איינע פון די יונגעלייט וואס ארבעטן אין ישיבה ,אז
האט אים פרובירט צו בארואיגן ,אבער דער צער ער זאל אים ברענגען א בילד פונעם הייליגען
האט אים נישט אפגעלאזט ,א שטיק צייט דערנאך ריבניצער רבי'ן זי"ע.
האט ר' משה לייב נאכאמאל דערמאנט דעם
אינגערמאן ביים רבי'ן ,האט דער רבי געענטפערט, ווען מען האט אים געוויזן דעם בילד ,האט ער
"איך האב שוין געזאגט ,ער איז א געהאלפענער", געמורמלט און געזאגט" ,יא ,דאס איז ער" ,און ער
ווען ר' משה לייב האט אים דערמאנט ווי שארף ער האט דערציילט ,אז בשעת ער איז געווען אן א
האט גערעדט מיט יענעם יונגערמאן ,האט דער פאלס ,איז ער ארויף אין הימל ,קרובים און גדולים
רבי געזאגט בזה"ל" ,איך האב געוואלט אז דער האבן אים באגריסט ,און מען האט געוואלט אויבן
אינגערמאן זאל מיר אנווינטשן ,אזוי ווי ער אליין אין הימל אז ער זאל שוין בלייבן אויבן בעולם
איז שוין געהאלפן" ,און ביז א יאר איז ביים העליון ,צום סוף האט מען אים געברענגט פאר א
יונגערמאן געבוירן געווארן א מיידל ,און שפעטער רב וועמען ער האט נישט געקענט ,און יענער רב,
אויך א אינגל. וואס האט זיך פארגעשטעלט אלס "דער ריבניצער
••• רב" ,האט נישט נאכגעגעבן און געזאגט" ,דיין צייט
הרה"ח ר' משה לייב רוטנער נ"י האט איז נאך נישט געקומען" ,דער ראש ישיבה האט
דערציילט ,וואס זיין ברודער מיילעך האט אים אפילו נישט געוואוסט פון די תפילות ביים ציון
דערציילט ,אז א פארפאלק איז געקומען צום פונעם הייליגען ריבניצער ,און ער האט זיך ב"ה
הייליגען ריבניצער רבי'ן זי"ע ,נאכדעם וואס ערהוילט אינגאנצן ,און ער איז געווען ביי זיין
דאקטוירים האבן זיי געזאגט ,אז זיי וועלן קיינמאל קינד'ס חתונה געזונטערהייט.
נישט האבן קיין קינדער בדרך הטבע ,די פרוי איז •••
געווען גאר שטארק צובראכן פון דעם ,און האט הרה"ח ר' משה לייב רוטנער נ"י וואס איז
פארן הייליגען ריבניצער רבי'ן געזאגט ,אז אן א געווען גאר שטארק מקושר צום הייליגען
צוזאג אויף א קינד וועט זי אוועקפארן און ריבניצער רבי זי"ע ,נאך ווען דער צדיק האט
איבערלאזן איר מאן. געוואוינט אין רוסלאנד ,האט דערציילט ,איבער א
חבר זיינער ,וואס איז שוין געווען אכט יאר נאך
דער רבי האט זיך פארטראכט ,און דערנאך דער חתונה און האט נאך אלץ נישט זוכה געווען
האט ער זיי געזאגט" ,אין וויליאמסבורג איז נישטא צו קינדער ,דער חבר האט אים כסדר געבעטן ער
קיין עירוב ,און זיי זאלן זיך אריבערציען קיין קרית זאל אים נעמען צום ריבניצער רבי'ן זי"ע ,און ר'
יואל ,ווייל דארט וועלן זיי קענען טראגן ווען זיי משה לייב האט אים צוגעזאגט ,אז אין דער
וועלן געהאלפן ווערן מיט קינדער ,בעזרת השם" ,די ערשטער נאכט סליחות וועט ער אים מיטנעמען,
פארפאלק זענען ארויס מיט א גרויסער שמחה, און ר' משה לייב האט געבעטן איינע פון די גבאים
32
דאקטאר צום צווייטן ,אבער קיין איין דאקטאר דער ריבניצער רבי איז דערווייל געלאפן אין מקוה
האט נישט געקענט אנווייזן וואס די פראבלעם איז. און זיך געטובלט ,זיך זארגנדיג צי ער האט געמעגט
אזא זאך צוזאגן ,מיילעך האט אים פרובירט צו
דער יונגערמאן איז נעבעך געווען אינגאנצן בארואיגן ,דער רבי האט זיך נאך עטליכע מאל
צובראכן און נישט געוויסט וואס ער זאל דא טון גע'טובל'ט און דערנאך געזאגט" ,איך האב יעצט
ווייטער ,איין ערב ראש חודש האט א חבר אים דורכגעבראכן 49טויערן" ,דאס פארפאלק האט זיך
געזאגט ,אז ער גייט צום ציון פונעם הייליגען טאקע אריבערגעצויגן קיין קרית יואל ,און נאך
ריבניצער רבי זי"ע יעדן ערב ראש חודש ,און אידן לאנגע יארן זינט זייער חתונה זענען זיי געהאלפן
דערציילן גרויסע ישועות וואס מען קען דארט געווארן מיט א קינד.
פועל'ן ,דער יונגערמאן האט זיך מיט געכאפט מיט •••
זיין חבר צום ציון הקדוש אין מאנסי ,ער איז צו צוויי אידן וואס האבן ליידער נישט זוכה געווען
געגאנגען צום ציון ,און האט מיט ביטערע טרערן צו קיין זרע של קיימא זענען געגאנגען צוזאמען
אויסגעזאגט גאנץ תהילים ,און האט זיך זיך מזכיר צו זיין ביים הייליגן ריבניצער רבי זי"ע,
אויסגעגאסן דאס הארץ פארן צדיק ,און האט דער רבי האט זיי געפרעגט ,צי זיי זענען מסכים
געבעטן דעם צדיק זאל ברענגען א ישועה. אוועקצוגעבן פון זייערע לעבנס-יארן פאר די
קינדער ,איינער האט באלד געזאגט יא ,און דער
יענע נאכט האט דער יונגערמאן געהאט א צווייטער האט געקווענקעלט.
חלום ,דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע איז אים
געקומען אין חלום און זאגט אים בזה"ל" ,מיט רבי דער וואס האט מסכים געווען האט גע'פועל'ט
שמעון טשעפעט מען נישט" ,דער יונגערמאן א ישועה ,און ביז א יאר ארום איז אים געבוירן
וועקט זיך אויף און פארשטייט נישט וואס דאס געווארן א טאכטער ,און דער אנדערער איז ליידער
מיינט ,ער האט איבער געטראכט דעם חלום און נישט געהאלפן געווארן מיט קיין קינדער ,דער איד
פראבירט צו פארשטיין וואס דער צדיק האט וואס האט אוועקגעגעבן פון זיינע יארן האט זוכה
געזאגט ,אבער פלוצלונג דערמאנט ער זיך ,אז שנה געווען צו פירן זיין טאכטער אונטער דער חופה ,און
ראשונה איז ער געפארן קיין ארץ ישראל ,און איז ליידער באלד דערנאך נסתלק געווארן.
זייענדיג א פרישער יונגערמאן ,און זייענדיג ביים •••
ציון הקדוש פון רבי שמעון אין מירון ,האט ער איינמאל איז אריין א איד צום הייליגען
צוגעזאגט צו געבן א נאמען נאך "רבי שמעון". ריבניצער רבי זי"ע ,און דער רבי האט אים געזאגט,
אז אין ניין חדשים ארום וועט ער האבן א קינד,
אבער ווען ער האט געהאט זיין ערשטע יונגל אבער ער זאל וויסן אז דאס קינד איז "זיינס" )דעם
האט ער אינגאנצן פארגעסן פון זיין צוזאג ,און רבי'נס קינד( ,און ער זאל געבן א נאמען נאך דעם
געגעבן א נאמען נאך איינע פון זיינע זיידעס ,ער רבי'נס טאטן רבי משה ,כך הוה ,עס איז געבוירן
האט זיך גלייך אויפן פלאץ פארגענומען ,אז אויב געווארן ניין חדשים שפעטער צו דעם פארפאלק
ער ווערט אי"ה געהאלפן מיט א געזונטע יונגל, א געזונט יונגעלע ,און ביים ברית האט זיך דער
וועט ער געבן א נאמען נאכן תנא האלוקי רבי ריבניצער אליין אנגערופן" ,וקרא שמו בישראל
שמעון בר יוחאי ,א יאר שפעטער איז פאר דעם משה".
פארפאלק געבוירן געווארן א געזונטע יונגעלע •••
בעבי ,און מען האט פארן רך הנימול געגעבן דעם א יונגערמאן האט דערציילט א מעשה נורא ,ער
הייליגען נאמען "שמעון" ,און דער יונגערמאן איז האט חתונה געהאט בשעה טובה ומצלחת ,און
צוריק געפארן צום ציון הקדוש פונעם הייליגען נישט אסאך מער ווי א יאר נאך די חתונה האט ער
ריבניצער רבי זי"ע ,און באדאנקט פאר די מופת. געהאט ב"ה א געזונטע יונגעלע בעבי ,אבער די
••• קומענדיגע יארן זענען געווען ביי אים גאר
א רוסישער איד וואס האט ליידער מיט שווערע יארן ,ער האט פראבירט צו האבן נאך א
געמאכט גרויסע צרות אונטער די הענט פון די קינד ,אבער ליידער האט זיין ווייב כסדר פארלוירן
רוסישע רשעים ,האט אמאל געטראפן א איד אין איינס נאכן אנדערן ,ער איז געלאפן פון איין גרויסע
33
••• אמעריקע ,און אפילו ער האט נישט אויסגעזען ווי
א באקאנטער עסקן און בעל חסד פארציילט, א איד א ערליכער שומר תורה ומצוות ,האט ער
וואס ער האט געהערט פונעם לאנגיאריגן געזאגט ,אז ער לייגט תפילין יעדן איינציגען טאג,
טשעפלאן אינעם וואודבוירן )(Woodbourne און דאס איז צוליב דעם צדיק "חיים זאנוויל" ,און
דזשעיל ,הרב גוטמאן ,וואס האט געדינט דארט דער רוסישער איד דערציילט די מעשה.
קרוב צו 50יאר ,ארום דרייסיג יאר צוריק האט
דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע געלאזט וויסן ,אז אין רוסלאנד איז ער געווען זייער נאנט מיטן
ער וויל קומען באזוכן א איד וואס איז דארט הייליגען ריבניצער צדיק זי"ע ,ער פלעגט אים
געזעסן איינגעשפארט ,באזוכן אינעם טורמע האט כסדר ארום טראגן מיט זיין קאר זיך טובל'ן אין
מען בלויז געקענט זונטאג ,און מען האט דעם ביטערן קאלטן טייך ,און האט דעם צדיק
אנגעגרייט אלע נויטיגע ערלויבענישן פאר'ן אסאך געטראגן צו די פארבארגענע ברית'ן וואס
רבין'ס באזוך. דער צדיק האט כסדר אפגעראכטן מיט מסירת
נפש.
דערציילט הרב גוטמאן ,ווען דער הייליגער איין טאג איז דער איד געשטאנען פאר א
ריבניצער רבי איז אנגעקומען זונטאג אינדערפרי שווערע פראצעס מיט די רעגירונג ,און ער האט
אין תפיסה ,איז געפאלן א געוואלדיגער פחד און געבעטן דעם צדיק "חיים זאנוויל" זאל אים געבן א
שרעק אויף די שומרים און אפיצירן פונעם ברכה ,האט דער צדיק געזאגט" ,אויב דו וועסט מיר
דזשעיל ,די הארצלאזע וועכטער האבן פשוט צוזאגן צו לייגן תפילין יעדן טאג ,זאג איך דיר צו ,אז
מורא געהאט צו צו גיין צום צדיק ,קיינער האט די וועסט באפרייט ווערן" ,פארשטייט זיך אז ער
נישט געוואגט אים דורכצוזוכען אדער דורכפירן איז ארויס פריי בדרך נס ממש ,און זייט דעמאלט
דורכ'ן מעטאל-דעטעקטאר ,ביז דער הויפט האט ער נאכנישט פארפעלט צו לייגן תפילין
סופער-אינטענדענט האט געזען וואס טוט זיך, אפילו איין איינציגע טאג.
און געהייסן אים אריינלאזן גלייך. •••
א רוסישער איד'ל האט דערציילט ,אז דער
דער רבי איז אריין צום איד ,האט מיט אים צדיק "חיים זאנוויל" האט מיט א מסירת נפש ממש
גערעדט און אים מחזק געווען ,און איידער דער פארשפרייט אידישקייט אין רוסלאנד אונטער די
רבי איז ארויסגעגאנגען האט ער אים געזאגט, נאז פון די רוסישע רעגירונג ,יעדן יו"ט איז מען זיך
"זאלסט וויסן ,דאנערשטאג אינדערפרי גייסטו שוין מיט א מסירת נפש צוזאמען געקומען ביים צדיק,
זיין אינדערהיים ,מען גייט דיך באפרייען" ,הרב און ער האט דאן אריינגעברענגט אין די אידן א
גוטמאן האט זיך געוואונדערט ,וויבאלד ער האט ווארעמקייט פאר תורה ומצוות ,ער האט מיט א
גוט געקענט די אמעריקאנער דזשעיל סיסטעם, מסירת נפש אויפגעשטעלט א סוכה אינעם הויף
און געוויסט ,אז א באפרייאונג גייט דורך שופטים, פון זיין שטוב ,אז אידישע קינדער זאלן קענען
קארט ,געריכטן און פאפירן וואס נעמען וואכן מקיים זיין מצוות סוכה כהלכה.
לאנג ,בפרט אז ביי דעם איד איז בכלל נישט געווען
קיין שום רעדע איבער א משפט אדער איין יאר סוף פונעם יו"ט סוכות ,איז מען
באפרייאונג ,אבער למעשה ,דאנערשטאג געוואר געווארן ,אז מען האט פאר'מסר'ט פאר די
אינדערפרי זענען די וועכטער צוגעקומען צום איד רעגירונג ,אז דער צדיק האט אויפגעשטעלט א
און געזאגט" ,נעם דיינע פעקלעך און גיי אהיים", סוכה ,און די חברה זענען אויפן וועג צום רבין'ס
דער איד איז ארויס פריי אן קיין שום לאגישע שטוב ,ווען מען האט דאס דערציילט פארן צדיק,
הסבר ,אן קיין שופט און אן קיין געריכט ,פונקט ווי האט ער געהייסן" ,אז יעדער זאל שוין ארויסגיין פון
דער צדיק האט פאראויסגעזאגט. די סוכה" ,און אזוי ווי יעדער איז געווען אינדרויסן,
••• האט אויסגעבראכן א שרעקליכע שריפה אינעם
הרב שרגא פייוול הופמאן פארציילט אן סוכה ,און ווען די חברה פון די רעגירונג זענען
עובדא ,וואס ער האט אליין מיטגעהאלטן ,בשעת אנגעקומען ,איז נישט געווען דארט קיין זכר פון א
דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע איז סוכה.
34
כוחות ,האט זי געעפנט די טיר פונעם רבין'ס שטוב, איינגעשטאנען אין ירושלים עיה"ק ,מוצאי שבת
אבער נאך איידער זי האט באוויזן קודש איז געווען א גרויסער עולם ביים רבי'ן צו
ארויסצוברענגען א ווארט פון מויל ,האט דער רבי הבדלה ,דער רבי האט געשפירט ברוח קדשו אז עס
געקוקט אויף איר און געזאגט" ,מיידעלע ,איך ווייס דרייען זיך דארט פארפעלקער וואס דארפן נויטיג
שוין אלעס וואס דו דארפסט ,דו קענסט זיך שוין א ישועה פאר קינדער און ס'איז שווער זיי צו
אויסדרייען און פארן צוריק אהיים ,און ווען דו העלפן ,און ער האט אנגעזאגט פאר די גבאים,
וועסט אנקומען אהיים ,וועסטו שוין טרעפן דיין קיינעם נישט אריינצולאזן אין שטוב צו הבדלה.
טאטן אין שטוב".
דער בעלת-אכסניא האט אבער געקענט א
אבער פאר זי איז ארויסגעפארן ,האט דער פארפאלק וואס האט שוין יארן געווארט אויף
הייליגער ריבניצער רבי איר געגעבן הייסע מילך קינדער ,און זיי זענען געשטאנען אינדרויסן ,זי
מיט קיכעלעך ,און געהייסן זי זאל זיך אפרוען האט זיך פאר'עקש'נט ,און טראץ די ווארענונגען
עטליכע שעה אויף א בעט ,דאס מיידל איז פון די גבאים האט זי זיי אריינגעפירט אין שטוב,
צוריקגעפארן נאך זעקס טעג אויפ'ן באן ,און ווען נאך הבדלה האט דער רבי געפרעגט ,פארוואס מען
זי איז אריין אין שטוב איז דער טאטע טאקע דארט האט זיי אריינגעלאזט קעגן זיין באפעל ,אבער די
געזעסן ,ווען מען האט אים געפרעגט וויאזוי ער בעלת-אכסניא האט געבעטן פאר זיי און
איז באפרייט געווארן ,האט ער געענטפערט ,אז געפאדערט א ברכה פאר קינדער.
קיינער פארשטייט נישט וויאזוי ,נאר אינמיטן
העלן טאג זענען די וועכטער צוגעקומען ,געזאגט דער רבי איז געשטאנען פארטראכט א שטיק
אז ער איז פריי ,און אים פשוט אהיים געשיקט. צייט ,און האט זיך דערנאך אנגערופן און
••• געפרעגט" ,א מיידעלע ,איז אויך גוט" ,האבן זיי
א איד האט דערציילט די מעשה ,אין יענע געענטפערט יא ,האט דער רבי ווייטער געפרעגט,
תקופה ,ווען דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע "א רויטיטשקע" ,האבן זיי ווידער געענטפערט יא,
האט נאך געוואוינט אין קראון הייטס ,האט מען פונקט א יאר דערויף איז ביי זיי געבוירן געווארן א
אים אנגעטראגן א שידוך ,אבער עס איז נישט רויטע מיידעלע ,וואס איז שפעטער
געגאנגען גוט ,א חבר זיינער האט אים געזאגט אז אויסגעוואקסן ,חתונה געהאט און אויפגעשטעלט
ער האט אן אנדער שידוך פאר אים ,און האט אים א שיינע משפחה מיט קינדער און אייניקלעך.
געגעבן דעם עצה ,אנשטאט פשוט אריבערפארן •••
קיין קראון הייטס בעטן א ברכה ,זאל ער גיין צום עס האט דערציילט א איד ,וואס האט געקענט
ריבניצער רבי'ן אויפן ליל הסדר ,און גנב'ענען דעם דעם בעל המעשה אליין ,אין רוסלאנד איז א איד
אפיקומן ,און אויסבעטן א שידוך. געזעסן איינגעשפארט אין תפיסה יארן לאנג אן
קיין שום שולד ,זיין ווייב איז נעבעך געווען בלינד,
אריינקומענדיג צום רבי'ן אין שטוב ,האט ער און אינדערהיים איז געבליבן זייער טאכטער ,א
זיך דורכגעשמועסט מיטן גבאי הרה"ח ר' וואלף קליין מיידעלע פון בלויז צוועלף יאר אלט ,די נויט
הערמאן ע"ה אז מען זאל אים אריינלאזן גנב'ענען אינדערהיים איז געווען גאר גרויס ,ס'איז נישט
דעם אפיקומן ,דער בחור האט שנעל דורכגעפירט געווען קיין ברויט צו עסן ,און מען האט באשלאסן,
דעם סדר ביי זיין פאטער ,אויסגעטרונקען די אז דאס קינד זאל אליין פארן צום ריבניצער רבין
כוסות נאך דער סעודה ,און איז אריבערגעלאפן קיין ריבניצא אויסבעטן א ישועה פארן טאטן.
צום רבי'ן ,וואו דער גבאי האט אים אריינגעלאזט
צום סדר פונעם רבי'ן ,ער האט געגנבעט דעם דאס צוועלף-יעריגע מיידל האט גענומען
אפיקומן און זיך אוועקגעשטעלט צוצוזען די דעם באן און געפארן גאנצע זעקס טעג אין איין צו,
עבודה פונעם רבי'ן. זי איז געזעסן אויף די הארטע בענק ,אן קיין כשר'ן
עסן ,און בלויז געטרונקען וואסער כדי זיך צו
דערציילט דער בחור ,אז דער הייליגער דערהאלטן ביים לעבן ,ווען זי איז ענדליך
ריבניצער רבי זי"ע האט גענומען א ריזיגן שטיק אנגעקומען קיין ריבניצא ,הונגעריג און קוים ביי די
35
אינגאנצן פארברענט און שווארץ ,און די פילם איז מרור וואס איז נישט געווען געריבן ,און געגעסן די
געווען ליידיג אן קיין שום רעזולטאט ,און מען האט שארפע ביטערקייט מיט גרויס מסירת נפש ,און
געזען עין בעין ,אז וואס דער רבי האט זיין פנים האט דערווייל געפלאמט ווי פייער,
ארויסגעזאגט איז מקוים געווארן. אינמיטן סדר האט דער רבי זי"ע זיך אומגעקוקט,
••• געווינקען צום יונגערמאן אז ער זאל זיך זעצן צום
הרה"ח רבי בערל ווייס ע"ה האט דערציילט ,אז טיש ,און אים געפרעגט צי ער האט שוין געגעסן,
איין יאר ,ביי דער סעודת פורים )משתה היין( ,האט און ער האט אים געהייסן זיך נאכאמאל וואשן די
דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע געוואלט הענט ,מכבד געווען מיט א שטיקל מרור ,און
אנהייבן דעם טיש ,פלוצלינג האט ער זיך דערנאך ווייטער געפירט דעם סדר.
אויסגעדרייט און אויסגערופן הויך פאר'ן עולם,
"מען האט מיך יעצט גערופן פון ארץ ישראל ,און ביי צפון האט דער רבי זי"ע אים געפרעגט
איך קום נישט אריין צום טיש ביז איך וועל האבן וואס ער וויל ,דער בחור האט געענטפערט" ,דער
פינף טויזענט דאלער" ,און דערנאך האט ער רבי זאל מיר געבן א שידוך" ,האט דער רבי זי"ע
געזאגט בזה"ל" ,ווער עס געבט מיר יעצט פינף געזאגט" ,ס'איז שוין דא" ,דער בחור האט
טויזענט דאלער ,וועט האבן הצלחה ביז'ן סוף מיט צוריקגעגעבן דעם אפיקומן ,די ארומיגע
א ה". אינגעלייט האבן אים פרובירט איינצורעדן אז ער
זאל בשום אופן נישט צוריקגעבן ביז דער רבי וועט
איז דארט געווען א איד מיטן נאמען זאלי געבן א קלארע צוזאג ,אבער דער רבי זי"ע האט
עסטרייכער ,א איד א בעל מסירת נפש פאר געפאדערט דעם אפיקומן מיט די אויגן ,און ער
אידישקייט אין רוסלאנד ,וואס האט געראטעוועט האט עס גלייך אפגעגעבן ,און דער רבי זי"ע האט
הונדערטער נפשות און געטיילט אסאך צדקה - אים אנגעוואונטשן.
אבער אליין האט ער נישט פארמאגט קיין געלט,
ער האט זיך געוואנדן צו זיין נאנטן חבר ר' בערל גלייך נאך יום טוב האט מען אים אנגעטראגן
ווייס און געזאגט" ,די האסט דאך דיינע ווענדינג דעם שידוך מיט זיין היינטיגער רעבעצין ,וואס איז
מאשינען צעשפרייט אויף אסאך פלעצער ,לאמיר געווארן נתקשר למזל טוב ,און דא האט זיך
גיין צוזאמען נעמען דאס געלט פארן רבין". ארויסגעשטעלט וואס די רבי האט געמיינט מיט די
ווערטער" ,ס'איז שוין דא" ,ווייל די כלה איז ערשט
זיי זענען ביידע ארומגעגאנגען די גאנצן נאכט אנגעקומען קיין אמעריקע פון רוסלאנד אום פורים,
צונויפנעמען דאס געלט פון די מאשינען – וואס קוים דרייסיג טעג פאר פסח.
מערסטנס זענען געווען איינציגע דאלארן )סינגלס(, •••
און ער האט געברענגט פארן הייליגען ריבניצער א איד וואס איז געווען פון די נאנטע מענטשן
רבי זי"ע דעם סכום פון "פינף טויזענט דאלער", ביים הייליגען ריבניצער רבי זי"ע האט דערציילט,
דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע האט געבעטן ,אז אז צוליב וואס זיי זענען געווען שטארק מקושר
מען זאל איבערציילן דאס געלט ,ערשט ווען די צום רבין ,איז די רבי געקומען צו די חופה ביי זיין
גאנצע פינף טויזענט דאלער זענען געווען צונויף, חתונה ,פאר די חופה האט דער רבי בפירוש
האט ער געזאגט" ,יעצט קען מען זיך זעצן צום אנגעזאגט פאר'ן באקאנטן פאטאגראפירער
טיש". פונעם "טרעינער סטודיא" ,נישט צו כאפן קיין
בילדער ,אבער טראץ דעם האבן זיי געוואלט כאפן
דערציילט ר' בערל ווייס ,אז יענער צייט איז נאר עטליכע בילדער ,אבער די רבי האט
ער געווען אין א געפערליכן פלאנטער ,ווייל די אוועקגעדרייט די האנט און נישט געלאזט כאפן
בענק האבן אים צוגענומען און קאנפיסקירט א קיין בילדער פון זיך.
נעץ פון קרוב צו הונדערט און פופציג נורסינג-
האומס ) (Nursing Homesוואס ער האט געפירט, ָ נאך דער חתונה האט זיך ארויסגעשטעלט א
אבער לפלא ,קוים צוויי-דריי וואכן נאך פורים דבר פלא ,אז אלע בילדער וואס מען האט געכאפט
האט די באנק אליין אנגערופן בערל ווייס און אים אקעגן דעם רבין'ס רצון ,זענען אלע געווארן
36
מיר און איך וועל דיר נישט העלפן!" ,און דער רבי געזאגט" ,מיר האבן זיך איבערגעקלערט ,מיר
האט דעמאלט דערציילט די מעשה. קענען נישט פירן און פארוואלטן די אלע נורסינג-
האומס ,מיר געבן דיר אלעס צוריק אויף דיין נאמען,
ָ
אין רוסלאנד איז געווען א באאמטער ,א און דו וועסט אונז ביסלעכווייז אויסצאלן פשוט'ע
קאמוניסט פונעם ק.ג.ב ,.וואס האט געהאט די פעימענטס".
מעגליכקייט צו טון א טובה און ראטעווען א איד,
און דער רבי האט זיך צו אים געבעטן ער זאל אזוי האט ער צוריק באקומען זיין גאנצן
יענעם העלפן ,אבער יענער האט בשום אופן נישט ביזנעס ,אויסגעצאלט די חובות ,און געווארן א
געוואלט הערן ,האט דער רבי אים דעמאלט גרויסער עושר ,פונקט ווי דער הייליגער ריבניצער
אנגעזאגט" ,עס וועט נאך קומען א טאג וואס דו רבי זי"ע האט אים צוגעזאגט "הצלחה ביז'ן סוף".
וועסט דארפן צוקומען צו מיר ,און איך וועל דיר •••
נישט העלפן!" ,איצט איז דער קאמוניסט געקומען הרה"ח ר' יעקב שמשון האסס האט פארציילט,
אין א גלגול אין דעם שטיקל פלייש ,כדי דער צדיק אז ער איז געזעסן מיט'ן הייליגן ריבניצער רבי'ן
זאל אים מתקן זיין ,אבער דער רבי האט אים זי"ע נאכ'ן דאווענען פון הושענא רבה אין סיגעט
אוועקגעשטויסן און נישט געוואלט עסן. אין דער סוכה אינעם הויף ,מען האט דאן קיינעם
••• נישט אריינגעלאזט ,אינעווייניג זענען געזעסן נאר
נאך האט דער הויז בחור דערציילט ,א צווייטע דער רבי זי"ע ,ר' יעקב שמשון ,און נאך א רוסישער
מעשה האט פאסירט ,ווען דער רבי האט זיך איד ,און דער ריבניצער רבי האט אויסגעזען ווי ער
געוואלט מחי' זיין מיט א שטיקל עפל פאר'ן עסן, דרימעלט.
און ביים שניידן איז א חלק פונעם עפל )א דריטל
אדער א האלב( אראפגעפאלן אויף דער ערד פלוצלינג ווענדט זיך דער רוסישער איד צו ר'
אונטער'ן טיש ,לעבן בענקל ,דער בחור האט זיך יעקב שמשון און זאגט אים" ,זעסטו ,אזוי ווי מיר
גלייך געוואלט אראפבייגן עס אויפהייבן ווי יעדער זיצן איצט דא צוזאמען אין דער סוכה ,אזוי זענען
נארמאלער מענטש טוט. מיר שוין געזעסן מיט'ן רבי'ן אין רוסלאנד אין דער
סוכה ,פאר אזויפיל יארן צוריק" ,און די רבי האט זיך
פלוצלינג האט זיך דער רבי אנגערופן ,און דאן אנגערופן פאר מיר ,אז יעצט ממש זאגט "רבי
אנגעכאפט דעם בחור ,אריינגעקוקט טיף יואלי'ש" )סאטמאר רבי זי"ע( תורה אויף הושענא
אונטער'ן טיש ,און אויסגערופן מיט א פחדָ " ,אה, למענך אלוקינו ,און דער ריבניצער רבי האט מיר
די! די בלייבט דארט!" ,דער רבי האט פארבאטן איבער געזאגט די גאנצע תורה און די טייטש וואס
פארן הויז בחור עס אנצורירן אדער אויפצוהייבן, די רבי האט דאן געזאגט.
און דער עפל איז געבליבן ליגן אויף דער ערד ,דער
הויז בחור האט באמערקט ווי דער רבי רעדט צו דער ר' יעקב שמשון האט דאס אנגעקוקט
דעם עפל בלשון "די" ,ווייל ער האט דארט געזען א זייער מאדנע ווי ער גלייבט נישט וואס דער
באזונדערע נשמה אדער רוחניות'דיגע זאך וואס רוסישער איד האט געזאגט ,ממש דאן האט זיך
דארף דארט בלייבן. דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע אנגערופן בזה"ל,
"איז דען נישט אזוי געווען" ,און דערנאך האט ער
ווידער צוריק איינגעדרימלט.
•••
דער הויז בחור פונעם הייליגען ריבניצער רבי
זי"ע האט דערציילט א מעשה נורא ,איינמאל האט
מען דערלאנגט פאר'ן רבי'ן א פארציע פלייש
אויפ'ן טיש ,ווי נאר מען האט דאס אראפגעלייגט,
האט דער רבי אוועקגעשטופט די טעלער און זיך
אנגערופן" ,דו רשע וואס דו ביסט! כ'האב דיך
געווארנט אז דו וועסט אמאל דארפן צוקומען צו
37
קדושת לוי זי"ע ,האט די ממשלה געהייסן פאר
יארצייט כ"ה תשרי
יעדן איינעם נעמען א משפחה נאמען ,און ווען מען
איז געקומען צום צדיק רבי לוי יצחק מברדיטשוב
סניגורן של ישראל הרה"ק רבי לוי יצחק ב"ר מאיר
זי"ע פרעגן וועלכע נאמען ער וויל נעמען ,איז דער
זי"ע) ,דערבארמדיגער(
צדיק געווען אין א שטארקע דביקות.
בעל קדושת לוי ,מברדיטשוב
און ווי באוויסט האט דער צדיק כסדר
גערעדט אין אידיש און מתפלל געווען צום ער איז געבוירן אין שטאט הוסקוב פשמישל ,בשנת
באשעפער אויף אידישע קינדער ,בשעת מעשה ת" ק .
האט דער צדיק געזאגט די ווערטער,
"דערבארעמדיגער טאטע" ,און ווען דער גוי האט צו זיין טאטן הרה"ק רבי מאיר אב"ד הוסאקוב זי"ע,
געהערט די ווערטער ,האט ער געמיינט ,אז דער בן הגה"ק רבי משה מזאמושטש זי"ע.
צדיק וויל נעמען דעם נאמען אלס משפחה נאמען,
און ער האט דאס פארשריבן אינעם פנקס ,און פון און צו זיין מאמע הרבנית הצדקת מרת שרה סאשע
דעם איז געקומען זיין משפחה נאמען ע"ה.
"דערבארעמדיגער".
ער איז געווען א איש אלוקים קדוש ונורא
ער האט חתונה געהאט מיט הרבנית הצדקת מרת מאוד ,און א צדיק וחסיד ,ער איז געווען א גאון
פערל ע"ה, מובהק און א בקי נפלא בתורת הנגלה והנסתר כל
בת הרה"ק רבי ישראל פרץ מלברטוב זי"ע, רז לא אניס ליה ,ער איז געווען א גאון אין ממליץ
נכד הגה"ק רבי יצחק מאיר תאומים פרענקל טוב זיין און כסדר מלמד זכות געווען אויף אידישע
מזולקווא זי"ע, קינדער ,ער איז געווען מפורסם אלס א בעל רוח
בן הגה"ק רבי יונה תאומים פרענקל בעל קיקיון הקדוש און א בעל מופת עצום און א גרויסע פועל
דיונה זי"ע. ישועות ,זיין קדושה און פרישות איז געווען
עצומות ונוראות ,ער איז געווען א עניו ושפל ברך
נאך די חתונה איז ער געפארן זיך מסתופף זיין און האט געדינט דעם באשעפער בהצנא לכת ,זיין
בצלו פונעם צדיק וקדוש רבי שמעלקא עבודת התפילה איז געווען מיט א געוואלדיגע
מניקלשבורג זי"ע אין שטאט ריטשעוואהל ,דארט מסירת נפש ממש עד כלות הנפש ,עס האט
איז דער צדיק געזעצן על התורה ועבודה מיט א אנגעכאפט א ציטער און א געוואלדיגע יראת השם
געוואלדיגע התמדה ,ער איז שוין דאן געווען פאר ווער עס איז געשטאנען נעבן דעם צדיק
באוויסט מיט זיין גרויסע עבודה וואס איז וקדוש בשעת זיין עבודת התפילה ,צדיקים האבן
געפראוועט געווארן מיט א מוראדיגע התלהבות מעיד געווען ,אז דער צדיק האט געהאט אין זיך
דקדושה. דעם נשמה פון דעם תנא האלוקי הקדוש רבי
עקיבא בן יוסף ע"ה.
דאן האט אים זיין רבי דער הייליגער רבי
שמעלקא מניקלשבורג זי"ע גענומען צו זיין רבי דעם טאג וואס די הייליגע נשמה פון דעם
דער הייליגער מגיד ממזריטש זי"ע ,און דארט איז צדיק איז אראפ געקומען אויף די וועלט ,האט דער
דער הייליגער בארדיטשובער זי"ע געווארן א בעש"ט הקדוש זי"ע געהייסן שטעלן לחיים ביי זיך
תלמיד מובהק פונעם הייליגען מגיד ,און דארט אין ביהמ"ד ,און ער האט געזאגט פאר זיינע
האט ער מקבל געווען זיין דרך החסידות וואס ער תלמידים בזה"ל" ,היום הזה באה לעולם נשמה
האט נאכדעם פארשפרייט ווי ער איז געגאנגען. גדולה וקדושה ,אשר תמליץ טוב ותלמד סנגוריה
על כנסת ישראל".
ביי די 21יאר בשנת תקכ"א האט מען אים
אויף גענומען אלס ממלא מקום פונעם הייליגען לגבי דעם נאמען "דערבארעמדיגער" האבן
מגיד ממזריטש אין שטאט ריטשעוואהל ,אבער צדיקים דערציילט ,אז אין די צייט פונעם הייליגען
38
הרה"ק רבי אברהם אלחנן בעל ברכת אברהם דארט אין שטאט האט ער זיך גאר אסאך אנגעליטן
מפלאנטש זי"ע, פון די מתנגדים וואס האבן דעם צדיק גאר שטארק
הרה"ק רבי אהרן בעל תולדות אהרן מזיטומיר זי"ע, מצער געווען נישט וויסענדיג זיין גדלות בתורה
הרה"ק רבי נפתלי צבי בעל זרע קודש מרופשיץ און קדושה.
זי"ע,
הרה"ק רבי משה צבי גוטרמן מסאווראן זי"ע, דאן האט ער זיך אריבער געצויגען קיין קאזניץ
הרה"ק רבי אברהם מרדכי מפינטשוב זי"ע, און דארט האט ער עוסק געווען בתורה צוזאמען
הרה"ק רבי יוסף מנעמרוב זי"ע, מיט זיין חבר דער הייליגער מגיד מקאזניץ זי"ע ,און
הרה"ק רבי אברהם דב בעל בת עין מאווריטש זי"ע, בשנת תקכ"ה האט מען אים אויף גענומען אלס רב
הרה"ק רבי אברהם דוד בעל דעת קדושים אין שטאט זעליחוב ,אבער אויך דארט האט ער
מבוטשאטש זי"ע, נישט מצליח געווען צוליב די מתנגדים ,דאן בשנת
הרה"ק רבי נתן מברסלב זי"ע. תקל"א איז ער אריבער צום שטאט פינסק אין
ליטא.
זיין גרויסע עבודת התפילה איז גאר שנעל
נתפרסם געווארן ,און הונדערטער אידן גדולים און די אלע יארן אפילו דינענדיג אלס רב ,איז ער
צדיקים זענען געקומען זיך מסתופף זיין בצלו ,נאר כסדר געפארן זיך מסתופף זיין בצלו פון זיין
כדי צו זעהן זיין גרויסע עבודה וואס איז געווען הייליגען רבין דער מגיד ממזריטש זי"ע ,ער האט
מיט א התלהבות דקדושה און א דביקות נוראה ,עס געהאט א ספעציעלע חביבות ביי זיין רבין וואס
איז באקאנט ,אז ער האט ביים דאווענען האט באמת געוויסט די גדלות פון זיין תלמיד וואס
צוגעקומען צו א מדרגה פון התפשטות הגשמיות האט די גאנצע צייט כסדר באהאלטן זיין עבודת
ממש ,עד כדי כך ,אז ער איז געווען אין א סכנה פון הקודש ,אבער זיין רבי האט גאר גוט פארשטאנען
כלות הנפש. צום תלמיד ,און דערפאר האט דער מגיד גאר
שטארק מכבד געווען דעם הייליגען קדושת לוי
דער צדיק פלעגט ביים דאווענען אויף הייבן זי"ע.
זיין ידיו הקדושים צום הימל און ער פלעגט זאגן, בשנת תקמ"ה האט מען דעם צדיק וקדוש
"ביים דאווענען טוט א צדיק אויף הייבן זיינע הענט אויף גענומען אלס רב אין שטאט בארדיטשוב ,די
פון גרויס דביקות און התלהבות ,און דאס איז ווי די אידן פון שטאט האבן געוויסט דעם גדלות בתורה
כרובים פורשי כנפים אין בית המקדש". און דעם הייליגע עבודה וואס דער צדיק רעכט אפ
בקדושה וטהרה ,און דערפאר האט מען דעם צדיק
גדולים און צדיקים בדורו האבן דעם צדיק אויף גענומען מיט א מוראדיגע הערצה.
מורא'דיג מעריץ געווען און מכבד געווען צוליב
זיין געוואלדיגע קדושה ,ווי מען זעט ווי רוב אבער דער צדיק וקדוש מיט זיין גרויס עניוות
צדיקים בדורו האבן מוראדיג משבח געווען דעם האט זיך דאן אנגעריפן בזה"ל" ,אוי לו לדור שאני
צדיק'ס כח הקדושה און זיין מסירת נפש פארן מנהיגו" ,וויי איז צו דעם דור אז איך בין זייער
באשעפער. מנהיג.
דער הייליגער חוזה מלובלין זי"ע האט דעם שטאט בארדיטשוב האט דער צדיק
געזאגט ,אז יעדן טאג איז ער קובע א צייט צו געפירט מיט א מוראדיגע שטארקייט און גאר
דאנקען דעם גרויסן באשעפער ,פארן אראפ אסאך אויפגעטון וויבאלד די אידן האבן דעם רבין
ברענגען אויף די וועלט אזא הייליגע נשמה ווי דעם געפאלגט אויף יעדע זאך ,אויך האט ער דארט
הייליגען צדיק רבי לוי יצחק מברדיטשוב זי"ע. מרביץ תורה געווען פאר גאר אסאך תלמידים
גאונים און צדיקים ובתוכם.
זיין רבי דער צדיק וקדוש רבי שמעלקא
מניקלשבורג זי"ע האט מעיד געווען ,אז זיין תלמיד הרה"ק רבי ישראל המגיד מקאזניץ זי"ע,
דער הייליגער בארדיטשובער צדיק רעדט נישט הרה"ק רבי משה מקאזניץ זי"ע,
39
שוואך יענער איז געווען ,האט דער צדיק געטראפן ארויס א ווארט פון מויל אן קיין כוונה דקדושה ,און
א וועג צו מלמד זכות זיין אויף א אידיש קינד. אפילו זיין שיחת חילון ליגט אין דעם באהאלטן
סודות און ייחודים.
איין ערב ראש השנה איז דער הייליגער
בארדיטשובער זי"ע געגאנגען צוזאמען מיט זיין דער הייליגער מגיד מקאזניץ זי"ע האט מעיד
משמש צו סליחות ,אינמיטן וועג האט זיך אראפ געווען ,אז דער הייליגער בארדיטשובער זי"ע איז
געלאזט א רעגן ,איז דער צדיק מיטן משמש אריין געווען אזוי גרויס ,אז ער האט מעלה געווען אפילו
געלאפן אונטער א דאך פון א הויז דארט נעבן ,דער דברי פשוטים פון עמי הארץ צום שורש העליון צום
משמש זעט דורך דעם פענסטער ,ווי אידישע בורא יתברך שמו ,און ער האט געהאט מוחין
קינדער ליידער ריקים ופוחזים זיצן ארום דעם קדישין און געטון אלע זיינע מעשים מיט א
טיש און עסן און טרינקען ,דער שמש האט א התקשרות און דביקות צום באשעפער ,און ער האט
קרעכץ געגעבן און זאגט ,קוק ווי נידעריג דער דור נישט מפסיק געווען פאר א רגע פון זיין דביקות
איז ,זיצן דא אידן ערב ראש השנה צופרי ,און אונעם גרויסן באשעפער.
פארברענגען די צייט מיטן עסן און זיך אנטרינקען.
דער צדיק וקדוש רבי ישראל מרוז'ין זי"ע האט
גלייך זאגט דער צדיק פארן משמש ,מען טאר געזאגט ,אז נאר מיטן דערמאנען דעם הייליגען
נישט רעדן קיין שלעכטס אויף אידישע קינדער, נאמען פון דעם הייליגען בארדיטשובער צדיק
עס איז א חזקה אויף א איד ,אז ער עסט זיכער זי"ע" ,לוי יצחק בן שרה סאשא" ,קען מען מעורר
נישט אן קיין ברכה ,און די אידן עסן און טרינקען רחמים זיין אויף אידישע קינדער.
טאקע ,אבער זיי האבן זיכער געמאכט א ברכה
בעפארן עסן און אויך א נאך ברכה ,זאל טאקע און און דער זון הרה"ק רבי אברהם יעקב
דעם זכות קומען א ברכה אויף די אידן. מסדיגורא זי"ע האט צו געלייגט ,אז נישט דווקא
נאר מיטן נאמען פונעם צדיק קען מען מעורר זיין
הערט זיך דער משמש צו ,ווי די אידן רעדן רחמים ,נאר אפילו ביים נאר דערמאנען דעם
צווישן זיך ,פון א גניבה וואס זיי האבן די נאכט שטאט פונעם צדיק" ,ברדיטשוב" ,איז מען מעורר
אפגעטון ,פרעגט דער משמש פונעם צדיק ,מיט רחמי שמים אויף אידישע קינדער.
וואס קען די רבי מלמד זכות זיין אויף די אידן וואס
האבן נעבעך גע'גנב'ט ,גלייך זאגט דער צדיק מיט דער הייליגער צמח צדק מליובאוויטש זי"ע
זיין גרויס אהבת ישראל ,קוק ווי די אידן בעלי האט מעיד געווען ,אז דער הייליגער
תשובה זענען זיך מתוודה איינער פארן אנדערן בארדיטשובער זי"ע מיט זיינע גוטע מליצות אויף
אויף די עבירות וואס זיי האבן געטון איבערן יאר, כלל ישראל ,האט ער באשאפען א היכל מיוחד
כדי זיי זאלן אריין גיין צום יום הדין ריין פון די בעולם העליון וואס רופט זיך" ,היכל לוי יצחק בן
עבירות. שרה סאשע" ,און ווען א איד איז ח"ו אין א עת צרה
אדער ברויך סיי וואסערע ישועה ,און ער זאגט
איינמאל האט מען פארן צדיק דערציילט אויף תהילים און דערמאנט דעם נאמען לוי יצחק בן
א איד ,וואס איז שוין געווען א בן שבעים שנה וואס שרה סאשע ,עפענט מען אויף דעם היכל און מען
איז ליידער געווארן א מומר ,האט דער צדיק גלייך ברענגט אראפ א ישועה.
געזאגט ,רבונו של עולם ,קוק אויף דיינע קינדער,
אפילו א איד וואס איז נעבעך אזוי נידעריג האט דאך ווי באקאנט האט מען דעם צדיק געריפן מיטן
א ניצוץ דקדושה ,ווייל אפילו דער מומר האט זיך נאמען" ,דער סניגורן של ישראל" ,ווייל דער
פאר 70יאר געשלאגן מיטן יצר הרע נישט צו ח"ו הייליגער בארדיטשובער זי"ע האט אייביג מילץ
לייקענען אינעם באשעפער. יושר געווען אויף אידישע קינדער ,און דורך דעם
געברענגט ישועות פאר כלל ישראל ,דער צדיק
איינמאל איז דער צדיק געגאנגען אויפן גאס, וקדוש האט קיינמאל נישט געקענט זעהן קיין
און ער זעהט ווי א איד א בעל עגלה שטייט שלעכטס אויף א אידיש קינד ,נישט קיין חילוק ווי
40
הרה"ק רבי ישראל אב"ד פיקוב בעל תולדות יצחק אנגעטון מיט די טלית ותפילין ,און ער שמירט די
בן לוי זי"ע ,ממלא מקום אביו בבארדיטשוב, רעדער פון זיין וואגן ,דער הייליגער צדיק הייבט
בתו הצדקת מרת לובה תרצה ע"ה ,אשת הגה"ק רבי אויף זיינע הייליגע הענט צום באשעפער און זאגט,
יוסף בונם וואלעס זי"ע, רבונו של עולם ,קוק אויף דיינע קינדער ,שטייט דא
בתו הצדקת מרת גיטל ע"ה ,אשת הגה"ק רבי איינע פון די גאר פשוטע אידן פון כלל ישראל ,און
אליעזר ליפא היילפרין זי"ע ,בן הרה"ק רבי יוסף אפילו בשעת ער שמירט די רעדער פונעם וואגן,
מסטפין זי"ע, האט ער אויך אן זיין טלית ותפילין און דאווענט א
בתו הצדקת מרת גולדה ע"ה ,אשת הרה"ק רבי נתן תפילה פאר דיר.
מקאזניץ זי"ע.
איין תשעה באב איז דער צדיק ארויס אויפן
נסתלק לגנזי מרומים כ"ה תשרי בשנת תק"ע, גאס ,און ער זעהט א איד רח"ל ווי ער עסט אים
ומנוחתו כבוד איז אין שטאט בארדיטשוב ,דעם תשעה באב ,פרעגט אים דער צדיק ,אפשר ווייסטו
מקום קדוש איז א מקום ווי אידן ווערן געהאלפן נישט אז היינט איז תשעה באב ,זאגט דער איד איך
מיט גרויסע ישועות און מען זעהט קלאר וואס די ווייס יא ,זאגט אים דער צדיק ,אפשר ווייסטו נישט
גמרא זאגט" ,גדולים צדיקים במיתתן יותר אז מען פאסט היינט ,זאגט דער איד מיט חוצפה,
מבחייהן". אוודאי ווייס איך אז מען פאסט היינט ,זאגט דער
צדיק מן הסתם ביסטו א חולה וואס טאר נישט
זכותו הגדול יגן עלינו פאסטן ,זאגט דער איד ווייטער בכלל נישט ,איך בין
ועל כל ישראל אמן. געזונט און פריש ברמ"ח אברי.
האט דער צדיק וקדוש דער הייליגער
מעשיות בארדיטשובער זי"ע אויף געהויבן זיינע הענט צום
הימל און געזאגט ,רבונו של עולם ,קוק ווי שטארק
ביים שווער פונעם הייליגען קדושת לוי זי"ע, די מידת האמת איז ביי דיינע קינדער ,דער איד וואס
זענען אמאל געקומען אסאך געסט און עס איז מיט זיינע ווערטער האט ער זיך פאר געשטעלט
נישט געווען גענוג בעטן ,איז דער הייליגער אלס א רשע וואס עסט אים תשעה באב במזיד,
קדושת לוי זי"ע אליין ארויס אין מארק קויפן אבער נאר כדי נישט צו זאגן ח"ו קיין ליגענט.
בינטלעך שטרוי ,אז די געסט זאלן האבן ווי צו
שלאפן ,פון גרויס ליבשאפט צו די מצוה פון הכנסת דער הייליגער צדיק האט איבער געלאזט זיין
אורחים האט זיך דער צדיק אליין געשלעפט מיט הייליגע ספר קדושת לוי על פורים וחנוכה ,אויך איז
די בינטלעך שטרוי אויף די אקסלען. באקאנט די תפילה פון מוצאי שבת קודש "גאט פון
אברהם" ,און עס איז מקובל אז דער הייליגער צדיק
ווען זיין שווער האט דאס געזען האט ער האט געזאגט ,אז די תפילה איז מסוגל אז מען זאל
געזאגט פארן איידעם ,אז עס פאסט דאך נישט פאר האבן הצלחה דעם גאנצן וואך ,אויך איז באקאנט
א תלמיד חכם זיך צו שלעפן אויפן גאס מיט די דעם ניגון" ,רבונו של עולם לאמיר מאכן א בייט",
שטרוי ,פארוואס האסטו נישט גענומען א גוי פאר וואס איז מקובל אז דאס האט מחבר געווען דער
אפאר גראשן ,אז ער זאל דאס שלעפן ,האט דער הייליגער בארדיטשובער זי"ע.
הייליגער צדיק געזאגט מיט א ברען פארן שווער,
היתכן ,מכבד זיין א גוי מיט אזא גרויסע מצוה ,אז ער האט איבער געלאזט זיינע הייליגע קינדער.
ער זאל נאך האבן א חלק אין די מצוה און נאך אים
באצאלן אויך ,עס איז מיר א כבוד דאס אליינס צו הרה"ק רבי מאיר בעל כתר תורה זי"ע ,חתן הגה"ק
טון. רבי אליעזר ראש ישיבה בפינסק זי"ע,
••• הרה"ק רבי אליעזר זי"ע ,חתן הרה"ק רבי דובער
דער הייליגער צדיק דער באדיטשובער רבי שניאורי דער מיטעלער רב מליובאוויטש זי"ע,
זי"ע ,וואס איז געווען דער גרויסער סניגורן של הרה"ק רבי דב בער זי"ע,
41
••• ישראל האט אמאל געזאגט ,רבונו של עולם ,אין
עס האט דערציילט הגה"צ רבי זאב צציק זי"ע, דיין הייליגע תורה שטייט דאך אומצאליגע מאל כָּ ל
אז אמאל זענען געקומען צוויי בחורים קיין ראדין, ַא ְל ָמנָ ה וְ יָ תוֹם א ְת ַענּוּן ,אז מען טאר נישט ח"ו
זיי האבן זיך געבעטן אז זיי ווילן ווערן אן גענומען מצער זיין א יתום ,דיינע אידישע קינדער זענען דאך
אלס תלמידים אין די ישיבה פונעם "חפץ חיים", תוֹמים ָהיִ ינוּ וְ ֵאין
אויך יתומים ,ווי דער פסוק זאגט יְ ִ
אבער די הנהלה האט נישט געהאט קיין פלאץ ָאב ,פארוואס האסטו נישט רחמנות אויף דיינע
אריין צו נעמען די צוויי בחורים ,די צוויי בחורים אידישע קינדער און די נעמסט זיי נישט ארויס פון
זענען אבער אריין זיך געזעגענען ,און נעמען א דעם ביטערן גלות.
ברכה פונעם חפץ חיים. •••
דער הייליגער קדושת לוי זי"ע פלעגט סוכות
אזוי רעדנדיג מיט זיי ,האט זיך דער חפץ חיים ביינאכט אריין נעמען גאר פראסטע אידן אלס
דערוואוסט ,אז זיי זענען אייניקלעך פונעם הייליגן געסט צו זיך אין די סוכה ,ווען מען האט דעם צדיק
בארדיטשובער רב דער קדושת לוי זי"ע ,האט דער געפרעגט ,פארוואס ער ברענגט אריין אזאנע
חפץ חיים געלאזט רופן די הנהלה ,און ער האט זיי פראסטע מענטשן צו זיך אין די סוכה.
געבעטן ,אז זיי זאלן זיך אנשטרענגען מיט אלע
כוחות אריינצונעמען די צוויי בחורים. האט דער צדיק געזאגט מיט זיין גרויס עניוות,
ווען משיח וועט קומען און מען וועט אריין זעצן די
ווען עס איז פאר יעדן געווען א וואונדער אלע צדיקים אין די סוכה עורו של לויתן ,וועל איך
פארוואס דער חפץ חיים איז זיך אזוי שטארק זיך אויך שטיפן אריין צו גיין דארט ,וועט מען מיר
משתדל פאר די דאזיגע בחורים ,האט ער זאגן ,וואס זיכט דא אזא פראסטע מענטש ווי דיר,
געענטפערט ,היות עס דערנעטערט זיך די הייליגע וועל איך קענען ענטפערן ,אין מיין סוכה האב איך
פארכטיגע טעג פון די ימים נוראים ,וויל איך אז אויך אריין גענומען פראסטע מענטשן.
ראש השנה זאלן דאווענען מיט אונז צוויי •••
אייניקלעך פון דעם "סניגורן של ישראל". איין יאר ערב פסח נאכן זמן שריפת חמץ ,האט
••• דער הייליגער בארדיטשובער זי"ע געבעטן א איד,
מען האט איינמאל דערציילט פארן הייליגען אז ער זאל אים פארשאפן א שאכטל טאביק וואס די
קדושת לוי זי"ע ,אז אין דארף איז דא א פריץ א רעגירונג לאזט נישט האבן ,עס גייט נישט דורך
גרויסער עושר ,וואס פאר שוואויל טאג באדט ער אפאר מינוט און דער איד איז ביים רבין מיטן
זיך אין וויין ,און זומער ווען ער וויל גיין שלעדן שאכטל טאביק.
הייסט ער אויס שפרייטן צוקער כמו שניי ,האט דאן בעט דער צדיק פון דעם איד ,ברענג מיר
דער הייליגער צדיק געפרעגט פון די אידן ,דער אביסל חמץ ,זאגט דער איד פארן רבין ,ווי זאל איך
פריץ האט שוין אמאל געצינדן חנוכה ליכט ,האבן יעצט טרעפן חמץ עס איז דאך ערב פסח און אין
די אידן געזאגט ,ער איז דאך א גוי זיכער האט ער קיין איין שטוב פון א איד וועל איך נישט טרעפן
קיינמאל נישט געצינדן קיין חנוכה ליכט ,אויב אזוי קיין חמץ.
זאגט דער צדיק ,ווייסט ער בכלל נישט קיין טעם
אין לעבן. האט דער הייליגער בארדיטשובער צדיק דער
••• סנגורן של ישראל זי"ע אויף געהויבן זיינע הייליגע
דער הייליגער קדושת לוי זי"ע האט כסדר הענט צום הימל און געזאגט ,רבונו של עולם מי
געזאגט די ווערטער ,רבונו של עולם די האסט ביים כעמך ישראל ,די רעגירונג האט געשטעלט שומרים
שידוך מיט כלל ישראל געזיכט א יחוס שידוך ,מיר און פאליציי ,אבער דאס האט נישט צוריק געהאלטן
האבן דיר דאס געגעבן ,ווייל מיר זענען בני אברהם דעם איד פון אריינשמאגלען די טאביק ,אבער דו
יצחק ויעקב די הייליגע אבות הקדושים ,אונז האבן האסט געשריבן אין דיין הייליגע תורה ,א יֵ ָר ֶאה ְל
געזיכט א געלט שידוך ווי דער פסוק זאגט " ִלי ַהכֶּ ֶסף ָח ֵמץ וְ א יֵ ָר ֶאה ְלְ שׂאֹר ְבּכָ ל גְּ ֻב ֶל ,און אפילו אן קיין
וְ ִלי ַהזָּ ָהב" ,דארפסטו משפיע זיין פאר אידישע שומרים קען מען נישט טרעפן קיין שטיקל חמץ
קינדער בני חיי' ומזוני בהרחבה גדולה. ביי דיינע הייליגע אידישע קינדער.
42
האסט דאך אזא הייליג פאלק ווי די אידישע קינדער •••
און איך זאג אזאנע ווערטער אויף זיי ,און דאס איז איינמאל איז דער הייליגער קדושת לוי זי"ע,
וואס ער האט געזאגט אז ער ברויך אויף דעם עבירה געווען אין שטאט פרעשבורג ביים גרויסן גאון
תשובה טון. הגה"ק רבי מאיר ב"ר שאול הנקרא ר' מאיר בריבי
••• זי"ע ,און פארן גרויסן גאון איז שווער געווען א
דער הייליגער קדושת לוי זי"ע האט יעדעס יאר תוספות ,ווען דער קדושת לוי איז אריין געקומען,
דעם הייליגען נאכט פון יום הקדוש ביי כל נדרי, האט דער גאון געפרעגט אויב ער קען עפעס
ווען מען איז געגאנגען ארויס נעמען די ספרי לערנען.
תורות געזאגט ,תורה הקדושה ,ווען דער רבוש"ע
איז ארום געגאנגען צו אלע פעלקער פרעגן אויב זיי האט דער הייליגער קדושת לוי געזאגט ,אויב
ווילן נעמען די תורה ,האבן די אלע פעלקער דיך וואלט איך געהאט אביסל יושב הדעת וואלט איך
פארשעמט און אוועק געווארפן ,נאר די אידישע געקענט לערנען ,האט דער גאון רבי מאיר
קינדער האבן דיך מקבל געווען ,יעצט איז צייט די געהייסן ,אז מען זאל ברענגען עפעס מזונות ,אבער
זאלסט גיין אין הימל און זיך אנגעמען פאר די דער קדושת לוי האט נישט געוואלט טועם זיין,
אידישע קינדער און מלמד זכות זיין אז זיי זאלן נאר אויב רבי מאיר עסט אויך מיט ,האט דער גאון
האבן א גוט געבענטשט יאר. אויך טועם געווען.
•••
דער הייליגער קדושת לוי זי"ע איז איין ערב יום נאכדעם פרעגט דער גאון נאכאמאל דעם
הקדוש צו געגאנגען צו א גוי ,און געגעבן א פלאש קדושת לוי אויב ער קען לערנען ,האט דער קדושת
ברוינפען ,דער גוי האט דעם גאנצן פלעשל אויס לוי געבעטן ,אז ער זאל זאגן וואס עס איז אים
געטרינקען ,און ווען דער עולם איז געקומען אין שווער ,און ער וועט פראבירן צו העלפן ,האט אים
שוהל איז דער גוי געלעגן שיכור ביים טיר פונעם דער גאון געזאגט דעם תוספות וואס איז אים
ביהמ"ד ,האט זיך דער גרויסער צדיק אנגעריפן, שווער ,האט דער הייליגער קדושת לוי זי"ע
רבונו של עולם קוק אן דעם גוי ,איך האב אים געזאגט דעם קאפיטל כ"ד לדוד מזמור מיט זיין
געגעבן א פלאש ברוינפען און ער איז שיכור ווי לוט, געוואלדיגע עבודה מיט דביקות און השתפכות
אבער דיינע הייליגע קינדער האסטו געגעבן א הנפש.
מצוות היום פון ערב יום הקדוש צו עסן און
טרינקען ,טרעף מיר איין איד וואס האט זיך דאן האט אים דער קדושת לוי געזאגט דעם
אנגעטרינקען און שיכור געווארן ,די האסט דאך א פשט אין דעם תוספות ,דער גאון איז ארויס פון
הייליג פאלק ,שיק זיי א זיס יאר. התפעלות פון דעם גאונות פון דעם קדושת לוי,
••• אבער ער האט אים געפרעגט ,פארוואס ער האט
דער הייליגער קדשות לוי מברדיטשוב זי"ע האט קודם געזאגט דעם קאפיטל כ"ד ,האט דער
דערציילט די דריי משלים, הייליגער צדיק געזאגט ,אין דעם קאפיטל איז
מרומז די נאמען פון די בעלי התוספות ,און דורך
∽ דעם איז דער בעלי תוספות אראפ געקומען און מיר
א( ,א מלך האט אמאל פארשיקט זיין איינציג מגלה געווען דעם פשט אין דעם תוספות.
קינד צו א ווייטע מדינה ,צוליב וואס ער האט זיך •••
פארזינדיגט פאר זיין טאטן ,ער איז אנגעקומען אין דער הייליגער קדושת לוי זי"ע האט מוצאי יום
א דארף ,און דארט האט ער פארברענגט זיינע הקדוש געזאגט ,אז ער ברויך תשובה טון אויף זיינע
יאהרן ,ער האט אינגאנצן פארגעסן פון זיינע גוטע עבירות ,ווען מען האט אים געפרעגט וואסערע
צייטן און אז ער איז א בן מלך ,ער איז געווארן א עבירה האט שוין די רבי געקענט טון אין אזא
פויער ווי אלע דארפסלייט ,אויך זיינע טבעיות גרויסע טאג ווי יום הקדוש ,האט דער הייליגער
זענען געווארן פארגרעבט ,און אפילו די שפראך צדיק געזאגט ,ביי די עבודה פון דעם כהן גדול האב
פון זיין פאטער די קעניג ,האט ער שוין אינגאנצן איך געזאגט די ווערטערָ " ,ח ְטאוָּ .עווָּ .פּ ְשׁעוּ ְל ָפנֶ י
פארגעסן. ַע ְמֵּ בּית יִ ְשׂ ָר ֵאל" ,און געזאגט ,רבונו של עולם די
43
איהם פארמשפט'ן זייער הארב ,דער מענטש איז עס האט זיך אמאל געמאכט ,אז דער זוהן דער
געווארן זייער דערשראקן ,וויסנדיג אז זיין שטראף פויער האט געהערט ,אז דער קעניג קומט אויף א
וועט זיין זייער גרויס. באזוך צו די מדינה ווי ער האט פארבראכט ,האט
ער זיך דערמאנט פון זיין אפשטאם ,אז ער איז דאך
איז ער געקומען צום קעניג ,און געפאלן צו דער נאנסטער צום קעניג זיין איין איינציג זון ,און
זיינע פיס און זיך געבעטן ,אז איידער מען פירט זיך געכאפט אז ער וואלט זיך געדארפט צוריק
אויס דעם משפט ,זאל מען אים נאכגעבן איין קערן ,ער איז געקומען צום פאלאץ ווי דער קעניג
פארלאנג ,מ'זאל איהם אנטוהן זיינע אלטע האט פארוויילט ,און נישט געדענקענדיג די
קליידער מיט וועלכע ער האט ארויסגעפירט דעם שפראך ,האט ער זיך גענומען שרייען מיט א הויכע
קעניג פון וואלד ,דער מלך האט איהם דאס קול ,ווי נאר דער קעניג האט דער הערט דעם קול
נאכגעגעבן ,אזוי ווי ער האט צוריק אנגעטוען זיינע פון זיין איינציג קינד ,האט ער שטארק רחמנות
אלטע קליידער ,און דער קעניג האט אים באקומען אויף איהם ,און האט איהם צוריק גענומען
דערזעהן ,האט ער זיך דערמאנט אין דעם גרויסע צו זיך.
חסד וואס דער מענטש האט מיט אים געטוהן ,איז
ער געווארן אנגעפילט מיט רחמנות אויף איהם ,און האט דער הייליגער צדיק אויס געפירט דעם
אים מוחל געווען ,און אים צוריק געשטעלט צו זיין נמשל ,דאס איז דער ענין פון די תקיעות וואס מיר
גרויסקייט. בלאזן ,כדי דער אייבערשטער זאל רחמנות
באקומען אויף אונז ,אז מיר זענען אזוי
דער נמשל איז אויף אונז אידישע קינדער ,ווען דערווייטערט פון איהם ,אז מיר קענען נישט אפילו
דער אייבערשטער איז ארום געגאנגען בשעת מתן זיין שפראך ,מיר קענען נאר שרייען צו איהם מיט'ן
תורה ,צו אלע פעלקער ,און קיינער האט נישט קול שופר.
געוואלט מקבל זיין די תורה ,נאר אונז יודישע ∽
קינדער האבן דאס מקבל געווען מיט שמחה ,מיט ב( ,עס איז געווען א מלך וואס איז געפארן צו א
א גרויס פארגעניגן אז מיר האבן געענטפערט גרויסע וואלד צו פאנגען חיות און עופות ווי זיין
"נעשה" פאר "נשמע" ,און מקבל געווען עול מלכות שטייגער ,אבער גייענדיג אין וואלד טיפער און
שמים ,און ממליך געווען דעם אייבערשטן אויף טיפער האט ער פאלוירן דעם גלייכן וועג ,און נישט
אונז. געפונען דעם וועג ארויס ,ענדליך האט ער
געטראפן עטליכע פויערן ,און האט זיי געפרעגט
יעצט האבן מיר זיך פארזינדיגט און ל"ע מורד ווי דער וועג צוריק איז ,אבער זיי וועלכע האבן
געווען אין דעם אייבערשטן ,וועגן דעם ווען עס אפילו נישט געקענט דעם קעניג ,האבן נישט
קומט דער יום הדין ,וואס יעדע מענטש ווערט געוואוסט וואס צו ענטפערן ,ביז דער קעניג האט
גע'משפט און יעדן איז מען דן לויט זיינע מעשים, געטראפן א קלוגער מאן ,וואס ווען דער קעניג
בלאזן מיר מיט דעם שופר ארויס צו נעמען דעם האט אים געפרעגט ווי דער וועג איז ,האט ער
קלייד וואס מיט דעם האבן מיר מקבל געווען דער פארשטאנען אז דאס איז דער קעניג ,האט ער מיט
הייליגע תורה ,ווי עס שטייט אין פסוק "ויהי קול גרויס כבוד גלייך געוויזן פאר'ן קעניג דער וועג ,און
השופר הולך וחזק מאד" ,וועט אונז דער האט איהם באגלייט ביז צום קעניגליכן פאלאץ.
אייבערשטער דורך דעם געדענקען דעם זכות ,און
מוחל זיין אויף אלע אונזערע עבירות ,און פטר'ן דער חכם האט געפונען ליבשאפט ביים קעניג,
ביים משפט ,און אונז פארשרייבן לאלתר לחיים און דער קעניג האט איהם געהויבן העכער איבער
טובים ארוכים ולשלום ,אמן כן יהי רצון. אלע שרים ,און אים אנגעטוען טייערע קליידער,
∽ און זיינע אלטע דארפישער קליידער האט דער
ג( ,א קנעכט האט אמאהל געזינדיגט אנטקעגן קעניג געהייסן אוועק לייגן אין זיינע אוצרות ,נאך
זיין קעניג ,ער האט זיך געבעטן ביים קעניג אז ער א לאנגע צייט האט זיך דער מענטש פארזינדיגט
זאל איהם מוחל זיין ,האט דער קעניג געזאגט פארן פאר'ן קעניג ,דער קעניג האט אויף אים זייער
קנעכט ,אז ער זאל זיך אליין משפט'ן ,און ווי אזוי געצערנט ,און באפוילן זיינע שרים ,אז מען זאל
44
נישט טאנצן ,ווען איך זעה אליהו הנביא ז"ל די פארשטייסט אז דיין משפט זאל ארויסקומען
באגלייט דעם חתן און טאנצט מיט כלי זמר". אזוי זאל זיין.
•••
דער הייליגער צדיק רבי הירצקא'לע דער קנעכט ,ווען ער האט דאס געהערט ,איז
ראצפערטער זי"ע פלעגט יעדעס יאר יום הקדוש אים געווארן זייער ביטער ,און האט אנגעהויבן צו
בעפאר כל נדרי דערציילן די מעשה ,וואס איז פאר וויינען צום קעניג ,אז ער זאל נישט אזוי טוהן ,ווייל
געקומען ביים הייליגען צדיק סניגורן של ישראל דעמאלט ווייסט ער גאנץ זיכער אז ער וועט זיין
הרה"ק רבי לוי יצחק בעל הקדושת לוי שולדיג לויט דעם דין ,ווייל ער אליין קען נישט
מברדיטשוב זי"ע. פסק'ענען לפנים משורת הדין ,האט ער דערפאר
געבעטן דעם קעניג ,אז דער קעניג זאל אים
איין יאר יום הקדוש ,דער גאנצער עולם איז משפט'ן ,ווייל דער קעניג איז א באגנעדיגער און
שוין אין שוהל און ווארט אז דער הייליגער האט רחמנות אויף יעדן ,און קען טוהן וואס ער
בארדיטשובער זי"ע זאל אנהייבן כל נדרי ,אבער וויל ,און האט די מעגלעכקייט מוחל צו זיין.
דער צדיק פארזוימט זיך אין הייבט נישט אן כל
נדרי ,קיינער האט נישט געוויסט וואס עס גייט דער נמשל איז ,מיר בעטן דעם אייבערשטן,
פאר ,גאר שפעט האט זיך דער הייליגער "אל תבוא במשפט עמנו" ,דער אייבערשטער זאל
בארדיטשובער געשטעלט כל נדרי ,עס איז געווען אונז נישט מאכן פאר די ריכטערס ,אז מיר אליין
א גרויסע פלא פאר די אידן אין שוהל. זאלן זיך אפ'פסק'ענען ,ווייל" ,כי לא יצדק לפניך כל
חי" ,מיר ווייסן אז לויט דעם דין זענען מיר שולדיג,
שפעטער נאכן דאווענען האט דער הייליגער און מיר קענען נישט פסק'ענען "לפנים משורת
בארדיטשובער צדיק זי"ע דערציילט וואס עס איז הדין" ,נאר מיר בעטן דיר רבונו של עולם ,אז דו
פאר געקומען ,דארט אין שטאט איז געווען א פרוי, זאלסט אונז משפט'ן ווייל די ביסט א באגנעדיגער
וואס האט געהאט א שטוב מיט קינדער ,זי פלעגט וואס פארמערט מוחל צו זיין ,און דו קענסט טוהן
יעדעס יאר אויסרעכענען צו זיין אין שוהל דעם מיט אונז א גענאדע און מוחל זיין אויף אלע
הייליגסטן טאג פון יאר יום הקדוש ביי כל נדרי, אונזערע עבירות ,מיט דיין גרויס רחמנות.
אבער דאס יאר האט זיך דאס נישט •••
אויסגעארבעט ,ווייל די קינדער האבן געברויכט הרה"ק רבי שלמה מקארלין זי"ע איז געווען
זייער מאמע זאל בלייבן אין שטוב ,דאס האט זייער צוזאמען מיט הרה"ק רבי שלום שכנא
וויי געטון פאר די פרוי אז זי קען נישט זיין ביי כל מפראהביטש זי"ע אלס חתן אין שטאט
נדרי אין שוהל. בארדיטשוב בצלו פונעם גרויסן צדיק וקדוש רבי
לוי יצחק בעל הקדושת לוי מברדיטשוב זי"ע,
אבער אזוי ווי די פרוי האט געזען אז אלעס איז דארט האט מען דעם חתן רבי שלום שכנא גאר
גרייט אין שטוב ,איז זי שנעל געלאפן אין שוהל כדי שטארק מכבד געווען ,און דער הייליגער קדושת
כאטש צו מיט האלטן עפעס פונעם דאווענען ,אזוי לוי האט געהייסן צו גרייטן א שיינע סעודה לכבוד
ווי זי קומט אריין אין שוהל ,זעהט זי אז מען האלט די חשובע געסט.
נאך בעפאר כל נדרי ,די פרוי איז געווען אזוי
בשמחה ,האט זי זיך אנגערופן מיט איר גרויס אויפן וועג ארויס האט דער הייליגער קדושת
תמימות צום גרויסן באשעפער" ,רבוש"ע וואס קען לוי פרעזענליך ארויס באגלייט דעם חתן מיט
איך דיר באצאלן פאר די גרויסע טובה וואס די גרויס כבוד און כלי זמר און געטאנצן לכבוד דעם
האסט מיט מיר געטון ,אז מען האלט נאך בעפאר כל גרויסן גאסט ,און ווען די רעבעצין האט געפרעגט
נדרי". פון איר הייליגע מאן ,פארוואס ער האט אזוי מכבד
געווען און ארויס באגלייט דעם חתן ,איז דען נישט
האט זי געגעבן א ברכה פארן באשעפער" ,די גענוג געווען די גרויסע סעודה וואס מען האט אפ
זאלסט אזוי זען נחת ביי אונז ,אזוי ווי אונז זעמיר געראכטן לכבוד דעם חתן ,האט דער הייליגער
נחת ביי דיר" ,און אויף דעם האט דער הייליגער קדושת לוי זי"ע געזאגט בזה"ל" ,ווי אזוי זאל איך
45
אויף געבן" ,און דורך דעם האט דער חולה טאקע בארדיטשובער צדיק זי"ע געווארט ,וואס די ברכה
געהאט א רפואה שלימה. פון דעם תמימות'דיגע פרוי האט אויף געבראכן
••• אלע טויערן און יעצט קען מען צו גיין צו כל נדרי.
איין טאג איז דער צדיק הרה"ק רבי לוי יצחק •••
בעל הקדושת לוי מברדיטשוב זי"ע געווען אויף א איין יאר איז דער צדיק וקדוש רבי שלמה
באזיך ביים הייליגען בעל התניא זי"ע ,האט דער מקארלין זי"ע געווען אין בארדיטשוב ביים
הייליגער קדושת לוי געזאגט פארן בעל התניא ,אז הייליגען קדושת לוי זי"ע אויפן יו"ט ראש השנה,
דער זון הרה"ק רבי דוב בער דער מיטעלער רבי פארשטייט זיך אז דער יו"ט איז געווען גאר
זי"ע זאגט טאקע גאר שיינע דרשות ,אבער איך געהויבן ,די צוויי צדיקים האבן אפגעראכטן דעם
הער אז ער איז מגלה ביי די דרשות סודות קדושים יו"ט מיט זייערע געהויבענע תפילות.
ונוראים.
אבער ווען עס איז געקומען צו יום הקדוש ,און
האט דער הייליגער בעל התניא געלאזט ריפן דער הייליגער קדושת לוי האט געבעטן דעם צדיק
זיין זון רבי דוב בער זי"ע ,און געבעטן אז ער זאל מקארלין ,אז ער זאל בלייבן ביי אים אויך אויף יום
זאגן דברי תורה פארן הייליגען קדושת לוי הקדוש ,האט דער צדיק נישט געוואלט ,נאר ער
מברדיטשוב זי"ע. האט געוואלט פארן אויף יום הקדוש צו זיין רבין
הרה"ק רבי אהרן הגדול מקארלין זי"ע.
האט ער מיטן רשות פון זיין טאטן אנגעהויבן
זאגן דברי תורה מיט א געוואלדיגע התגלות האט דער הייליגער קדושת לוי זי"ע געזאגט
עצומה און כמעיין הנובע האט ער מגלה געווען פארן הייליגען קארלינער זי"ע בזה"ל" ,ביי מעריב
גדולות ונצורות ,אינמיטן איז דער הייליגער יום הקדוש זאגט מען אכט מאל "יעלה" ,און ווען
קדושת לוי זי"ע אויף געשפרינגען און געזאגט מיר זאגן די ערשטע זיבן מאל "יעלה" ,ברעכן מיר
בזה"ל" ,דער זעט דאך מער ווי יחזקאל הנביא דורך די זיבן הימלען ,און מיטן אכטן "יעלה" זענען
במרכבה". מיר זיך מדבק אינעם בורא כל העולמים ,און אויב
••• בלייבט איר דא ,וועלן מיר אייך מיט נעמען" ,האט
איינמאל איז דער הייליגער קדושת לוי אבער דער צדיק רבי שלמה מקארלין נישט מסכים
מברדיטשוב זי"ע געווען ביי א שבע ברכות אין געווען ,ווייל זייענדיג גאר שטארק דבוק אין זיין
שטאט זלובין צוזאמען מיטן צדיק וקדוש רבי דוב גרויסן רבין ,האט ער ענדערשט געוואלט זיין ביים
בער מליובאוויטש זי"ע ,בשעת די סעודה האט דער רבין אויף יום הקדוש ,און דער הייליגער קדושת
קדושת לוי געבעטן פונעם רבין מליובאוויטש לוי האט דאס גאר שטארק באוואונדערט.
זי"ע ,אז ער זאל זאגן דברי תורה ,האט ער געזאגט •••
פארן קדושת לוי אז ער וויל נישט זאגן קיין דברי ווערט דערציילט ,אז איינמאל האט זיך דער
תורה ,וויבאלד ער האט מורא אז דער קדושת לוי הייליגער קדושת לוי מבארדיטשוב זי"ע
וועט נתפעל ווערן און מאכן תנועות און דאס וועט איינגעשפארט מיטן גרויסן באשעפער פאר א
אים זייער שטערן. רפואה פאר א חולה ,און ליידער איז געווען א
גרויסע קטרוג אין הימל ,אבער דער צדיק וקדוש
דער קדושת לוי האט צו געזאגט ,אז ער וועט האט זיך נישט געלאזט ,און פארפירט ביי די ברכה
זיך איינהאלטן און גארנישט שטערן בשעת די פון בורא רפואות און געהאלטן אין איין איבער זאגן
תורה ,אבער אביסל נאכדעם וואס רבי דוב בער די ווערטער.
מליובאוויטש האט אנגעהויבן זאגן דברי תורה ,איז
דער הייליגער קדושת לוי ארויס פון התפעלות ,און האט זיך דאן אנגעריפן דער צדיק וקדוש רבי
זיך מער נישט געקענט איינהאלטן ,איז דארט ר' בער המגיד ממזריטש זי"ע בזה"ל" ,רבוש"ע די
אויפן טיש געלעגן אסאך משקה ,האט דער קדושת זעסט דאך דער קדושת לוי איז דאך א פגע און ער
לוי פון גרויס התרגשות גענומען א באטל משקה און לאזט נישט נאך ,געב אים שוין נאך און שיק א
געקלאפט אויפן טיש מיטן באטל. רפואה שלימה פארן חולה ,ווייל דער וועט נישט
46
הונדערט נפשות אויך און זיי אריין געברענגט אין גן דאן האט זיך דער הייליגער צדיק
עדן. מליובאוויטש זי"ע אנגערופן ,רבי מען האט דאך
••• עפעס אפ געשמיסט און אפ געמאכט ,האט דער
מען פארציילט ,אז דער גאון וקדוש רבי שלמה הייליגער קדושת לוי זי"ע געזאגט בזה"ל" ,וואס
מקשאנוב זי"ע פלעגט געבן גאר טיפע שיעורים זאל איך טון ,מלאכים און שרפים זענען דא
פאר די תלמידים ,איינמאל אינמיטן דעם שיעור געקומען מיט האלטן די דברי תורה ,און כדי זיי זאלן
האט דער צדיק געשריגען מיט קולות ,אז ער דיך נישט מקנא זיין ,האב איך דאס געטון".
פיעלט אז עס איז אים פינסטער געווארן פאר די •••
אויגן ,און אז ס'איז פארמאכט געווארן פאר אים די ווי באקאנט האט דער הייליגער קדושת לוי
שערי תפילה ,ווער ווייסט וואס עס טוט זיך מיטן מברדיטשוב זי"ע געדאווענט גאר שפעט ,ווען עס
הייליגען בארדיטשובער רב. איז פארגעקומען א ברית פלעגט מען מאכן דעם
ברית פרי ,און דערנאך איז דער צדיק געגאנגען אפ
דער צדיק רבי שלמה מקשאנוב זי"ע האט זיך רעכטן זיין הייליגען עבודת התפילה.
פארשפארט אונעם שטוב ,און אלע תלמידים
זענען זיך צוגאנגען ,דער תלמיד מובהק פון רבי ד' שבט בשנת תקס"ז האט געברויכט
שלמה הגה"ק רבי בעריש אושפיצינער זי"ע האט פארקומען א ברית ביים קדושת לוי ,אבער דער
גלייך פארשריבן די צייט און טאג ווען דאס האט עולם שטייט און ווארט אז דער צדיק זאל ארויס
פאסירט ,ווי באקאנט איז בארדיטשוב און קשאנוב קומען ,פלוצלונג קומט דער צדיק ארויס און מען
גאר ווייט איינס פונעם אנדערן ,אבער נאכדעם האט געמאכט דעם ברית ,ווען עס איז געקומען צו
וואס רבי בעריש אושפיצינער האט נאך ויקרא שמו בישראל ,האט דער צדיק געהייסן מען
געפארשט ,האט זיך ליידער ארויסגעשטעלט ,אז זאל דעם קינד א נאמען געבן "משה לייב".
די רבי ר' שלמה איז געווען גערעכט ,און טאקע
יענעם טאג און יענע צייט ביום כ"ה תשרי בשנת דאן האט דער קדושת לוי געזאגט ,אז אין
תק"ע איז דער סניגורן של ישראל הרה"ק בעל סאסוב איז יעצט נסתלק געווארן דער צדיק וקדוש
קדושת לוי זי"ע נסתלק געווארן. רבי משה לייב מסאסוב זי"ע ,אזוי ווי דער צדיק איז
••• ארויף געקומען אויפן עולם האמת ,איז ער גלייך
אין בארדיטשוב איז געווען איינגעפירט ,אז אריין געלאפן אין גיהנום און ער האט געזאגט ,אז
דער גבאי פון חברה קדישא האט גענומען די ער קומט נישט ארויס ווי לאנג עס איז דא איין איד
תפילין פון די נפטרים און עס פארקויפט ,דאס איז אין גיהנום.
געווען איינער פון די הכנסות פון די חברה קדישא,
איינמאל איז הרה"ק רבי לוי יצחק מברדיטשוב די מלאכים האבן זיך נישט געקענט אן עצה
זי"ע געקומען צום גבאי'ן און געבעטן ,ער זאל אים געבן מיטן צדיק ,האט מען כביכול געפרעגט
ווייזן אלע תפילין וואס זענען ברשותו ,ווייל ער פונעם בורא כל עולמים וואס מען זאל טון ,איז
וויל דערפון אויסקלויבן איינס פאר זיך ,דער גבאי געקומען דעם פסק דין ,אז אזוי ווי דער צדיק האט
האט אים געוויזן אלע פאר תפילין'ס ,און דער דאך זיין גאנץ לעבן עוסק געווען אין פדיון שביים,
קדושת לוי האט אויס געקליבן איינס דערפון, וועט מען צוזאמען רעכענען וויפיל נפשות דער
זאגנדיג אז דאס וויל ער אפקויפן. צדיק האט מחי' געווען בחייו ,און דעם סכום וועט
ער קענען ארויס נעמען פון גיהנום.
דער גבאי וועלכער איז נישט געווען קיין נאר,
האט פארשטאנען ,אז דער רבי וועט נישט גיין דער סכום איז אנגעקומען צו 60טויזענט
סתם אזוי צו די חברה קדישא קויפן עפעס אלטע נפשות ,האט דער צדיק אויס געקליבן פון די
תפילין ,מן הסתם ליגט דא עפעס טיף באגראבן נידעריגסטע נפשות וואס ווארטן שוין הונדערטער
אונטער דעם מאדנעם מקח וממכר ,האט ער יארן אויף זייער תיקון ,און זיי אלע ארויס גענומען
געענטפערט פארן רבי'ן" ,אלע תפילין וואס איך פון גיהנום און צוזאמען אריין געברענגט אין גן
האב דא קען דער רבי קויפן ,חוץ די וואס דער רבי עדן ,און דער צדיק האט נאך גע'גנב'ט נאך אפאר
47
און חשיבות פון מצות תפילין ,און דאס הארבקייט האט אויס געקליבן ,דאס קען איך בשום אופן נישט
פון די יעניגע וואס זענען נישט געהעריג נזהר אין פארקויפן" ,דער קדושת לוי האט אבער שטארק
קדושת תפילין. מפציר געווען און זיך איינגעבעטן ער זאל עס אים
פארקויפן.
דער בעה"ב וואס איז געשטאנען אין א זייט
און צו געקוקט צו די גאנצע סצענע ,האט זיך דער גבאי זעענדיג אז עס איז א שעת הכושר,
פלוצלונג א כאפ געגעבן ביים קאפ" ,אוי וויי! איך האט ער געזאגט" ,רבי ,איך בין מסכים צו פארקויפן
האב דאך נאך אויך קיינמאל נישט בודק געווען פאר'ן רבי'ן די תפילין ,אבער מיט'ן תנאי אז דער רבי
מיינע תפילין" ,ער איז גלייך געלאפן און געעפנט וועט מיר דערציילן וואס עס איז די מעלה מיט די
זיינע תפילין ,און ער דערזעהט אז עס איז רח"ל דאזיגע תפילין ,ווייל נישט אומזיסט וויל דער רבי
ליידיג ,עס זענען נישט דא דערין קיין פרשיות ,דער דוקא דער פאר" ,האט אים די קדושת לוי
בעה"ב האט זיך זעהר דערשראקן און איז געענטפערט ,איך וועל דיר דערציילן די מעשה.
צוגעגאנגען צום רבי'ן ר' אלימלך און זיך מתוודה
געווען ,אז "אויך" פאר אים איז אויס געקומען דער די הייליגע ברידער רבי ר' אלימלך און רבי ר'
זעלבער מכשול ,אז ער האט נאך קיינמאל נישט זושא פלעגן ארומגיין אין די שטעט אפרעכטן
געלייגט קיין תפילין ,און ער האט זיך איינגעבעטן גלות ,זייער עיקר ציל איז געווען מחזיר בתשובה
מען זאל פאר אים אויך מסדר זיין א תשובה. זיין אידישע קינדער לאביהם שבשמים ,זייער סדר
איז געווען ,אז ווען זיי זענען אנגעקומען אויף א
דער רבי ר' אלימלך האט זיך געוואנדן צום רבי פלאץ נעכטיגן ,האט זיך איינער פון זיי געוואנדן
ר' זושא ,און אים געזאגט" ,זעץ דיך תיכף שרייבן צום צווייטן ווי א חוטא ווענדט זיך צו א רבי ,און
נייע פרשיות פאר דעם איד ,און דו זאלסט מכוון זיין פלעגט וויינען און כליפן ווי א קינד און בעטן א
ביים שרייבן ממשיך צו זיין אזא גרויסן אור און תשובה און זיך מתוודה זיין אויף זייערע עבירות.
קדושה ,אז עס זאל מתקן זיין אלע יארן וואס ער
האט נישט געלייגט קיין תפילין" ,דער רבי ר' זושא און אזוי פלעגן זיי אויס רעכענען אלע זייערע
האט טאקע געשריבן אזוי ווי זיין הייליגער ברודער מכלומר'שטע עבירות ,וואס באמת האט דאס דער
האט אים באפוילן ,אבער דער איד וואס איז געווען בעל הבית פון יענעם פלאץ עובר געווען ,נאר זיי
א פשוט'ער איד האט נישט געקענט אריבער האבן דאס געזאגט אויף זיך אליין ,און דער בעל
טראגן דעם גרויסן אור ,און ביז א קורצע תקופה הבית וואס פלעגט דאס צוקוקן פון די זייט פלעגט
איז דער איד נפטר געווארן אין בארדיטשוב" ,און זיך טאקע "דערמאנען" ,אז ער האט אויך
דאס זענען די דאזיגע ספעציעלע תפילין ,וואס געזינדיגט מיט די דאזיגע זעלבע עבירות ,און אזוי
זענען אנגעקומען צו די חברה קדישא" האט דער איז ער נתעורר געווארן לתשובה.
קדושת לוי אויס געפירט צום גבאי'ן" ,און דערפאר
האב איך עס אזוי שטארק געוואלט האבן". איינמאל זענען זיי אנגעקומען צו א דערפל,
••• און ווי זייער מנהג האבן זיי אנגעהויבן זייער סדר,
ווי באקאנט איז דער צדיק וקדוש רבי לוי יצחק דער רבי ר' זושא האט ביינאכט אנגעהויבן וויינען
מברדיטשוב זי"ע געווען דער סניגורן של ישראל צום רבי'ן ר' אלימלך ,ער זאל אים ארויס געבן א
און האט כסדר משפיע געווען הרחווה פאר תשובה אויף דעם וואס ער האט זיין גאנצן לעבן
אידישע קינדער, נישט בודק געווען זיינע תפילין ,און יעצט ווען ער
האט עס בודק געווען האט ער עס געפונען
האט דער צדיק געטייטשט דעם פסוק אינגאנצן ליידיג ,אן קיין פרשיות ,און עס האט זיך
)תהילים פ"א ה'( כִּ י חֹק ְליִ ְשׂ ָר ֵאל הוּא ִמ ְשׁ ָפּט ֵלאקי ארויס געשטעלט אז ער איז זיין גאנץ לעבן געווען
יַ ֲעקֹב ,האט דער צדיק געזאגט פאר די מקטרוגים א "קרקפתא דלא מנח תפילין".
בזה"ל" ,כִּ י חֹק ְליִ ְשׂ ָר ֵאל הוּא" ,מען ברויך משפיע זיין
פאר אידישע קינדער א שפע אין פרנסה מיט אן דער רבי ר' אלימלך האט אנגעהויבן
הרחווה ,ווייל אויב נישטִ " ,מ ְשׁ ָפּט ֵלאקי יַ ֲעקֹב", אויסשמועסן דעם חומר הענין און די גרויסקייט
48
געזאגט פארן שווער ,יעדער זאגט טאקע אז השי"ת וועט דאס זיין א קטרוג ח"ו כביכול אויפן
האט באשאפען די וועלט ,אבער אין ניקלשבורג באשעפער ,ווייל אין מלך בלא עם ,און אויב די אידן
ווייסט מען דאס באמת. האבן נישט קיין שפע ,וועט דאס זיין א בושה פארן
••• באשעפער ,קומט דאך אויס ,אז באמת ברויכן אידן
ווען דער הייליגער קדושת לוי זי"ע איז געווען האבן א שפע נאר לכבוד דעם באשעפער.
רב אין זשעליכאוו בעפאר ברדיטשוב ,האט ער •••
זייער געליטן פון זיינע מתנגדים ,וואס האבן אים דער הייליגער מנחת אלעזר ממונקאטש זי"ע
זייער מצער געווען ,ביז ער האט געמוזט אוועק האט דערציילט ,אז איינמאל איז געקומען צום
גיין פון די שטאט צוליב די רדיפות וואס ער האט הייליגען בארדיטשובער זי"ע א דין תורה פון צוויי
געהאט ,ארויס גייענדיג פון שטאט האט אים בעלי דינים ,און עס האט אויס געזעהן ווי איין זייט
איינער פון די מתנגדים א פרעג געטאן ,רבי ,רש"י גייט שוין פארלירען דעם דין תורה ,האט זיך דער
ברענגט אין פר' ויצא ,אז ווען א צדיק גייט ארויס פון בעל דין אנגעריפן צום הייליגן קדושת לוי זי"ע
שטאט זעט זיך עס אן אין שטאט ,און דא גייט דער בזה"ל" ,אפשר פארשטייט נישט די רבי אזוי גוט אין
רבי ארויס פון שטאט ,און מ'קען גארנישט עניני מסחר און ביזנעס ,און דערפאר ציעט די רבי
דערקענען ,די שטאט זשעליכאוו בלייבט ווייטער מער צו די אנדערע זייט".
אין איר פולע פראכט.
האט זיך דער הייליגער בארדיטשובער זי"ע
האט זיך דער קדושת לוי אנגערופן ,לכאורה אנגעריפן מיט א שמייכל בזה"ל" ,ווען עס
דארף מען פארשטיין ,פארוואס נאר ביי יעקב האנדעלט זיך אין מילי דשמיא ,למשל אין תורה
געפינען מיר אז "יציאת צדיק עושה רושם" ,און ביי לערנען ,קענט איר אפשר בעסער פון מיר ,אין יראת
אברהם און יצחק אבינו געפינען מיר גארנישט. שמים האט איר אוודאי מער פון מיר ,אבער אין מילי
דעלמא אין געשעפטן און מסחר ,דארט בין איך
נאר דער תירוץ איז ,ביי אברהם אבינו און אינדערהיים ,און דאס פארשטיי איך בעסער פון
יצחק אבינו ,ווען זיי זענען ארויס פון שטאט ,איז אייך".
נאר געבליבן אין שטאט רשעים וכדומה וואס זיי •••
האבן נישט געפילט אז דער צדיק איז ארויס פון ווי באוויסט איז דער שווער פונעם הייליגען
שטאט ,אבער ווען יעקב איז ארויס פון שטאט, קדושת לוי זי"ע נישט געווען א חסיד פונעם דרך
זענען דארט געבליבן יצחק און רבקה ,און זיי האבן הבעש"ט הקדוש זי"ע ,און דער הייליגער קדושת
שוין גאנץ גוט געשפירט אז דער צדיק גייט ארויס, לוי האט ליידער גאר אסאך געליטן פון די מתנגדים
און מיט דעם האט דער הייליגער קדושת לוי זי"ע אין אסאך שטעט ווי ער האט געדינט אלס רב,
צוריק געענטפערט פאר דעם רשע ,יעצט ווייסטו איינמאל איז דער הייליגער קדושת לוי געפארן צו
שוין פארוואס דו שפירסט גארנישט. זיין גרויסן רבין ר' שמעלקא מניקלשבורג זי"ע ,און
••• זיך דארט מסתופף געווען בצלו פון דעם צדיק
דער הייליגער קדושת לוי זי"ע האט אמאל וקדוש מניקלשבורג.
געשיקט איינעם פון זיינע שטוב מענטשן צו גיין
עפענען די טיר פסח ביינאכט ביי שפוך חמתך ,דער ווען ער איז צוריק געקומען אהיים פון זיין
מקורב ,וועלכער איז געווען ווייט פון גילוי אליהו רבין ר' שמעלקא מניקלשבורג זי"ע ,האט אים דער
האט זיך שטארק צו געכאפט דערצו ,קלערנדיג ביי שווער געפרעגט מיט וואונדער ,וואס האסטו שוין
זיך ,אז נישט אומזיסט האט דער רבי אים אויס געלערנט דארט ביי דיין רבין ,האט דער איידעם
געוועהלט ,נאר ווייל מן הסתם קען ער זען אליהו געזאגט פארן שווער ,כ'האב מיך געלערנט אז עס
הנביא ז"ל ,איז ער געלאפן צו די טיר ווי עמיצער איז דא א באשעפער וואס האט באשאפן אלעס אויף
וואס גייט זיכער טרעפן אליהו הנביא ביי די טיר, די וועלט ,זאגט אים דער שווער ,פאר דעם האסטו
ווען דער קדושת לוי האט דאס באמערקט ,האט נישט געברויכט פארן קיין ניקלשבורג ,ווייל דאס
ער זיך מיט א שמייכל אנגערופן ,וואס מיינסטו, ווייסט דאך יעדער אפילו מיין דינסט אין שטוב
אליהו קומט דורכ'ן טיר ,ער קומט דורכ'ן מח. ווייסט דאס ,האט דער הייליגער קדושת לוי
49
טאן אז אייער רבי האט שוין עפעס אנדערש מתפלל •••
געווען ,ער האט געבעטן אז השי"ת זאל זיי מוחל אין זיינע יונגע יארן האט דער צדיק דער
זיין ,דעריבער קען איך שוין גארנישט אויפטאן מיט הייליגער מגיד מקאזניץ זי"ע געלעבט אין
מיינע תפילות. אויסטערליש דחקות ,קיינער האט זיך אויף אים
••• נישט אומגעקוקט ,איינמאל איז אים אויס
דער הייליגער קדושת לוי מברדיטשוב זי"ע געקומען צו באזוכן דעם צדיק וקדוש רבי לוי יצחק
האט מחבר געווען דעם הייליגען ניגון "רבונו של דער הייליגער קדושת לוי מבארדיטשוב זי"ע ,וואס
עולם לאמיר מאכן א בייט" ,און דער צדיק האט איז נאך דאן געווען רב אין זעליחוב.
אראפ געברענגט השפעות און א שפע פאר
אידישע קינדער מיט דעם ניגון. ארויסגייענדיג האט דער הייליגער קדושת לוי
ארויסבאגלייט דעם געהויבענעם גאסט ,און נישט
ריבונו של עולם קוקנדיג אויף די גרויסע פרעסטן איז ער ארויס
לאמיר מאכן א בייט ,א בייט וועלן מיר מאכן, אויפ'ן גאס אן זיין מאנטל ,שטייענדיג א לאנגע
איך וועל דיר געבן חטאים עוונות ופשעים ,אוי וויי צייט אויף די גאס ,איז אים קאלט געווארן ,האט ער
טאטע. געבעטן פונעם גאסט ,ער זאל אים בארגן זיין
טאמער וועסטו פרעגן וואס דו וועסט מיר געבן מאנטל אויף אייניגע מינוטן.
דערפאר ,זאג איך דיר,
דו וועסט מיר געבן מחילה סליחה וכפרה ,אוי וויי נאכ'ן שטיין אזוי א קורצע וויילע ,האט זיך
טאטע. דער קדושת לוי אנגערופן ,דא האסטו דיין מאנטל,
טאמער וועסטו מיינען גלייך אויף גלייך ,ניין זאג ס'איז מיר שוין ווארים ,איך האב ערלעדיגט אז פאר
איך דיר, דיר זאל אויך ווארים ווערן ,א קורצע צייט
דו וועסט מיר נאך צוגעבן בני חיי ומזוני ,אוי וויי שפעטער איז דער נאמען פונעם צדיק דער מגיד
טאטע. מקאזניץ נתפרסם געווארן איבער די וועלט ,און
דאס דחקות האט זיך אויף געהערט.
טאמער וועסטו פרעגן וואס בני הייסט ,זאג איך דיר, •••
בנים ובני בנים עוסקים בתורה ובמצוות ,אוי וויי אין יאר תקמ"ה איז דער צדיק דער הייליגער
טאטע. קדושת לוי זי"ע געקרוינט געווארן אלס רבי אין די
טאמער וועסטו פרעגן וואס חיי הייסט ,זאג איך שטאט בארדיטשוב ,אבער נאך א קורצע צייט האט
דיר, ער געהאט פיל אויסצושטיין פון עטליכע פון די
חי חי יודוך וישבחוך ,אוי וויי טאטע. איינוואוינער וועלכע האבן אים גע'רודפ'ט און
טאמער וועסטו פרעגן וואס מזוני הייסט ,זאג איך אויסגעטיילט צרות ר"ל ,ביז אין א געוויסן ערב
דיר, שבת ,האט דער ראש הקהל באשטעלט א מיסט
ואכלת ושבעת וברכת את ד' אלקיך ,אוי וויי טאטע. וועגעלע ,און ארויף געשטעלט דערויף דעם צדיק
מיט זיין משפחה ,און פארשיקט פון שטאט מיט די
די מצריים זאגן אז זייער גאט איז א גאט ,ניין זאג גרעסטע בזיונות.
איך דיר. דער אכזר'ישער אקט האט אויפגעשטורעמט
די פרסיים זאגן אז זייער גאט איז א גאט ,ניין זאג די אנהענגער פונעם רב ,וועלכע זענען באלד
איך דיר. געפארן קיין זיטאמיר ,וואס איז נעבן בארדיטשוב,
אבער איך לוי יצחק בן שרה סאשע זאג: בעטנדיג פון זייער רב ר' וועלוועלע דער אור
יתגדל ויתקדש שמיה רבא. המאיר ,אז ער זאל זיך אננעמען פאר'ן כבוד פון
••• זייער רב ,און אויסבעטן אז די שונאים זאלן האבן א
עס איז מקובל אז די תפילה "גאט פון אברהם" מפלה און בקרוב זעהן זייער סוף.
פון מוצאי שבת קודש ,האט דער הייליגער סניגורן
של ישראל רבי לוי יצחק מברדיטשוב זי"ע מחבר "איך וואלט זייער גערן מתפלל געווען" ,האט
געווען צו זאגן יעדע וואך מוצאי שבת קודש. זיי ר' וועלוולע געענטפערט ,אבער וואס זאל איך
50
עס קומען יעצט אזעלכע צוויי שיינע מצות ,די גָ אט פוּן ַא ְב ָר ָהם אוּן פוּן יִ ְצ ָחק אוּן פוּן יַ ֲעקֹב
מצוה פון סוכה און די מצוה פון אתרוג ,האב איך אלק יִ ְשׂ ָר ֵאל פוּן ַא ֶלעם ֵבּייזֶ ען ִאין עהיט ַדיין ִליבּ ָפ ְ ֶבּ ִ
אויס געבעטן ביי הקב"ה ,אז איך זאל נאך בלייבן ַדיינֶ עם לוֹיבּ,
לעבן ביז נאך סוכות ,און טאקע גלייך נאך סוכות, ַאז ֶדער ִל ֶיבּער ַשׁ ָבּת ק ֶֹדשׁ גֵ ייטַ ,אז ִדי ווא אוּן ֶדער
אסרו חג ,איז דער רבי קראנק געווארן און דעם ח ֶֹדשׁ אוּן ֶדער יָ אר,
אנדערן טאג איז דער צדיק נסתלק געווארן. קוּמען צוּ ֱאמוּנָ ה ְשׁ ֵל ָמה ,צוּ ֱאמוּנַ ת זָ אל אוּנְ ז צוּא ֶ
••• ֲחכָ ִמים ,צוּ ַא ֲה ַבת ֲח ֵב ִרים,
אין א שטעטל נאנט צו ברדיטשוב האט בּוֹרא ָבּרוּ הוּאַ ,מ ֲא ִמין צוּ זַ יין ִבּ ְשׁשׁ צוּ ְדּ ֵבקוּת ַה ֵ
געוואוינט א איד ,וואס האט געהייסן ר' מענדל, ֶע ְשׂ ֵרה ִע ָקּ ִרים ֶשׁ ָלּ,
דער ר' מענדל האט פארמאגט א גאסט-הויז וואו וּב ְת ִחיַּ ת ַה ֵמּ ִתים,
רוֹבה ִבּ ְמ ֵה ָרה ְביָ ֵמינוִּ , אוּלה ְק ָ ִובּגְ ָ
אידן פון אלע שיכטן און קרייזן וואס זענען געווען בוּאת מ ֶֹשׁה ַר ֵבּנוּ ָע ָליו ַה ָשּׁלוֹם. וּבנְ ִַ
אויפן וועג צום סניגורן של ישראל דער הייליגער
בארדיטשובער רב זי"ע פלעגן דארט איינשטיין נּוֹתן ַליָּ ֵעף כּ ַֹח,
עוֹלם דּוּ ִבּיזְ ט ָדאַ ה ֵ ִרבּוֹנוֹ ֶשׁל ָ
און איבער נעכטיגן. ער ִלי אוֹי כּ ַֹח ִדּיר צוּ ישׁע ִקינְ ֶד ְ גִ יבּ ַדיינֶ ע ִל ֶיבּע ִא ִיד ֶ
ערן לוֹיבּען אוּן נָ אר ִדי צוּ ִדינֶ ען אוּן ֵקיין ַאנְ ֶד ְ ֶ
ויהי היום דער ר' מענדל האט אנגעפאנגן האבן ישׁט, ָח ִל ָילה נִ ְ
מחשבות אז ס'איז גענוג ,ס'איז שוין צייט אז ער אוּן ַאז ִדי ווא אוּן ֶדער ח ֶֹדשׁ אוּן ֶדער יָ אר זָ אל אוּנְ ז
זאל זיך אליין זעצן לערנען ,די מחשבות האבן זיך קוּמען צוּ גֶ עזוּנְ ד אוּן צוּ ַמזָּ ל אוּן צוּ ְבּ ָרכָ ה וְ ַה ְצ ָל ָחה ֶ
אנגעפאנגן גאנץ פשוט אבער ס'האט נישט לאנג יחי וּמזוֹנֵ י ְרוִ ֵ אוּן צוּ ֶח ֶסד אוּן צוּ ָבּנֵ י ַחיֵּ י ֲא ִריכֵ י ְ
גענומען און ר' מענדל האט געלאזט רופן זיין זוהן ֹאמר ָא ֵמן:וּלכָ ל יִ ְשׂ ָר ֵאל וְ נ ַ
וְ ִסיַּ ְע ָתּא ִדּ ְשׁ ַמיָּ א ָלנוּ ְ
יושע און אים מכבד געווען איבער צו נעמען דעם •••
גאסט-הויז ווייל ער פלאנט אין די נאנטע טעג צו ס'איז באקאנט ,אז דער הייליגער
פארן צום הייליגן בארדיטשובער און ווערן פון די בארדיטשובער רב דער קדושת לוי זי"ע ,האט
דערהויבענע תלמידים. נישט געקענט שלאפן די ערשטע נאכט סוכות,
צוליב דעם גרויסן חשק צו מקיים זיין מצוה פון
געזאגט און געטוען ,דער יונגער זוהן יושע איז נטילת לולב ,ער האט קוים געווארט אז ס'זאל שוין
געווען גאר א געלונגענער און האט זיך גלייך ווערן טאג ,ער זאל שוין קענען מקיים זיין די מצוה
גענומען צום ארבעט ,און פון א קליין אלטע פון נטילת לולב ,און תיכף ווען ס'איז נאר געווארן
גאסט-הויז איז עס געווארן א ברייט באניצטע טאג ,פלעגט ער גלייך לויפן נעמען דעם אתרוג ,און
גאסט-הויז וואו גאר אסאך נישט אידישע רייכע לולב ,און מיט א הייליגע ברען געמאכט די ברכה.
לייט האבן זיך אנגעפאנגן דרייען און צוביסלעך
האבן די חסידים אויף געהערט דארט איינשטיין איין יאר גלייך ווען ס'איז געווארן טאג ,איז ער
און דאס פלאץ איז פארוואנדעלט געווארן צו א שנעל געלאפן נעמען דעם אתרוג און לולב ,וואס
קרעטשמע סארט גאסט-הויז. זענען געווען אין א גלאזענע שאנק ,און מיט א
ברען האט ער געכאפט דעם אתרוג ,און האט
איין טאג נאכן לערנען האט דער הייליגער ניטאמאל באמערקט אז די גלאז פון שאנק האט זיך
ברדיטשובער רב זי"ע צו גערופן ר' מענדל און צובראכן ,און זיין האנט האט זיך צעשניטן ,און
געזאגט ,די משנה לערנט אונז "איזהו חכם המכיר געווארן בלוטיג ,ווייל ער איז געווען אזוי
את מקומו" ,צומאל מיינט דער מענטש אז די פארטראכט ,אין די מצוה פון אתרוג ,און האט
ריכטיגע פלאץ אונזערע איז אויף עפעס אן גארנישט געשפירט.
אנדערע פלאץ פון וואו מיר זענען ,און אויך איר •••
האט געטראכט ,אז קומען דא און ווערן פון די דעם יאר וואס דער הייליגער ברדיטשובער רב
תלמידים איז אייער ריכטיגע פלאץ ,אבער דאס זי"ע איז נפטר געווארן ,האט ער מוצאי יום כיפור
אמת איז נישט אזוי ,ר' מענדל איר האט געהאט א געזאגט פאר זיינע נאנטע ,אז באמת וואלט ער
גאסט-הויז וואו אידן זענען געקומען און געגאנען. שוין היינט געדארפט נפטר ווערן ,אבער אזוי ווי
51
••• איר האט כסדר געהערט דאס אנגעלייגטע
איינמאל בעפאר תקיעת שופר האט דער הארץ פון אידישע קינדער וואס זענען געווען
הייליגער ברדיטשובער רב זי"ע געזאגט" ,רבונו של אויפן וועג אהער ,און דערנאך די פרייליכע
עולם" ,דו האסט אונז געזאגט "יום תרועה יהיה הערצער ווען די אידן זענען געווען אויפן וועג
לכם" ,און אויף דעם איינעם באפעהל בלאזען מיר אהיים.
אידישע קינדער 100קולות ,און צענדליגע
צענדליגע טויזענעטע אידישע קינדער בלאזען אבער איר האט נישט אנערקענט דאס
שוין די 100קולות צענדליגע צענדליגע גרויסקייט פון 'הערן און דערהערן' דאס געפילן פון
טויזענעטער יאר ,און אונז יודען בעהטן פון דיר אידישע קינדער ,וויסן זאלט איר ,אז ס'איז נישט
שוין אזוי לאנג ,אז די זאלסט בלאזן נאר 1מאל, פארהאן עפעס מער חשוב פון זיין און געבן א אוזן
"תקע בשופר גדול לחרותינו" ,און דו האסט נאך קשבת פאר די קינדערלעך פון אבינו שבשמים ,ר'
אלץ נישט געבלאזען. מענדל ס'איז צייט איר זאלט צוריק פארן צום
••• שטעטל און צוריק שטעלן דעם גאסט-הויז ,און
איינמאל ראש השנה האט דער ברדיטשובער ממשיך זיין מיט די הייליגע עבודה אייערע ,דארט
רב דער הייליגער קדושת לוי זי"ע געזאגט" ,רבונו איז אייער פלאץ.
של עולם" ,פארוואס פירסטו דיך נישט כאטשיק ווי •••
א פשוט'ער יוד ,א פשוט'ער יוד ,ווען זיינע תפילין איינמאל איז דער ברדיטשובער רב דער
פאלן אראפ ,הייבט ער זיי אויף און קושט זיי ,און דו, הייליגער קדושת לוי זי"ע געווען יום הקדוש אין
אויף דיינע תפילין שטייט דאך ומי כעמך ישראל, לעמבערג ,מוצאי יום טוב האט מען צו געגרייט
און די יודען זענען געפאהלן שוין באלד צוויי פאר אים אויס צו פאסטן ,אבער ער האט דאס
טויזענט יאר אין גלות ,און דו הייבסט זיי נישט אויף. נישט צו גערירט ,ער רופט זיך אן צו זיין גבאי און
••• זאגט ,ער זאל ארויס ברענגען פון זיין רענצעל זיינע
שטייט אין ספר זכרון לראשונים ,אז אמאל געשמאקע זאכן.
ראש חודש אלול איז דער הייליגער קדושת לוי
זי"ע געשטאנען ביים פענסטער ,און פונקט איז מענטשן האבן געטראכט ,ווער ווייסט וואס
דעמאלט אריבער געגאנגען א שוסטער א גוי, פאר א מאכלים ער האט דארט ,אבער דער גבאי
וועלכער פלעגט זיך ארומדרייען איבער די הייזער האט אים געברענגט א מסכת סוכה ,ער האט זיך
זיך אנצוטראגן צו פארעכטן שיך ,זעענדיג דעם פארטיפט אין דעם לערנען א גאנצע נאכט נאך
קדושת לוי ביים פענסטער ,איז דער שוסטער צו פאר ער האט אויס געפאסט ,אזוי שטארק איז זיין
געגאנגען צו אים און געפרעגט ,איר האט גארנישט הארץ געווען פאר'חלש'ט נאך לערנען ,נאך דעם
וואס צו פאררעכטן. וואס יום כפור אליין איז נישט געווען צופיל צייט
צו לערנען.
הערענדיג די דאזיגע ווערטער ,האט זיך דער •••
הייליגער בארדיטשעווער רב זי"ע זייער צעוויינט, הרה"ק רבי ישראל מרוז'ין זי"ע פלעגט
און האט זיך געזעצט אויף די ערד און געזאגט" ,וויי דערציילן יעדן יום הקדוש ,אז דער הייליגער
איז צו מיר ,עס דערנענטערן זיך די ימי הדין ,און איך סניגורן של ישראל דער קדושת לוי מברדיטשוב
האב נאך גארנישט פארראכטן ,נישט אומזיסט האט זי"ע ,ווען ער איז אנגעקומען צו די ווערטער פון
דער גוי מיך געפרעגט צו איך האב עפעס צו ָאנוּ ְמ ֵל ֵאי ָעוֹן ,וְ ַא ָתּה ָמ ֵלא ַר ֲח ִמים ,האט זיך דער
פאררעכטן ,ער איז מסתמא א שליח פון הימל מיך צדיק אויף געשטעלט אויף א בענקל און געזאגט,
צו דערמאנען אז איך האב אסאך וואס צו מתקן רבוש"ע ָאנוּ ְמ ֵל ֵאי ָעוֹן ,קוק מיך אן ,ווי גרויס בין איך
זיין". שוין וויפיל עוונות גייען אריין אין מיר ,אבער
••• רבוש"ע וְ ַא ָתּה ָמ ֵלא ַר ֲח ִמים ,די בוסט דאך אזוי
ווערט דערציילט ,אז די בעש"ט הקדוש זי"ע גרויס עד אין שיעור ,איז דאך דיין רחמנות אסאך
האט געזאגט ,אז ווען די נשמה פונעם הייליגען גרעסער ווי אונז ,זיי שוין מוחל פאר די עבירות פון
קדושת לוי מברדיטשוב זי"ע האט געברויכט אידישע קינדער און ברענג א גוט געבענטשט יאר.
52
בעלה" ,ווייל זי האט דאך דאס אלעס געטון לויטן אראפ קומען אויף די וועלט ,האט דער שטן
ציווי פון איר מאן. מקטרוג געווען ביים באשעפער ,אז מען גייט אראפ
••• שיקן די גרויסע נשמה אויף די וועלט ,און ער וועט
א איד האט דערציילט א היינטיגע מעשה ,דער דאך זיין א מכניס אורח און עוסק זיין אין צדקה
איד האט געהאט ליידער א בחור שוין אין די יארן וחסד ,אויך וועט ער זיין א גרויסע סניגורן של
פון שידוכים ,און ליידער האט קיינער נישט געריפן ישראל ,וועט ער דאך מחזיר בתשובה זיין יעדן איד
אן טראגן קיין שידוכים ,און דער איד האט געהערט אויף די וועלט ,און איך וועל מער נישט האבן קיין
פון איינעם ,אז א איד וואס האט געהאט א עלטערע ארבעט צו איבער רעדן אידן צו עבירות.
בחור ,איז אמאל געקומען צו הרה"ק רבינו יואל
מסאטמאר זי"ע ,און זיך באגלאקט אויף די מצב פון האט דער גרויסער באשעפער געזאגט פארן
זיין בחור אז עס גייט אים נישט קיין שידוך ,האט שטן ,די ברויכסט נישט זיין באזארגט ,ער וועט
אים די סאטמאר רבי געהייסן ,אז ער זאל שרייבן א נישט האבן קיין צייט צו די אלע זאכן ,ווייל ער
קוויטל ,און ער זאל דעם קוויטל לייגן אין ספר וועט זיין א רבי און א מנהיג ישראל ,און ווען די
קדושת לוי און ער וועט בעזהשי"ת געהאלפן ווערן. נשמה איז אראפ געקומען אויף די וועלט ,האט
דער בעש"ט הקדוש זי"ע געהייסן שטעלן משקה
האט דער איד געטון דאס זעלבע ,עס איז און געזאגט ,עס איז אראפ געקומען אויף די וועלט
געווען דעם טאג פון כ"ה תשרי די יארצייט פונעם א הייליגע נשמה ,וואס וועט ממליץ טוב זיין אויף
הייליגען קדושת לוי מברדיטשוב זי"ע און אויך די אידישע קינדער.
יארצייט פונעם גרויסן גאון וקדוש רבי משה בעל •••
החתם סופר מפרשבורג זי"ע ,האט דער איד צדיקים האבן געזאגט ,אז דער הייליגער
געשריבן א קוויטל און דאס אריין געלייגט אינעם בארדיטשובער זי"ע האט געהאט די נשמה פון
ספר קדושת לוי און אויך אינעם ספר חתם סופר, דעם תנא רבי עקיבא ע"ה ,וואס די גמרא דערציילט
לפלא דעם קומענדיג טאג האט מען פארן איד אן אויף רבי עקיבא ,כשאדם מניחו בזווית זו ,מצאו
געטראגן 6שידוכים ,און נישט לאנג נאכדעם איז בזווית זו ,און דאס איז געווען די הייליגע עבודת
דער בחור בשעה טובה א חתן געווארן. התפילה אויך ביים הייליגען קדושת לוי זי"ע ,אז ער
••• האט ממש געברענט ביים דאווענען ,אז ער האט
ווי באקאנט האט דער הייליגער צדיק וקדוש געקענט אנהייבן דאווענען אויף די ערד ,און ביים
רבי לוי יצחק מברדיטשוב זי"ע זיין גאנץ לעבן סוף האט מען דעם צדיק געטראפן אויפן
געלעבט אין א שרעקליכע דחקות ,אבער פאר באלעמער פון גרויס קדושה און דביקות און
אנדערע אידן האט דעם צדיק צוזאמען געשטעלט התפשטות הגשמיות.
גאר גרויסע סכומים אויף צדקה ,האט איינמאל די •••
רעבעצין געוויזן פאר די אנשי העיר ,אז דער מאן ווי באקאנט האט דער צדיק רבי לוי יצחק
דער צדיק איז נישט מקיים די כתובה ווי עס דארף מברדיטשוב זי"ע געהאט גאר אסאך מתנגדים ,און
צו זיין ,ווייל אין די כתובה שטייט דאך בזה"ל, דער צדיק האט גאר אסאך געליטן פון זיי ,איין טאג
"איזון ואפרנס יתיכי לכי כדרך גוברין יהודאין" ,אז צופרי ווען דער צדיק איז געגאנגען אין שוהל
דער מאן וועט שפייזן די פרוי ווי עס ברויך צו זיין". דאווענען ,איז ארויס געקומען א פרוי פון איינע פון
די מתנגדים ,און זי האט רח"ל באגאסן דעם צדיק
האבן זיי געלאזט ריפן דעם צדיק און מיט א קעסטל מיסט און האט שטארק פארשעמט
דערציילט וואס די רעבעצין האט זיי געזאגט און דעם צדיק.
געפרעגט פשט פונעם צדיק ,האט דער צדיק אויף
געמאכט די כתובה און געוויזן פאר די אידן וואס איז דער צדיק וקדוש גלייך אריין געלאפ אין
נאך עס שטייט אינעם כתובה" ,דמפרנסין לנשיהון שוהל ,און צו געגאנגען צום ארון הקודש און
בקושטא" ,אז מען וועט שפייזן די פרוי מיטן אמת, געזאגט בזה"ל" ,רבוש"ע איך בעט דיך מיט א
און וואס זאל איך טון ,אז אויף די וועלט קען מען תפילה ,די זאלסט ח"ו נישט באשטראפן די פרוי,
נישט טרעפן אזאנע געלט וואס זענען אמת ,און ווייל זי איז דאך באמת א אשה כשרה העושה רצון
53
צדקנו ,איין טאג האט דער צדיק זיך געגרייט צום דערפאר קען ער נישט מקיים זיין דעם כתובה ווי
תנאים פון א אייניקל ,און מען האט געשריבן דעם עס דארף צו זיין.
שטר תנאים ,האט דער צדיק גענומען דעם כתובה •••
און געליינט מיט טרערן ווי מען שרייבט דעם דער צדיק וקדוש רבי לוי יצחק מברדיטשוב
דאטום פון די חתונה ,און דער צדיק האט געהייסן זי"ע ,איז געווען מפורסם מיט זיין גרויס עניוות און
מען זאל שרייבן בזה"ל" ,החתונה תהיה אם ירצה ער האט באמת נישט געהאלטן פון זיך גארנישט,
השם ,למזל טוב ,בירושלים עיר הקודש ,ובאם האט דער צדיק אמאל געזאגט בזה"ל" ,אויב וואלט
חלילה משיח צדקנו לא יבוא בזאת השנה ,תהא נישט געשטאנען אין די תורה די מידה מגונה פון
החתונה בברדיטשוב". "גיאות" וואלט איך נישט געגלייבט אז עס איז בכלל
••• דא אזא מידה מגונה ווי גיאות ,ווייל ווי אזוי קען א
איינמאל ערב יום הקדוש נאנט צום זמן ,איז מענטש וואס איז עפר ואפר זיך גרויס האלטן".
דער צדיק וקדוש דער סניגורן של ישראל דער •••
קדושת לוי זי"ע געזעצן ביי זיך אין שטוב און איינמאל איז דער צדיק דער מגיד מקאזניץ
גענומען קוויטלעך פון אידן ,דער שמש איז זי"ע געווען צו גאסט ביים צדיק רבי לוי יצחק
געקומען זאגן פארן רבין ,אז דער עולם ווארט אז מברדיטשוב זי"ע ,און דער צדיק רבי לוי יצחק האט
די רבי זאל אריין קומען אין שוהל צו כל נדרי, זיך געשטעלט דאווענען שמונה עשרה ,און די
אבער דער צדיק רירט זיך נישט אוועק פון פלאץ, גאנצע שמונה עשרה האט דער צדיק געהאט
פלוצלונג קומט אריין א פרוי א אלמנה מיט איר אפענע אויגן ,נאכן דאווענען האט דער מגיד
איינציג בן יחיד ,און זי געט א קוויטל פארן צדיק מקאזניץ געפרעגט פון הייליגען קדושת לוי,
און איז מזכיר זיך און דאס קינד. פארוואס דאווענט איר מיט אפענע אויגן וואס איז
נישט ווי דער מנהג ,האט דער צדיק געזאגט ,האט
האט דער צדיק געבעטן פון די פרוי א פדיון, איר דען געזען ווי איך טו עפעס בשעת מעשה ,האט
האט די פרוי אהין געגעבן פארן רבין צוויי דער מגיד געזאגט בזה"ל" ,איך האב דאס טאקע
קאפיקעס ,האט דער צדיק געזאגט פאר די פרוי ,א געזעהן ,אבער וואס זאל איך ענטפערן פאר די
פדיון ברויך זיין צוויי קאפיקעס פאר יעדן איינעם מתנגדים ווען זיי פרעגן מיך אויף דעם".
וואס מען איז מזכיר. •••
דער הייליגער קדושת לוי מברדיטשוב זי"ע
האט די פרוי זיך געבעטן צום צדיק ,אז אפילו דער סניגורן של ישראל האט אמאל געטראפן א
די צוויי קאפיקעס האט זיך אויך קוים מיט צרות איד אויפן גאס וואס איז געווען ליידער א בעל
פארשאפט ,אבער דער צדיק האלט זיך ביי זיינס, עבירה וואס האט אפ געטון אלע עבירות שבתורה,
אז פאר די צוויי קאפיקעס קען מען נאר מזכיר זיין האט אים דער צדיק געזאגט ,קער דיך אים צום
איין מענטש. ריכטיגען וועג ,דאן וועל איך דיך גאר שטארק מקנא
זיין ,ווייל די גמרא זאגט דאך ,אז אויב א איד טוט
האט די פרוי זיך אנגעריפן צום צדיק מיט א תשובה מאהבה ,ווערן אלע עבירות איבער געדרייט
תמימות ,רבי א כפרה אויף מיר ,מיך בין איך מפקיר צו מצוות ,וועט דאך אויס קומען אז די וועסט האבן
פאר מיר זאלט איר גארנישט געבן ,אבער איך בעט מער מצוות ווי איך ,די ווערטער פון דעם צדיק
אייך נאר ,אז איר זאלט פועל'ן א גוט געבענטשט וקדוש וואס איז געווען מיט א אמת און מיט א
יאר פאר מיין בן יחיד ,טאקע אויף דעם האט דער געוואלדיגע אהבת ישראל ,איז אריין אין הארץ
צדיק געווארט די גאנצע צייט ,צו הערן דעם פונעם איד ,און ער האט תשובה געטון און געווארן
ענטפערט פון די פרוי ,און גלייך האט דער צדיק פון די גרויסע תלמידים פונעם הייליגען קדושת
געכאפט דעם קוויטל און געלאפן אין שוהל צו כל לוי זי"ע.
נדרי שרייענדיג ,רבוש"ע מיך ביך איך מפקיר ,אבער •••
פאר דיינע אידישע קינדער שרייב אן א גוט ווי באקאנט האט דער צדיק וקדוש
געבענטשט יאר און א יאר מיט שפע ברכה פאר מברדיטשוב זי"ע זיין גאנץ לעבן געהאפט און
גאנץ כלל ישראל. געווארט אויף די גאולה שלימה און ביאת משיח
54
קלאר רעדן ,אפילו די קלוגסטע מענטשן •••
פארשטייען נישט וואס עס וויל ,אבער זיין טאטע אין ספר עשר אורות ווערט געברענגט ,אז
און מאמע פארשטייען די קליינע קולות און איינמאל זענען געקומען צום הייליגען קדושת לוי
תנועות ,מיר זענען דאך קינדער פונעם אויבערשטן, מברדיטשוב זי"ע עטליכע יונגעלייט ,און
און אונזער טאטע פארשטייט אויך אונזערע דערציילט ,אז אין זייער שטאט געפינט זיך א
ווערטער". מתנגד וועלכער שפעט פון זיי און פון זייער
דאווענען ,האט דער צדיק זיי געזאגט ,אז זיי זאלן
דער הייליגער קדושת לוי האט זיך זייער יענעם ברענגען צו אים ווען ער דאווענט ,וועט זיין
געפרייט פון די ווערטער ,און ער האט אנגעהויבן הארץ צעבראכן ווערן ,און ער וועט אויפהערן חוזק
טאנצן און זיך פרייען ,און אין די ימים נוראים האט מאכן פון זיי.
ער דעם לימוד זכות געברענגט פארן אויבערשטן,
און דער צדיק האט געזאגט" ,אז אפילו זיינע דער מתנגד האט געהערט דערפון און
קינדער זענען נישט אינגאנצן ווי עס ברויך צו זיין געזאגט ,אז ער איז גרייט צו גיין ,און ער וועט שוין
און דאווענען אפשר נישט ווי מען ברויך ,איז ער ווייזן אז דער ברדיטשובער רב וועט אויף אים
דאך זייער טאטע ,און א טאטע פארשטייט וואס זיין גארנישט אויסווירקן ,די יונגעלייט האבן אים אריין
קינד ברויך". געברענגט צום דאווענען און אים געשטעלט לעבן
••• רבי'ן ,און ווען דער קדושת לוי איז אנגעקומען צו
אין ספר עשר אורות ווערט דערציילט ,אז קדושת כתר ,האט ער זיך אזוי אויפגעהויבן אין זיין
איינמאל איז דער הייליגער קדושת לוי זי"ע געווען הייליגער התלהבות ,אז ער האט זיך אנגעכאפט אין
אויפן וועג ,און ער איז אריין אין א דערפל און יענעם און אים מיטגעצויגן מיט זיך ,דער מתנגד
געפרעגט ,צי עס איז דא דארט א איד ,האט מען האט זיך דערשראקן ,און זיין הארץ איז ווייך
אים געוויזן דעם קצב ,און דער צדיק איז אריין צו געווארן ,און עס ווערט דערציילט ,אז ער איז
אים ,דער קצב האט געהאט א בהמה צו שחט'ן, געווארן א בעל תשובה ,און פון די גרויסע חסידים
אבער דער שוחט האט געוואוינט גאר ווייט פונעם פונעם הייליגען בארדיטשובער זי"ע.
שטאט ,האט ער געפרעגט דעם פרעמדן איד )דעם •••
הייליגען קדושת לוי( ,צי ער איז א שוחט ,האט דער אין ספר עשר אורות ווערט דערציילט ,אז
קדושת לוי געענטפערט אז יא. איינמאל האט דער הייליגער קדושת לוי זי"ע
איבערגענעכטיגט אין אן אכסניה אויפן וועג ,און
אבער בעפאר זיך גרייטן צו שחט'ן די בהמה, מען האט אים נישט דערקענט ,אינדערפרי זענען
האט דער קדושת לוי געבעטן פון דעם קצב ,אז ער דארט געווען סוחרים וועלכע האבן זיך געאיילט
זאל אים בארגן צוואנציג רובל ,האט דער קצב צום יריד ,אין אינעם אכסניה איז געווען בלויז איין
געזאגט" ,איך קען אייך נישט ,ווי קען איך געבן פאר תפילין ,און יעדער איינער פון זיי האט שנעל
געלט פאר א מענטש וואס איך האב נאך קיינמאל גענומען די תפילין ,און געשווינד געדאוונט און
נישט געזען" ,האט דער הייליגער קדושת לוי אים איבערגעגעבן די תפילין צום קומענדיגן.
געזאגט ,פאר צוואנציג רובל ווילסטו קודם וויסן דער קדושת לוי האט גערופן צוויי פון זיי צו
ווער איך בין ,אבער ווען עס קומט צו שחיטה ,וואו זיך און אנגעהויבן רעדן אומפארשטענדליכע
מען קען חלילה נכשל ווערן אין אן איסור ,ביסטו הברות ,די סוחרים האבן אים געבעטן ער זאל
גרייט צו פארלאזן זיך אויף א פרעמדן מענטש ,און קלאר זאגן וואס ער וויל ,אבער ער האט ווייטער
דו פרעגסט ניטאמאל צי איך האב א כתב קבלה. גערעדט אויף דעם אופן ,האט דער צדיק זיי
געזאגט ,אזוי האט איר יעצט גערעדט צום בורא
און דער צדיק האט אים דערציילט ,אז ער איז עולם ,איר האט אפגעכאפט די ווערטער אן קיין
דער ברדיטשובער רב ,און אז ער איז נישט קיין חיתוך האותיות.
שוחט און וועט נישט שחט'ן ,דער איד האט זיך
שטארק פארשעמט און אנגעהויבן וויינען ,און ער האבן די סוחרים געענטפערט פארן הייליגען
האט שטארק מכבד געווען דעם הייליגען קדושת קדושת לוי זי"ע" ,רבי ,א קליין קינד קען נאך נישט
55
זאל בטל ווערן ,און מען האט אים מן השמים לוי און אים געבעטן צו בלייבן דארט אין שטאט,
געוויזן ,אז ער זאל רופן רבי שלמה ,ביי וועמען און דער הייליגער קדושת לוי האט מיט זיינע
אליהו הנביא געפינט זיך כסדר ,און בשעת די גרויסע כוחות און זיין געוואלדיגע קדושה משפיע
רשעים האבן שוין געוואלט אונטערשרייבן ,איז געווען אויפן קצב ,און די הייליגע ריידט פונעם
אריין אן אלטער פריץ וועלכער האט נישט מסכים צדיק האט אויף אים געווירקט ,און ער האט
געווען צו די גזירה ,און ביי זיי איז געווען דער סדר, פארבעסערט זיינע וועגן.
אז אויב איינער פון די שרים איז נישט מסכים ,קען •••
מען נישט אויספירן דעם באשלוס" ,און דער פריץ אין ספר עשר אורות ווערט געברענגט ,אז דער
איז געווען אליהו הנביא" ,און די שרים האבן זיך צדיק דער הייליגער דברי חיים מצאנז זי"ע האט
געקריגט ,און צום סוף צוריסן דעם כתב ,און די דערציילט בשם זיין שווער דער הייליגער ברוך
צוויי צדיקים האבן דאן געלאכט ,ווי די שרים האבן טעם זי"ע ,וועלכער האט אמאל געזען דעם קדושת
ניטאמאל געוואוסט ,אז דער פרעמדער מענטש איז לוי ערב יום כיפור ביים עסן ,האט דער הייליגער
געקומען מבטל זיין זייער גזירה. ברוך טעם דערציילט ,אז מען האט געשטעלט
••• פאר אים געשטאפטע פיש ,אבער דער הייליגער
אין ספר עשר אורות ווערט דערציילט ,אז ווען קדושת לוי האט געזאגט ,אז ער קען נישט עסן ,נאר
דער הייליגער קדושת לוי זי"ע איז נאך געזעסן אויב דער אויבערשטער וועט קודם מוחל זיין די
סמוך על שולחן חותנו ,האט מען אים שמחת תורה עוונות פון כלל ישראל.
מכבד געווען מיט אתה הראת ,ער האט גענומען די
טלית זיך איינצוהילן צו אנהייבן זאגן אתה הראת, און צוויי טרערן זענען ארויס פון זיינע הייליגע
אבער האט זי גלייך אראפגעלייגט און אזוי האט אויגן און אריינגעפאלן אינעם טאפ פון די פיש,
ער געטון עטליכע מאל ,און צום סוף האט ער זיך דערנאך האט ער געזאגט" ,רבי ברוכ'ל ,נעם די פיש,
אנגערופן" ,אויב דו ביסט א למדן און א חסיד ,זאג איך קען זיי נישט עסן ,ווייל איך האב זיי שוין
דו אליין אתה הראת" ,זיין שווער האט נישט פארזאלצן" ,האט דערציילט דער הייליגער ברוך
פארשטאנען וואס גייט פאר ,און נאכן דאווענען טעם ,אז ער האט גענומען א כוס פון דער פיש־
האט ער אים געפרעגט פארוואס ער האט זיך אזוי זאפט ,און האט זיך דערמיט אנגעהויבן דרייען און
מאדנע אויפגעפירט. טאנצן ,און דער הייליגער דברי חיים זי"ע האט
געזאגט ,אז זיין שווער איז געווען א קאלטער
האט דער הייליגער קדושת לוי אים דערציילט מענטש און זיך כמעט נישט געפירט מיט קיין ברען
מיט זיין גרויס עניוות ,דער יצר הרע האט געוואלט און אפענע תניעות ,אבער דא האט מען געזען ,וואס
מיט מיר זאגן אתה הראת ,האב איך אים געפרעגט די צוויי טרערן פונעם הייליגער קדושת לוי האבן
ווער ער איז ,האט ער צוריקגעפרעגט ווער איך בין, אויף אים אויסגעווירקט.
האב איך געזאגט "אז איך בין א למדן" ,האט ער •••
געזאגט אז ער איז אויך א למדן ,האב איך אים אין ספר עשר אורות ווערט דערציילט ,אז דער
געזאגט "אז איך האב געלערנט ביי גרויסע גאונים", הייליגער קדושת לוי זי"ע האט אמאל דערציילט
האט ער געזאגט ,אז ער איז געווען דארט מיט מיר, וואס עס איז געווען אין שטאט פינסק ,ער האט
האב איך אים געזאגט" ,אז איך האב מקבל געווען געלאזט רופן דעם צדיק וקדוש רבי שלמה
חסידות ביי צדיקים" ,האט ער געזאגט אז אויך מקארלין זי"ע ,און די צוויי צדיקים זענען געזעסן
דארט איז ער מיטגעגאנגען ,ווען איך האב געזען צוזאמען ,און נאך א שטיק צייט האבן זיי ביידע
אז ער וויל נישט אוועקגיין ,האב איך אים געזאגט, אנגעהויבן לאכן ,און דער הייליגער קדושת לוי
"אויב דו ביסט שוין א למדן און א חסיד ,זאג דו האט שפעטער דערקלערט וואס דער שמייכל איז
אליין ,ווייל איך וויל נישט זאגן מיט דיר צוזאמען". געווען.
•••
אין ספר ניצוצי אור ווערט דערציילט ,אז דער ווייל די שרים האבן זיך צוזאמענגעזעצט צו
הייליגער קדושת לוי זי"ע האט געהאט א שדכן אונטערשרייבן א גזירת גירוש אויף די אידן ,און ער
וועלכער האט אים כסדר פארגעשלאגן שידוכים דער קדושת לוי האט געבעטן רחמים ,אז די גזירה
56
דער הייליגער קדושת לוי איז געווען אין דער פאר זיינע קינדער ,און פאר יעדן הצעה האט ער
שכינות'דיגער שטוב און האט דאס באמערקט ,און אים געגעבן א קליינע מטבע ,אפילו ווען דער שידוך
ער האט גערופן דאס קינד און אים געבעטן ער זאל איז נישט געווארן ,דער רבי דער הייליגער קדושת
נאך אמאל ווייזן ווי דער ברדיטשובער רב דאווענט, לוי איז געווען אזוי פארנומען אין דביקות ,אז ער
ווייל דער צדיק האט אליין נישט געוואוסט די האט באשטימט מען זאל די הצעות זאגן בשעת ער
תנועות וואס ער מאכט בשעת'ן דאווענען. לייגט צוזאמען זיין טלית און תפילין ,און דער
שדכן פלעגט דארפן ווארטן ביז די צייט.
ווען די שוועסטער מרת צלאבע האט
דערציילט פאר די מאמע וואס דער קינד האט נאך אסאך הצעות וועלכע זענען נישט
געטון ,האט די מאמע זיך זייער דערשראקן ,ווייל געווארן ,האט דער שדכן אויפגעהערט קומען ,האט
זי האט מורא געהאט אז דער צדיק וועט ח"ו האבן דער הייליגער קדושת לוי אים געלאזט רופן און
א הקפדה אויפן קינד ,און די מאמע האט געבעטן געפרעגט פארוואס ער האט אויפגעהערט
מחילה פונעם רבין און געזאגט ,אז ער איז דאך א ברענגען הצעות פון שידוכים ,און דער הייליגער
קליין קינד. קדושת לוי האט אים געזאגט ,א שידוך איז דאך א
בנין עדי עד ,און מען טוט דערמיט א טובה פאר א
האט דער הייליגער קדושת לוי איר געזאגט, צווייטן ,און דער שדכן האט אויך פרנסה דערפון.
אז זי זאל נישט זארגן ,ווייל דאס קינד וועט נאך זיין
א גרויסער תלמיד חכם בישראל ,און דאס איז דער האט דער שדכן געענטפערט ,אז ער זעט נישט
רבי שרגא פייבל וועלכער איז שפעטער געווען קיין תועלת פון ברענגען הצעות ,ווען די שידוכים
איינע פון די גרויסע צדיקי הדור. ווערן דאך סיי ווי נישט ,האט דער צדיק אים
••• געזאגט ,אז אויך די אלע הצעות האבן א תועלת,
עס ווערט דערציילט ,אז איינמאל איז דער און דער צדיק האט אים ערקלערט ,אז די מלאכים
הייליגער קדושת לוי זי"ע געווען ביים צדיק רבי וועלכע ווערן באשאפן פון תורה ומצוות האבן א
ברוך ממעזיבוז זי"ע ,דער קדושת לוי האט שייכות מיטן כרוז פון בת פלוני לפלוני ,און ווען די
געדאוונט מיט א באזונדער מנין ,און דער צדיק רבי תורה און מצוות ווערן געטון אן דעם ריכטיגן חיות,
ברוכ'ל איז נאכן קידוש אריין צו הערן זיין ווערן די מלאכים בעלי מומין ,און דער צדיק האט
דאווענען ,ווען דער הייליגער ברדיטשובער רב געזאגט ,אז טייל זענען טויב און הערן די נעמען
האט אויסגערופן כתר און אין זיין התלהבות נישט ריכטיג ,און מען דארף קודם דורכגיין די
געשפרונגען מיט דער טלית אויפן עמוד ,האט דער אומפאסיגע הצעות איידער מען קומט צום אמת'ן
צדיק רבי ברוכ'ל געבעטן ,אז מען זאל אים שנעל זיווג ,און דער רבי האט אים דערמיט געזאגט ,אז די
ברענגען א גארטל. הצעות וואס זענען נישט געווארן זענען אויך נישט
געווען אומזיסט.
נאכן דאווענען האט דער הייליגער קדושת לוי •••
אים געפרעגט ,ווי אזוי עס איז אים געפאלן זיין אין ספר תפארת ישראל ווערט דערציילט ,אז
דאווענען ,האט דער צדיק רבי ברוכ'ל ווען דער הייליגער קדושת לוי זי"ע האט זיך אמאל
געענטפערט ,אז עס איז אים זייער געפאלן" ,אבער אויפגעהאלטן אין ווארשא ביי רבי הירש ,דעם
די זעלבע זאך קען מען דאך טון שטילערהייט", טאטן פון הרה"ק רבי שרגא פייבל דאנציגער זי"ע,
האט דער הייליגער קדושת לוי אים געענטפערט, איז רבי שרגא פייבל נאך געווען א קליין קינד ,און
"דאס קענט נאר איר טון" ,און דער צדיק רבי ברוכ'ל דער קינד האט געזען ווי דער הייליגער
האט דערקלערט פאר די ארומיגע ,פארוואס ער ברדיטשובער רב דאווענט ,און ער לויפט פון איין
האט געבעטן מען זאל אים שנעל ברענגען א ווינקל צום צווייטן און טאנצט אין זיין גרויסער
גארטל ,ווייל די גאנצע פמליא של מעלה האט זיך התלהבות ,האט דער הייליגער קינד גענומען א
צוגעשלאסן צו דעם אמירת כתר ,און דערפאר האט טיכל ,ארויפגעלייגט אויף די פלייצעס ווי א טלית,
ער געוואלט האבן דעם גארטל ,כדי צו זאגן מיט זיי און אנגעהויבן נאכמאכן וואס ער האט געזען ביים
צוזאמען כתר. צדיק.
57
און אפשר וועט מיר די קומענדיגע מאל יא •••
געלונגען". אין ספר החסידות ווערט דערציילט ,אז
••• איינמאל ,נאכן דאווענען שמונה עשרה ,איז דער
אין ספר תורת מנחם ווערט דערציילט ,אז הייליגער קדושת לוי זי"ע צוגעגאנגען צו עטליכע
איינמאל איז א איד אינדערפרי אריין צום הייליגען בעלי בתים ,און ער האט זיי געגעבן די האנט און
קדושת לוי זי"ע ,דער רבי האט געהאלטן ביי די געזאגט "שלום עליכם" ,די אידן האבן זיך
ברכות השחר ,און דער איד האט אים געזען טאנצן געוואונדערט ,און געטראכט ,פארוואס גיט דער
פון גרויס שמחה ,האט דער איד זיך געוואונדערט רבי זיי יעצט שלום ,ווען זיי זענען דאך געווען דא
און געפרעגט" ,מען האלט נאך פארן דאווענען ,פאר דעם גאנצן דאווענען ,האט דער צדיק זיי געזאגט,
אלע ענינים ,און דער רבי איז שוין אזוי בשמחה", בשעת שמונה עשרה זענען אייערע מחשבות
און דער איד האט געפרעגט דעם צדיק פארוואס געווען ביי די געשעפטן ,איינער איז געווען אין איין
ער טאנצט. שטאט ,און דער צווייטער אין אן אנדערע ,און
יעצט האט איר געענדיגט דאווענען ,און איר זענט
האט דער הייליגער קדושת לוי זי"ע אים צוריקגעקומען פון אייערע נסיעות" ,דערפאר גיב
געזאגט ,אז ווען ער איז אנגעקומען צו "שלא עשני איך אייך שלום עליכם".
גוי" ,האט ער זיך אריינגעטראכט אין דעם גרויסן •••
גליק וואס ער האט ,אז ער איז געבוירן געווארן אלס אין ספר החסידות ווערט דערציילט ,אז
איד און נישט אלס גוי ,ווייל עס וואלט דאך געקענט איינמאל איז דער הייליגער קדושת לוי זי"ע
זיין אנדערש ,און ווען ער האט זיך דערמאנט אין ארומגעפארן אין שטעט און דערפלעך
זיין גליק ,האט ער נישט געקענט בלייבן שטיין ,און צוזאמענקלייבן געלט פאר פדיון שבויים ,אבער
האט זיך ארויסגעלאזט אין א ריקוד. ער האט זיך זייער געמוטשעט ,און נישט געקענט
צוזאמענשטעלן דעם סכום וואס האט
אויסגעפעלט ,האט ער ביי זיך געקלערט ,איך בין
דאך מבטל פון תורה און תפילה ,און דער געלט איז
נאך אלץ נישט דא ,אפשר איז בעסער איך זאל
בלייבן אין שטוב ביי מיין לימוד התורה און מיין
עבודת השם ,אבער יענעם טאג איז אן איד
ארעסטירט געווארן צוליב א גניבה ,און מען האט
אים אריינגעשטעלט אין תפיסה און אים געשלאגן,
ווען דער הייליגער קדושת לוי האט דאס געהערט,
איז ער גלייך געלאפן צום בית המשפט און זיך
איינגעשטעלט אים ארויסצונעמען.
נאכדעם האט דער צדיק אים געזאגט ,די מכות
טוען דיר דאך וויי ,היט זיך פון היינט אן אז דו
זאלסט נישט מער טון וואס דו האסט געטון ,כדי די
זאלסט נישט ברויכן אנקומען צוריק אין תפיסה,
האט דער גנב געענטפערט" ,וואס איז ,אויב עס איז
מיר דאס מאל נישט געלונגען ,קען עס מיר
געלונגען א צווייטע מאל" ,אזוי ווי דער הייליגער
קדושת לוי האט דאס געהערט ,האט ער גענומען
דערפון א לימוד פאר זיך אין מידת הצדקה" ,אז
אויב עס איז מיר יעצט נישט געלונגען צו
צוזאמענקלייבן דאס געלט ,זאל איך חלילה
אויפגעבן די מצוה ,ניין ,איך דארף ווידער פרובירן,
58
ביי די מתנגדים אייניג ,אלע צדיקים און גאונים
יארצייט כ"ה תשרי
בדורו און אויך דורות שפעטער האבן מעיד געווען,
אז דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז געווען א יחיד
הגה"ק רשכבה"ג רבינו משה ב"ר שמואל זי"ע
בדורו ממש אין אלעם ,ער איז געווען דער פוסק
)סופר(
הדור ,אלע גדולים וגאונים האבן זיך אין זיין דור און
בעל חתם סופר אב"ד פרעשבורג
אויך דורות נאך זיין הסתלקות גערעכנט מיט א
פסק הלכה פון דעם גאון וקדוש.
ער איז געבוירן געווארן אין שטאט פרנקפורט
ער האט זיך זיין גאנץ לעבן געפירט מיט א דמיין ,ערב שבת קודש ז' תשרי בשנת תקכ"ג ,ממש
געוואלדיגע קדושה ,ער האט יעדע רגע פון טאג סמוך צו קבלת שבת.
געדינט דעם באשעפער מיט תורה לערנען און
מיט זיין עבודת הקודש ביים דאווענען אדער ביים צו זיין טאטן הגה"ק רבי שמואל סופר זי"ע,
טון סיי וואסערע מצוה ,ער איז געווען א בעל רוח בן הגה"ק רבי משה סופר זי"ע) ,חתן הגה"ק רבי
הקדוש אמיתי און א בעל מופת עצום און א גרויסער שמואל שאטין כ"ץ בעל כוס ישועות בעל
פועל ישועות. מהרשש"ך מדארמשטאט זי"ע.
מגזע הגה"ק רבינו שמעון בעל ילקוט שמעוני
דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז געווען מפרנקפורט זי"ע,
באוויסט אלס א געוואלדיגער בעל זכרון מופלא, מגזע רש"י הקדוש זי"ע ,ביזן תנא האלוקי רבי יוחנן
ער האט געקענט זיך באשעפטיגן מיט דריי זאכן הסנדלר זי"ע ,ביז דוד המלך ע"ה.
אויפאמאל ,ער האט געקענט רעדן מיט א מענטש,
בשעת ער האט געטראכט פון א תשובה וואס ער און צו זיין מאמע הרבנית הצדקת מרת רייזל ע"ה,
ברויך שרייבן פאר א אנדערן ,און בשעת מעשה זיך בת הגה"ק המקובל רבי אלחנן מפרנקפורט זי"ע.
צוגרייטן א שיעור אדער א דרשה.
ווערט דערציילט ,אז דער הייליגער חתם
דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז סופר זי"ע איז געבוירן געווארן ערב שבת קודש
אויפגעוואקסן אין א שטוב פון תלמידי חכמים און גאר שפעט ,דער עולם איז שוין געווען אין ביהמ"ד
צדיקים ,זיין טאטע ,הגה"ק רבי שמואל סופר זי"ע, גרייט צו מקבל שבת זיין ,אבער דער גאון וקדוש
איז געווען א תלמיד חכם מופלג ,א צדיק תמים רבי אביש'ל זי"ע ,האט געהייסן ווארטן און נישט
בדרכיו וחסיד בכל מעשיו. אנהייבן קבלת שבת ,ווייל ער זעהט אז א גאר
גרויסע נשמה דארף אראפ קומען אויף די וועלט,
און ווי זיין אייניקל דער בערעגסאזער רב און ער וויל נישט מען זאל פאר דעם מחלל שבת
שרייבט ,און אויך ווערט דאס געברענגט אין ספר זיין.
חוט המשולש ,אז דער הייליגער חתם סופר איז
געקומען פון א חשוב'ע משפחה פון חכמים און נאר נאכדעם וואס מען איז געקומען מבשר
אנשי מעשה מדור דור ,די משפחה האט געטראגן זיין פארן צדיק ,אז דאס קינד איז געבוירן געווארן,
דעם נאמען "סופר" )שרייבער( ,ווייל זייערע דאן האט זיך דער צדיק געשטעלט דאווענען און
עלטערן זענען געווען סופרי סת"ם ,און פון דעם מקבל שבת געווען ,אויך האט דער גאון געהייסן
אומנות איז געבליבן דער נאמען. געבן פארן קינד דעם נאמען משה ,ווייל ער וועט
נאך זיין א מנהיג ישראל ווי משה רבינו ע"ה.
דער זיידע ,רבי משה סופר זי"ע ,האט חתונה
געהאט אין יאר תע"ח ,און שוין אין יאר תפ"ב ,נאר ער איז געווען א איש קדוש וטהור מאוד ,און
פיר יאר נאך דער חתונה ,איז ער נפטר געווארן ,און א בקי נפלא בתורת הנגלה והנסתר ,ער איז געווען
ער האט איבערגעלאזט נאר איין איינציגן זון ,רבי דער רבן של כל בני הגולה ,יעדער אין זיין דור האט
שמואל ,דעם טאטן פונעם חתם סופר ,און דער זיך אונטער געווארפן אונטער זיין הנהגה און ער
טאטע רבי שמואל סופר זי"ע איז נסתלק געווארן איז געווען אנגענומען סיי ביי די חסידים און אויך
59
און אכציג יאר ,און ליגט אין אלטן בית החיים אין זונטאג ט"ו סיון בשנת תקל"ט ,ווען זיין זון משה
פרנקפורט ,די אלטע מצבה איז חרוב געווארן ביי איז געווען נאר זעכצן יאר אלט.
די צווייטע וועלט מלחמה ,און אין די לעצטע יארן
האט מען איר מצבה אויפגעשטעלט פונדאסניי, אין די תולדות הגאון חתם סופר ווערט
און עס ווערט געברענגט אין ספר תולדות החתם געברענגט ,אז דער טאטע רבי שמואל זי"ע און זיין
סופר ,אז די מאמע די צדקת האט איבערגעלאזט א רעבעצין די צדקת מרת רייזל ע"ה האבן זיך
צוואה ,אז סיי ווער פון די משפחה וועט ח"ו זיין אין דערהאלטן פון א קליין געשעפט ,בצמצום גדול,
א צרה ,און וועט קומען צו איר קבר ,וועט זי מתפלל און פון דעם טאג וואס זייער זון משה איז געבוירן
זיין פאר זיי און זיי וועלן געהאלפן ווערן ,און געווארן ,איז זייער גאנצע דאגה געווען נאר איין
צענדליגע מעשיות איז דא פון אייניקלעך וואס זאך ,אים אויפצוציען בקדושה ובטהרה ,דער טאטע
זענען געהאלפן געווארן מיט גרויסע ישועות ביים פלעגט דאס קינד טראגן צום חדר באהאלטן
קבר פון די מאמע. אונטער זיין מאנטל ,כדי די קינדישע אויגן זאלן
נישט זען קיין שום זאך וואס מען ברויך נישט.
דער הייליגער חתם סופר זי"ע האט געהאט
צוויי ברודער" ,רבי שמעון און רבי יוזפא" ,וועלכע ווען דאס קינד משה איז געווען נאך גאר קליין,
זענען געבליבן אין פרנקפורט און האבן אכטונג האט דער טאטע אים געברענגט צום גרויסן גאון
געגעבן אויף די אלטע מאמע ,וואס ווי באקאנט בעל שאגת אריה זי"ע ,ווען ער איז דורכגעפארן
האט דער רבי פונעם חתם סופר דער גרויסער גאון דורך פרנקפורט ,ער זאל אים בענטשן ,און דער
וקדוש רבי נתן אדלער זי"ע אנגעזאגט פארן הייליגער שאגת אריה האט לאנג גערעדט מיט
תלמיד ,אז ער זאל מער קיינמאל נישט צוריק גיין דעם קינד ,אים גענומען אויפן שויס ,און האט גאר
קיין פרנקפורט ,נאך די אלע רדיפות וואס זיין רבי שטארק באוואונדערט זיין חכמה און קלוגשאפט,
האט ליידער מיט געמאכט דארט אין פרנקפורט. און אים געגעבן א ברכה און א קוש אויפן קאפ ,און
צו זיין טאטן האט ער געזאגט" ,אז פון דעם יונגן
אין פנקס הזכרת נשמות פון שטאט פלאנץ וועט ארויסוואקסן א גרויסער בוים".
פרנקפורט שטייט אויפן ברודער רבי שמעון,
"וכיבד את אמו ואת הוריו ביותר הכבוד" ,און אויפן די מאמע מרת רייזל איז געווען באקאנט אלס
ברודער רבי יוזפא'ס מצבה שטייט" ,כבוד אם קיים "די פרומע רייזל" ,זי איז יעדן טאג געווען
בכל נפשו" ,ער האט אויך געהאט א שוועסטער, פארנומען מיט צדקה ,געזאמלט געלט און עס
מרת הינדל )שטרויס( ע"ה ,און ווען עס איז געבוירן צעטיילט פאר ארימע תלמידי חכמים און
געווארן צום הייליגען חתם סופר זי"ע די ערשטע ארימעלייט ,לאנגע יארן האט זי נישט געהאט קיין
טאכטער נאך די מאמע'ס פטירה ,האט דער קינדער ,ביז דער אייבערשטער האט זיך אויף איר
הייליגער חתם סופר א נאמען געגעבן רייזל ,נאך דערבארעמט און זי איז געהאלפן געווארן מיט א
זיין מאמע. קינד ,וואס איז שפעטער אויסגעוואקסן אלס
איינע פון די גרעסטע גאונים וגדולים בדורו דער
דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז געווען א הייליגער חתם סופר זי"ע ,זי איז געווען א גאר
גאון הגאונים ,דער מאור הגולה און דער פוסק גרויסע צדקת ,אזוי ווי עס שרייבט דער חוט
הדור ,רבנים און מורי הוראות און גדולי ישראל פון המשולש ,אז דער רבונו של עולם האט איר מגלה
דער גאנצער וועלט ,נישט נאר פון איירופא ,נאר געווען אין חלום יעדע גרויסע געשעעניש ,נאך
אויך פון ארץ ישראל ,פון צפון אפריקע און פון איידער עס איז פארגעקומען ,ווען זי האט דעם
אזיע ,האבן זיך געוואנדן צו אים מיט זייערע קינד משה געפירט צום חדר ,האט זי אים
שאלות ,און זיין תשובה איז געווען די לעצטע צוגעדעקט דאס פנים מיט איר מאנטל ,ער זאל
ווארט ,ער האט אליין געשריבן אין א בריוו צו זיין נישט זען קיין אומריינע זאכן.
תלמיד דעם פעזינגער רב ,אז שוין פערציג יאר
וואס ער פסק'נט שאלות ,און ער האט קיינמאל די מאמע די צדקת מרת רייזל ע"ה איז נפטר
נישט געמאכט קיין טעות אין א פסק ,און קיינמאל געווארן י"ז אדר בשנת תקפ"ב ,אין עלטער פון אכט
60
החסיד שבכהונה" ,און אויף וועמען דער הייליגער נישט געדארפט צוריקציען פון דעם וואס ער האט
רבי אלימלך מליזענסק זי"ע האט געזאגט ,אז שוין געפסק'נט.
יארן איז נישט אראפגעקומען אזא הויכע נשמה
אויף דער וועלט ווי רבי נתן אדלער ,חוץ דער שוין אלס א פיר יעריג קינד ,ווען ער האט
הייליגער בעל שם טוב זי"ע ,און אויך איז דער געלערנט אין חדר דעם פסוק "וייצר ד' אלקים את
הייליגער חתם סופר געווען א תלמיד חביב פון האדם עפר מן האדמה" ,האט ער כסדר געפרעגט
הגה"ק רבי פנחס הלוי הורוויץ בעל הפלאה זי"ע ,פון דעם מלמד אויף דעם פסוק ,פון ווי איז אדם
די גרויסע תלמידים פונעם הייליגן מעזריטשער הראשון באשאפן געווארן ,אויב פון ערד ,איז פון ווי
מגיד זי"ע. איז די ערד באשאפן געווארן ,און דער מלמד נישט
וויסענדיג דעם תירוץ ,האט ער דעם קינד געגעבן
אין עלטער פון דרייצן יאר ,גלייך נאך זיין בר א פעטשל אויפן פנים ,האט דער טאטע רבי שמואל
מצוה ,איז ער געפארן לערנען אין מיינץ ביי הגאון אים ארויסגענומען פון דעם מלמד ,און אליין
רבי יעקב משה דוד טעבלי שייער זי"ע און ביי זיין געלערנט מיט אים דעם גאנצן טאג ,און דער חתם
זון הגאון רבי מיכאל שייער זי"ע ,און דארט האט ער סופר שרייבט אליין ,אז זיין טאטע האט אים
באקומען דעם טיטל "משוחרר" ,וואס מען האט געוועקט ביינאכט נאר מיט דברי תורה ,אמאל מיט
יענע צייטן געגעבן נאר פאר תלמידים מופלגים א קשיא אין א סוגיא ,און אמאל מיט א מדרש אויף
בתורה. דער פרשת השבוע.
ווייל די הלכה איז דאך ,אז א תלמיד ברויך איינמאל ,ווען זיין פאטער האט געלערנט מיט
מכבד זיין דעם רבין ,אבער יענע צייט פאר א בחור אים הלכות ברכות ,האט ער אים אויסגעלערנט
וואס איז אנגעקומען צו גאר א געהויבענע התמדת דעם ספק וואס איז פארהאן איבער דער ברכה אויף
התורה ,זאגט דאך די גמרא" ,הרב שמחל על כבודו, צוקער ,צי מען מאכט דערויף "בורא פרי העץ"
כבודו מחל" ,און דאס האט געמיינט א גאר חשובע אדער "שהכל" ,דאס יונגע קינד משה ,כאטש ער
טיטל בימיו ,אז זיין רבי האט אים גע'פטר'ט פון האט שטארק ליב געהאט צו עסן צוקער אזוי ווי
דארפן באדינען דעם רבין ,אויך האט ער געלערנט אלע קינדער ,האט זיך דעמאלט מקבל געווען,
גאר אסאך פון זיין תורה ביי הגה"ק רבי שמואל נישט צו עסן קיין צוקער אליין פאר זיך ,נאר בלויז
קעלין בעל מחצית השקל מבוסקאוויץ זי"ע. צוזאמען מיט אנדערע מאכלים וואס נעמען אים
אביסל שפעטער בערך ביי די 16יאר אלט איז ארויס פון יעדן ספק.
ער צוריקגעקומען קיין פרנקפורט ,און אריין
לערנען אין דער ישיבה פון זיין רבין הגה"ק רבי נתן און אפילו שפעטערע יארן ,ווען ער איז
אדלער זי"ע ,בשנת תקמ"ג ווען זיין הייליגער רבי אויפגעוואקסן און ער האט געהאט די כח צו
ר' נתן האט ליידער מיט געמאכט די רדיפות ווען פסק'ענען הלכות ברורות ,און ער האט טאקע
מען האט ליידער ארויף געלייגט א חרם אויף זיין געפסק'נט אז די ברכה אויף צוקער איז "שהכל",
גרויסן רבין ,און זיין רבי האט געברויכט פלעגט ער נאך אלץ נישט עסן קיין צוקער אליין,
אוועקפארן פון פרנקפורט ,איז דער תלמיד דער וויבאלד ער איז שוין אזוי געווען געוואוינט פון
הייליגער חתם סופר מיטגעפארן מיט זיין רבין רבי קינדווייז אן ,און אן ערליכע הנהגה וואס א מענטש
נתן אדלער קיין באסקאוויץ. פירט זיך לאנגע יארן ווערט פאררעכנט ווי א נדר.
ווען זיי זענען דורכגעפארן דעם שטאט פראג, זיינע רבי'ס אלס קינד זענען געווען הגאון רבי
האט דער הייליגער חתם סופר זי"ע זוכה געווען צו זלמן חסיד זי"ע ,און הגאון רבי מענדל ליליג זי"ע,
הערן דעם פלפול צווישן זיין רבין און דעם גאון וועמען ער רופט אין זיינע תשובות "אלוף נעורי".
דער הייליגער נודע ביהודה זי"ע ,אזוי ווי ער
שרייבט אליין אין זיינע תשובות" ,יוצק מים על ידי אבער זיינע צוויי הויפט רבי'ס ,פון וועמען ער
מורי החסיד שבכהונה הגאון מו"ה נתן אדלער זי"ע, האט מקבל געווען רוב פון זיין תורה ,זענען געווען
שנת תקמ"ג ,בעברנו דרך פראג". הגה"ק רבי נתן אדלער זי"ע ,וועמען ער רופט "מורי
61
געקעמפט דעם גרויסן קאמף קעגן די השכלה און שפעטער איז ער געפארן קיין פרוסניץ אין
די רעפארמער'ס ,וועלכע האבן זיך דעמאלט מעהרין ,וואו ער האט געלערנט מיט בחורים ,און
אנגעהויבן צו פארשפרייטן ,זיין בארימטער רוף, דארט האט שוין דער הייליגער חתם סופר מרביץ
"חדש אסור מן התורה" ,איז געווארן דער יסוד פון תורה געווען מיט א מסירת נפש ,און דארט האט
דעם אידישן ישוב אין אונגארן פאר דורות. ער חתונה געהאט מיט זיין זיווג ראשון ,די חשובע
אלמנה הרבנית הצדקת מרת שרה ע"ה ,זיבן יאר
ער האט געהאט טויזנטער תלמידים ,און איז דער הייליגער חתם סופר דארט געזעסן על
אסאך פון זיי זענען געווארן די גרעסטע גאונים און התורה ועל העבודה ,טאג און נאכט מיט א גרויסע
מורי הוראות בישראל ,און א טייל פון זיי זענען מסירת נפש ,און ער האט אליין געזאגט פאר זיינע
שפעטער געווארן פון די מייסדים פון דעם ישוב קינדער ,אז כל ימיו איז ער קיינמאל נישט
הישן אין ארץ ישראל ,צווישן זיינע באקאנטע געשלאפן ביינאכט ביז חצות.
תלמידים זענען געווען.
בשנת תקנ"ג איז ער אויפגענומען געווארן
הגה"ק רבי משה שיק בעל מהר"ם שיק מחוסט אלס רב אין דרעזניץ אין מעהרין ,פינף יאר האט ער
זי"ע, דארט געדינט אלס רב ,און מעמיד געווען
הגה"ק רבי מאיר אייזנשטאט בעל מהר"ם א"ש הונדערטער תלמידים ,און ער האט זיך דארט
מאונגוואר זי"ע, אוועקגעגעבן מיט א מסירת נפש פאר זיינע
הגה"ק רבי אברהם שאג מקוברסדארף זי"ע, תלמידים און אריינגעלייגט אין זיי תורה און יראת
הגה"ק רבי אהרן דוד דייטש בעל גורן דוד זי"ע, שמים ,דארט האט ער אנגעהויבן שרייבן זיינע
הגה"ק רבי יעקב הלוי הירש בעל מור דרור זי"ע, ערשטע תשובות להלכה ,און דארט האט ער
הגה"ק רבי מנחם כ"ץ אב"ד צעהלים זי"ע, געשריבן רוב פון זיין ספר שירת משה ,דערנאך איז
הגה"ק רבי הלל ליכטענשטיין בעל משכיל אל דל ער געווארן רב אין מאטערסדארף ,איינע פון די
מקאלמייא זי"ע, שבע קהילות פון בורגענלאנד ,וואו זיין ישיבה איז
הגה"ק רבי הלל פאללאק בעל קודש הילולים שנעל געוואקסן ,ביז עס האבן דארט געלערנט
מסאסרעגן זי"ע, איבער דריי הונדערט בחורים.
הגה"ק רבי חיים סופר בעל מחנה חיים ממונקאטש
זי"ע, בשנת תקס"ז ,דינסטאג ט' חשון ,איז ער
הרה"ק רבי אברהם יהודה הכהן שווארץ בעל קול אנגעקומען קיין פרעשבורג ,און שבת פרשת לך לך
ארי' ממאד זי"ע, האט ער געזאגט זיין ערשטע דרשה ,דארט האט
הגה"ק רבי חיים צבי מאנהיימער בעל עין הבדולח ער געגרינדעט זיין וועלט בארימטע ישיבה ,דער
מאונגוואר זי"ע, תל תלפיות ,וועלכע איז געוואקסן גאר שנעל ,ווי
הגה"ק רבי שמעון דייטש זי"ע, דער הייליגער חת"ס שרייבט אליין אין א בריוו,
הגה"ק רבי יוסף יעקב ניישלאס אב"ד סארדהעלי "כמו מאתים תלמידים" ,עס האבן זיך דארט מדבק
זי"ע, געווען אינעם הייליגען חתם סופר הונדערטער
הגה"ק רבי חיים יוסף גאטליב בעל טיב גיטין בחורים גאונים וגדולי הדור ,וואס האבן געהערט
וקידושין מסטרופקוב זי"ע, זיינע געהויבענע שיעורים יעדן טאג ,פאר דריי און
הגה"ק רבי עמרם רויזענבוים הנקרא ר' עמרם דרייסיג יאר האט ער געדינט אלס רב און ראש
חסידא זי"ע, ישיבה אין פרעשבורג ,ביז צו זיין הסתלקות ,זיין זון
הגה"ק רבי ישראל דוד מרגליות יפה שלעזינגער הגה"ק רבי שמעון סופר זי"ע שרייבט אין פתוחי
מפעזינג זי"ע, חותם בזה"ל" ,מיום היותו בן י"ח שנים ,עד היותו בן
הגה"ק רבי יחיאל שלעזינגער זי"ע, ע"ח ,למד תורה ברבים כשישים שנה".
הגה"ק רבי ישראל זאב הורוויץ דומ"ץ אוהעל זי"ע,
הגה"ק רבי טוביה גדליה פריינד מקראלי זי"ע, ער האט געפירט זיין רבנות דארט אין שטאט
הגה"ק רבי נתן בנימין ליעבער בעל שארית נתן פרעשבורג מיט א געוואלדיגע שטארקייט און
בנימין מפרעעשבורג זי"ע. קדושה ,און מיט זיין גרויסן כח התורה האט ער
62
אזוי ווי חז״ל האבן געטייטשט די תפילה פון דער הייליגער חתם סופר זי"ע אפילו זייענדיג
משה רבינו ע"ה" ,יפקד ד' אלקי הרוחות לכל בשר א גאון עולם און גדול נפלא בתורה ,איז דער גאון
איש על העדה" ,האט משה רבינו געבעטן ביים געווען מפורסם מיט זיין געוואלדיגע עבודת
באשעפער" ,רבונו של עולם ,ס'איז באוואוסט פאר התפילה ,וואס איז געווען מיט א געוואלדיגע
דיר די דעה און נאטור פון יעדן איינעם ,און קיין דביקות און השתפכות הנפש און מיט א
איינער איז נישט גלייך צום צווייטן ,שטעל זיי אויף געוואלדיגע אש קדוש ,און מיט בכיות נוראות און
אזא מנהיג וואס וועט קענען פארטראגן יעדן בדמעות שליש ,זיין דאווענען האט געקענט נעמען
איינעם לויט זיין אייגענער באזונדערקייט". גאר לאנג און דער גאון וקדוש האט אריינגעלייגט
זיין גאנצע כח אינעם דאווענען ,און די טאכטער
אויך דער הייליגער חתם סופר זי"ע האט אויף האט דערציילט ,אז מען האט כסדר געברויכט
דעם אופן געטייטשט די גמרא )ברכות ו ,(:אויפן וואשן דעם טאטן'ס טליתים ,צוליב וואס עס איז
פסוק" ,כרום זלות לבני אדם" ,וויבאלד א מענטש כסדר געווען דורך געווייקט מיט טרערן וואס דער
דארף די הילף פון מענטשן ,ענדערט זיך זיין פנים טאטע האט געלאזט בשעת'ן דאווענען.
ווי א פייגל וואס פארמאגט פארשידענע פארבן,
און ער האט מסביר געווען ,ווען איינער פירט א איינמאל האבן די נאנטע געפרעגט דעם גאון
ציבור ,פאדערט זיך פון אים צו ווייזן אן אנדערע דעם הייליגען חתם סופר זי"ע ,פארוואס ער איז
מינע פנים צו יעדן איינעם ,פונקט לויט זיין נאטור אזוי מאריך מיטן דאווענען ,ווייל זיי קענען אין די
און זיין שטייגער. צייט וואס ער דאווענט לערנען אפאר סימנים אין
שולחן ערוך מיטן מגן אברהם מיט א גאר טיפע
דער הייליגער חתם סופר זי"ע פלעגט פארשטאנט ,און די גמרא זאגט דאך" ,זמן תפילה
שטענדיג עסן בלויז גאר לייכטע און שטארק לחוד וזמן תורה לחוד" ,האט דער הייליגער חתם
הייסע מאכלים ,פונקט אזויפיל וויפיל אנדערע סופר זי"ע זיי געענטפערט ,חז"ל זאגן דאך" ,שכל
וואלטן נישט געקענט עסן דערפון ,וויבאלד ער המאריך בתפילתו מאריכים לו את חייו" ,אויב אזוי,
האט נישט געוואלט הנאה האבן פון דער וועלט, מיט די יארן וואס איך וועל באקומען פון הימל
און צוזאמען מיט דעם פלעגט ער זאגן" ,ס'איז דורך דעם וואס איך בין אזוי מאריך מיט דאווענען,
גרינגער צו פאסטן לשם שמים ,ווי איידער צו עסן וועל איך זוכה זיין צו משלים זיין אלעס וואס עטץ
לשם שמים ,און עסן לשם שמים איז א פיל העכערע האטס געלערנט ,און כך הוה ,יארן שפעטער האבן
מדריגה". זיי געזען ,אז ער איז אויס געוואקסן צו איינע פון די
אויך האט ער שטארק געווארנט מען זאל זיך גרעסטע גדולים און גאונים בתורה.
נישט פירן מיט מדריגות וואס פאסן נישט צום אין ספר תולדות החתם סופר ווערט
אייגענעם שטאפל ,ווען זיין זוהן דער הייליגער געברענגט ,אז דער הייליגער חתם סופר זי"ע האט
כתב סופר זי"ע ,האט אמאל געהאלטן אין די הענט פארמאגט דעם זעלטענעם חוש צו גיין מיט יעדן
דעם ספר "ראשית חכמה" ,האט אים זיין טאטע לויט זיין מהות און געדולד ,און טראץ זיין
דער הייליגער חתם סופר אויפגעמערקט מיט די אויסערגעווענליכע התמדה און זיין דערהויבענע
ווערטער" ,פסיעה גסה נוטלת אחד מחמש מאות יראת שמים ,האט ער יעדן מענטש אויפגענומען
ממאור עיניו של אדם" ,א גרויסער טריט נעמט מיט א מאיר פנים.
אוועק א פינף־הונדערטסטל פון מענטשנ'ס ראי'
פון די אויגן ,דאס הייסט ,אז אויב א מענטש פירט ער האט געוואוסט וויאזוי צו געבן יעדן
זיך מיט חומרות און הנהגות העכער זיין מדריגה, איינעם די גוטע געפיל און די מוט וואס יענער האט
קען ער בלויז פארלירן דערפון ,ער קען גאר געברויכט ,ער איז שטענדיג געווען א מעורב בין
אראפפאלן פון זיין אייגענע מדריגה און אפילו הבריות און האט פארשטאנען וויאזוי זיך צו פירן
געשעדיגט ווערן אויף דער נשמה ,און נאך א מיט יעדן באזונדער לויט זיין אייגנארטיגן
ערנסטער שאדן איז דאס וויאזוי די ארומיגע כאראקטער ,און טאקע דאס האט אים פונקט
באציען זיך צו אים אויב ער טוט עס נישט צוגעריכט צו ווערן דער שפעטער'דיגער גרויסער
אינגאנצן לשם שמים. מנהיג פאר כלל ישראל.
63
דערנאך האט ער חתונה געהאט מיט הרבנית דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז געווען
הצדקת מרת שרל ע"ה ,א טאכטער פון דעם גרויסן באוויסט מיט זיין געוואלדיגע קדושה ופרישות ,די
גאון הגה"ק רבי עקיבא איגר השני זי"ע ,און זי איז נאנטע האבן מעיד געווען ,אז דער הייליגער חתם
געווען די מאמע פון אלע זיינע עלף קינדער ,און סופר זי"ע האט קיינמאל נישט אראפגעלייגט זיינע
דער הייליגער חתם סופר זי"ע האט געזאגט אויף הענט אונטערן גארטן צוליב זיין געוואלדיגע
איר בזה"ל" ,רוב תורתי ,זכותה גרמה לי" ,רוב פון קדושה ,ער האט זיין גאנץ לעבן לוחם געווען קעגן
מיין תורה איז געקומען אין איר זכות ,זי איז נפטר די וואס האבן פראבירט צו אריינברענגען נייע
געווארן בשנת תקצ"ב ,און נאכדעם וואס ער איז מנהגים ,און ער האט מעורר געווען כסדר די אידן
געווען דריי יאר אן אלמן ,און די טעכטער האבן זיך צו האלטן בקדושה ,ער האט כסדר געפאדערט
געפירט די שטוב ,האט ער חתונה געהאט בזיווג פון אידישע פרויען זיך צו צודעקן דעם קאפ
שלישי מיט דער אלמנה פון הגאון רבי צבי הירש כהלכה ,און הונדערטער פרויען האבן זוכה געווען
חריף העללער בעל טיב גיטין זי"ע. צו קינדער למעלה מדרך הטבע ,דורך דעם וואס
מען האט געפאלגט דעם הייליגען חתם סופר און
ער האט איבערגעלאזט נאך זיך זיינע הייליגע זיך פארדעקט דעם קאפ כהלכה.
קינדער.
זיין קדושה און טהרה איז געווען אומגעהויער,
בנו הגה"ק רבי אברהם שמואל בנימין בעל כתב ער איז געווען א "גברא דקפדנא" ,פארזיכטיג און
סופר זי"ע ,ממלא מקום אביו בפרעשבורג ,חתן אפגעהיטן מיט יעדע ווארט וואס ער האט
הרבני הנגיד רבי יצחק ווייס מגארליץ זי"ע, ארויסגערעדט ,ער האט געשריבן א ספר תורה מיט
בנו הגה"ק רבי שמעון סופר בעל מכתב סופר זיינע אייגענע הייליגע הענט ,און זיין גאנץ לעבן
מקראקא זי"ע ,חתן הגביר וצדיק רבי דוב בער האט ער זוכה געווען צו גילויים מן השמים ,בהקיץ
שטערנבערג מקראלי זי"ע, ובחלום ,דער זוהן דער הייליגער כתב סופר זי"ע
בנו הגאון הנגיד רבי יוסף יוזפא זי"ע, האט געהערט פון זיין טאטן ,אז ווער עס לערנט
בנו רבי יצחק לייב זי"ע ,וועלכער איז ליידער נפטר שבועות ביינאכט אן אויפהער און אן היסח הדעת,
געווארן אלס א פיר־יעריגער קינד, איז זוכה צו גילוי אליהו הנביא זי"ע ,און דער חתם
בתו הרבנית הצדקת מרת הינדל ע"ה ,אשת הגאון סופר אליין האט יעדע שבועות נאכט געלערנט די
רבי דוד צבי ערנפעלד זי"ע, גאנצע נאכט.
בתו הרבנית מרת גיטל ע"ה ,בזיווג ראשון אשת
הגה"ק רבי יוסף אליהו קארניצער זי"ע ,און בזיווג אין זיין לעבן האט דער הייליגער חתם סופר
שני אשת הגאון רבי בנימין שלמה זלמן שפיצער זי"ע נישט געלאזט דרוקן זיינע ספרים ,און נאך זיין
אב"ד שיפשוהל זי"ע, הסתלקות האבן זיינע הייליגע קינדער און
בתו הרבנית מרת יטל ע"ה ,אשת הגה"צ רבי ישראל תלמידים ארויסגעגעבן זיינע כתבים פאר כלל
גייגער זי"ע, ישראל ובתוכם.
בתו הרבנית מרת שמחה ע"ה ,אשת הגה"צ רבי
משה טוביה לעמאן מאמסטערדאם זי"ע, שאלות ותשובות חתם סופר,
בתו הרבנית מרת רעכל ע"ה ,אשת הג"ר צבי יהודה חידושי חתם סופר אויף ש"ס,
פריעדמאן זי"ע, תורת משה על התורה,
בתו הרבנית מרת רייזל ע"ה ,וועלכע איז ליידער דרשות חתם סופר,
נפטר געווארן יונגערהייט, שירת משה,
בתו הרבנית מרת אסתר'ל ע"ה ,וועלכע איז ליידער ספר הזכרון,
נפטר געווארן אלס מיידל. הגהות אויף שולחן ערוך,
פנקס המוהלים.
ביז אכט און זיבעציג יאר איז ער כמעט
קיינמאל נישט געווען קראנק ,און אויך פיזיש איז זיין ערשטע רעביצין ,הרבנית הצדקת מרת
ער געווען א גבור עצום ,און מען דערציילט ,אז דער שרה ע"ה ,איז נפטר געווארן בשנת תקע"ב,
64
בזה"ל" ,ורוח ד' דיבר בו" .הרה"ק רבי אברהם הייליגער חתם סופר זי"ע האט נישט געהאט קיין
בארנשטיין בעל אבני נזר מסאכטשוב זי"ע האט ווייסע האר ביז די 68יאר ,נאר די לעצטע צען יאר
געשריבן אויפן הייליגען חתם סופר זי"ע בזה"ל, פון זיין לעבן האט זיך אנגעהויבן זיין חולשה ,אבער
"ובאמת אינני כדאי לחלוק על החתם סופר מארי' מיט דעם אלעם האט ער נישט אויפגעהערט מיט
דכולא תלמודא ולמד תורה לשמה". זיין עבודת הקודש ,זיין לעצטע תורה האט ער
געשריבן ז' תשרי ,אויף זיין געבורטס טאג ,אויפן
הגה"ק רבי אליהו דוד ראבינאוויץ-תאומים פסוק "בן מאה ועשרים שנה אנכי היום" ,און דאס
בעל האדר"ת זי"ע שרייבט געוואלדיגע שבחים איז געווען זיין שביתת הקולמוס.
אויפן הייליגען חתם סופר זי"ע ובתוכם שרייבט ער
בזה"ל" ,הרי לנו דבר נפלא מגאון עולם ,אביר נסתלק לגנזי מרומים יום שישי כ"ה תשרי
הרועים ,רבינו שבגולה אשר הוא עמוד הוראה שכל בשנת ת"ר ,ביי עלות השחר ,אין עלטער פון אכט
בית ישראל נשען עליו ,ומי יבוא אחריו" .הגה"ק רבי און זיבעציג יאר ,נאך דעם זעלבן טאג איז געווען
מאיר אויערבאך בעל האמרי בינה מירושלים זי"ע זיין גרויסע לווי' ,מיט טויזנטער מענטשן ,אנשים
רעדט גאר שטארק איבער די גרויסקייט פונעם נשים וטף ,וואס האבן באוויינט דעם גרויסן אבדה
הייליגען חתם סופר זי"ע און שרייבט בזה"ל" ,וכן פון כלל ישראל.
העלה הפרי מגדים והפרי חדש ,ואחריהם גאון עולם
משוש דור בעל חתם סופר". ומנוחתו כבוד איז אינעם ביה"ח הישן אין
שטאט פרעשבורג ,אין דער חלקת הרבנים ,זיין
דער הייליגער חזון איש זי"ע ,ביי א פסק פון א הייליגער ציון איז געראטעוועט געווארן נאך די
שיעור ,שרייבט ער אויפן הייליגען חתם סופר זי"ע צווייטע וועלט מלחמה צוזאמען מיט נאך דריי און
בזה"ל" ,נראה דט' מינוט ודאי סגי ,הואיל ונפק צוואנציג קברים פון צדיקים מיט גרויסע ניסים,
מפומיה דגאון החת"ס זי"ע" .הגה"ק רבי משה הלוי דורך די השתדלות פון הגה"צ רבי מיכאל בער
פאלאק בעל תיקון משה אב"ד באניהאד זי"ע האט ווייסמאנדל זי"ע ,און ביז היינט צו טאג קומען אידן
געזאגט אויפן הייליגען חתם סופר זי"ע בזה"ל פון דער גאנצער וועלט זיך משתטח זיין אויף זיין
"האיש האלקי ,מאור הגולה בעל החתם סופר". הייליגן ציון.
הגה"ק רבי מנחם מאניש באב"ד מטרניפול זי"ע אין זכותו הגדול יגן עלינו
זיין ספר שו"ת חבצלת השרון דריקט זיך אויס ועל כל ישראל אמן.
אויפן הייליגען חתם סופר זי"ע בזה"ל" ,הוראתו
∽∽∽
אליבא דאמת ,דמשה אמת ותורתו אמת".
תוארים און שבחים וואס גדולי עולם האבן געזאגט
הגה"ק רבי מרדכי ווינקלער בעל לבושי מרדכי
אויפן הייליגען חתם סופר זי"ע.
ממאד זי"ע אין א תשובה דריקט זיך אויס אויפן
הייליגען חתם סופר זי"ע בזה"ל" ,הלא גדול די גרעסטע גדולי ישראל און צדיקי הדור
האחרונים מרן בעל חתם סופר בתשובותיו גילה האבן מעיד געווען געוואלדיגע זאכן אויפן הייליגן
תעלומות" .הגה"ק רבי דוד יהודה לייב חתם סופר זי"ע ,דער הייליגער דברי חיים מצאנז
זילבערשטיין בעל שבילי דוד זי"ע אין זיין ספר זי"ע האט געשריבן אין זיינע תשובות בזה"ל" ,אינני
שבילי דוד דריקט זיך אויס אויפן הייליגען חת"ס חס וחלילה כחולק על מרן החת"ס זי"ע ,כי אינני בקי
זי"ע בזה"ל" ,תנא האלקי בעל חתם סופר" .הגה"ק בשיחת חולין דיליה" ,א אנדערע מאל האט דער
רבי שניאור זלמן פראדקין בעל תורת חסד מלובלין הייליגער צאנזער רב זי"ע געזאגט בזה"ל" ,ובפרט
זי"ע שרייבט אויפן הייליגען חתם סופר זי"ע גאון אחרון שבבתראי ,הוא ניהו החתם סופר".
בזה"ל" ,עם החתם סופר נחתמה התורה ,לפיכך שמו
חתם סופר". זיין שווער הגאון הקדוש רבי עקיבא איגר השני
זי"ע ,האט זיך אויסגעדריקט אויפן איידעם בזה"ל,
הרה"ק רבי יואל טייטלבוים מסאטמאר זי"ע, "חתני חביבי הגאון המפורסם רבי משה" ,און א
רעדט איבער די געוואלדיגע כוח פונעם הייליגען אנדערע מאל האט זיך דער שווער אויסגעדריקט
65
הרה"ק רבי שלמה לייב וויינבערגער אב"ד ניר חתם סופר זי"ע מיטן שרייבן זיינע כתבים און
באגאד זי"ע ,האט דערציילט ,אז דער הייליגער חידושים בזה"ל" ,ואף שרוח הקודש הופיעה בבית
שינאווער רב זי"ע האט געזאגט בזה"ל" ,אינני מדרשו ,מכל מקום לא כתב בחידושיו מה שלא
מסתכל בספרי המחברים דהיום ,כי אם ב'אריה דבי נתברר לו מש"ס ופוסקים" .הגה"ק רבי יוסף נפתלי
עילאה ,שלמד תורה לשמה ,ובחתם סופר ,שכל אות שטערן ר"י חתם סופר ירושלים זי"ע שרייבט אין די
מסוגל ליראת שמים" ,אין אידיש" ,איך קוק נישט הקדמה צו זיינע כתבים בזה"ל" ,יש זוכה לכולן ,הוא
אין קיין היינטיגע ספרים ,נאר אין אריה דבי עילאה, רבינו הגדול בעל חתם סופר" ,און איינע פון די
ווייל ער האט געלערנט תורה לשמה ,און אין חתם אנדערע כתבים שרייבט ער בזה"ל" ,אלא ודאי
סופר ,וואו יעדעס אות איז מסוגל אריינצוברענגען משמיא קזכו לי' להיות כמעין המתגבר גם בפרד"ס,
אין א מענטש יראת שמים". ונתקיימו בו דברי חז"ל ,ויש זוכה לכולן".
הרה"ק רבי ברוך האגער בעל מקור ברוך הרה"ק רבי משה טייטלבוים בעל ישמח משה
מסערעט ווישניץ זי"ע ,האט דערציילט ,אז מאוהעל זי"ע אין א בריוו צום הייליגען חתם סופר
איינמאל חודש אלול איז אן אונגארישער רב זי"ע שרייבט בזה"ל" ,המפורסם בכל הגולה ,צדיק
געקומען צו זיין ערשטן שווער ,הרה"ק רבי ישכר יסוד עולם" ,אינעם זעלבן בריוו שרייבט דער
דוב מבעלזא זי"ע ,יענער רב איז געווען א תלמיד הייליגער ישמח משה זי"ע בזה"ל" ,ואתו החכמה
פון הגה"ק רבי שמחה בונם סופר בעל שבט סופר והמדע בכל עוז ותושיה בין בנגלה ובין בנסתר ,כל
אב"ד פרעשבורג זי"ע ,און דער הייליגער בעלזער רז ממנו לא נעלם" ,אויך איין יאר בעצם יום הקדוש
רב זי"ע האט אים געבעטן איבערצוזאגן א דבר האט דער הייליגער ישמח משה זי"ע
תורה פון זיין רבי ,און ער האט אזוי געטאן ,דערנאך אויסגעדריקט אויפן הייליגען חת"ס זי"ע בזה"ל,
איז דער הייליגער בעלזא רב געווארן שטארק "ראיתי את הצדיק מפרעשבורג מעורר רחמים
פארפלאמט און געזאגט" ,צדיקים האבן געזאגט, למעלה".
אז לערנען דעם חתם סופר'ס ספרים איז א סגולה
אויף יראת שמים ,און איך זאג ,אז בלויז דערמאנען הגה"צ רבי שמעון זשעליכאווער זי"ע הי"ד
זיין נאמען איז אויך א סגולה". האט געזאגט אויפן הייליגען חתם סופר זי"ע
בזה"ל" ,ידוע מאוד גודל הקדושה שנתגלה ע"י
הרה"ק רבי יהודה הורוויץ מדזיקוב זי"ע האט הגאון רבי משה סופר החתם סופר זי"ע ,אבל הגילוי
אמאל געזאגט ,אז ער האט א קבלה פון זיינע אלקות שהיתה ע"י הנשמה הגדולה הזאת ,היה
רבי'ס ,זיין זיידן הרה"ק רבי ישראל האגער בעל דוקא ע"י התשובות להלכה" .הרה"ק רבי ישכר דוב
אהבת ישראל מוויזניץ זי"ע ,און פון זיין ברודער דער הייליגער בעלזא רב זי"ע ,האט געזאגט" ,אז
הרה"ק רבי חיים בעל טל חיים מאנטניא זי"ע ,אז יעדער פסק הלכה פונעם הייליגען חתם סופר איז
אין די ספרים פונעם חתם סופר און זיינע תלמידים, געווען מכוון אויך על פי קבלה" ,און הגה"ק רבי
ליגט די סגולה פון די תלמידי הבעל שם טוב הק' אהרן קאטלער זי"ע האט געזאגט" ,אז דער
זי"ע ,ווייל דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז דאך הייליגער חתם סופר איז געווען דער גרעסטער אין
געווען א תלמיד פון הגה"ק רבי פנחס הלוי איש די לעצטע פינף הונדערט יאר".
הורוביץ בעל הפלאה זי"ע ,וואס איז געווען פון די
גרויסע תלמידים פונעם מגיד הגדול ממעזריטש הגה"ק רבי דוב בעריש וויידענפעלד מטשעבין
זי"ע ,וואס איז געווען א תלמיד פונעם בעש"ט זי"ע ,ווען מען האט אים איינמאל געפרעגט,
הקדוש זי"ע. פארוואס ער חזר'ט אזוי פיל איבער די תשובות
∽∽∽ פונעם הייליגען חת"ס זי"ע ,האט ער זיך
מעשיות אויסגעדריקט בזה"ל" ,האמן לי ,יש תשובות
ב"חתם סופר" ,שאחרי שנים רבות לאחר שלמדתי
אין ספר תולדות החתם סופר ווערט געברענגט, אותן עשרות פעמים ,רק אז אני מבחין בעמקות
אז ווען דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז אלט שלא עמדתי עליה בפעמים הקודמות שלמדתי
געווען ארום זיבעצן יאר ,און ער האט דעמאלט אותן".
66
געלעבט נאך פופציג יאר ,ווען זיין צייט איז געענדיגט גאנץ ש״ס ,האט ער געפרעגט זיין רבי'ן
געקומען צו פארלאזן די וועלט ,האט ער געזוכט דער גרויסער גאון רבי נתן אדלער זי"ע ,וויאזוי ער
די ליכט וואס מען האט אנגעצינדן לעבן זיין קאפ זאל פייערן אזא גרויסע זאך ,און דער רבי האט אים
ווען ער איז געווען קראנק אלס קינד ,כדי מען זאל געהייסן פאסטן דריי טעג נאכאנאנד ,און ער האט
זיי אצינד צינדן ביי זיין פטירה ,וויבאלד ער האט טאקע אזוי געטון.
געוואוסט אז זיין טאטע האט בלויז געבעטן פאר
פופציג יאר. אויפן דריטן טאג פון זיין תענית איז ער
••• ארויסגעגאנגען מיט זיינע חברים זיך אביסל
אין ספר תולדות החתם סופר ווערט געברענגט, אויפצופרישן אין די גערטנער אינדרויסן פון
אז דעם הייליגען חתם סופר'ס איידעם ,הגאון רבי שטאט ,ווען זיי זענען צוריקגעקומען איז שוין
דוד צבי עהרנפעלד זי"ע ,איז געקומען אויסגיסן געווען שפעט ,און זיי האבן געמוזט דאווענען
זיין הארץ פארן שווער און דערציילט זיין גרויסן מנחה אויפן וועג ,א גוי וואס האט זיי דארט געזען
עגמת נפש ,זיין ווייב קען נישט געבן קיין מילך פאר האט געוואלט אנפאלן אויף זיי ,די חברים וואס
זייער עופ'עלע ,דאס קינד האט נישט פון וואו צו האבן שוין געענדיגט דאווענען זענען אנטלאפן צו
עסן ,און ער האט נישט קיין מעגליכקייט צו דינגען ראטעווען זייער לעבן ,אבער דער הייליגער חתם
אן אייגענע זייגערין )מינקת( ,האט אים דער שווער סופר זייענדיג אינמיטן דאווענען ,האט נישט
דער הייליגער חתם סופר געענטפערט מיט א געזען וואס עס קומט פאר.
געוואלדיגע פשטות און אמונה" ,דו זאלסט האבן
ריינע בטחון אינעם באשעפער ,און דו וועסט אי"ה דער גוי האט געווארט ביז דער חתם סופר
געהאלפן ווערן". האט געענדיגט זיין תפילה און איז געקומען און
אים געוואלט שלאגן ,דער הייליגער חתם סופר
ס'איז דעמאלט געווען טיף אין מיטן א האט אים אבער אויסגעכאפט ,און האט אים
פארפרוירענעם ווינטער ,און קיין נפש חי האט זיך אראפגעלאזט א פראסק אין פנים מיט אזא כוח ,אז
נישט אומגעדרייט אין די גאסן ,אבער פלוצלונג דער גוי איז אומגעפאלן אויף דער ערד אן קיין חיות,
קלאפט אן אין דער טיר אן ארימע פרוי אנגעטון אין און דער הייליגער חתם סופר פלעגט דערציילן די
צעריסענע קליידער ,און פרעגט צי מען דארף מעשה אום פורים ,און ער האט דערין געזען א רמז
אפשר א מינקת פאר א קינד ,מען האט איר אויף מחיית עמלק ,אז די קראפט פון אזא פאטש
אויפגענומען מיט גרויס שמחה ,און זי איז איז נישט קיין נאטירליכע זאך ,נאר אן
פארבליבן ביי זיי ניין חדשים ,און גלייך נאכדעם איז איבערנאטירליכער כח.
זי פארשוואונדן געווארן פונקט ווי זי איז געקומען, •••
קיינער האט נישט געוואוסט ווער זי איז געווען, אין ספר תולדות החתם סופר ווערט געברענגט,
און זי האט אויך נישט געוואלט נעמען קיין שום אז דעם הייליגען חתם סופר'ס זוהן ,דער הייליגער
באצאלונג פאר איר ארבעט ,און זיי האבן דערין כתב סופר זי"ע ,איז אלס קינד פון זעקס יאר
קלאר געזען די אפענע השגחה פרטית וואס האט קראנק געווארן ביז צו א מצב פון גסיסה רח"ל ,די
אזוי וואונדערליך צוגעפירט די זאך ,פונקט ווי דער חברה קדישא לייט האבן שוין אנגעצינדן די ליכט
חתם סופר האט צוגעזאגט. וואס מען פלעגט צינדן ביי יציאת נשמה ,די בני
••• בית האבן גערופן דעם טאטן דעם הייליגען חתם
אין ספר תולדות החתם סופר ווערט געברענגט, סופר ער זאל בעטן רחמים און ראטעווען זיין זוהן.
אז איינער פון די גדולי הדור האט זיך אמאל
אויסגעדריקט ,אויף הגאון רבי נתן אדלער זי"ע, דער הייליגער חתם סופר איז תיכף אריין אין
"אז ס'איז קיין שום חידוש אז דער חתם סופר איז שול ,זיך געשטעלט פארן ארון הקודש און
אויסגעוואקסן אזוי גרויס און דערגרייכט אזעלכע איינגעריסן פארן רבונו של עולם ,און געבעטן מען
הויכע מדריגות ,ווייל ער האט געהאט אזא רבי'ן ווי זאל אים שענקען דאס קינד פאר כאטש נאך פופציג
רבי נתן אדלער" ,וואס האט געהאט אזא הייליגע יאר ,זיין תפילה איז טאקע נתקבל געווארן ,און
נשמה ,אז זייט דער בעל שם טוב איז שוין נישט דאס קינד איז טאקע געזונט געווארן ,און ער האט
67
כ"ץ מליסא זי"ע געקומען קיין פראנקפורט ,כדי צו געווען אזא הייליגע נשמה אויף דער וועלט" ,אבער
דרוקן זיין ספר ,און ער האט געבעטן פונעם גאון צו האבן אזא רבי ווי רבי נתן אדלער ברויך מען זיין
רבי נתן אדלער זי"ע ,אז ער זאל אים שיקן איינעם א חתם סופר" ,און דער הייליגער חתם סופר אליין
פון זיינע בעסטע תלמידים ,וואס זאל איבערגיין פלעגט זאגן אויף זיין רבי'ן ,אז ער איז געווען
דעם כתב יד און אים העלפן צוגרייטן דעם ספר צום גרעסער פון א מלאך ,ווי חז״ל זאגן דאך" ,אויב דער
דרוק. רבי איז ענליך צו א מלאך ד' צבקות זאל מען לערנען
תורה פון זיין מויל".
ווען דער יונגער משה דער שפעטערדיגער •••
חתם סופר איז אנגעקומען ,געשיקט דורך זיין רבי'ן אין ספר תולדות החתם סופר ווערט דערציילט,
פאר דעם צוועק ,האט זיך דער מחבר שטארק אז ווען דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז געפארן
באליידיגט ,ווייל ער האט דאך געבעטן א תלמיד פון דער שטאט דרעזניץ צו ווערן רב אין
חכם ,נישט סתם א לויפער אינגל ,ווי ער האט מאטערסדארף ,איז ער דורכגעפארן דורך
פארשטאנען פון זיין יונגן עלטער ,און ער איז פרעשבורג ,און דארט האט ער זיך געטראפן מיטן
צוריקגעגאנגען צום רבי'ן ר' נתן אדלער און גרויסן גאון רבי משולם איגרא זי"ע ,וואס איז דאן
געפרעגט מיט וואונדער" ,פארוואס שיקט איר מיר געווען דער שטאטס-רב אין שטאט פרעשבורג,
א יונגל פאר אזא שליחות" ,האט דער גאון ר' נתן נאכדעם וואס זיי האבן זיך מפלפל געווען אין דברי
אדלער אים געענטפערט" ,איך האב דיר נישט תורה ,זענען ביידע שטארק נתפעל געווארן
געשיקט קיין לויפער אינגל ,נאר א תלמיד חכם איינער פונעם צווייטנ'ס גדלות ,און דער גאון רבי
וואס וועט דיר שטארק בייהילפיג זיין". משולם איגרא האט אפגעגעבן אן אויסטערלישן
כבוד פארן הייליגען חתם סופר און האט אים
און אזוי איז טאקע געווען ,דער מחבר האט ארויסבאגלייט ביז אינדרויסן ,א זאך וואס ער
איבערגעגעבן דעם כתב יד פארן יונגן בחור משה, פלעגט קיינמאל נישט טון פאר קיין שום אנדערן
און דער הייליגער חתם סופר האט זיך מפלפל רב.
געווען מיט אים אין אסאך ענינים און געהאלפן
צוגרייטן דעם גאנצן ספר צום דרוק צו זיין פולער מענטשן וואס האבן דאס געזען האבן אים
צופרידנהייט ,און וויבאלד דער ספר האט עוסק געפרעגט מיט גרויס וואונדער ,מיט וואס דער
געווען אין סדר טהרות ,האט דער חתם סופר יונגער רב האט דאס פארדינט ,האט דער גאון רבי
דעמאלט באשלאסן אדורך צו לערנען די גאנצע משולם איגרא געענטפערט" ,ער איז א גאון און א
סוגיא ,און טראץ זיין גאר יונגן עלטער איז ער דורך קדוש ,און דאס ליכטיגקייט פון זיין תורה וועט נאך
דעם געווארן שטארק בקי אין די גאנצע מסכת און שיינען טאקע דא אין שטאט פרעשבורג" ,די
אירע שווערע ענינים. דאזיגע ווערטער זענען שפעטער געווען א
••• וויכטיגער פאקטאר פאר די ראשי הקהילה אין
אין ספר תולדות החתם סופר ווערט געברענגט, פרעשבורג ,ווען זיי האבן איבערגעטראכט וועמען
אז דעם חתם סופר'ס טאכטער האט דערציילט ,אז אויפצונעמען אלס זייער נייעם רב ,נאך דער
ווען מען האט באקרוינט דעם קייסער פערדינאנד, פטירה פונעם גאון רבי משולם איגרא.
איז די צערעמאניע פארגעקומען אין שטאט •••
פרעשבורג ,כאטש וואס די הויפטשטאט פונעם אין ספר תולדות החתם סופר ווערט געברענגט,
קעניגרייך איז געווען וויען ,און לכבוד דעם מאורע איבער די געוואלדיגע התמדת התורה און גדלות
האט מען אויסגעפוצט די שטאט און בתורה פונעם הייליגען חתם סופר נאך זייענדיג
אויפגעשטעלט פראכטפולע טויערן און גאר יונג ,ער איז געווען אן אויסערגעווענליכער
דעקאראציעס. מתמיד אין זיין לערנען ,און זיין קאפ איז שטענדיג
געווען פארטראכט אין תורה.
די פאראדע איז באשטימט געווארן
אויסצופאלן פונקט אויף יום כיפור ,און דער ענין ווען ער איז נאך געווען גאר יונג ,איז דער
האט זייער שטארק וויי געטון פארן הייליגען חתם מחבר פונעם ספר "מראה כהן" הגה"ק רבי יהודה
68
געווען זיין דין ,א טייל האבן גע'טענה'ט פאר לעבן, סופר ,ווייל ער האט געהאט גרויס מורא אז דאס
און א טייל פארקערט" ,צום סוף האבן זיי געזאגט, וועט פירן צו חילול יום טוב ביי אסאך אידן ,מען
"גרויס איז די זכות פונעם חתם סופר ,ער זאל זיך האט געטון גרויסע השתדלות צו אפשטיפן די צייט
אנשליסן צו די וואס זענען מזכה" ,און גלייך פונעם מעמד ,אבער אן קיין ערפאלג ,ווייל דער
דערנאך איז ער געזונט געווארן. קייסער האט בשום אופן נישט געוואלט אפשטיפן
••• דעם מעמד.
אין ספר חוט המשולש ווערט דערציילט ,אז
אין פרנקפורט האט מען זיך געפירט מקבל שבת צו יענעם ערב יום כיפור איז דער הייליגער חתם
זיין נאך פאר דער שקיעה ,יענעם ערב שבת קודש, סופר נישט אהיימגעגאנגען פון בית המדרש,
ז' תשרי בשנת תקכ"ג ,ווען די צדקת מרת רייזל אפילו ס'איז א מצוה צו עסן יענעם טאג ,נאר ער
ע"ה די מאמע פונעם חתם סופר האט געהאלטן איז פארבליבן איינרייסן אין דאווענען ביז
ביים געבוירן ,האט זי געשיקט בעטן דעם רב פון נאכמיטאג ,פלוצלונג האבן שווערע וואלקנס
דער שטאט ,הגאון החסיד רבי אברהם אביש זי"ע פארדעקט דעם הימל ,א שטארקער גאס רעגן האט
הנקרא ר' אביש'ל פרנקפורטער ,אז מען זאל אנגעהויבן גיסן צוזאמען מיט א ווילדן שטורעם
ווארטן מיט קבלת שבת ,כדי מען זאל נישט מוזן ווינט ,און אלע שיינע טויערן און צירונגען וואס מען
מחלל שבת זיין ביים געבוירן פונעם קינד ,דער רב האט אויפגעשטעלט זענען חרוב געווארן ,אויך דער
האט ממלא געווען איר בקשה ,און ער האט דוניי טייך האט איבערגערינען זיינע ברעגן און
געזאגט ברוח קדשו בזה"ל" ,כי ראוי להמתין ,כי פארשוועמט עטליכע געגנטער אין שטאט,
הבן היולד לאשה הזאת יאיר עיני חכמים בתורתו, הונדערטער הייזער זענען צובראכן געווארן ,און
ויושיע את ישראל בתפלתו". טויזנטער מענטשן זענען געבליבן אן א דאך
••• איבערן קאפ ,אבער צוליב די אלע שווערע
אין די יארן פון די נאפאלעאן מלחמות ,בשנת אומשטענדן האט מען געמוזט אפשטיפן די
תקס"ט ,ווען די פראנצויזישע ארמיי האט באקרוינונג ,און מען האט עס ערשט דורכגעפירט
באמבארדירט די שטאט פרעשבורג ,האט דער שפעטער נאך סוכות.
הייליגער חתם סופר געהייסן דעם גבאי צדקה פון •••
דער שטאט ,ברענגען פינף הונדערט איין און אין ספר תולדות החתם סופר ווערט געברענגט,
פערציג מטבעות פון קהל'ס געלט ,כמנין "ישראל", אז איינער פון די גרויסע תלמידים פונעם הייליגען
אזוי שרייבט ער אליין אין ספר הזכרון ,אז ראש חתם סופר זי"ע איז געווארן איין טאג טויט-
חודש סיון האט ער געמאכט א פדיון נפש בסוד קראנק רח"ל ,און דער הייליגער חתם סופר איז
מיט א מנין חשובי העיר ,און דאס געלט האט ער אריינגעקומען צו אים אין צימער און געהייסן יעדן
געהייסן צעטיילן צווישן די ארימעלייט פון דער איינעם ארויסגיין ,איין תלמיד איז אבער נישט
שטאט. ארויס ,נאר ער האט זיך באהאלטן צו זען וואס דער
רבי טוט ,און ער האט געזען ,ווי דער חתם סופר
די תפילות ,די צדקה און דער פדיון זענען פרעגט דעם חולה" ,זעסטו" ,און דער קראנקער
נישט געווען אומזיסט ,אין די צוויי וואכן פון ענטפערט" ,יא" ,ווידער האט דער רבי געפרעגט,
באמבארדירונגען און שיסערייען וואס זענען "זעסטו" ,און דער חולה ענטפערט ווידער" ,יא" ,און
געקומען ,איז כמעט יעדעס הויז אין פרעשבורג אזוי עטליכע מאל ,און קורץ נאכדעם איז דער חולה
געשעדיגט געווארן ,און נאר פיר הייזער זענען אינגאנצן געזונט געווארן.
געבליבן גאנץ ,די שול ,דאס הויז פונעם חתם סופר,
און די צוויי הייזער וואס זענען געשטאנען צווישן דער תלמיד וואס האט דאס צוגעזען איז
זיי. שפעטער צוגעגאנגען צום געזונט-געווארענעם
••• חולה און אים געפרעגט ,וואס ער האט דעמאלט
דער הייליגער כתב סופר זי"ע האט דערציילט, געזען ,וואס דער רבי האט אים אזוי אויסגעפרעגט,
וואס ער האט געהערט פון זיין טאטן דעם הייליגען האט ער אים געענטפערט" ,איך האב געזען ווי אלע
חתם סופר זי"ע ,אז ווער עס לערנט שבועות שבעה אושפיזין זענען אריינגעקומען און האבן דן
69
אין דער ארמיי ,די זעלנער זענען אנטלאפן ,און ביינאכט אן אויפהער און אן היסח הדעת ,איז זוכה
דער איד איז פארשוואונדן געווארן ווי א פיש אין צו גילוי אליהו הנביא זי"ע ,און דער חתם סופר אליין
וואסער. האט יעדע שבועות נאכט געלערנט די גאנצע נאכט,
אן קיין אויפהער.
כמעט פיר יאר לאנג האט מען געשריבן בריוון •••
לאנדאן, פראנקפורט, האמבורג, קיין ווען דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז געווארן
אמסטערדאם און קאפענהאגן ,זיכענדיג דעם רב אין שטאט מאטערסדארף ,איז ער דורכגעפארן
פארלוירענעם איד ,אבער קיין ענטפער איז נישט דורך פרעשבורג ,און איז געגאנגען באזוכן דעם
געקומען ,ביז אלע האבן שוין געהאלטן מיט דארטיגן רב ,דעם גרויסן גאון רבי משולם איגרא
גאנצער זיכערקייט ,אז ער איז אומגעקומען ,און די זי"ע ,נאך איידער ער איז אריין צו אים אין צימער,
רבנים פון שטאט און אויך דער הייליגער חתם סופר איז דער חתם סופר געווען מסופק ,צי מען זאגט די
זי"ע זענען שוין געווען גאר נאענט צו מתיר זיין די ברכה "שחלק מחכמתו ליראיו" ווען מען זעט אזא
עגונה ,אבער פונקט דעמאלט זענען געקומען חכם ,שפעטער האט ער דערציילט וועגן דעם
מענטשן פון וויען און האבן דערציילט ,אז זיי האבן באזוך אין זיינע תשובות ,און אויף רבי משולם
דארט געזען מאיר פאקש ,און דער חתם סופר האט איגרא האט ער געזאגט אין זיין הספד בזה"ל" ,גודל
גלייך געשריבן ,אז ער זאל שוין אהיים קומען ,און הבקיאות ומהירות החריפות אשר חוברו יחדיו ,לא
דער איד איז צוריק געקומען. יאומן כי יסופר".
•••
ווען ער איז אנגעקומען אהיים האט ער עס ווערט געברענגט ,אז יעדעס יאר האט דער
דערציילט ,אז ווען מען האט אים בארויבט פון הייליגער חתם סופר זי"ע געגעבן צדקה י"ד אייר
אלעס וואס ער האט געהאט ,האט ער זיך געשעמט לעילוי נשמת" ,רבי עקיבא מפראנקפורט" ,וועגן
צו קומען אהיים נקי מכל אן קיין פרוטה צו זיין וועמען ער האט געשריבן בזה"ל" ,אשר ממנו
נשמה ,און ער האט זיך געשעמט אהיים צו קומען התחילו הקופות" ,ווייל פון אים האבן זיך
צו זיין ווייב און זי זאל זעהן זיין געפערליכע אנגעהויבן די צדקה קופות ,און ער האט אויך
דורכפאל ,און דערפאר איז ער אוועק אין א ווייט געגרינדעט און מעורר געווען מוסדות צדקה וחסד
לאנד ,און האט זיך דארט פארדינגען ביי א אין פרנקפורט ,און דער תלמיד רבי יצחק ווייס
קרעטשמע און דורך דעם געמאכט עטליכע מווערבוי זי"ע וואס איז געווען א תלמיד מובהק
הונדערט גילדן ,און יעצט איז ער צוריקגעקומען פונעם הייליגען חתם סופר זי"ע ברענגט אינעם
מיט זיכערע באווייזן פונעם דארטיגן בית דין און ספר אלף כתב ,בשם זיין רבין דער הייליגער חת"ס
פון די פירער פון דער שטאט וואו ער האט בזה"ל" ,שטוב לנדור למצוא אבדה ולהצלחה לעילו
געוואוינט ,אז ער האט דאס געלט נישט גע'גנב'ט נשמת של הגאון הקדוש רבי עקיבא ב"ר יעקב
נאר מען האט אים בא'גנב'ט דאס גאנצע געלט ,דאן פרנקפורטער זי"ע" ,און אידן דערציילן מורא'דיגע
האט דער הייליגער חתם סופר געזאגט בזה"ל, מעשיות ווי מען האט געטראפן אבידות און
"ברוך שבחר בהם ובדבריהם של חז"ל ,וכל המהרהר ישועות להצלחה דורך מנדב זיין א פרוטה אדער
אחריהם כאילו מהרהר אחר השכינה". צינדען א ליכט לעילו נשמת דעם צדיק רבי עקיבא
••• זי"ע.
דער הייליגער כתב סופר זי"ע שרייבט אין ספר •••
שירת משה ,אין נאמען פון איינעם פון די משמשים עס ווערט געברענגט ,אז ווען דער הייליגער
פונעם טאטן דער הייליגער חתם סופר זי"ע בזה"ל, חתם סופר זי"ע איז נאך געווען רב אין
"שמעתי מאחד שהיה משמשו ,שביום א' דראש מאטערסדארף ,איז דארט פארגעקומען א מעשה
השנה ,באשמורת הבוקר ,אחר שעה שנייה לאחר פלא ,וועלכע ער דערציילט אליין אין זיינע
חצות הלילה ,קרא אותו רבינו ללמוד יחד בעיון תשובות )שו"ת חת"ס אבן העזר ח"ב סי' קל"ח( ,א
עמוק הסוגיא השוחט בשבת ,ולמדו עד אור היום, איד מיטן נאמען מאיר פאקש איז געפארן
אבל עד שעה שנייה לא ידע מה היה מעשה רבו ,כי פארקויפן ברוינפן צו דער קייסערליכער ארמיי,
היה סגור חדר לפנים חדר" ,ויהי לפלא. פלוצלינג האט אויסגעבראכן א שרעקליכע מגיפה
70
וועלכע איז געווען א שניר אין שטוב פונעם חתם •••
סופר ,האט דערציילט ,אז ביינאכט האט דאס פנים דער ברעזשאנער רב דער הייליגער מהרש"ם
פונעם חתם סופר אזוי שטארק געלאכטן ,אז עס איז זי"ע ,האט דערציילט ,אז איינמאל האט ער זיך
געווען אוממעגליך אים צו קוקן אין פנים. געמיטשעט אויף א געוויסן פשט אין א תוספות צו
••• מתיר געווען אן עגונה ,ביינאכט ,ווען ער האט זיך
דער חתם סופר'ס געטרייער תלמיד ,הגאון רבי געלייגט שלאפן ,האט אים דאס הארץ געקלאפט,
מרדכי פישל סופר זי"ע ,פלעגט יעדן פרייטאג און ער האט זיך געזארגט ,ווער ווייסט צי דער פשט
צונאכטס ברענגען זיינע קינדער צום חתם סופר אין תוספות איז טאקע ריכטיג ,אפשר האט ער
אין בית המדרש ,ער זאל זיי בענטשן ,איינמאל חלילה מתיר געווען אן עגונה שלא כהלכה,
האט ער זיי נישט געברענגט ,און דער חתם סופר פלוצלינג זעט ער אין חלום ,ווי דער גרויסער גאון
האט אים געפרעגט" ,וואו ביסטו געווען ,ווייס רבי משה סופר דער הייליגער חתם סופר זי"ע,
פישעלע" ,אזוי ווי ער פלעגט אים רופן בלשון באווייזט זיך צו אים און זאגט אים ,אז מען האט אים
חיבה ,פאר דער הסתלקות ,ווען דער חתם סופר געשיקט פון הימל אים צו לאזן וויסן ,אז דער פשט
האט געבענטשט די גאנצע קהילה ,האט רבי פישל וואס ער האט געלערנט אין תוספות איז דער
געבעטן א לענגערע ברכה ,און דער חתם סופר ריכטיגער פשט ,און ער דארף זיך גארנישט זארגן,
האט געלייגט זיינע הייליגע הענט אויף זיין קאפ און דער חת"ס האט געזאגט בזה"ל" ,תנוח דעתך
און אים געבענטשט מיט א לאנגע ברכה ,און רבי שכיונת לאמיתה של תורה".
פישל שרייבט אין א בריוו בזה"ל" ,ולא זכיתי •••
לשמוע ממנו יותר ,רק שסיים בתיבת אמן". הגה"צ רבי יוסף צבי דושינסקי זי"ע שרייבט
••• אין א בריוו אויפן הייליגען חתם סופר זי"ע בזה"ל,
עס ווערט געברענגט ,פון וואו עס שטאמט "שמעתי מרבים וכן שלמים ,שבערב יוהכ"פ ,אחר
דער בארימטער נאמען "חתם סופר" ,זיין זוהן תפלת מנחה ,הי' נורא מאוד מראהו ,וממש אש
הגאון רבי שמעון סופר בעל מכתב סופר זי"ע ,האט ליהטה סביביו" ,און דער בערעגסאזער רב שרייבט
דערציילט ,אז זיין טאטע האט אים געזאגט ,אז אין חוט המשולש ,אז זיין פעטער הגאון רבי משה
ווען ער איז געווען א קינד ,האבן ער און זיינע טוביה לעמאן זי"ע ,דער איידעם פונעם חתם סופר,
חברים אנגעשריבן העפטן מיט זייערע חידושים, האט אים דערציילט ,אז ער איז אלס חתן געקומען
און יעדער האט זיך געמיט צו געפינען א שיינעם צום חתם סופר ערב יום כיפור נעמען א ברכה ,און
נאמען פאר זיין קונטרס. ווען ער האט געעפנט די טיר צום חתם סופר'ס
צימער" ,ראה מה שראה" ,האט ער געזען וואס ער
ער האט געגעבן זיין קונטרס דעם נאמען האט געזען ,און ער האט זיך צוריקגעצויגן און
"חתם סופר" ,ווייל חת"ם איז די ראשי תיבות פון פארמאכט די טיר" ,ונתעלף" ,און ער איז געפאלן
חידושי תורת משה סופר ,שפעטער איז עס געווען חלשות ,שפעטער האט אים דער חתם סופר
דער מכתב סופר ,וועלכער האט דעם נאמען געזאגט" ,איך האב געהאט א גאסט ,אליהו הנביא
אפיציעל געגעבן ,ווען ער איז געווען דער איז געווען ביי מיר".
ערשטער וואס האט מסדר געווען זיין טאטנס •••
תורות און תשובות צום דרוק. די טאכטער פונעם הייליגען חתם סופר זי"ע ,די
••• צדקת מרת שמחה לעמאן ע"ה ,האט דערציילט,
ווען דער הייליגער חתם סופר זי"ע האט אז א גאנץ יאר האט זי געקענט קוקן אין פנים פון
גענומען זיין תלמיד רבי משה לעמאן אלס חתן פאר איר גרויסן טאטן ,נאר יום הקדוש ביינאכט און ביים
זיין טאכטער שמחה ,האט ער געשיקט זיין זון רבי סדר נאכט האט זי נישט געקענט קוקן אין זיין פנים,
שמעון סופר ,ער זאל אים צוגעבן א נאמען ,און מען ווייל זיין פנים האט געשטראלט ווי די זון ,דער גאון
האט אים צוגעגעבן דעם נאמען "טוביה" ,און דער רבי בצלאל שטערן זי"ע פון מאטערסדארף האט
בערעגסאזער רב דערציילט אין אגרות סופרים ,אז דערציילט דאס זעלבע פון זיין מומע מרת שמחה
צומארגנס איז רבי שמעון סופר אריינגעקומען אין לעמאן ,אויך די רעבעצין פונעם הייליגען כתב
בית המדרש ,פונקט ווען דער חתם סופר האט סופר זי"ע ,הרבנית הצדקת מרת חוה לאה ע"ה,
71
נשאל ,ואולם אחר שעמד הרב מפילא על החקירה, געהאלטן ביים לייגן תפילין ,און דער חתם סופר
נודע שבאמת העדים הם קרובים זה לזה ,ורוח ד' איז געבליבן שטיין פארטראכט און האט געגעבן א
דיבר בו". קרעכץ" ,שמחה'לע נעבעך".
•••
דער הייליגען חתם סופר'ס געטרייער בן בית, האט זיך דער זוהן רבי שמעון סופר אנגערופן,
הגאון רבי יעקב הלוי הירש בעל מור דרור זי"ע, "א שיינער נעבעך ,מיט הונדערט טויזנט גילדן!",
שרייבט ,אז דער הייליגער חתם סופר זי"ע האט זאגט אים דער חתם סופר" ,הונדערט טויזנט
געהאט זילבערנע קנעפלעך אויף זיינע בגדים ,און האלענדישע גילדן עסט מען שנעל אויף ,דערנאך
ער פלעגט זיי אפשניידן איינס נאכן אנדערן ,צו קען מען לערנען משניות" ,און אזוי איז עס געווען,
שטיצן דערמיט ארימעלייט ,און זיין אייניקל דער נאך דער הסתלקות פונעם חתם סופר איז די באנק
הייליגער חתן סופר שרייבט אין אנהייב פון זיין אין וויען ,וואו רבי משה טוביה לעמאן האט
ספר אויף חושן משפט" ,מיין מאמע )די טאכטער איינגעלייגט זיין גאנץ פארמעגן ,פלוצלינג
פונעם חתם סופר( האט מיר דערציילט ,אז קיין באנקראט געווארן ,און ער האט פארלוירן זיין גאנץ
מענטש האט נישט געוואוסט פון זיין מתן בסתר, געלט ,דערנאך איז ער געזעסן און געלערנט
נאר איינמאל האט מען געפונען א ליסטע ביי דעם משניות לעילוי נשמת נפטרים ,און דאן האט מען
בחור וואס פלעגט פארטיילן די געלטער ,וואס אין געזען די רוח הקודש פונעם שווער דער הייליגער
די הייליגע טעג אליין האט דאס אויסגעמאכט חתם סופר זי"ע מיט יארן פריער.
עטליכע הונדערט גילדן ,ווען איך וואלט עס נישט •••
אליין געהערט פון איר ,וואלט איך עס נישט הגאון רבי עקיבא יוסף שלעזינגער זי"ע
געגלייבט" ,ווייל אזוי באהאלטן האט דער שרייבט אין זיין ספר "בית יוסף החדש" ,אז זיין
הייליגער חתם סופר געטון זיינע צדקות. טאטע ,הגאון רבי יחיאל שלעזינגער זי"ע ,א תלמיד
••• מובהק פונעם חתם סופר ,פלעגט דערציילן ,אז
דער חתם סופר'ס תלמיד ,הגאון רבי הלל ווען מען האט געברענגט פארן חתם סופר א
ליכטענשטיין מקאלאמייא זי"ע שרייבט ,אז ווען שווערע שאלה ,האט ער פארמאכט די אויגן און זיך
רבנים זענען געקומען באזוכן דעם חתם סופר אין פארטיפט אין א טיפע דביקות ,און דער תלמיד
פרעשבורג ,איז צווישן זיי געווען דער גאון רבי האט דאס באמערקט און זיך געוואונדערט ,און
משה מייזליש מסערעד זי"ע ,ווען ער איז דער חתם סופר האט אים דאס ערקלערט מיטן
צוריקגעקומען אהיים ,האבן אים די לומדים פון פסוק "והדבר הקשה תקריבון אלי" ,אז ווען עס
זיין שטאט געפרעגט ,וואס האט ער געזען ביים קומט א שווערע שאלה ,איז נישט גענוג דער פלפול
פרעשבורגער רב. אליין ,נאר מען דארף זיך מקרב זיין צום רבונו של
עולם.
האט ער הויך אויסגערופן" ,איך קען אויף אים •••
גארנישט זאגן לגנאי!" ,זיי האבן געמיינט אז ער זיין גרויסער שווער ,הגאון רבי עקיבא איגר
גייט זאגן עפעס שלעכטס ,אבער ער האט זי"ע ,האט דערציילט אן אפענע רוח הקודש פונעם
ערקלערט" ,איך האב געמיינט ,אז מען קען נישט חתם סופר ,איינמאל האט מען געשיקט צום חתם
זיין קיין גרויסער תלמיד חכם ,סיידן מען איז סופר א שאלה פון א דין תורה פון דער שטאט
אפגעזונדערט פון מענטשן און מען זיצט פילא ,און דער חתם סופר האט דעמאלט געהייסן
פארשלאסן אין בית המדרש ,יעצט האב איך געזען, אויספארשן צי די עדים זענען נישט קרובים און
אז מען קען זיין א גאון הגאונים און גדול הדור ,און פסול לעדות ,כאטש קיינער האט אים דערפון
מיט דעם אלעם זיין א מענטש צווישן מענטשן". גארנישט געפרעגט ,אזוי שרייבט רבי עקיבא איגר
••• אין זיינע תשובות )שו"ת רעק"א סי' קכ"ח( בזה"ל,
איינמאל איז געקומען צו דער ישיבה פונעם "והנה כאשר נשאל חתני חביבי הגאון המפורסם
הייליגען חתם סופר זי"ע אין דרעזניץ א יונגער רבי משה נ"י אבדק"ק פ"ב על זה ,נתן דעתו לדון
זעכצן יעריגער בחור ,א יתום ,מיטן נאמען פנחס באם העדים הם קרובים ,ודן להתיר ,וראיתי כמה
לייב מונק פון לייפניק ,וועלכער האט קיינמאל גדול כחן של צדיקים ,כי חידוש היה שדן ללא
72
געזען זיין רבין דעם חתם סופר ביים דאווענען נישט געלערנט ,אבער זיין נשמה האט זייער
שמונה עשרה ,ווי ער שטייט ביי דער וואנט דומם געצויגן צו תורה ,און ער האט געוואלט לערנען אין
כאבן ,מיט א פלאם פייערדיג פנים ,און דער קול דער ישיבה ,די בחורים האבן געלאכט פון אים ,ווי
ארי' האט דערציילט ,אז עס האט אים אנגעכאפט א אזוי קען א בחור וואס "לא קרא ולא שנה"
פחד ,און ער האט געמיינט אז ער וועט מוזן שרייען מיטהאלטן גמרא ,תוספות און שווערע סוגיות,
און רופן הילף. דער הייליגער חתם סופר האט אבער אנגעשריגן
אויף די בחורים זיי זאלן נישט לאכן ,ער האט אים
א צווייטע מאל האט ער געזען ,ווי דער חתם אריינגענומען אין דער ישיבה ,און געהייסן יעדן
סופר שטייט נאך שמונה עשרה לאנג אן זיך צו בחור לערנען אביסל מיט אים און אים מקרב זיין,
רירן ,און דער קול ארי' האט געזאגט ,אז ווען מיר ווייל יעדער איד וואס וויל לערנען קען לערנען ,און
זאלן דאווענען מיט אזא דביקות פון עד כלות הנפש דער בחור האט טאקע גאר שנעל אנגעהויבן
ווי דעם רבין דער הייליגער חתם סופר ,וואלטן מיר פארשטיין און שטארק אויפגעכאפט דאס לערנען.
גלייך אויסגעגאנגען ,אבער ווייל מיר זענען נישט •••
אויף דער מדרגה ,דארף מען זיך שאקלען ביים דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז געווען א
דאווענען ,און זיין תלמיד הגאון רבי שמעון דייטש מודה על האמת און האט זיין גאנץ לעבן געלעבט
זי"ע שרייבט אין "אמרי שפר" בזה"ל" ,תפלתו של גאר שטארק מיטן מידת האמת ,איינמאל האט א
מורי הגאון מהרמ"ס זי"ע היה בבכי ובתחנונים בכל תלמיד ,דער בחור ישראל יצחק )איציק( אהרן
ג' תפילות של יום". שפעטערדיגער דער לאנדסבערג,
••• גראסווארדיינער רב זי"ע ,געפרעגט א שארפע
הגאון רבי יוסף הלוי לייכטאג הנקרא רבי קשיא ביים שיעור ,און דער חתם סופר האט אים
יאסעלע חריף זי"ע האט דערציילט ,אז איינמאל שארף אפגעענטפערט ,אז ער ווייסט נישט וואס ער
איז ער אריין אין בית המדרש ,און האט געזען ווי רעדט ,נאכן שיעור ,אהיימגייענדיג ,האט דער חתם
דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז זיך מפלפל מיט סופר נאכאמאל איבערגעטראכט די קשיא ,און ער
זיינע תלמידים אין א קאכנדיגע ריתחא דאורייתא, איז געווארן איבערצייגט ,אז דער בחור האט
פלוצלינג איז אנגעקומען דער זמן פון מנחה ,און געפרעגט א גוטע קשיא ,און עס האט אים זייער וויי
דער הייליגער חתם סופר האט זיך אפגעשטעלט, געטון וואס ער האט אים אזוי געענטפערט.
אויסגערופן "וידבר" ,געזאגט די קרבנות
שטילערהייט ,צוזאמענגעלייגט איין האנט אין גלייך האט ער געבעטן מען זאל שנעל
דער צווייטער ,און איז געשטאנען כמעט אן זיך צו צוזאמרופן אלע בחורים פון זייערע קווארטירן ,און
רירן ,נאר פון זיינע אויגן האבן זיך געגאסן טייכן אויך אלע בעלי בתים וואס פלעגן קומען צום
טרערן. שיעור ,ווען אלע זענען געווען צוזאמען ,איז דער
חתם סופר ארויף אויפן בימה און האט אויסגערופן
דערנאך האט רבי יאסעלע חריף געזאגט" ,איך פאר אלעמען ,אז היינט אינדערפרי ביים שיעור
האב דאן אויף איינמאל געזען דריי מופתים, האט דער בחור יצחק אהרן אים געפרעגט א קשיא,
ערשטנס האב איך געזען ,ווי דער חתם סופר קען און ער האט אים געענטפערט אז ער ווייסט נישט
אינמיטן א הייסן פלפול ,אין א הרף עין, וואס ער רעדט" ,אבער דער אמת איז ,אז די קשיא
איבערדרייען זיינע מחשבות און שטיין דאווענען איז גאר א גוטע קשיא" ,דאס איז געווען די מידת
אינגאנצן אפגעשיידט פון דאס לערנען ,צווייטנס האמת פונעם גרויסן גאון ,און דאס איז געווען זיין
האב איך געזען ,ווי זיינע הייליגע הרגשים קאכן ,אז אפגעהיטענקייט פון ח"ו וויי טון א אנדערן איד
ביים זאגן די קרבנות גיסן זיך אים טייכן טרערן ,און אומזונסט ,און איבער אלעם זיין געוואלדיגע
דער דריטער און גרעסטער מופת איז ,אז ווען אזא חביבות התורה וואס ער האט אריינגעלייגט אין
זאך וואלט פאסירט ערגעץ אנדערש ,וואלט די זיינע תלמידים.
וועלט זיך איבערגעקערט פון אותות ומופתים, •••
אבער אין פרעשבורג איז דאס בכלל נישט געווען אין ספר "זכרון למשה" ווערט געברענגט ,אז
קיין חידוש". דער הייליגער קול ארי' ממאד זי"ע האט איינמאל
73
אנגעהויבן אויפהייבן א קאפ ,האט דער הייליגער •••
חתם סופר זיי געוויזן א תוספות אין מסכת דער בערעגסאזער רב דערציילט אין חוט
סנהדרין און געזאגט" ,גלייבט מיר ,אז מיטן כח פון המשולש ,אז דעם ערשטן טאג סוכות אינדערפרי
לערנען דעם תוספות קען איך זיי אלע עוקר זיין, פונעם לעצטן יאר בחייו פונעם הייליגען חתם
דאס איז קיין קונץ נישט ,אבער 'רצון יראיו יעשה', סופר זי"ע ,איז זיין אייניקל ,די צדקת מרת שרל
דאס דארף מען האבן". ע"ה ,וועלכע איז דעמאלט געווען פיר יאר אלט,
••• אויפגעשטאנען מיט א שרעקליך געוויין ,נישט ווי
דער ווערבויער רב ,הגאון רבי יצחק ווייס זי"ע דער שטייגער פון קליינע קינדער ,איר טאטע דער
הי"ד ,שרייבט אין זיין ספר אלף כתב בזה"ל" ,סח לי הייליגער כתב סופר זי"ע ,האט זי געפרעגט" ,מיין
זקן אחד ,שהחזן שעמד לפני התיבה בבית הכנסת טאכטער ,פארוואס וויינסטו" ,און זי האט נישט
הגדולה בפרעשבורג ,ששם עמד מרן החתם סופר געענטפערט ,נאר ווייטער געוויינט ,דער טאטע
זי"ע בתפלה ,סיפר שכל כך הוריד דמעה בשעת האט פארשטאנען אז דאס איז נישט קיין פשוט'ע
העבודה ביום הכיפורים ,עד שכל עלי המחזור זאך ,און האט זי שטארק געבעטן זי זאל אים זאגן,
הסמוכים של תפלת המנחה לא יכלו להפרידם זה ביז זי האט אים דערציילט ,אז זי האט געזען אין
מזה ,מרוב דמעות שנתלחלחו בהם". חלום ,אז איר באליבטער זיידע ,דער חתם סופר ,איז
••• נפטר געווארן ,און טאקע יענעם יאר גלייך נאך די
דער הייליגער חתם סופר זי"ע שרייבט אויף ימים טובים ,כ"ה תשרי בשנת ת"ר איז די זיידע
עטליכע ערטער ,אז ער איז א "גברא דקפדנא" ,ער נסתלק געווארן.
איז פארזיכטיג מיט ארויסרעדן ,און אפילו מיט •••
הערן ,נישט גוטע ווערטער ,אין א תשובה צו זיין אין דרשות חת"ס ווערט געברענגט ,אז בשנת
שווער הגאון רבי עקיבא איגר זי"ע דערציילט ער, תקצ"ב האט אויסגעבראכן א שרעקליכע כאלערא
אז ער האט איינמאל באקומען פון אים א בריוו מיט מגיפה ,וואס האט אוועקגעריסן הונדערטער
צוויי קשיות אין הלכות שמחות ,ווען ער האט דאס טויזנטער מענטשן ,און אין פרעשבורג האט מען
געזען ,איז ער שטארק דערשראקן געווארן און יעדן מיטאג געציילט די טויטע ,דער הייליגער
האט דערין געזען א שלעכטן סימן ,און טאקע, חתם סופר זי"ע האט דעמאלט מאריך געווען פאר
באלד דערנאך האט ער באקומען די בשורה פון זיין זיינע תלמידים מיט סיפורים און מעשיות פון גדולי
מאמעס פטירה .אזוי שרייבט ער" ,ובקראי בו ב' ישראל ,און פון וואס אידן האבן איבערגעלעבט אין
קושיות בהלכות שמחות נרתעתי לאחורי ,כי גברא גלות ,און האט געזאגט ,אז דאס דערציילן אזעלכע
קפדנא אנא" ,ובמקום קדושים מי יעמוד. סיפורים איז א גרויסע זכות און א שמירה פאר דער
••• קהילה.
ווערט דערציילט ,אז ווען הגאון רבי יואב
ראזענבוים זי"ע דער בעל "שערי בינה" ,שפעטער זיין תלמיד רבי יעקב הירש זי"ע שרייבט אין
רב אין צעהלים און נטאוו ,האט געזוכט א שידוך ספר "מור דרור" ,אז די גאנצע צייט פון דער מגיפה
פאר זיין טאכטער ,און מען האט זי געפרעגט איז בדרך נס קיין איינציגער פון די בחורים פון דער
וועלכער פון די צוויי בחורים געפעלט איר ,האט זי פרעשבורגער ישיבה נישט קראנק געווארן ,ווען די
געענטפערט" ,ביידע געפעלן מיר" ,ווען רבי יואב מגיפה האט זיך געענדיגט ,האט דער רבי דער
האט דאס דערציילט פארן חתם סופר ,האט פארן הייליגער חתם סופר געהאלטן א דרשת הודאה אין
הייליגען חתם סופר אנגעכאפט א ציטער. דער שול אין פרעשבורג ,און האט געדאנקט דעם
גרויסן באשעפער ברבים אויף זיינע גרויסע חסדים.
מען האט געווארפן גורל ,און דער גורל איז •••
ארויסגעפאלן אויף ר' יצחק פרענקל ,און די חתונה הגה"ק רבי עקיבא יוסף שלעזינגער זי"ע
איז טאקע פארגעקומען ,אבער ליידער האט ר' דערציילט ,אז איינמאל זענען צוויי תלמידי חכמים
יצחק פרענקל נישט מאריך ימים געווען ,און די געקומען צום הייליגען חתם סופר זי"ע און אים
אלמנה האט דערנאך חתונה געהאט מיטן הייליגען געפרעגט ,פארוואס ווייזט ער נישט זיין "כוחו
מהר"ם א"ש זי"ע ,דער רב פון אייזנשטאט ,און אזוי וגבורתו" קעגן די רעפארמער ,וואס האבן דעמאלט
74
באערדיגט אין שטאט ליכטנשטאט ,אבער די זענען אירע ווערטער "ביידע" טאקע מקוים
קינדער פון רבי מרדכי האבן געהערט פון אים זיין געווארן ,און דאס איז געווען דער ציטער וואס
צוואה ,אז ער וויל נאך זיין פטירה ליגן אין בית האט אנגעכאפט פארן הייליגען חתם סופר,
החיים אין ניקלשבורג ,און אויב ס'וועט נישט זעענדיג ברוח קדשו וואס עס גייט ליידער פאסירן.
מעגליך זיין ,לכל הפחות אין די שטאט פראג ,און •••
אזוי ווי ער איז למעשה נסתלק געווארן אין הגאון רבי יהודה לייב לאנדסבערג זי"ע
קארלסבאד ,האט זיך געמאכט אויפ'ן פלאץ שרייבט אין זיין ספר אלה תולדות ,אז א בחור האט
פארשידענע שוועריקייטן אויסצופירן זיין צוואה, געוואלט ווערן א תלמיד פונעם הייליגען חתם
און ער איז צום סוף באהאלטן געווארן אין די סופר זי"ע אין פרעשבורג ,ווען דער הייליגער חתם
שטאט ליכטנשטאט נעבן דעם שטאט קארלסבאד. סופר האט אים געפרעגט וואו ער וועט עסן טעג,
האט דער בחור געענטפערט" ,אדם כי ימות באהל,
זיינע זון און די בני הקהלה פון ניקלשבורג אין התורה מתקיימת אלא במי שממית עצמו עליה,
האבן דערנאך אנגעהויבן זיך משתדל צו זיין לא באתי כאן לבקש תענוגות בני אדם ,אלא בכדי
אויסצופירן זיין צוואה ,אז מ'זאל "מפנה זיין" גופו להמית עצמי באהלה של תורה".
הטהור למנוחת כבוד ,אינעם בית עולם אין
ניקלשבורג ,וואו ער האט געוואלט ליגן ,אבער עס דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז שטארק
האט אויס געבראכן א קריגעריי ,ווען די בני דערשראקן געווארן פון די ווערטער ,ווייל ער האט
הקהלה פון ליכטנשטאט האבן נישט געוואלט געפילט ברוח קדשו אז דער בחור וועט נישט מאריך
צולאזן מ'זאל ארויסנעמען פון זיי דעם גוף קדוש ימים זיין ,און ער האט אים געוואלט אפשטופן ,און
וטהור. דערפאר האט ער פראבירט נאכאמאל צו פרעגן די
קשיא ,אבער דער בחור האט נישט אויפגעגעבן און
צום סוף האבן זיך די צוויי צדדים פארגליכן געענטפערט דעם זעלבן תירוץ ,עס זענען ליידער
פארצולייגן זייערע טענות פאר דריי חשוב'ע בתי נישט אריבער דריי טעג ,און דער בחור איז געווארן
דינים בימיהם ,דער בי"ד פון הגאון רבי עקיבא איגר שווער קראנק און איז נפטר געווארן ,און דער
זי"ע אין פוזנא ,דער בי"ד פונעם חתם סופר זי"ע אין הייליגער חתם סופר האט מסביר געווען פאר זיינע
פרעשבורג ,און דער בי"ד פון ק"ק פראג אין שפיץ תלמידים ,א א איד ברויך זייער אבאכט געבן אויף
פון הגאון רבי שמואל לאנדא זי"ע ,דער זון פונעם זיינע דיבורים.
הייליגען נודע ביהודה ,און ביידע צדדים האבן •••
מקבל געווען אויף זיך ,אז ווי אזוי רוב פון די בתי דער הייליגער חתם סופר'ס רבי ,הגה"ק רבי נתן
דינים וועלן פסק'נען אזוי וועט בלייבן. אדלער זי"ע ,איז נסתלק געווארן כ"ח אלול בשנת
ווערט דערציילט אין ספה"ק "מקרי דרדקי" תק"ס ,אבער מען האט דעם חתם סופר נישט
פון הגה"ק רבי הלל קאלאמייער זי"ע אין פרשת חיי געלאזט וויסן ביז א חודש שפעטער ,דער חתם
שרה ,וואס ער האט געהערט מפי קדשו פון זיין סופר דערציילט אבער אין זיין הספד אויף זיין
רבי'ן דער חתם סופר זי"ע ,אז אין יענער נאכט וואס גרויסן רבין ,אז פון הימל האט מען אים גלייך
ער האט מעיין געווען אין דעם ענין ,צי מ'מעג מודיע געווען אין חלום ,בזה"ל" ,ואני בחלומי ראיתי
"מפנה זיין" דעם גוף קדוש פון רבי מרדכי בנעט מחומשת ספרים מלובשת שחורים ,ושאלתי ,מדוע
זי"ע פון ליכטנשטאט קיין ניקלשבורג. פראנקפורט שחורים לבושים והשיבוני ,הלא ידעת
מנהג עיר מולדתך ,ביום תענית ציבור מלבישים
פארטאגס ,בעפאר די עלות השחר ,האט ספר תורה שחורים ואיקץ ,והנה חלום ,והנה האמת,
הגה"ק רבי מרדכי בנעט זי"ע זיך באוויזן בהקיץ כן מנהג פ"פ ,אבל פתרון נודע לנו עתה ,כי התורה
צום חתם סופר ,מיט א לעכטיג פנים וואס האט היא מתאבלת על מות צדיק מורנ"א זי"ע".
געשיינט און געלאכטן כולו אומר כבוד גדול מאד, •••
און רבי מרדכי האט דאן געזאגט פאר'ן חתם סופר עס ווערט געברענגט ,אז ווי עס איז באקאנט,
זי"ע ,אז ער וויל מ'זאל אים מפנה זיין קיין אז ווען דער גאון וקדוש רבי מרדכי בנעט זי"ע איז
ניקלשבורג. נסתלק געווארן ,האט מען אים בלית ברירה
75
מקום הגדת השיעורים לבני הישיבה ,נתקיים הנס די וועלט דערציילט ,אז הגה"ק רבי מרדכי
"מועט המחזיק את המרובה" ,אזוי ווערט אויך האט געזאגט ,אז היות ער איז געווען קודם א חתן
דערציילט וועגן דעם בית המדרש אין מיט א כלה ,וואס מ'האט גע'פסק'נט אז ער מעג
מאטערסדארף ,און הגה"ק רבי שאול בראך אפלאזן דעם שידוך ,אבער די כלה איז געווארן
מקאשוי זי"ע דערציילט ,אז ווען ער איז אין יאר פארשעמט ,האט מען אין הימל גע'פסק'נט ,אז ער
תרצ"ב נאכאמאל געקומען קיין מאטערסדארף, זאל נישט נפטר ווערן אין ניקלשבורג ,נאר אין אן
האט ער געפונען דעם בית המדרש פול מיט ארום אנדערן ארט ,און ער איז באגראבן געווארן אין
פינף און פערציג ביז פופציג בחורים. ליכטנשטאט ,דארט וואו זיין געוועזענע כלה האט
געוואוינט ,און טאקע נעבן איר קבר.
און ער דערציילט ,אז ער האט זיך שטארק
געוואונדערט ,ווייל ער האט דאך אליין געלערנט למעשה איז טאקע דאס געווען דער פסק פון
דארט פופציג יאר פריער ,און דעמאלט האבן דארט רוב בתי דינים ,און זיבן חדשים נאך זיין הסתלקות
געלערנט פיר הונדערט בחורים ,און אלע האבן איז גופו הקדוש אריבער געפירט געווארן פון
געהאט פלאץ אין דעם זעלבן בית המדרש ,און דער ליכטנשטאט קיין ניקלשבורג ,און ביום א' י' אדר
מאטערסדארפער רב ,הגאון רבי שמואל ערנפעלד בשנת תק"צ איז ער באערדיגט געווארן אין שטאט
זי"ע ,האט אים באשטעטיגט ,אז מען האט דעם ניקלשבורג נעבן דעם קבר פון זיין רבי'ן הרה"ק רבי
בית המדרש נישט איבערגעבויט ,ער איז פונקט די ר' שמעלקא זי"ע ,און די וואונדערליכע פארכטיגע
זעלבע גרויס ,און דער הייליגען גאון רבי שאול פרשה פון זיין הסתלקות אין קארלסבאד ,און זיין
בראך זי"ע האט אויסגעפירט ,אז עס מוז זיין אז קבורה אין די שטאט ליכטנשטאט ,און נאכדעם
אינעם ביהמ"ד פונעם הייליגען חתם סופר זי"ע איז זיין אריבערפירן קיין ניקלשבורג ,האט בשעתו
מקיים געווארן די נס פון "מועט המחזיק את אויפגעשטורעמט די וועלט.
המרובה". •••
••• די עלטסטע טאכטער פונעם הייליגען כתב
דער גאון רבי שלמה זלמן פרידמאן אב"ד סופר זי"ע ,הרבנית הצדקת מרת שרל ע"ה ,האט
טענקא זי"ע האט דערציילט די מעשה מיטן גר דערציילט ,אז ווען איר זון ,דער שפעטערדיגער
צדק פון פעזינג ,דער פעזינגער רב האט אים גאון רבי יצחק יוחנן הכהן שטראסער זי"ע ,איז
געמאכט א ברית ,און מען האט נישט געקענט געווען א קליין קינד ,איז ער געווארן שווער קראנק
אפשטעלן דאס בלוט ,און דאס מלכות'ס געזעץ און ממש מסוכן ,און די דאקטוירים האבן שוין
האט דעמאלט נישט ערלויבט צו מגייר זיין קיינעם אויפגעגעבן יעדע האפענונג.
אן א רשות פון דער רעגירונג ,און די אידן פון
פעזינג און פון די ארומיגע שטעטלעך זענען דערציילט די טאכטער ,אז זי האט זיך
געווען אין א גרויסע סכנה ,ווייל אויב דער גר וועט אויסגעגאסן דאס הארץ פארן רבונו של עולם מיט
שטארבן און די רעגירונג וועט זיך דערוויסן ,וועלן ביטערע טרערן ,אז אין זכות פון אירע הייליגע
זיי נאך נקמה נעמען אין די גאנצע שטאט. עלטערן ,דער זיידע דער הייליגער חתם סופר און
דער טאטע דער הייליגער כתב סופר ,זאל דאס קינד
דער פעזינגער רב איז געפארן צום הייליגען אויסגעהיילט ווערן ,און זי איז איינגעשלאפן ,און
חתם סופר זי"ע ,און דער חתם סופר האט געזאגט, אין חלום האט זיך איר באוויזן דער זיידע דער
אז ער האט נישט קיין אנדערע עצה ,נאר זיי זאלן הייליגער חתם סופר ,וועמען זי האט נאך
פארן מיט א וואגן צום טייך דונאי ,אריינווארפן דעם געדענקט פון ווען זי איז געווען א קליין קינד ,און
גר צדק אין טייך ,און ער זאל אומקומען על קידוש ער האט איר געגעבן א ברכה ,און דעם אנדערן
השם ,נאר צו ראטעווען די גאנצע שטאט ,זיי האבן אינדערפרי איז דאס קינד אויפגעשטאנען געזונט.
צווישן זיך מסכים געווען צו די עצה און זענען •••
געפארן מיטן גר צדק צום טייך דונאי ,ווען זיי דער גאון רבי ישראל צבי בערנפעלד זי"ע
זענען אנגעקומען נאנט צום טייך ,האט זיי שרייבט אין סידור "תפלה חתם סופר" בזה"ל,
אפגעשטעלט אן אלטער איד און זיי געפרעגט "מקובלני שבבית מדרשו אשר בעיר פרעשבורג,
76
מקאדלבורג זי"ע ,וואס זיינע קינדער האבן וואס עס גייט פאר ,נאכדעם וואס זיי האבן אים
געשאקעלט וועלטן מיט זייער תורה און מסירת דערציילט די עצה פונעם חתם סופר ,האט דער
נפש פאר אידישקייט. אלטער איד געזאגט" ,איך בין א מוהל מומחה ,און
••• איך האב ביי מיר א ספעציעלע שטויב ,און ווען מען
דער הייליגער חתם סופר איז געווען מוהל און גיסט דאס ארויף ,שטעלט זיך דאס בלוט אפ באלד".
סנדק ביים ברית פון זיין תלמיד הגאון רבי עקיבא
יוסף שלעזינגער זי"ע ,אין זיין "מוהל ביכל" אזוי האט מען געטון ,און דער גר צדק איז
שרייבט ער" ,מלתי ופרעתי על ברכי הילד עקיבא אויסגעהיילט געווארן ,ווען זיי זענען
יוסף ב"ר יחיאל ב"ר הערש בער" ,אין יענע יארן צוריקגעקומען צום הייליגען חתם סופר ,האט ער
פלעגט ער שוין נישט אליין מאכן די פריעה ,נאר זיי געזאגט ,אז דער אלטער איד איז געווען אליהו
זיין איידעם הגאון רבי דוד צבי ערנפעלד זי"ע, הנביא ,האבן זיי געפרעגט פונעם הייליגען חתם
אבער ביי דעם ברית איז דער איידעם נישט געווען, סופר" ,אויב אזוי ,פארוואס האט מען פריער
און דער חתם סופר האט אליין געמאכט די פריעה. געדארפט מסירות נפש" ,האט דער הייליגער חתם
האט ער זיך אנגערופן" ,זעט ,איך האב נישט קיין סופר געענטפערט" ,אליהו הנביא האט געוואלט
נעגל ,אליהו הנביא אליין האט מיר געהאלפן מאכן זען ,אז איר זענט גרייט צו מסירות נפש על קידוש
די פריעה". השם ,ערשט נאכדעם האט מען אייך געקענט שיקן
אליהו הנביא".
אין יענער צייט איז נפטר געווארן דער חתם •••
סופר'ס שווער ,הגאון רבי עקיבא איגר זי"ע ,אבער דער חתם סופר'ס תלמיד און נאמן ביתו הגה"צ
מען האט עס דעם חתם סופר נישט דערציילט ,ער רבי פישל סופר זי"ע ,האט איינמאל באקומען א
האט זיך דערוואוסט ערשט נאכן ברית ,און כתב רבנות פון א שטאט אין אונגארן ,וואס האט
דערפאר האט ער געהייסן רופן דעם רך הנימול אים געוואלט אויפנעמען אלס רב ,ער האט דעם
עקיבא יוסף ,עקיבא נאך רבי עקיבא איגר ,און יוסף כתב רבנות געברענגט צום חתם סופר און
נאך זיין עלטער זיידן רבי יוסף לוצאטו זי"ע. געפרעגט וואס צו טון.
ביי דער סעודת הברית האט דער הייליגער האט דער הייליגער חתם סופר אים געפרעגט,
חתם סופר געבענטשט דאס קינד בזה"ל" ,אזוי ווי "וואס ווילסטו מער ,כבוד ,אדער קינדער תלמידי
דא איז געשען דער נס פון דער פריעה ,אזוי זאל דער חכמים" ,ער האט אים אויך געפרעגט וועגן זיין
באשעפער העלפן ,אז דאס קינד זאל אויסוואקסן צו פרנסה ,און רבי פישל האט געענטפערט ,אז ער
ווערן אן אדם גדול ,וואס וועט פיל אויפטון און מאכן האט קיינמאל נישט געבעטן אויף געלט ,די
תיקונים" ,און זיינע ווערטער זענען מקוים איינציגע זאך וואס ער איז מתפלל ,איז צו האבן
געווארן. קינדער תלמידי חכמים ,און זיין פרנסה איז פון
••• לערנען מיט בני עניים תורה בחנם.
דער גאון רבי אשר אנשיל מילער אב"ד
פעטרושאן זי"ע ,וועלכער איז געווען היימיש אין האט אים דער הייליגער חתם סופר צוגעזאגט,
דער שטוב פון דער חתם סופר'ס טאכטער ,די אז בשכר וואס ער לערנט אומזיסט מיט די ארימע
צדקת מרת שמחה לעמאן ע"ה ,דערציילט אין קינדער ,וועט ער זוכה זיין צו קינדער גרויסע
זיינע זכרונות "עולמו של אבא" ,אז עס איז תלמידי חכמים ,רבי פישל האט מיט גרויס שמחה
ארומגעגאנגען א שמועה ,אז דער הייליגער חתם צוריקגעשיקט דעם כתב רבנות ,און ער האט
סופר זי"ע האט נישט ערלויבט פרויען צו עסן אין טאקע זוכה געווען צו בנים ובני בנים גדולים
סוכה ,ווען ער האט דאס געפרעגט ביי די טאכטער וצדיקים ,ובתוכם זיין זון הגאון רבי יעקב שלום
הרבנית הצדקת מרת שמחה ע"ה ,האט זי זיך סופר זי"ע ,און זיין זון הגה"ק רבי חיים סופר בעל
צעלאכט און געזאגט" ,לא היו דברים מעולם! מיין מחנה חיים ממונקאטש זי"ע און זיין זון הגה"ק רבי
מאמע ,מיינע שוועסטער און איך ,מיר זענען אלע אליעזר זוסמאן סופר מפאקש זי"ע ,און זיין זון
געזעסן אין סוכה צוזאמען מיטן טאטן זי"ע". הגה"ק רבי נפתלי סופר בעל מטה נפתלי
77
און זיך אויסגעדריקט זייער נישט מיט קיין כבוד •••
צום הייליגען חתם סופר. דער חתם סופר'ס אייניקל ,דער בערעגסאזער
רב רבי שלמה סופר זי"ע ,דערציילט אין ספר חוט
דעם אנדערן אינדערפרי האט דער חתם סופר המשולש ,אז ווען דער זיידע דער הייליגער חתם
געלאזט אויסרופן אין אלע שולן און בתי מדרשים סופר זי"ע איז געווען רב אין שטאט
אין פרעשבורג ,אז היינט וועט זיין א הספד אויפן מאטערסדארף ,האט מען אים געשיקט א שאלה
רב פון אויסטערליץ אין מעהרין ,וועלכער איז פון א היתר עגונה ,נאכן דורכלייענען די תשובות
נישט לאנג פריער נפטר געווארן ,דער הספד איז פון אנדערע רבנים ,וועלכע האבן אלע מתיר
בעיקר געווען א פלאם פייערדיגע דרשה קעגן די געווען ,האט דער הייליגער חתם סופר געזאגט,
וואס ווילן טוישן דעם סדר הלימוד ביי אידישע "על פי דין קען איך נישט אפפרעגן די היתרים ,על
קינדער ,און די דרשה האט געמאכט א געוואלדיגן פי הלכה איז עס ריכטיג .אבער ליבי אומר לי ,אז
רושם ,און דער הייליגער ליקוטי חבר בן חיים דער מאן לעבט" ,די פרוי האט זיך צוגעהערט ,און
שרייבט" ,ותמצא הדרשה הזאת אשר לא נמצא א קורצע צייט שפעטער איז דער מאן
דוגמתה בכל דרשות רבינו ...עד שכמעט נעשה צוריקגעקומען ,און מען האט געזען די אפענע רוח
רושם בתוך הפריצים" ,אבער די ערליכע האבן זיך הקדוש און סייעתא דשמייא פונעם הייליגען חתם
זיכער אפגעהאלטן פון אריינלייגן אין זייער ישיבה, סופר זי"ע.
און צום סוף האט זיך דאס בכלל נישט •••
אויסגעארבעט פאר זיי ,ממש אזוי ווי דער הגאון רבי עקיבא יוסף שלעזינגער זי"ע
הייליגער חתם סופר זי"ע האט פארגעזאגט. דערציילט אין זיין ספר לב העברי ,אז אין יאר תר"ח,
••• ביינאכט פון שביעי של פסח ,ווען די רעוואלוציע
הגאון רבי עקיבא יוסף שלעזינגער זי"ע איז געווען אין איר גרעסטער היץ ,האבן
שרייבט אין זיין שו"ת רבי עקיבא יוסף ,אז דעם צענדליגער טויזנטער אויפשטענדלער פון די
לעצטן שבת חול המועד סוכות בחייו פונעם ארומיגע שטעט געשטראמט קיין פרעשבורג ,צו
הייליגען חת"ס ,האט דער חתם סופר געבעטן ,אז בארויבן אידישע פארמעגנס ,און זיי האבן שוין
ביי שלש סעודות ,זיין לעצטע שלש סעודות ,זאל אנגעהויבן אריינברעכן אין דער אידישער גאס.
קיינער נישט זיין ביי אים ,חוץ צוויי מענטשן" ,מיין
טאטע הגאון רבי יחיאל שלעזינגער זי"ע און הגאון אבער אין דעם ריכטיגן מאמענט איז
רבי מרדכי פישל סופר זי"ע" ,ווייל ער האט אנגעקומען הילף פון די רייטער פונעם מלך פון
געוואלט רעדן מיט זיי סודות. דער פעסטונג קאמאראן ,וועלכע האבן זיי
געשלאגן א מכה רבה ,ביז זיי זענען אלע אנטלאפן,
איינער פון די תלמידים איז געווען שטארק אזוי זענען דעמאלט מקוים געווארן די ווערטער
נייגעריג צו הערן די סודות ,און ער האט זיך נישט פון דער חתם סופר'ס צוואה" ,והרוצה להרוס ירס",
געקענט באהערשן אויף זיין נייגער ,און ער האט און רבי עקיבא יוסף שרייבט" ,וראו כל עמי הארץ
זיך באהאלטן אונטערן בעט ,אבער דער הייליגער איך נתקיים אז דברי רבינו בנס הפלא".
חתם סופר זי"ע האט מיט זיין הייליגע אויגן דאס •••
גלייך דערשפירט ,און האט זיך אנגערופן מיט א דער הייליגער גאון דער ליקוטי חבר בן חיים
שארפן לשון" ,איך וועל דוקא נישט מגלה זיין דאס זי"ע דערציילט ,אז י' שבט בשנת תקע"א ,נאכדעם
וואס איך האב געוואלט זאגן ,אבער איך וואונדער וואס דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז שוין
מיך ,איז טאקע נישטא כאטש "מורא רבך כמורא געווען רב אין פרעשבורג ,איז איינער פון די
שמים". "פארגעשריטענע" יונגעלייט געקומען צום חתם
סופר ,און אים געלאזט וויסן ,אז זיי גייען גרינדן אן
דער תלמיד האט געהאט גרויס עגמת נפש, אייגענע שולע פאר בחורים ,וואו מען וועט לערנען
און נאך דער הסתלקות פונעם הייליגען חתם סופר בעיקר לימודי חול ,דער הייליגער חתם סופר האט
האט ער געוואוסט ,אז דער רבי האט אויף אים א געזאגט" ,היו לא תהיה!"" ,לאמיר זען ווער עס וועט
קפידא ,און ער איז אנטלאפן קיין ארץ ישראל ,ווי אויספירן" ,האט זיך דער יונגערמאן מתחצף געווען
78
שטוב מיטן ווארט "גסיסה" ,וויבאלד ער איז דאך ער שרייבט ,צו אנטלויפן צו אן עיר מקלט" ,וכיפר
געווען א כהן ,און רבי מנחם כ"ץ האט עס אדמתו עמו" ,אבער ווען ער איז מיט דער שיף
באשטעטיגט און דערציילט" ,דער רבי זי"ע האט אנגעקומען קיין חיפה ,איז די שיף איינגעזונקען
מיך ארויסגעשיקט פון שטוב ,זאגנדיג" ,ר' מנחם, אין ים ,און דער תלמיד איז באערדיגט געווארן אין
גסיסה" ,בין איך ארויס ,ווען איך בין אנגעקומען צום חיפה ,ווי חז"ל זאגן )אבות פרק ב משנה י'( ,וֶ ֱהוֵ י
טויער פון הויף ,האב איך געהערט שרייען שמע שׁוּעל, זָ ִהיר ְבּגַ ַח ְל ָתּן ֶשֹּׁלא ִתּכָּ וֶ הֶ ,שׁנְּ ִשׁיכָ ָתן נְ ִשׁיכַ ת ָ
ישראל". ישׁת ָשׂ ָרף ,וְ כָ ל
ישׁ ָתן ְל ִח ַ
וַ ֲע ִק ָיצ ָתן ֲע ִק ַיצת ַע ְק ָרבְ ,וּל ִח ָ
••• ִדּ ְב ֵר ֶיהם כְּ גַ ֲח ֵלי ֵאשׁ.
גאר א אינטערעסאנטע זאך וואס ווערט •••
געברענגט פון איינעם פון די גרויסע תלמידים דעם חתם סופר'ס תלמיד ,הגאון רבי משה
פונעם הייליגען חתם סופר זי"ע ,הגה"ק רבי יוסף האמבורגער זי"ע ,דערציילט אין זיינע זכרונות אין
חיים פאלאק זי"ע ,וועלכער האט צען יאר ספר שלשה עולמות ,אז ווען דער הייליגער חתם
געלערנט ביים הייליגען חתם סופר אין פרעשבורג סופר איז איינמאל געווען שווער קראנק און ממש
און האט מחבר געווען א שיינעם חיבור אויפ'ן ספר מסוכן ,האבן זיינע תלמידים און בעלי בתים
העיקרים ,וואס די מעשה ברענגט גאר שטארק אונטערגעשריבן א "שטר מתנה" ,וואו יעדער האט
ארויס די הכנעה און געוואלדיגע אמונה פשוטה אוועקגעשאנקען א יאר פון זיין אייגן לעבן פארן
וואס דער הייליגער חתם סופר זי"ע האט געהאט רבין.
אין זיין גרויסן רבין דער גאון וקדוש רבי נתן
אדלער זי"ע. דער תלמיד רבי משה האמבורגער ,וועלכער
האט דאס צוזאמענגעשטעלט ,האט געברענגט
דערציילט ער ,אז אמאל איז ער אריין צום רבין דעם שטר צום חתם סופר און געזאגט" ,דער רבי
דער הייליגער חתם סופר זי"ע ,און געזען ווי ער וועט זיכער נאך לאנגע יארן אונז פירן און מיט אונז
פלאמט ממש מיט אש להבה ,ווען ער האט זיך לערנען" ,דער הייליגער חתם סופר האט געגעבן א
געוואונדערט וואס עס איז געשעהן ,האט אים דער קוק אויפן שטר ,און זיך אנגערופן" ,משה ,אין דעם
הייליגער חתם סופר געזאגט ,אז זיין רבי דער גאון זכות וועסטו מאריך ימים זיין ,און האבן א ליכטיג
וקדוש רבי נתן אדלער זי"ע ,האט אים אמאל און זיס לעבן" ,און טאקע דער רבי משה
געזאגט ,אז די אלע שפל'דיגע תקיפים ,די נגידים האמבורגער האט זוכה געווען צו אריכות ימים ,און
וואס האבן אים גע'רודפ'ט אין שטאט פרנקפורט, נאך זוכה געווען ארויפצוגיין קיין ירושלים און צו
וועלן ווערן יורדים ל"ע ,און וועלן קומען צו אים, זען דורות ישרים מבורכים.
צום חתם סופר ,ער זאל זיי העלפן מיט פרנסה. •••
אין ספר חוט המשולש ווערט דערציילט ,אז
דערציילט דער הייליגער חתם סופר ווייטער דער הייליגער חתם סופר האט געהאט אן
פארן תלמיד ,די אלע רודפים ,אלע זענען שוין אויסערגעווענליכע כח הגוף ,ער פלעגט צעטיילן
געקומען צו אים ,בעטן ער זאל זיי באזארגן מיט ניסלעך פאר די קינדער אין שטוב ,און נאך אויף זיין
פרנסה ,חוץ איינער וואס האט נאך נישט געהאט לעצטן סוכות האט ער צעבראכן די ניסלעך צווישן
געקומען ,האט ער זיך געוואונדערט ,ווי דאס קען צוויי פינגער" ,וואס מיין טאטע דער הייליגער כתב
זיין אז זיין רבי'נס ווערטער זענען נישט מקויים סופר זי"ע האט נישט געקענט טון אפילו מיט צוויי
געווארן ,אבער היינט ,האט דער חתם סופר געזאגט, הענט".
איז דער לעצטער פון די רודפים געקומען אים בעטן •••
ער זאל אים העלפן מיט פרנסה ,און היינט האט ער דער גאון רבי יוסף נפתלי שטערן זי"ע שרייבט,
געזען ,אז פון זיין רבי'נס ווערטער איז דבר לא נפל אז זיין שווער איז איינמאל געשיקט געווארן צו
ארצה. באזוכן דעם גאון רבי מנחם כ"ץ מפרוסטיץ זי"ע,
••• און האט אים געבעטן ער זאל דערציילן די מעשה
הגאון רבי עזריאל יודא לעבאוויטש ,דער וואס מען דערציילט ,אז דער הייליגער חתם סופר
ווינער רב זי"ע ,האט דערציילט ,אז הגאון רבי אהרן האט אים פאר זיין הסתלקות ארויסגעשיקט פון
79
אז איינמאל ערב תשעה באב נאך חצות ,האט ער קאטלער זי"ע האט אים אמאל געזאגט בזה"ל,
געזען דעם חתם סופר זיך מתבודד זיין אין א "דער חתם סופר איז געווען דער גרעסטער אין די
באזונדערן צימער ,ער האט שטארק געוואלט לעצטע פינף הונדערט יאר" ,ווען דער ווינער רב
וויסן פארוואס ,ווייל אין אזא צייט לערנט מען דאך האט אים געפרעגט" ,איז דען דער הייליגער
נישט ווי געווענליך. ווילנער גאון זי"ע ,נישט געווען אזוי גרויס אין
תורה".
ער האט מצליח געווען אריינצוקוקן דורכן
שפאלט פונעם טיר ,און וואס פאר א שרעקעדיגע
האט אים רבי אהרן קאטלער געענטפערט,
מחזה ער האט געזען ,דער איש אלקים דער
"אין תורה איז שווער צו מעסטן ,דער חתם סופר איז
הייליגער חתם סופר זי"ע איז געזעסן און געקלאגט,
אבער געווען אומגעהויער גרויס הן אין תורה ,הן
א ספר איז געלעגן פאר אים און ער האט געהאלטן
אלס מרביץ תורה פאר הונדערטער תלמידים,
א בעכער ,און טרערן האבן געשטראמט פון זיינע
וועלכע זענען אויסגעוואקסן צו זיין די גרעסטע
אויגן ,און ער האט יעדעס מאל אונטערגעהאלטן
גדולי ישראל ,הן אלס רב פון א גרויסע שטאט ,סיי
דעם בעכער זיי אויפצונעמען ,ביז ער האט
אלס משיב פון טויזענטער תשובות צו ארבע כנפות
אנגעפילט דעם בעכער ביז אויבן ,און ווען ער האט
הארץ ,און סיי אלס דער מנהיג פון ארטאדאקסישן
געגעסן די סעודה המפסקת אויף דער ערד ,האט ער
אידענטום ,און אזא ריז וואס זאל פערזאניפיצירן
גענומען דעם בעכער מקיים צו זיין דעם פסוק,
אט די אלע אייגענשאפטן ,האט נישט עקזיסטירט
" ֶה ֱאכַ ְל ָתּם ֶל ֶחם ִדּ ְמ ָעה וַ ַתּ ְשׁ ֵקמוֹ ִבּ ְד ָמעוֹת ָשׁ ִלישׁ".
אין די לעצטע פינף הונדערט יאר".
•••
•••
אין ספר ישראל סבא ווערט געברענגט ,אז
דאס זעלבע שרייבט הגה"צ רבי יוסף נפתלי
הרה"ק רבי אברהם יהושע פריינד מנאסויד זי"ע,
שטערן זי"ע אין זיין ספר קרית ספר ,אין זיין
האט דערציילט ,אז ער האט געהערט פונעם צדיק
הקדמה צום חתם סופר ,און רבי יוסף נפתלי
הרה"ק רבי יחזקאל שרגא האלבערשטאם דער
ברענגט דעם מדרש )ויקרא רבה ט"ו ב'(" ,יש זוכה
הייליגער שינאווא רב זי"ע ,אז די קדושה פונעם
למקרא ,ויש למשנה ,ויש לתלמוד ,ויש להגדה ,ויש
חתם סופר זי"ע האט באלויכטן יעדן צימער וואו די
זוכה לכולן" ,און ער שרייבט דארט בזה"ל" ,יש זוכה
בחורים פון זיין ישיבה האבן געוואוינט ,אזוי אז זיי
לכולן ,הוא רבינו הגדול בעל חתם סופר זצ"ל שזכה
זאלן נישט צוקומען צו אן עבירה ,אזוי זענען זיינע
ונתקבלו תשובותיו בכל קצוי ארץ ,וכן חידושים על
תלמידים אויסגעוואקסן גדולי ישראל ,ווי דער
הש"ס ,מאמריו על התורה ,ודרשותיו ,כשנתבונן
מהר"ם שיק זי"ע און אנדערע ,ער האט ערשט
ברבינו המחבר ,איש העמסוני בהנהלת קהילה
אריינגעלייגט אין זיי קדושה און טהרה ,אין בחינת
גדולה וישיבה של כמה מאות בחורים ,האיר פני
ציון וירושלים ,און דערנאך האט די תורה אין זיי
תבל בתשובותיו לשואלים דבר ד' ,כתב חי' על
געקענט לייכטן" ,תצא תורה".
מסכתות דף על דף ,וכמה מאות קונטרסים בסוגיות
•••
שונות ,ובשאר מקצועות שבתורה ,הכל בכתב ידו,
אין ספר אמרות צדיקים ווערט געברענגט א
איך הספיקה לו העת להכין דרשות נפלאות כאלו
מעשה ,וואס ברענגט שטארק ארויס דעם אמונה
ולהעלותן על פנקסו ...ונוסף עליהם עוד אלפי
פשוטה פונעם הייליגען חתם סופר זי"ע אינעם
מאמרים עה"ת ועל מאחז"ל שכתב בכתב ידו ,אלא
גרויסן באשעפער ,הרה"ק רבי אברהם יהושע
ודאי משמיא קזכו לי' להיות כמעין המתגבר גם
פריינד מנאסויד זי"ע ,האט נאך דערציילט ,אז א
בפרד"ס ,ונתקיימו בו דברי חז"ל" ,ויש זוכה לכולן".
מסור א שונא ישראל ,האט געוואלט אריינגעבן א
•••
מסירה אויף די ישיבה פונעם הייליגען חתם סופר
אין ספר זכרון למשה ווערט געברענגט ,אז
זי"ע ,און די גאנצע ישיבה איז געווען אין א סכנה,
הגה"ק רבי שמואל בנימין סופר מפרעשבורג זי"ע
מען איז שנעל געלאפן צום הייליגען חתם סופר
האט דערציילט ,אז הגה"ק רבי יוסף חיים
זי"ע אים בעטן ער זאל עפעס טאן.
זאנענפעלד זי"ע האט מיר דערציילט ,אז ער האט
דער הייליגער חתם סופר האט דעמאלט געהערט פון רבי משה נאוואמעסטא זי"ע א תלמיד
געלערנט זיין שיעור אין בית המדרש און נישט מובהק און א בן בית ביים הייליגען חתם סופר זי"ע,
80
נאך געווען א קליין קינד ,אבער וועגן דעם ליכט אויפגעהערט לערנען ,די מענטשן זענען ביים
האט ער אונז דערציילט. שיעור געקומען וויינענדיג און פארגעלייגט זייער
••• צרה ,האט דער חתם סופר זי"ע געפרעגט" ,נו" ,און
ווי באוויסט איז דער צדיק רבי יהודה'לע ער האט געפרעגט פון די מענטשן" ,וואס ווילט איר
מדזיקוב זי"ע געווען גאר שטארק מקושר און דבוק פון מיר" ,האבן זיי געענטפערט ,אז דער רב מוז
אין די ספרים פונעם הייליגען חתם סופר זי"ע ,ער עפעס טאן ,האט ער געזאגט" ,איך טו!" ,און ער
האט ממש זיין גאנץ לעבן עוסק געווען אין די האט ווייטער געלערנט זיין שיעור ,ווייל דער
חידושים פונעם חתם סופר ,און אסאך הגאות הייליגער חתם סופר האט ביי זיך באמת געהאלטן,
געשריבן בחייו אויפן חתם סופר זי"ע ,ער האט גאר אז ער קען באמת גארנישט טון אויסער לערנען
אסאך געלט פון זיין אייגענע מאגערע געהאלט תורה ,און די תורה וועט שוין אויספירן וואס מען
אוועק געגעבן ,צו דריקען די כתבי ידות פונעם דארף ,און אויך זיין בטחון אויפן אויבערשטן,
חתם סופר ,עד כדי כך ,אז ער האט זיך געהאלטן פארשטייט זיך אז נישט לאנג נאכדעם איז די גזירה
פאר א תלמיד פונעם חתם סופר זי"ע ,און דער צדיק בטל געווארן.
רבי יהודה'לע האט כסדר געזאגט בזה"ל" ,החתם •••
סופר מדבר אל לבי". אין שו"ת רבי עקיבא יוסף ווערט דערציילט ,אז
הגה"ק רבי עקיבא יוסף שלעזינגער בעל לב
ווערט דערציילט אז הגה"ח רבי יוסף נפתלי העיברי זי"ע ,האט דערציילט ,מיין פאטער הגה"ק
שטערן זי"ע וואס האט אסאך עוסק געווען רבי יחיאל זי"ע פלעגט שטענדיג צינדן א נר נשמה
ארויסצוגעבן די ספרים פונעם הייליגען חתם ביים יארצייט פון זיין רבין דער הייליגער חתם סופר
סופר ,האט אמאל געברענגט א כתב יד פונעם חתם זי"ע ,פונקט ווי א זון פאר זיין פאטער ,בשנת תר"ח,
סופר זי"ע ,און דאס געוויזן פאר רבי יהודה'לע זי"ע, ווען עס איז געווען א גרויסע מהומה פון די שונאי
אבער דער צדיק האט גלייך געזאגט פאר רבי יוסף ישראל און מיר זענען געווען שטארק דערשראקן,
נפתלי ,אז דאס איז נישט פונעם חתם סופר. און מען האט זיך אויפגעהאלטן אין א פארשפארטן
הויז ,כמעט ווי אין א קעלער ,האט דער טאטע
ער האט זיך פראבירט איינצוטענה'ן אז דאס יענעם יאר ביים יארצייט פארגעסן אנצוצינדן דעם
איז יא ,אבער רבי יהודה'לע זי"ע האט זיך געהאלטן נר נשמה כ"ה תשרי.
ביי זיינס ,לפלא איז צום סוף ארויסגעקומען ,אז ער
איז געווען גערעכט און דאס איז נישט געווען יענע נאכט איז זיין רבי ,דער הייליגער חתם
פונעם חתם סופר ,אזוי שטארק איז דער צדיק סופר ,צו אים געקומען אין חלום מיט א
געלעגן אין די ספרי חתם סופר זי"ע ,צדיקים האבן וואקסענעם ליכט אין האנט ,האט זיך
מעיד געווען אויפן צדיק רבי יהודה'לע זי"ע" ,חד אראפגעזעצט פאר אים און געזאגט צוויי חידושי
בדרא בתורת החתם סופר". תורה ,דערנאך האט דער רבי געזאגט" ,שטיי אויף
און צינד דעם יארצייט ליכט" ,ער איז
יארן שפעטער האט מען אמאל געזאגט פארן אויפגעשטאנען און אנגעצונדן דאס ליכט וואס זיין
צדיק רבי יהודה'לע ,אז פוקד זיין דעם ציון קדשו רבי האט פאר אים צוגעגרייט ,און זיך דערשראקן
פונעם חתם סופר זי"ע איז א סגולה פאר זש"ק ,איז אז ער האט פארגעסן צו צינדן.
דער צדיק וואס איז דאך געווען אזוי דבוק אינעם
חתם סופר ,טאקע אריבער געפארן צו פוקד זיין אינדערפרי האבן מיר געזען א ליכט ברענען
דעם ציון קדשו ,אבער לפלא אזוי ווי דער צדיק איז און זיך געוואונדערט פון וואנעט עס קומט ,ווייל
אנגעקומען צום ציון קדשו פונעם חתם סופר ,איז אין יענע שרעקעדיגע נעכט האט מען בכלל נישט
דער צדיק אריין אין אזא דביקות פאר שעות געלאזט א ליכט ברענען ,כדי די שונאים זאלן נישט
אריכות ,און ווען ער איז שוין אוועק געפארן פונעם זען דעם צימער ,אבער דער פאטער האט אונז
ציון ,האט זיך דער צדיק דערמאנט ,אז ער האט דערציילט דעם חלום ,זאגט רבי עקיבא יוסף ,די
אינגאנצן פארגעסן צו בעטן פאר קינדער ,און חידושי תורה וואס דער חתם סופר האט אים
וויבאלד עס איז דער מנהג נישט צו פוקד זיין צוויי געזאגט ,האב איך נישט פארשטאנען ,ווייל איך בין
81
אבער דערנאך האב איך געהערט שיינע געזאנגען, מאל אינעם זעלבן טאג ,איז ער שוין מער נישט
און דער הייליגער בעלזא רב זי"ע האט זיך דאן צוריק געפארן זיך מזכיר זיין פאר זש"ק.
אנגעריפן "א פלא א טאטע ,א פלא א זון". •••
••• דער אייניקל הגה"ק רבי שלמה אלכסנדרי
ווי באקאנט איז דער הייליגער חתם סופר סופר זי"ע איז איינמאל געווען אין בעלזא ביים
געווען איבער די 50יאר אלט ווען עס איז אים צדיק רבי ישכר דוב מבעלזא זי"ע ,האט אים דער
געבוירן געווארן זיין טאכטער הצדקת מרת הינדל הייליגער בעלזא רב געבעטן ,אז ער זאל דערציילן
ע"ה וואס איז געווען די מאמע פונעם הייליגען חתן א מעשה פונעם זיידן דער חתם סופר זי"ע אדער
סופר זי"ע ,און עס איז ממש הפלא ופלא די סיבה פונעם גרויסן טאטן דער מכתב סופר זי"ע ,האט
פארוואס דער הייליגער חתם סופר זי"ע האט דער זון געזאגט ,אז ער וועט דערציילן א מעשה
קיינמאל נישט געבעטן פון זיין גרויסן רבין הגה"ק פון דעם טאטן און דעם זיידן צוזאמען.
רבי נתן אדלער זי"ע ,אז ער זאל פאר אים מתפלל
זיין פאר קינדער ,און דאס איז וואס דער הייליגער דאן האט ער דערציילט ,אז ביים זיידן דער
חתם סופר זי"ע שרייבט אין א בריוו און דערציילט. הייליגער חתם סופר זי"ע איז געווען א מנהג ,אז
שבת קודש צופרי ביים דאווענען נאך שחרית ,איז
אז ווען זיין גרויסע רבי דער גאון וקדוש רבי דער זיידע ארויס פאר א שטיק צייט ,און דערנאך
נתן אדלער זי"ע האט ליידער פארלוירן זיין איז דער זיידע צוריק אריין געקומען צו קריאת
איינציגסטע טאכטער ווען זי איז ליידער געווען התורה און מוסף ,איין וואך ווען דער זיידע איז
גאר יונג ,האט זיין רבי ר' נתן אדלער נישט ארויסגעקומען נאך שחרית ,האט ער געהערט ,ווי
געוואלט מטריח זיין כלפי מעלה און משנה זיין די דער זון דער מכתב סופר זי"ע זייענדיג נאך א קינד,
טבע אז ער זאל האבן קינדער ,ווייל דאס קען מיטשעט די מאמע מיט עפעס.
חלילה גורם זיין מיתה לאשתו ,און וועגן דעם טעם
האט דער הייליגער חתם סופר קיינמאל נישט האט דער זיידע געריפן דעם קינד דעם מכתב
געבעטן זיין רבין צו מתפלל זיין אז ער זאל האבן סופר ,און געפרעגט ,מיין קינד וואס ווילסטו פונעם
קינדער ,אפילו ער איז שוין געווען יארן נאך די מאמע ,האט דער קינד מיט זיין גרויס חכמה
חתונה ,ווי דער הייליגער חתם סופר זי"ע שרייבט געזאגט פארן טאטן ,מען זאגט ביי קדושה ,נקדישך
בזה"ל" ,גם אנכי לא בקשתי ממנו זצ"ל לעולם ונעריצך אזוי ווי די מלאכים זאגן קדושה בשמי
לבקש רחמים על אשתי הראשונה מטעם הנ"ל ,וכל מרום ,לכאורה פון ווי ווייסט מען ווי אזוי די מלאכים
שאין דוחק השעה ,אין השעה דוחקתו". זאגן קדושה אויבן אין הימל ,אז מען זאגט אז די
••• אידן אויף די וועלט זאגן אזוי ווי די מלאכים.
די מאמע די צדקת מרת שרל ע"ה ,איז געווען
אין שווערע חבלי לידה בעפאר דער כתב סופר איז האט אים דער טאטע דער הייליגער חתם
געבוירן געווארן ,האט איינע פון די תלמידים סופר זי"ע געזאגט ,דו האסט געפרעגט א גוטע
געפרעגט דעם הייליגען חתם סופר זי"ע ,פארוואס קשיא ,און דער טאטע האט אים מיט גענומען אין
ער רייסט נישט איין פאר הרבנית הצדקת ,אז עס שוהל פאר מוסף ,און בשעת חזרת הש"ץ ביי כתר,
זאל גיין גרינגער ,האט דער הייליגער חתם סופר האט דער טאטע געהייסן פארן קינד דער מכתב
זי"ע געענטפערט ,חז"ל זאגן דאך אז" ,וזרח השמש סופר ,אז ער זאל זיך אויף שטעלן אויף א בענקל,
ובא השמש" ,וואס חז"ל זאגן ,אז איין צדיק קען און ער זאל קוקען צום שטענדער פון די בעל תפלה.
נישט אראפקומען אויף די וועלט בעפאר די
אנדערער צדיק ווערט נסתלק. נאכן דאווענען איז דער חתם סופר זי"ע
צוגעגאנגען צום זון און געפרעגט ,קינד מיינס ,דו
און איך בין בטוח אז דאס קינד וועט זיין א האסט נאך א קשיא ,האט דער קינד דער הייליגער
צדיק און א קדוש ,וויל איך נישט מקצר זיין די לעבן מכתב סופר געזאגט ,טאטע איך האב שוין נישט
פון א אנדערע צדיק מיט מיין השתדלות ,אבער קיין קשיא'ס ,ווייל בשעת מען האט אנגעהויבן זאגן
פאר הרבנית הצדקת האט ער געזאגט" ,אל תראי כתר ,האב איך געהערט קולות און צעקות נוראות,
82
קומענדיגע טאג האט ער געגעבן די דרשה ,און כי גם זה לך בן ,לא לי לבדי יהי' כי גם לך יהי' הבן
דער כתב סופר האט געזאגט אויפן דרשה ,אז דאס לגדלו ולחנכו" ,און ווען דער כתב סופר איז געבוירן,
איז געווען אן אמת'ע "אב מלאכה". האט מען אים א נאמען געגעבן "שמואל בנימין".
••• •••
הגה"ק רבי שלמה סופר זי"ע דער זוהן פונעם ווען דער הייליגער כתב סופר איז געווען 6יאר
הייליגען כתב סופר זי"ע דערציילט אינעם ספר אלט ,איז ער זייער קראנק געווארן ,און זיין מצב
חוט המשולש ,אז בשנת תרמ"א האט ער באזוכט איז געווארן זייער ערענסט און ער איז געווען אין
ביים הייליגען ייטב לב מסיגוט זי"ע ,האט אים דער א גרויסע סכנה ,די גאנצע שטאט האט איינגעריסן
הייליגער ייטב לב דערציילט ,אז יענעם יום הקדוש פארן קינד ,ספעציעל זיין טאטע וואס האט נישט
בשנת תקפ"א ,ווען די קינדער פונעם הייליגען אויפגעהערט מתפלל זיין פאר בנו יקירו ,דאן האט
חתם סופר זענען ליידער געלעגן קראנק אין בעט, אים זיין הייליגער טאטע צוגעגעבן דעם נאמען
ובתוכם איז געווען דער הייליגער כתב סופר אברהם.
זייענדיג נאר 6יאר אלט ,צוליב וואס עס האט דאן
געבאשעוועט א שווערע מגיפה ,און דער זוהן דער נאך אפאר חדשים איז דער מצב געקומען עד
כתב סופר איז געווען אין א גאר שווערע מצב. כדי כך ,אז מען האט שוין געהאט גערופן די חברה
קדישא כדי לעשות כראוי לו ,דער דאקטאר האט
האט זיך דער הייליגער חתם סופר געזאגט פארן חתם סופר" ,ידענו אדונינו כי איש
אנטפלעקט צום זיידן דער הייליגער ישמח משה אלקים קדוש אתה" ,און אויב האט דער רבי מיט
זי"ע ,וואס כאטש די צוויי צדיקים וקדושים האבן זיינע תפילות נישט געקענט פויעלען ,דאן קענען
זיך פיזיש קיינמאל נישט געטראפן ,דארט אין מיר גארנישט טון.
שטאט אוהעל האט געוואוינט א איד א תלמיד
פונעם הייליגען חתם סופר ,און צופרי האט דער ווען דער הייליגער חתם סופר האט געהערט
הייליגער ישמח משה געלאזט ריפן יענעם איד ,און די ווערטער ,האט ער זיך געשטעלט ביים ווינקעל
האט געבעטן אז ער זאל אים שילדערן דעם ווי זיינע כתבי קודש זענען געלעגן ,און איינגעריסן
געשטאלט פונעם חתם סופר ,און דאן האט דער צום גרויסן באשעפער פאר זיין בנו יקירו ,און
ישמח משה טאקע פעסטגעשטעלט ,אז דער וואס בשעת מעשה האט דאס קינד אויס געשריגן שמע
האט זיך צו אים אנטפלעקט איז טאקע געווען דער ישראל.
הייליגער חתם סופר ,און האט פארשטאנען ,אז
דער חתם סופר איז געקומען צו אים בעטן אז ער דאן האט מען געזען אז די תפילות פונעם
זאל פאר אים מתפלל זיין ,אבער האט נישט הייליגען חתם סופר זענען נתקבל געווארן ,און זיין
געוויסט די סיבה פארוואס ער וויל ער זאל פאר אים קינד דער כתב סופר איז געזונט געווארן ,דאן האט
מתפלל זיין. דער דאקטאר געזאגט ,יעצט זעה איך "כי איש
אלקים אתה" ,די גדולי תלמידים האבן געזאגט ,אז
צופרי נאך יום הקדוש איז אנגעקומען א בריוו דער טאטע האט זיך אנגערופען" ,אויף איין יובל
אין די פאסט פון שטאט פרעשבורג פארן הייליגען האב איך אים אויס געבעטן" ,און ער האט טאקע
ישמח משה ,און דער פאסט מאן האט געזאגט ,אז געלעבט נאכדעם פאר נאך 50יאר.
דאס איז שוין אנגעקומען ערב יום הקדוש ,אבער •••
וויבאלד ער האט געוויסט אז דער רב איז זייער עס ווערט פארציילט ,אז דער הייליגער כתב
פארנומען ערב יו"ט ,האט ער דאס נישט גלייך סופר זי"ע ביי די ערשטע דרשה וואס ער האט
געברענגט ,אין דעם בריוו שרייבט דער הייליגער געברויכט געבן נאכן טאטן'ס פטירה ,האט ער זיך
חתם סופר צום הייליגען ישמח משה ,אז ער ברויך נישט געקענט מצמצם זיין צוליב די צער פונעם
רחמים ,ווייל די קינדער זענען ליידער זייער טאטן'ס פטירה ,און מרוב צער איז ער
קראנק ,און וויבאלד דער בריוו איז נישט איינגעשלאפן ביים טיש ,און זיין טאטע איז אים
אנגעקומען בעפאר יו"ט ,האט זיך דער הייליגער געקומען אין חלום און איבערגעגעבן א גאנצע
חתם סופר אנטפלעקט צום ישמח משה צו בעטן, דרשה וואס ער זאל קענען זאגן ,און טאקע דעם
83
מוז עפעס זיין אז ער האט נישט געהעריג מספיד אז ער זאל מתפלל זיין פאר די קינדער ,און טאקע
געווען דעם תלמיד חכם ,הגה"ק רבי דוד דייטש נישט אסאך נאך יו"ט זענען די קינדער געזונט
זי"ע ,אויף וועלכן חז"ל זאגן אזא גרויסן און געווארן.
מורא'דיגן עונש אז ער זאל נקבר ווערן בחייו ,וואס •••
די דאזיגע גרויזאמע מיתה ח"ו ,האט טאקע ווען דער גאון וקדוש רבי דוד דייטש זי"ע איז
געדראעט פאר'ן חתם סופר. נסתלק געווארן ,האט מען פארן הייליגען חתם
סופר זי"ע צוליב זיין שוואכקייט יענע צייט ,נישט
זיינעדיג אין א פארשטאפטע גרוב ,אן לופט, געוואלט אויסזאגן פונעם הסתלקות פון זיין
האט דער חתם סופר מקבל געווען אויף זיך ,אז נאנטער ידיד רבי דוד דייטש זי"ע ,דעריבער האט
אויב דער אויבערשטער וועט אים מאכן א נס ,און דער חתם סופר נישט מספיד געווען דעם גאון רבי
ער וועט אים מציל זיין פון די סכנה ,וועט ער תיכף דוד דייטש אין פרעשבורג ,אבער חודש תמוז איז
צוזאמענעמען אלע אידן אין פישטיאן ,און ער דער הייליגער חתם סופר געפארן קיין פישטיאן
וועט מספיד זיין דעם גאון רבי דוד דייטש זי"ע, אין באד ,און דארט האט ער זיך על פי סיבה
פלוצלונג ,באלד דערנאך האבן זיך געעפנט די טירן דערוואוסט ,פון דאר הסתלקות פון רבי דוד דייטש
פון זיך אליין ,און דער חתם סופר איז ארויס בשלום, זי"ע.
ער האט טאקע באלד מקיים געווען זיין נדר ,און
ער האט מספיד געווען כראוי דעם גרויסן גאון רבי האט פאסירט דעמאלט א מעשה נורא ,בימים
דוד דייטש זי"ע. ההם איז געווען אין די הייסע בעדער ,נאר איין
••• קוואל וואס מען האט דעמאלט גערופן "די דריטע
ווי באוויסט איז געווען א גרויסע מחלוקה קלאס" ,עס איז געווען געמאכט ווי א גרויסער
צווישן דעם הייליגען פני יהושע זי"ע און הגה"ק גרוב ,און דערויף זענען געווען גרויסע אייזערנע
רבי יונתן אייבשיץ בעל היעב"ץ זי"ע ,וואס אונז טירן ,און יעדן טאג האט מען אויף געמאכט די
פשוטע מענטשן פארשטייען אפילו נישט ,ובמקום טירן ,וואו מען האט גענומען די הייסע בעדער ,און
גדולים אל תעמוד ,פארציילט הגה"ק רבי דוד יעקב פארנאכט האט מען פארמאכט די טירן.
פרישמאן מקאדלבורג זי"ע ,אז זיין גרויסע רבי
דער הייליגער חתם סופר זי"ע האט אייביג מקפיד צוליב'ן כבוד פון הייליגען חתם סופר זי"ע,
געווען ,נישט צו לייגען אין ספרים שאנק דעם ספר האט מען קיין שום מענטש נישט אריין געלאזט
'פני יהושע' נעבן דעם ספר 'כרתי ופלתי' פונעם אין בעדער ,ווען דער חתם סופר האט זיך דארט
הייליגען יעב"ץ זי"ע. געפונען ,האט פאסירט ,אז ווען דער חתם סופר איז
אריין אין באד ,האבן זיך מיטאמאל די שווערע טירן
איינמאל איז דער תלמיד אריין געקומען ,און פלוצלונג איינגעבראכן און זיי האבן פארשטאפט
ער האט געזען ווי דער חתם סופר זי"ע לייגט די דעם גרוב ,פון אינווייניג האט מען נישט געקענט
צוויי ספרים איינס נעבן דעם אנדערן ,האט ער אויפמאכן מיט מענטשליכע כח ,און דערפאר האט
געפרעגט זיין רבין וואס איז פשט ,האט דער זיך דער חתם סופר געפונען אין א גרויסע סכנה
הייליגער חתם סופר זי"ע געזאגט" ,עבדו רבנן ל"ע ,די שרעקליכע היץ איז געווען
שלמא בינייהו במתיבתא דרקיע" ,אז מען האט אים אומדערטרעגליך ,און ער האט נישט געקענט רופן
מגלה געווען מן השמים ,אז די צוויי גדולים האבן איינעם וועלכער זאל אים עפענען די טירן.
שוין שלום געמאכט.
••• תיכף האט דער הייליגער חתם סופר
דער הייליגער חתם סופר זי"ע פלעגט זיך אנגעהויבן מפשפש צו זיין במעשיו ,און
אויפשטעלן פאר זיין געהויבענעם תלמיד הגה"ק איבערגעטראכט זיינע מעשים ,פארוואס דאס איז
רבי הלל ליכטענשטיין מקאלאמייא זי"ע ווען ער אים געקומען אלס עונש ,איז אים ארויף אין זיינע
איז אריין געקומען צו אים ,א זאך וואס ער האט הייליגע מחשבות ,וואס די גמרא זאגט )שבת קה,(:
נישט געטון פאר א אנדערן תלמיד ,אויך האט ער "כל המתעצל בהספדו של חכם ראוי לקוברו בחייו",
געהאט דארט אין ישיבה ביים חתם סופר זי"ע א און דער חתם סופר האט גלייך פארשטאנען ,אז עס
84
••• קרוב זיינער ,הרה"ק רבי הלל פאללאק אב"ד
מען דערציילט ,אז ווען מען האט אנגעטראגן סאסרעגען זי"ע ,וואס די צוויי תלמידים האבן
דעם טאכטער פונעם גאון רבי עקיבא איגר זי"ע געלערנט מיט א געוואלדיגע התמדה און זענען
בזיווג שני פארן הייליגען חתם סופר זי"ע ,זענען ביידע געווען מקושר צו זייער הייליגען רבין.
געווען ליידער מענטשן וואס האבן נישט פארגינען
פארן גאון ,אז ער זאל באקומען אזא גרויסער גאון איינמאל ערב יום הקדוש ,ווען די צוויי
אלס אן איידעם ,האבן זיי אנגערעדט שלעכטס תלמידים זענען געגאנגען זיך געזעגענען ביי זייער
אויפן טאכטער פון רבי עקיבא איגר ,אז זי איז א רבין ,האט דער רבי דער הייליגער חתם סופר זי"ע
מיסע אדער זי איז נישט קיין גוטע און נאך לּוּלים ַלד'"
געזאגט אויף די צוויי תלמידים" ,ק ֶֹדשׁ ִה ִ
שלעכטע אינפארמאציע. אלס זייער נאמען הלל ,איינמאל האבן די תלמידים
פונעם חתם סופר זי"ע געבעטן פון זייער רבין ,אז
דער הייליגער חתם סופר האט נישט געוויסט זיי ווילן זוכה זיין צו גילוי אליהו הנביא ז"ל ,און דער
וואס צו טון ,האט ער אפגעשריבן א בריוו צום גאון רבי האט דאס זיי מבטיח געווען.
רבי עקיבא איגר זי"ע ,און דארט געשריבן וואס ער
האט געהערט אויפן טאכטער ,און ער האט לימים איז אין ישיבה אנגעקומען א איד מיט
געשריבן ,אז ער פארלאזט זיך אז דער גאון וועט צעריסענע קליידער און א אינטערסאנטן
אים זאגן דעם אמת. אויסזעהן ,עס זענען געווען תלמידים ,וואס האבן
דעם איד אויפגענומען בסבר פנים יפות און געגעבן
האט דער הייליגער גאון רבי עקיבא איגר שלום ,אויך איז געווען וואס האבן נישט געגעבן
צוריקגעשריבן א תשובה פארן חתם סופר ,אז די שלום ,דערנאך איז געווען וואס האבן חוזק
אלע זאכן וואס מען האט געזאגט אויף זיין געמאכט פון דעם איד.
טאכטער זענען נישט אמת ,אבער איין זאך יא ,דו
ווילסט דאך חתונה האבן מיט א "בת תלמיד חכם", ווען דער הייליגער חתם סופר האט דאס
און צו די מדריגה בין איך נאכנישט אנגעקומען ,און געהערט ,האט ער חוקר געווען און געפרעגט ,ווי
ער וויל מאכן זיכער אז דער חתם סופר ווייסט פון אזוי די צוויי תלמידים הרה"ק רבי הלל קאלאמייא
דעם בעפאר ער נעמט דעם שידוך ,האט דער זי"ע ,און הגה"ק רבי הלל סאסרעגען זי"ע האבן
הייליגער חתם סופר ברוב ענוותניתו געענטפערט, אויפגענומען דעם איד ,האט מען פארן רבין דעם
אז די איינע זאך וועט נישט אפהאלטן דעם שידוך הייליגען חתם סופר זי"ע געזאגט ,אז די ביידע
ווייל אויף דעם פרט זארגט ער זיך נישט אזוי ,דאס האבן אויפגענומען דעם איד בסבר פנים יפות.
איז געווען די גרויסע עניוות פון ביידע גאונים
בתורה. האט דער הייליגער חתם סופר זי"ע
••• אויסגע'מוסר'ט די תלמידים און זיי געזאגט ,איז
ווי באוויסט איז דער גאון רבי שמעון סופר בעל דאס די וועג פון אויפנעמען א גאסט אז מען זאל
מכתב סופר זי"ע געווען רב אין שטאט קראקא פון לאכן און חוזק מאכן פון א איד ,וויסן זאלט איר אז
שנת תר"ך ביז צו זיין פטירה ,ווערט דערציילט ,אז דער איד איז געווען אליהו הנביא ז"ל ַוא ְשׁ ֵרי ִמי
ער פלעגט קודם דינען אלס רב אין שטאט ֶשׁ ָר ָאה ָפּנָ יו ַבּ ֲחלום ַא ְשׁ ֵרי ִמי ֶשׁנָּ ַתן לו ָשׁלום וְ ֶה ֱחזִ יר
פרשבורג ,איינמאל איז דער גאון אריבער דעם לו ָשׁלום.
שטאט קראקא ,האט ער דאן געבעטן אז ער וויל
רעדן מיטן רב פון שטאט ,האט מען אים געזאגט, און דער הייליגער חתם סופר זי"ע האט
אז דא אין שטאט איז נישט דא קיין רב. געזאגט ,די וואס האבן אויפגענומען דעם איד און
געגעבן שלום" ,וועלן אויסוואקסן תלמידי חכמים
ווייל ווי באקאנט איז די שטאט קראקא געווען און מורי הוראות בישראל" ,די וואס האבן נישט
א עיר מלאה חכמים און גאונים ,און אין שטאט געגעבן שלום וועלן טאקע נישט זיין קיין רבנים
קראקא איז געווען א מנהג ,אז מען האט נישט אויף אבער יא "תלמידי חכמים" ,און די וואס האבן חוזק
גענומען קיין רב נאר אויב ער האט קודם געהאלטן געמאכט וועלן ארויסגיין לתרבות רעה רח"ל.
85
מיטן זיך מפלפל זיין לשם שמים ,אדרבה וועל איך א איינצוגס דרשה ,דער פראבלעם איז אבער
ענק אלעס פאר ענטפערן ,אבער היט אייך אפ פון געווען ,אז וויבאלד די אידן פון שטאט זענען
ח"ו סתם פארשעמען ביים דרשה נישט לשם געווען גרויסע תלמידי חכמים און גאונים ,האט
שמים ,פארשטייט זיך עס איז אויף די אידן פון מען ביי יעדע אזא דרשה אפ געפרעגט דעם בעל
שטאט קראקא געפאלן א גרויס פחד ,און מען האט דרשן ,און וועגן דעם האבן אפילו גרויסע גאונים זיך
פון דאן און ווייטער גאר שטארק מכבד געווען דעם צוריק געהאלטן פון נעמען דאס רבנות אין שטאט
גאון אין שטאט קראקא. קראקא.
דער הייליגער מכתב סופר זי"ע האט דאס
זייער געשטערט ,אז אזא גרויסע שטאט ווי
קראקא זאל זיין אן קיין מנהיג אדער רב וואס זאל
דעם שטאט פירן מיט אלע געברויכן וואס א רב
טוט פאר א שטאט ,דערפאר האט ער געזאגט פאר
די ראשי הקהילה ,אז ער איז מסכים צו נעמען דאס
רבנות אין שטאט קראקא ,זיי האבן פראבירט צו
אפ רעדן דעם גאון ,ווייל זיי האבן געוויסט אז ער
איז טאקע א גרויסע גאון בתורה ,אבער זיי האבן
נישט געוואלט אז מען זאל אים ח"ו פארשעמען
ביים איינצוגס דרשה ,אבער דער מכתב סופר האט
זיך געהאלטן ביי זיינס.
דעם קומענדיגן טאג האט מען געלאזט וויסן
פאר די שטאט מענטשן ,אז עס איז געקומען א גאון
עולם וואס וויל נעמען דעם רבנות פאסטן אין
שטאט ,און היינט וועט דער נייער רב האלטן א
דרשה אין ביהמ"ד ,פארשטייט זיך אז עס האבן זיך
צוזאם גענומען אלע אידן פון שטאט און מען איז
געקומען צום באשטימטן צייט אין ביהמ"ד צו
הערן די דרשה פונעם נייעם רב.
דער הייליגער גאון רבי שמעון זי"ע האט זיך
אויף געשטעלט אויפן באלעמער און זאגט ,רבותי
איך וויל ענק דערציילן קודם א מעשה וואס איז פאר
געקומען ביי מיין גרויסן טאטן דער חתם סופר זי"ע,
ביי מיין טאטן אין שטאט איז אמאל געווען א איד
ליידער וואס האט רח"ל מחלל שבת געווען
בפרהסיא ,האט מיך דער טאטע געהייסן גיין
ווארענען דעם איד אז ער זאל דעם געשעפט זיינע
פארמאכן שבת קודש.
אבער ווען דער איד האט נישט געפאלגט,
האט מיך דער טאטע אויס געלערנט א שם וואס
מיט דעם האב איך ערלעדיגט דעם מחלל שבת,
יעצט רבותי איך האב דעם שם נישט פארגעסן און
איך געדענק נאך גאר גוט דעם שם ,אויב מיינט איר
86
הייליגער קדושת לוי זי"ע האט מרגיש געווען ,אז
יארצייט כ"ו תשרי
דער תלמיד איז ראוי זיך צו ציילן אלס זיינס א
תלמיד ,דאן האט ער דעם תלמיד מקרב געווען און
הרה"ק רבי אהרן ב"ר מרדכי זי"ע
ער האט זיך געציילט צווישן זיינע גרויסע
בעל תולדות אהרן ,מגיד מישרים מזיטאמיר
תלמידים.
ער האט געהאט צו זיין רבין א געוואלדיגע ער איז געבוירן בערך בשנת תק"י.
התקשרות און ער האט כסדר נאך געזאגט דברי
תורה פון זיין הייליגען רבין ,ווי מען זעט אין זיין צו זיין טאטן הגה"ק רבי מרדכי זי"ע.
הייליגען ספר תולדות אהרן ,דער צדיק איז געווען
זייער נזהר זיין גאנץ לעבן ,אז ער האט נישט ער איז געווען א איש אלוקים קדוש וטהור
דערציילט א מעשה נאר אויב ער האט דאס נורא מאוד ,חסידא ופרישא אספקלריא המאירי,
געהערט פון זיין רבין דער הייליגער דער צדיק איז זיין גאנץ לעבן יעדע רגע געווען
בארדיטשובער זי"ע ,וואס האט דאס געהערט פון דבוק אינעם גרויסן באשעפער ,ער איז געווען א
זיין רבין דער הייליגער מגיד ממעזרישט זי"ע ,וואס גדול בתורה און א גאון הגאונים ,ער איז געווען
האט דאס געהערט פון דעם בעש"ט הקדוש זי"ע. מפורסם אלס א מגיד נלהב און א דרשן נפלא
משילוב בדרכי חסידות ,ער האט מעורר געווען
אויך האט ער געהאט די זכי' צו פארן איינמאל הונדערטער אידן צו תשובה און מקרב געווען
מיט זיין רבין דער הייליגער קדושת לוי זי"ע אויף אידישע קינדער לאביהם שבשמים ,ורבים השיב
א נסיעה צום צדיק וקדוש רבי אלימלך מליזענסק מעון.
זי"ע.
צדיקים וגדולים בדורו האבן מפליא געווען
דערציילט מען ,אז זייענדיג ביים הייליגען רבי דעם גדלות בתורה און די געוואלדיגע קדושה מיט
אלימלך מליזענסק זי"ע ,איז זיין רבי דער הייליגער וואס דער צדיק האט זיך זיין גאנץ לעבן געפירט,
קדושת לוי אוועק געפארן אבער דער תלמיד רבי די צדיקים האבן מעיד געווען ,אז דער צדיק האט
אהרן איז יא געבליבן אין ליזענסק. נישט מסיח דעת געווען פונעם באשעפער אפילו א
רגע אין טאג.
האט אים דער הייליגער רבי אלימלך
געפרעגט ,פארוואס ער פארט נישט מיט זיין רבין, גאנץ אנפאנג האט זיך דער צדיק נישט
האט דער תלמיד געזאגט ,מיין הייליגען רבין דער געציילט פון די וואס זענען געגאנגען מיטן דרך
קדושת לוי קען איך שוין ,יעצט בין איך דא געבליבן החסידות ,ער האט געלערנט דאן אין די ישיבה פון
כדי צו קענען דעם רבין ,האט דער הייליגער רבי הגה"ק הגר"א מווילנא זי"ע ,דארט איז ער
אלימלך מליזענסק זי"ע אנגעכאפט זיין עק פון זיין געוואקסן אין תורה און געלערנט מיט א
בגד און געזאגט ,וויסן זאלסטו ,אז אפילו דעם עק געוואלדיגע התמדה ,ער איז שוין דאן געווען
פונעם בגד פונעם הייליגען קדושת לוי קענסטו מפורסם אלס איינע פון די גדולים וגאונים בדורו.
נישט ,על אחת כמה וכמה קענסטו נישט דיין
הייליגען רבין מיט זיין געוואלדיגע גדלות און דאן האט דער צדיק געהערט ,אז אין שטאט
קדושה. זעליחוב וואוינט א צדיק וקדוש ,איז דער צדיק דאן
געפארן און פראבירט צו אריין גיין אין דעם ישיבה
י"ד אדר בשנת תקנ"ח ווען דער הייליגער פונעם צדיק וקדוש רבי לוי יצחק בעל קדושת לוי
צדיק הרה"ק רבי זאב וואלף בעל האור המאיר מגיד מברדיטשוב זי"ע.
מישרים מז'יטומיר זי"ע איז נסתלק געווארן ,האט
מען מיט די השתדלות פונעם הייליגען קדושת לוי אבער גאנץ אנפאנג האט דער הייליגער
זי"ע אויף גענומען זיין תלמיד רבי אהרן זי"ע אלס בארדיטשובער זי"ע זיך נישט וויסענדיג געמאכט
מגיד מישרים אין שטאט זיטאמיר. פון דעם תלמיד ,אבער נאך א שטיק צייט וואס דער
87
מפליא געווען ,ווייל ער האט נאך נישט געוויסט אז נאך דריי יאר בשנת תקס"א איז דער הייליגער
ער גייט ארויף גיין קיין ארץ ישראל ,און דער בת עין צדיק אוועק געפארן פונעם שטאט זיטאמיר ,און
איז ארויף קיין ארץ ישראל הערשט נאך די פטירה דאן איז ער אריבער קיין הונגריה צו פארשפרייטן
פון זיין רבין. דעם הייליגען דרך החסידות פונעם בעש"ט
הקדוש זי"ע און פון זיין תלמיד דער הייליגער מגיד
ער איז געווען מפורסם אלס א צדיק נשגב ממעזריטש זי"ע ,דאן איז ער אנגעקומען אין
וקדוש עליון ,די גדולים און צדיקים בדורו האבן שטאט קראלי און אויך אין שטאט אשוואר.
גאר שטארק מעריץ געווען דעם צדיק און אים
משבח געווען ,ובתוכם הרה"ק בעל אוהב ישראל אויפן גרויסן התמדת התורה פון דעם צדיק
מאפטא זי"ע ,הרה"ק רבי ישראל מפיקוב זי"ע, קען מען זעהן וואס דער הייליגער צדיק הרה"ק
הרה"ק רבי מרדכי מטשרנוביל זי"ע. רבי ישראל דוב מוולדניק זי"ע שרייבט אין זיין ספר
שארית ישראל בזה"ל" ,כמו שראיתי מהקדוש הרב
ווי מען זעהט וואס די צדיקים שרייבן אין די רבי אהרן מזיטאמיר איך שהיה עומד בבוקר אור
הסכמה אויפן ספר תולדות אהרן בזה"ל" ,המאור בחדרו וצעק ,הנה זה שעה קטנה שהיה לילה ועתה
הגדול החריף ובקי ,החסיד האמיתי ,אספקלריא יום הלא ד' הוא המעביר יום וכו' גולל אור וכו' ,והיה
המאירה ,בוצינא קדישא ,איש אלוקים". מתמלא פחד ורעדה וכאשר שמעתי מפיו הקדוש
ער איז געווען באקאנט מיט זיין הערליכע שאמר שכל נברא צריך להיות לו בושה מהבורא".
דרשות בדבריו בוערים כאש להבה ,אלס מגיד
משירים אין שטאט זיטאמיר וואס ער האט מיט צווישן זיינע תלמידים זענען געווען גרויסע
דעם מעורר געווען לבבות אחב"י צו נענטער ווערן צדיקים און קדושים ובתוכם.
מיטן הייליגע באשעפער.
הרה"ק רבי לוי מזיטאמיר זי"ע ,וואס האט מדפיס
אסאך אידן זענען נתקרב געווארן צו דעם געווען דעם ספר תולדות אהרן פון זיין הייליגען
צדיק וקדוש ,און זיינע ווערטער זענען געווען רבין זי"ע,
דברים היוצאים מן הלב און זענען נתקבל געווארן הרה"ק רבי אברהם דב בעל בת עין מאווריטש זי"ע.
אל הלב פון די הונדערטער צוהערערס ,ורבים
השיב מעון. עס ווערט געברענגט א מעשה מופלא וואס
ווייזט דעם רוה"ק וואס דער צדיק וקדוש רבי אהרן
ער האט איבער געלאזט זיין הייליג ספר זי"ע האט געהאט ,איינמאל איז ער זייער נישט
תולדות אהרן על התורה ,וואס האט געהאט די געזונט געווארן ,און די דאקטורים האבן געזאגט,
הסכמה פון די צדיקי הדור ובתוכם הרה"ק מאפטא אז פאר זיין געזונט וואלט געווען גוט אויב ער
זי"ע ,הרה"ק רבי ישראל בן רבי לוי יצחק פארט קיין ארץ ישראל ,וואס די ליפט און די
מבארדיטשוב זי"ע ,הרה"ק רבי מרדכי וואסער פון דארט איז גאר גוט פאר אים.
מטשערנאביל זי"ע.
איז דער רבי געפארן צו זיין תלמיד דער
ער האט איבער געלאזט זיינע קינדער. הייליגער בת עין זי"ע ,און געבעטן דעם תלמיד אז
ער זאל טרינקען וואסער ,און דאן האט דער
הרה"ק רבי יעקב מזיטאמיר זי"ע, הייליגער צדיק רבי אהרן געטרינקען פונעם זעלבן
חתנו הרה"ק רבי מרדכי ב"ר אריה ליב זי"ע. גלאז ,און דער צדיק האט דאן געזאגט" ,אז וויבאלד
דער צדיק דער בת עין האט אין זיין מחשבה א ווילן
נסתלק לגנזי מרומים כ"ו תשרי בשנת תקע"ז, ארויף צו גיין קיין ארץ ישראל ,איז ביי אים שוין
ומנוחתו כבוד איז אין ביה"ח אין שטאט זיטאמיר. יעצט שייך א בחינה פון קדושת ארץ ישראל".
זכותו הגדול יגן עלינו דער צדיק איז טאקע געזונט געווארן פון דעם,
ועל כל ישראל אמן. און דער הייליגער בת עין זי"ע האט דאס זייער
88
איינער פון די חשוב'סטע תלמידים פונעם מעשיות
מעזריטשער מגיד זי"ע.
אין ספר זכרון טוב ווערט געברענגט ,אז ווען
און עס ווערט דערציילט ,אז ווען ער איז דער הייליגער צדיק רבי אהרן מזיטאמיר זי"ע איז
געווען ביים רבין ,פלעגט ער זיצן מיט אזא אימה געקומען צו זיין רבין ,דער הייליגער קדושת לוי
ויראה ,אז ער האט זיך ממש נישט געקענט זי"ע ,האט ער נאך נישט גלייך זוכה געווען צו זיין
באוועגן פון פלאץ פאר גרויס קדושה. נאענט צו אים.
און דער צדיק רבי אהרן פלעגט שפעטער זאגן אין דעם מסורה וואס ווערט געברענגט אינעם
פאר זיינע מקורבים" ,דאס וואס איך האב געלערנט ספר "זכרון טוב" ווערט דערציילט ,אז רבי אהרן
ביים הייליגן מגיד אין איין מינוט פון הסתכלות אויף האט פריער געלערנט ביי דעם הייליגען גאון
זיין הייליג פנים ,קען מען נישט משיג זיין מיט יארן מווילנא זי"ע ,און ווען ער האט געהערט אז דער
פון פארהארעווען אליינס". בארדיטשובער רב וואוינט אין שטאט זעליחוב מיט
••• זיין ישיבה ,איז ער אהין געקומען.
אין די הקדמה פונעם ספר תולדות אהרן ווערט דער הייליגער קדושת לוי האט אים אנפאנג
געברענגט ,אז ווען דער צדיק רבי אהרן מזיטאמיר געגעבן דעם פינפטן פלאץ פון זיך ,און זיך נישט
זי"ע האט געדינט אלס מגיד מישרים אין שטאט געוואנדן צו אים און זיך נישט וויסענדיג געמאכט
זיטאמיר ,פלעגן זיינע דרשות ממש איבערדרייען פון דעם צדיק ,דער צדיק רבי אהרן האט געפרעגט
די הערצער פון די צוהערער ,און עס ווערט גוטע קשיות ,אבער דער רבי האט אים נישט
פארציילט ,אז ער האט נישט גערעדט מיט שארפע געענטפערט.
מוסר אדער סטראשונקעס ,נאר מיט א ברענענדיגע
ליבשאפט צו השי"ת און צו יעדן איד. און דער מקור זאגט ,אז דער רבי האט
געווארט ביז ער וועט זיין ראוי זיך צו
און עס ווערט דערציילט ,אז ווען ער האט דערנענטערן ,אבער נאך א שטיק צייט האט דער
אנגעהויבן רעדן ,פלעגט דאס גאנצע שטעטל זיך הייליגער קדושת לוי מרגיש געווען ,אז רבי אהרן
צוזאמנעמען ,און די שטערקסטע הערצער פלעגן האט זיך אויסגעלייטערט כראוי ,דאן האט ער אים
צעגיין אין טרערן פון תשובה מאהבה ,און דער געזעצט נאענט צו זיך ,און רבי אהרן האט זיך
צדיק פלעגט שטענדיג זאגן" ,א מגיד דארף נישט געציילט צווישן זיינע גרעסטע תלמידים.
צוברעכן דעם איד ,נאר אויפוועקן דעם פונק פון •••
גטליכקייט וואס ליגט באהאלטן אין די נשמה פון אין ספר עשר קדושות ווערט געברענגט ,אז
יעדן איד". דער צדיק רבי אהרן מזיטאמיר זי"ע איז געווען
••• באוואוסט ,מיט זיין מורא'דיגע התלהבות און כוונה
דער ספר תולדות אהרן האט באקומען די ביים דאווענען ,אבער צוזאמען מיט דעם איז ער
הסכמה פון גדולים וצדיקים בדורו ,און דער געווען באוויסט מיט זיין אויסנאמליכע שפלות און
הייליגער אוהב ישראל מאפטא זי"ע ,און ווי אויך הכנעה.
דער הייליגער קדושת לוי מברדיטשוב זי"ע ,האבן
גאר שטארק מפליג געווען אין זיין גרויסקייט. דער צדיק רבי אהרן פלעגט זאגן אויף זיך מיט
גרויס ביטול" ,מענטשן מיינען אז ווען איך דאווען
ווען מען האט געדרוקט זיין ספר "תולדות טו איך אויף גרויסע זאכן אין די הימלען ,אבער דער
אהרן" אין ברדיטשוב בשנת תקס"ה ,האט דער אמת איז ,אז איך שטעל זיך נאר אוועק פארן בורא
הייליגער ברדיטשובער געגעבן אן אויסנאמליכע עולם ווי אן ארימאן וואס קלאפט אויף די טיר און
הסכמה מיט גרויסע שבחים ,שרייבנדיג אויף אים בעט רחמים ,אן קיין שום אייגענע זכותים".
אז ער איז געווען "איש אלקים קדוש" ,און אז די •••
דברי תורה אינעם ספר זענען "נבעו ממקור עליון, אין ספר שם הגדולים ווערט געברענגט ,אז
פון ריינעם רוח הקודש". דער צדיק רבי אהרן מזיטאמיר זי"ע איז געווען
89
און די עדות פארציילן ,אז נאך אין יענעם טאג •••
האבן די עשירים פונעם שטעטל געעפנט זייערע אינעם ספר תפארת בית דוד ווערט געברענגט,
קעשענעס און געברענגט גאלדענע רענדלעך ,ביז אז דער הייליגער קדושת לוי פון ברדיטשוב האט
מען האט געהאט גענוג געלט צו שפייזן אלע געהאט א גאר גרויסע הערצה צו צדיק רבי אהרן
נויטבאדערפטיגע פון גאנץ זיטאמיר מיט א מזיטאמיר זי"ע ,און עס ווערט פארציילט ,אז איין
ברייטקייט. מאל איז רבי אהרן געקומען קיין ברדיטשוב ,און
••• דער ברדיטשובער רב איז אים ארויסגעגאנגען
אין ספר דרכי החסידות ווערט געברענגט ,אז מקבל פנים זיין מיט גרויס כבוד.
דער צדיק רבי אהרן מזיטאמיר זי"ע פלעגט אפט
זיצן מיט פשוטע בעלי מלאכות ,שניידערס און ווען דער צדיק רבי אהרן האט געזען דעם
שוסטערס ,און רעדן מיט זיי מיט א גרויסע כבוד ,האט ער זיך זייער דערשראקן און געזאגט
פשוט'קייט. פארן הייליגען ברדיטשובער זי"ע" ,פארוואס
מאכט דער רבי אזא כבוד פאר א פשוטן מענטש ווי
ווען איינער פון די למדנים האט אים מיר" ,האט אים דער הייליגער ברדיטשובער
געפרעגט ,פארוואס ער פארברענגט זיין טייערע געענטפערט" ,איך מאך נישט דעם כבוד פאר דיר,
צייט מיט אזעלכע פשוטע מענטשן אנשטאט צו איך מאך דעם כבוד פאר דער שכינה הקדושה וואס
לערנען מיט די יושבים ,האט ער געענטפער" ,איר ריט אויף דיין קאפ ,ווייל דיין גאנצע וועזן איז בטל
זאלט וויסן ,אז ווען א פשוטער איד זאגט א קאפיטל ומבוטל צום בורא עולם".
תהלים אדער זיפצט אויס פון טיפעניש פונעם •••
הארץ "ברוך השם" ,שפאלט דאס אויף אלע רקיעים אין ספר מזכרת לגדולי החסידות ווערט
מער ווי די טיפסטע כוונות וואס א מענטש קען דערציילט ,אז ווען דער צדיק רבי אהרן מזיטאמיר
טראכטן". זי"ע פלעגט זיך גרייטן צו גיין הערן תורה פונעם
••• הייליגען מעזריטשער מגיד זי"ע ,פלעגט ער זיך
אין ספר דור דעה ווערט געברענגט ,אז טובל'ן אין מקוה עטליכע מאל ,און געזאגט תהלים
איינמאל איז דער צדיק רבי אהרן מזיטאמיר זי"ע מיט גרויס געוויין ,כדי ער זאל זוכה זיין צו האבן א
געפארן מיט א פשוטן בעל עגלה אויפן וועג צום ריינע כלי מקבל צו זיין די הייליגע השפעות.
הייליגען מעזריטשער מגיד זי"ע ,אינמיטן וועג און דער צדיק רבי אהרן פלעגט זאגן" ,די תורה
האט זיך די וואגן איינגעבראכן אין א טיפע בלאטע, פונעם מגיד איז נישט בלויז שכל ,עס איז פייער
און די פערד האבן מער נישט געקענט שלעפן ,און וואס קומט אראפ פונעם כסא הכבוד ,און אויב מען
דער פשוטער בעל עגלה איז געווארן זייער קומט נישט מיט א ריין הארץ קען מען חלילה ווערן
צעקאכט און האט אנגעהויבן שעלטן און שרייען פארברענט אנשטאט נתעלה ווערן".
פאר כעס. •••
אינעם קונטרס עטרת אהרן ווערט דערציילט,
איז דער צדיק רבי אהרן אראפגעשפרונגען אז ווען דער צדיק רבי אהרן זי"ע איז געווען מגיד
פונעם וואגן ,זיך אליין אריינגעווארפן אין די מישרים אין שטאט זיטאמיר ,איז איין יאר פאר
בלאטע ,און אנגעהויבן העלפן שטופן די רעדער פסח געווען א שווערע עניות אין שטעטל ,און די
מיט אלע כוחות ,ביז דער וואגן איז ארויס. גבאי צדקה האבן נישט געהאט קיין געלט צו טיילן
פאר די ארעמע לייט אויף מצות און וויין.
דער פשוטער בעל עגלה האט זיך זייער
געשעמט ,און געפרעגט פונעם רבין" ,פארוואס דער צדיק רבי אהרן איז ארויף אויפן עמוד
מאכט זיך דער רבי שמוציגט די קליידער און שבת הגדול ,און האט אנגעהויבן וויינען אויפן קול
שלעפט מיט מיר". פארן גאנצן עולם און געזאגט מיט בכיות" ,ווי
קענען מיר זיצן ביים סדר און זאגן כל דכפין ייתי
האט אים דער צדיק רבי אהרן געענטפערט, וייכול ,ווען דער שכן נעבן אונז האט נישט וואס צו
"פונקט ווי א מענטש פאלט אריין אין די טיפע עסן".
90
ווען מען האט געפרעגט דעם צדיק ,וואס פאר בלאטע פון עבירות אדער יאוש ,דארף מען זיך
א סודות און כוונות ער האט גענוצט ,האט ער אראפלאזן צו אים ,אנכאפן דעם וואגן צוזאמען ,און
געענטפערט מיט א פשטות און עניוות" ,איך ווייס אים העלפן ארויסשלעפן ,און אויב איך קען נישט
נישט קיין שום כוונות ,איך האב נאר געזאגט פארן העלפן א איד ארויסשלעפן זיין וואגן פון בלאטע ,ווי
רבונו של עולם ,דו ביסט דאך דער טאטע פון דעם קען איך פארן צום רבין לערנען וויאזוי מען שלעפט
קראנקן איד ,און א טאטע קען דאך נישט צוקוקן ארויס א נשמה פון איר בלאטע".
ווען זיין קינד ליידט ,האב רחמנות אויף דיין אייגן •••
קינד". אין ספר אהל אהרן ווערט געברענגט ,אז עס
איז אמאל געקומען צום צדיק רבי אהרן מזיטאמיר
זי"ע א יונגערמאן ,און זיך שטארק באקלאגט ,אז
זיין ווייב רעדט שטענדיג מיט כעס און ער קען
מער נישט אויסהאלטן דאס לעבן אין שטוב.
דער צדיק רבי אהרן האט אים אנגעקוקט מיט
גרויס רחמנות און געזאגט" ,גיי אהיים ,און ווען זי
הייבט אן שרייען ,זאלסטו גארנישט ענטפערן ,נאר
טראכט ביי זיך ,אז דאס איז א קול פון הימל וואס
דערמאנט דיר צו טון תשובה אויף דיינע אייגענע
פעלערן ,און בעט פאר איר ,אז השי"ת זאל איר געבן
ברכה און ישוב הדעת".
דער יונגערמאן האט אזוי געטון ,און נאך
עטליכע וואכן איז ער צוריקגעקומען מיט גרויס
פרייד און דערציילט ,אז די גאנצע שטוב איז
געווארן פול מיט ליבשאפט און רואיגקייט ,האט
דער צדיק רבי אהרן געזאגט פאר זיינע תלמידים,
"ווען א מענטש איז מוחל אויף זיין אייגענעם כבוד
פאר שלום ,קומט די שכינה אליין וואוינען אין זיין
שטוב".
•••
אין ספר נחלת צבי ווערט דערציילט ,אז עס איז
געווען אמאל אין א שטעטל א איד וואס איז
ליידער קראנק געווארן ,און די דאקטוירים האבן
שוין געהאט אויפגעגעבן אויף זיין לעבן.
די פאמיליע איז געלאפן צום צדיק וקדוש רבי
אהרן מזיטאמיר זי"ע מיט בכיות ,און געבעטן דעם
צדיק ער זאל מתפלל זיין פארן חולה ,רבי אהרן
האט גענומען זיין תהלימ'ל ,זיך פארשפארט אין זיין
חדר מיוחד ,און געזאגט תהלים עטליכע שעה אן
אויפהער מיט בכיות נורואות.
ווען ער איז ארויסגעקומען ,האט ער געזאגט
פאר די משפחה" ,גייט אהיים און גרייט צו א גלעזל
ווארעמע מילך פארן חולה ,ווייל דער גזירה איז
ברוך השם בטל געווארן".
91
קראקא ובתוכם הגה"ק רבי משה ב"ר שמואל
יארצייט כ"ז תשרי
מחלה'ס בעל דרש משה מלבוב זי"ע.
הגה"ק רבי אלעזר ב"ר שמואל שמעלקא זי"ע
שוין דאן איז ער געווען מפורסם מיט זיין
)רוקח(
גדלות בתורה און זיין געוואלדיגע התמדה ,ער איז
בעל מעשה רוקח ,אב"ד טרנוב ,בראד ,אמשטרדם
געווען באוויסט מיט זיין געוואלדיגע חריפות און
"הנקרא רבי אלעזר בראדער"
גאונות בתורה ,און אפילו גרויסע גדולים בימיו
האבן דעם גאון מוראדיג מכבד געווען ,מען האט
אים דאן אויך מכבד געווען מיט דרשות פאר די ער איז געבוירן אין שטאט קראקא ,בשנת תמ"ה.
אידן אין שטאט קראקא.
צו זיין טאטן הגה"ק רבי שמואל שמעלקא מרגליות
בשנת תס"ח זייענדיג בלויז דריי און צוואנציג אב"ד עלקוש זי"ע,
יאר אלט ,האט מען אים אויף גענומען אלס רב אין דער ברודער פונעם הייליגען מעשה רוקח זי"ע איז
שטאט ראקוב אין פולין ,ער איז שוין דאן געווען געווען הגה"ק רבי ארון זי"ע דער שווער פון הרה"ק
מפורסם אלס א גדול בתורה און א געוואלדיגע רבי אלימלך מליזענסק זי"ע.
חריף בענייני הלכה ,גדולים בתורה האבן גאר
שטארק מעריץ געווען זיין גאונות בתורה. און צו זיין מאמע הרבנית הצדקת מרת טייבל ע"ה,
בת הגה"ק רבי משה ראב"ד קראקא זי"ע,
אין די תקופה איז ער פארבעטן געווארן צו בן הגה"ק החריף המפורסם רבי יהושע בעל מגיני
קומען קיין לובלין ביי א פארזאמלונג פון די וועד שלמה מקראקא זי"ע.
ארבע ארצות ,און דארט איז פאר געקומען א
מעשה פלא ,וואס האט ארויס געוויזן דעם חכמה פון דעם גאון רבי אלעזר בעל מעשה רוקח
פון דעם גאון וקדוש ,די וועד הרבנים האבן דאן זי"ע זענען ארויס געקומען גרויסע אייניקלעך
עוסק געווען אין א שאלה בהלכה אינעם כשרות ובתוכם דער הייליגער בעלזא גזע און די הייליגע
פון מילך וואס א איד איז נישט געשטאנען בשעת'ן באבוב גזע.
מעלקן ,די רבנים האבן נוטה געווען להיתר ,אבער
ער איז געווען א גאון הגאונים מאור הגולה
דער גאון דער הייליגער מעשה רוקח האט
ושר התורה ,ער איז געווען מפורסם אלס א איש
געהאלטן אז מען דארף יא מחמיר זיין לאיסור.
אלוקים קדוש נורא מאוד ,א בקי בתורת הנגלה
אבער זיייענדיג א יונגערמאן האט ער נישט והנסתר ,אויך איז ער געווען א בקי בחכמת הקבלה
געוואלט זיין דער איינציגער רב זיך צו און כתבי האר"י ,ער איז געווען מפורסם אלס א
ארויסשטעלן דערקעגן ,דערפאר ווען עס איז בעל מופת עצום מאוד ,אפילו די גוים האבן דעם
געקומען צו חתמ'נען אויפן פסק ,האט דער גאון גאון זייער מכבד געווען און געשעצט צוליב זיינע
אונטער געשריבן מיט די ווערטער" ,אלעזר גרויסע מידות ,ער איז געווען באליבט ביי יעדן
מתניכם חגורים" ,און דער גאון איז תיכף אוועק איינעם ,אפילו זייענדיג א חסיד איז ער אבער
געפארן פון לובלין. געווען געשעצט אפילו ביי די מתנגדים.
ווען אלע רבנים האבן גענדיגט אונטער ער האט חתונה געהאט מיט הרבנית הצדקת מרת
שרייבן ,האט מען איבער געקוקט די חתימות ,און חוה ע"ה,
מען איז ערשטוינט געווארן צו זעהן דעם מאדנע בת דודו הגה"ק רבי הירץ מצויזמיר זי"ע.
חתימה" ,אלעזר מתניכם חגורים" ,און ווען זיי האבן
פראבירט צו דערגיין ווער דאס איז ,איז דער גאון נאך די חתונה איז ער געבליבן וואוינען אין
שוין לאנג נישט דארט געווען. שטאט קראקא נעבן זיין שווער ,דארט האט דער
גרויסער גאון עוסק געווען יומם ולילה בתורה מיט
די רבני העיר האבן גלייך פארשטאנען אז א געוואלדיגע התמדה ,אויך האט ער דארט
עפעס טויג נישט דא ,האט מען אויסגערופן אז פארברענגט מיט די גרויסע גדולים פון שטאט
92
גאון אלס ממלא מקום ,זיי האבן אפ געשריבן א אלע רבנים וואס האבן גע'חתמ'ט דעם פסק ,זאלן
כתב רבנות פארן מעשה רוקח זי"ע ,און דאס קומען צום יריד אין יערסלוב ,און ביי יענע צווייטע
געשיקט מיט איינע פון די חשובי הקהלה הרה"ח אסיפה האט רבי אלעזר געגעבן צו פארשטיין פאר
רבי אהרן פאללאק ז"ל ,גלייך האט זיך דער צדיק די רבנים די כוונה פון זיין חתימה ,ווייל די תרגום
דער מעשה רוקח זי"ע געוואנדן צו די שטאט אויפן פסוק "מתניכם חגורים" אין פרשת בא איז,
מענטשן פון בראד ,אז ער ברויך א העכערינג אין "חרציכון יהון אסירין" ,וואס באדייט אויך אז,
געהאלט מיט דריי גולדן ,און די ראשי קהלה האבן "אייער מילכיג'ס זאל זיין אסור".
געמאכט אן אסיפה דערוועגן ,און האבן באשלאסן
אז מען קען דאס נישט נאכגעבן. דער גאון האט דאן מסביר געווען און
אויפגעוויזן פאר די רבנים זיין גערעכטיגקייט ,אז
דאן האט דער גאון אפ געשיקט זיין הסכמה מען טאר נישט מיקל זיין אויף אזא שאלה ,און
און האט אנגענומען דאס רבנות אין שטאט מסביר געווען ,אז וויבאלד ער איז דאך נאך א
אמשטרדם ,און מודיע געווען אז אין דריי חדשים יונגערמאן ,האט ער מורא געהאט אז מען וועט
ארום וועט ער אן נעמען די רבנות שטעלע אין נישט אנעמען זיין פסק ,דערפאר האט ער דאס
אמשטרדם ,ביים זיך געזעגענען פון די קהלה אין געטון מיט א חכמה ,דאן האבן די רבנים מודה
בראד ,האט דער גאון געזאגט ,אז אין די פופצן יאר געווען צו זיין פסק הלכה ,דעמאלטס איז דער גאון
וואס ער איז געווען רב אין שטאט איז קיין איין פרוי מפורסם געווארן מיט זיין געוואלדיגע חריפות און
נישט געווען קיין מקשה לילד און נישט פארלוירן גאונות.
קיין קינד.
בערך בשנת תע"ג האט מען דעם גאון אויף
ווען די שטאט מענטשן האבן זיך טאקע גענומען אלס רב אין שטאט טארנא ,דארט איז ער
איבערצייגט אין די ווערטער פונעם רב ,האבן זיי געבליבן פאר בערך א יאר.
שוין געוואלט אז ער זאל בלייבן רב ביי זיי ,און זיי
האבן שוין געוואלט מסכים זיין צו העכערן דאס בשנת תע"ד האט מען דעם גאון פארבעטן צו
געהאלט ,אבער דער גאון האט שוין נישט געוואלט קומען דינען אלס רב אין שטאט בראד ,וואס איז
צוריק ציען פון נעמען דאס רבנות אין שטאט שפעטער באקאנט געווארן אלס איינע פון די
אמשטרדם ,און מיט א שווער הארץ האבן זיך די גרעסטע שטעט פון גדולים און גאונים בתורה און
שטאט מענטשן אין בראד געזעגענט פון זייער זיך קונה שם געווען אלס א עיר ואם בישראל,
באליבטן רב. דארט האט דער גאון גאר אסאך אויפגעטון ארויף
צו ברענגען דעם שטאט מיט תורה און התמדת
דאן האט מען אויף גענומען דעם גאון וגדול התורה.
מיט דעם כבוד הראי' לו ,די גאנצע שטאט איז
ארויס מקבל פנים זיין דעם גאון ,אפילו די גוים פון דער הייליגער אוהב ישראל מאפטא זי"ע איז
שטאט זענען ארויס אפגעבן דעם כבוד פארן נייעם בשנת תקס"ב געווען אין שטאט בראד ,און
רב וואס איז שוין דאן געווען גאר שטארק באקאנט געדאווענט אין דעם שוהל פונעם גאון רבי אלעזר
מיט זיין געוואלדיג גדלות און גאונות בתורה און אין בראד ,אנקומענדיג דארט צום שוהל ,האט דער
אויך מיט זיין געוואלדיגע חכמה און ישרות. הייליגער אפטער רב זי"ע געזאגט ,אז ער האט
באגעגנט נשמות פון די הייליגע תנאים און
די שטאט האט דאן געלאזט דריקן א מטבע אמוראים וואס האבן געזאגט פארן אפטער רב ,אז
מיטן בילד פונעם גאון ,וואס איז דאן געגאסן דעם קדושת המקום איז צו פארדאנקען פאר דעם
געווארן לכבודה של תורה ,שפעטער איז ארויס גאון רבי אלעזר און זיינע תפילות.
געקומען א תשובה פונעם גרויסן גאון וקדוש רבי
יעקב עמדין זי"ע ,אז די מטבע איז נישט אזוי אויס בשנת תצ"ה אפאר יאר נאכן פטירה פון הגה"ק
געהאלטן ,און דערפאר האט די רעגירונג באפוילן צו רבי אברהם ברלינר מאמשטרדם זי"ע ,האבן די
גונז זיין די מטבע. קהלה פון שטאט באשלאסן אויף צו נעמען דעם
93
לעיה"ק צפת תוב"ב ,ואחר שנה נסע לג"ע ,ושמעתי מען קען זען ווי די גדולים און צדיקים בדורו
נפלאות מחסידותו ובקיאותו". האבן גאר שטארק משבח געווען דעם צדיק
וקדוש.
אפילו דער צדיק דער הייליגער מעשה רוקח
זי"ע איז געווען איינע פון די גרעסטע גאונים הגה"ק רבי יעקב עמדין בעל היעב"ץ זי"ע האט
וגדולים בתורה בדורו ,האט דער צדיק באמת נישט גאר שטארק מוחה געווען אויף דעם מטבע וואס
געוואלט נעמען קיין רבנות שטעלע ,ווייל דער מען האט פראדאצירט לכבודו פונעם גרויסן צדיק
צדיק האט באמת געוואלט זיין גאנץ לעבן דינען ווען ער איז געקומען קיין אמשטרדם ,זעט מען
דעם באשעפער אן קיין שטער. דארט ווי דער הייליגער יעב"ץ זי"ע שרייבט בזה"ל,
"הרב החסיד מוה"ר אלעזר ז"ל מברודי ,נודע בשם
אין זיין הקדמה שרייבט ער ,ווי די רבנות האט חסיד בדורו ,מכל הלין אני אומר שבודאי לא ידע
אים ארויפגעלייגט דעם עול הציבור ,סיי אין מילי הרב ולא הסכים בעשייתו ,כי לא יאונה לצדיק כל
דשמיא און סיי אין מילי דעלמא ,אין זיין הארץ איז און ,וחזי מה סלקא ביה ,לפי מה ששמעתי
כסדר געווען די שאלה" ,מתי אעשה לביתי" ,ווען שהשלטון ציוה בגזירה חרוצה לגנוזן ובל יראו
וועט ער קענען דינען דעם אויבערשטן ביראה בחוצות".
ואהבה אן קיין שום פניה ,און ער האט געהאט א
געוואלדיגע שאיפה צו גיין קיין ארץ ישראל ,וואו הגה"ק רבי חיים הכהן ראפאפורט אב"ד לבוב
ער האט געוואלט געפינען מנוחה פון די טרדות און זי"ע מגדולי הדור ,שרייבט אינעם הספד אויפן גאון
זיך איבערגעבן נאר צו עבודת השם. דער הייליגער מעשה רוקח זי"ע בזה"ל" ,שמועה
באה ונמס כל לב ורפו כל ידים ונשברה כל רוח
דארט אין די הקדמה האט ער געשריבן די תלכנה מים על כי נפל גיבור ואבדו כלי מלחמה ,הוא
שטארקע ווערטער" ,מאסתי בכל הכבוד המדומה ניהו הגאון החסיד המפורסם בכל קצוי ארץ וים
שהיה לי" ,נישט ווייל ער האט נישט געוואוסט רחוקים כבוד המנוח מורנו הרב רבי אלעזר שהורה
דעם אחריות פון זיין רבנות ,נאר ווייל זיין צדק לעדת ד' קודש בק"ק בראד ובק"ק אמסטרדם
אייגענער ציל איז געווען די עבודה בקדושה ורגלוהי דלאו בר אינש אלא מלאך רגלו רגל ישרה
ובטהרה ,ער האט מחליט געווען אריבערצופארן לאתר דמתבעי תמן אובילו יתיה זכה להקבר בארץ
דעם ים קיין ארץ ישראל ,אין די טעג פון דער הכנה הקדושה".
צו דער נסיעה האט ער גענומען דעם קולמוס און
צוענדיגן דעם ספר מעשה רוקח אויף משניות ,ווי דער הייליגער נודע ביהודה זי"ע שרייבט אין
דער צדיק האט זיך אמאל אויסגעדריקט אויפן איינע פון זיינע תשובות צום גאון דער מעשה רוקח
ספר ,אז דאס איז ווי א "מלבוש לנשמתי" און צו זי"ע בזה"ל" ,קבלתי מכתבו הטהור ולהיות שזה
מזכה זיין דעם רבים. יותר משנה שאני אינני בקו הבריאה וראשי כבד עלי
מאד ושאר הגוף לא פלט ובעו"ה אני סובל יסורים
דער ספר איז געדרוקט געווארן אין שיש בהם ביטול תורה....לכן אני נמנע מלהשיב
אמשטרדם בשנת ת"ק ,דערין האט ער אנטפלעקט לשואלים רק בדבר הנחוץ....אבל לאהבת אבותיו
רמזים און סודות אין דעם סדר פון די משניות ,אין קדושי עליון כי מכותלי מכתבו ניכר שהוא בן לאותו
דער צאל פרקים און אין די אותיות ,ער שרייבט צדיק הגאון מו"ה שלום זצ"ל בן בנו של הגאון
אבער אויסדריקליך אז די ווערטער פון חז"ל גייען החסיד מו"ה אלעזר זצ"ל אב"ד דק"ק אמשטרדם
נישט ארויס פון זייער פשוט פשט ,אויך האט ער ולכן נתחזקתי מעט ועיינתי בדבריו הנחמדים".
אריינגעשטעלט ענינים פון נגלה און דרש ,כדי דער
ספר זאל נישט זיין פארשלאסן פאר די וואס זענען הגה"ק בעל החיד"א זי"ע שרייבט אויף דעם
נישט בקי אין נסתר ,די גימטריאות זענען לויט זיין גאון בשם הגדולים זי"ע בזה"ל" ,הגאון החסיד מו"ה
אייגענעם הסבר ,ווי פרפראות וואס וועקן אויף דעם אלעזר מקראקא בן הרב ר' שמואל חיבר ספר
תיאבון צום אמת'ן מאכל ,צו דער תורה און אירע מעשה רוקח רמזים נפלאים במשניות ע"ד האמת,
סודות. והדפיסו כשהיה מוכן ליסע לא"י תובב"א ,ועלה
94
רבי נחמן מהורדנקא זי"ע טאקע צוריק געפארן אויך דער נאמען מעשה רוקח איז ביי אים
קיין חוץ לארץ און די צוויי צדיקים האבן זיך טאקע געווען א חלק פון זיין עבודה ,ער האט דערין מרמז
נישט געטראפן. געווען זיין נאמען אלעזר בן שמואל ,דעם נאמען
שמעלקא פון זיין טאטן ,און דעם נאמען טייביל פון
ער האט איבער געלאזט זיינע הייליגע חיבורים. זיין מאמע ,און צום סוף פון די הקדמה דערמאנט
ער זיינע צוויי זון ,די רבנים רבי משה און רבי שלום,
ספר מעשה רוקח ,על התורה, און ער בעט אז די תורה זאל נישט אוועקגיין פון
ספר מעשה רוקח ,על המשנה, זיין מויל און פונעם מויל פון זיינע קינדער און
ספר ארבעה טורי אבן ,על הרמב"ם, אייניקלעך ,די אייגענע ווערטער געבן א בליק אין
שו"ת ארבעה טורי אבן, זיין שניט" ,טיפע תורה ,הכנעה ,אהבת ארץ ישראל
פירוש מעשה רוקח ,על הגדה של פסח. און א בקשה אויף א המשך פון תורה אין די דורות".
ער האט איבער געלאזט זיינע הייליגע קינדער. בשנת ת"ק האט דער גאון אפגעמאכט צו זיך
אריבער ציען קיין ארץ ישראל ,פארשטייט זיך אז
הגה"ק רבי משה אב"ד זלאטשוב זי"ע ,זקינו של די שטאט'ס מענטשן פון אמשטרדם האבן זיך גאר
הגה"ק רבי אלעזר מבראד זי"ע ,אביו של הרה"ק שווער געטיילט פון זייער גרויסן רב דער הייליגער
רבי שלום רוקח בעל שר שלום מבעלזא זי"ע, מעשה רוקח ,ער האט גע'פועל'ט ביי די קהלה צו
הגה"ק רבי שלום אב"ד טיקטין זי"ע. אויף נעמען דעם הייליגען פני יהושע זי"ע אלס
ממלא מקום אין שטאט ,אבער דער פני יהושע
ליידער האט דער צדיק נישט מעריך ימים האט אפגעטרעטן פארן גאון רבי ליב אב"ד לבוב
געווען על אדמת ארץ ישראל ,נאך די ימים טובים זי"ע.
בשנת תק"ב האט דער צדיק מרגיש געווען אז
זיינע טעג זענען געציילטע ,האט ער דאן געשריבן דאן איז דער גאון ארום געפארן צו זיינע
א צוואה. קינדער זיך צו געזעגענען בעפאר ער פארט קיין
ארץ ישראל ,אויך האט ער זיך דאן געזעגנט פון די
נסתלק לגנזי מרומים כ"ז תשרי בשנת תק"ב, גדולים און גאונים פון חוץ לארץ וואס רוב רובם
ומנוחתו כבוד איז אינעם ביה"ח הישן בעיה"ק צפת האבן דעם גאון גאר שטארק מכבד געווען און
אינעם "מערת האשכנזים" ,עס איז דא א קבלה אז געווען מקושר צו דעם גאון וקדוש.
ער ליגט ממש נאנט צום אר"י הקדוש זי"ע ,אבער חוה"מ סוכות תק"א איז דער צדיק אנגעקומען
נאכן שרעקליכע ערד ציטערניש אינעם ביה"ח קיין ארץ ישראל און ער האט זיך באזעצט אין
הישן אין צפת ,זענען גאר אסאך מצבות פון קדושי עיה"ק צפת ,מען האט אים דאן אויף גענומען אלס
עליון חרוב געווארן ,ובתוכם איז די מצבה פונעם דער וואס זאל טיילן די חלוקה געלטער פון חוץ
הייליגען מעשה רוקח זי"ע. לארץ פאר די עניי ארץ ישראל און דערפאר האט
ער באקומען דעם נאמען "נשיא ארץ ישראל".
זכותו הגדול יגן עלינו
ועל כל ישראל אמן. אין שבחי הבעש"ט הקדוש זי"ע ווערט
געברענגט ,אז דער בעש"ט האט געוויסט
פארוואס דער צדיק רבי אלעזר בעל מעשה רוקח
מעשיות זי"ע איז געפארן קיין ארץ ישראל ,כדי זיך צו
טרעפן מיטן תלמיד פונעם בעש"ט הרה"ק המקובל
עס ווערט דערציילט ,אז דער הייליגער מעשה רבי נחמן מהורדנקא זי"ע און צוזאמען ברענגען די
רוקח זי"ע ,ווען ער איז ליידער נסתלק געווארן גאולה שלימה.
זייענדיג נאר צוויי יאר אין ארץ ישראל בעיה"ק
צפת ,האט ער געזאגט בצוואה פאר זיינע נאנטע, און דער בעש"ט האט געוויסט אז ליידער איז
אז מען זאל בשום אופן נישט שרייבן קיין שבחים נאכנישט די זמן הגאולה ,און דאן איז דער תלמיד
95
בהלה ,פארשטייט זיך אז די חופה איז נישט אויף די מצבה ,נאר זיין נאמען און די נאמען פון זיין
פארגעקומען. חיבור מעשה רוקח זאל מען שרייבן ,אבער נאך די
פטירה ,ווען מען האט באשטעלט די מצבה ,האט
עס האט נישט גענומען לאנג און דער דער וואס האט געמאכט די מציבה יא געשריבן
ערשטער מאן פון דעם פרוי איז אנגעקומען אין שבחים.
שטאט ,די גאנצע שטאט האט גערידערט מיט דעם
גרויסן מופת פון דעם גאון דער הייליגער מעשה אבער לפלא ,ווען מען האט געוואלט
רוקח און זיין געוואלדיגע סייעתא דשמיא. ארויפלייגן די מציבה ,האט זיך די מצבה איבער
געבראכן ,און עס האט זיך צעטיילט ממש דארט ווי
ווען די רבנים המתירים האבן געהערט דעם עס איז געשטאנען די שבחים ,און דאן האט מען
געשיכטע ,זענען זיי געקומען צום רב און געזען דעם גרויסן כח פונעם צדיק ,אז מען האט
געפרעגט פונעם גאון ,ווי אזוי ער האט געוויסט אז אפגעהיטן זיין רצון בשמי מרומים ,אז מען זאל
די ערשטע מאן לעבט נאך ,ווייל על פי תורה וואס נישט לייגן קיין שבחים אויף די מציבה.
זיי האבן מברר געווען ,האט די פרוי אן קיין ספיקות •••
געמעגט חתונה האבן. הרה"ק רבי ישכר דוב מבעלזא זי"ע האט
דערציילט די מעשה ,וואס איז פאר געקומען ווען
האט דער גאון געזאגט ,באמת האב איך נישט די זיידע דער הייליגער מעשה רוקח זי"ע האט
געוויסט אז דער מאן לעבט ,אבער איך האב מרגיש געדינט אלס רב אין שטאט אמשטרדם.
געווען אז איך קען די פרוי נישט מתיר זיין צו
חתונה האבן ,ווייל איידער דער מאן איז אוועק עס איז געווען א פרוי אן עגונה פון די שטאט
געפארן פונעם שטאט ,איז ער געקומען זיך אמשטרדם ,וואס עטליכע רבנים האבן איר מתיר
געזעגענען פון מיר ,און איך האב דעם מאן געווען נאכאמאל צו חתונה האבן ,אבער דער גאון
אנגעוואונטשען" ,פארט געזונטערהייט ,און קום רבי אלעזר האט זיך נישט געוואלט מצרף זיין
אהיים געזונטערהייט" ,האב איך געהאלטן ,אז דער להיתר אדער לאיסור ,אבער די פרוי האט אויפן
גרויסער באשעפער וועט נישט צוריק שיקן מיין סמך פון די היתר פון די אנדערע רבנים א שידוך
ברכה לבטלה ,און דערפאר האב איך נישט געקענט געטון מיט איינע פון די קצינים פונעם שטאט.
מתיר זיין דעם עגונה.
••• ווען עס איז געקומען די חתונה ,האט דער מאן
אין ספר שערי ציון ווערט געברענגט ,אז יענע געוואלט ,אז דער רב זאל זיין דער מסדר קדושין
צייט ווען דער גאון דער הייליגער מעשה רוקח ביי זיין חתונה ,אבער דער גאון האט געלאזט וויסן,
זי"ע איז ארום געפארן זיך געזעגענען פון די צדיקי אז ער אלס דער עמטליכער רב פון שטאט וועט ער
הדור בעפאר ער איז אפ געפארן קיין ארץ ישראל, נישט מסדר זיין די קידושין ביי דעם חופה ,דער
האט מען דאן אויף גענומען דעם גאון הגה"ק רבי חתן וואס איז געווען א מקורב למלכות ,האט ער
משולם איגרא זי"ע אלס רב אין שטאט פרשבורג, געלייגט דריק אויף די רעגירונג ,אז מען זאל
און וויבאלד דער גאון רבי משולם האט געהערט, פארלאנגען אז דער רב זאל יא מסדר קידושין זיין,
אז דער גאון דער מעשה רוקח איז יעצט אין שטאט און עס איז אים געלונגען ,און דער רב האט נישט
ראדימנא. געהאט קיין ברירה און געמיזט אן נעמען צו זיין
דער מסדר קידושין.
האט דער גאון רבי משולם איגרא זי"ע
געמאכט א אומוועג נאר כדי צו טרעפן דעם גאון ווי דער מנהג איז געווען דארט אין שטאט,
דעם מעשה רוקח ,אבער ווען ער איז אנגעקומען האט דער רב דער מסדר קידושין געבענטשט דעם
קיין ראדימנא איז ער געוואויר געווארן ,אז דער חתן איידער די חופה ,אויך דער חתן האט זיך אראפ
גאון דער מעשה רוקח איז שוין דאן אוועק געפארן, געבויגען דעם קאפ אז דער רב זאל אים בענטשן,
האט דער גאון רבי משולם געהאט גרויסע צער אז אבער פלוצלונג האט זיך גענומען שטורמען בלוט
ער האט נישט זוכה געווען זיך צו טרעפן מיט דעם פונעם קאפ פין דעם חתן ,און עס איז געווארן א
96
א קינד וואס וועט באלייכטן די וועלט מיט זיין גרויסן גאון דער מעשה רוקח ,און דער גאון רבי
קדושה און תורה ,און געבעטן אז מען זאל דעם משולם איגרא האט זיך פון גרויס צער
קינד א נאמען געבן אלעזר נאך אים ,און די קינד איז איינגעשפארט פאר אפאר טאג און זיך נישט
געווען הרה"ק רבי אלעזר מליזענסק זי"ע. געוואלט טרעפן מיט קיינעם.
••• •••
אויפן וועג קיין ארץ ישראל מיטן שיף איז הגה"ק רבי שלום צבי מגראבוויץ זי"ע א
געווען ראש השנה ,און ביינאכט נאך די סעודה, אייניקל פונעם הייליגען מעשה רוקח זי"ע
האט אויס געבראכן א שרעקליכע שטורם ווינט דערציילט ,אז ווען די זיידע איז ארום געגאנגען זיך
און די שיף האט זיך גענומען ווארפן שרעקליך און געזעגענען פון זיינע קינדער בעפאר ער איז ארויף
וואסער האט אנגעהויבן אריין קומען אינעם שיף, קיין ארץ ישראל ,איז ער אויך געפארן צו זיין
די מאטראזן זענען געווען זייער באזארגט ,ווייל די ברודער הרה"ק רבי ארון זי"ע וואס האט געהאט
שיף איז געווען אין א סכנה פון ח"ו ווערן צוויי זיהן און איין טאכטער.
דערטראנקען.
די טאכטער איז געווען הרבנית הצדקת מרת
דער צדיק דער הייליגער מעשה רוקח זי"ע איז שפרינצא ע"ה ,אשת הרה"ק רבי אלימלך מליזענסק
דאן געזעצן ביי זיך אין שטוב און געווען אין א זי"ע,
גרויסע דביקות און דבוק אין זיינע הייליגע כוונות, איין זון איז געווען הרה"ק רבי משה אב"ד בענדין
און בכלל נישט געוויסט אין וואסערע סכנה ער זי"ע,
געפינט זיך ,אבער ווען עס איז שוין געווען די צווייטע זון איז געווען הרה"ק רבי יהושע זי"ע,
געפערליך די מצב ,זענען זיינע שמשים אריין און וואס איז ליידער געבוירן געווארן בלינד אויף ביידע
דערציילט פארן צדיק וואס עס גייט פאר ,און אויב אויגן ל"ע.
מען וועט נישט מעורר רחמים זיין וועט מען ח"ו
דערטראנקען ווערן. דער זון יהושע האבן די דאקטורים אן געזאגט,
אז די מוח פון דעם קינד איז גאר שוואך און עס קען
ווען דער צדיק רבי אלעזר האט דאס געהערט, נישט פאר נעמען קיין לעכטיגקייט ,און דערפאר
האט ער געווארט נאך ביז עס האט אנגעהויבן איז דער קינד כסדר געזעצן און א טונקעלע שטוב,
טאגן ,און דאן האט ער גענומען דעם שופר און און אזוי איז דער קינד ליידער אויף געוואקסן.
אנגעהויבן בלאזן די תקיעת שופר ,ווי נאר דער
מעשה רוקח זי"ע האט אנגעהויבן בלאזן שופר, ווען דער פעטער דער הייליגער מעשה רוקח
האבן זיך די ווינטען בארואיגט ,און חוה"מ סוכות זי"ע איז געקומען זיך געזעגענען מיט זיין ברודער
איז די שיף אנגעקומען בשלום קיין ארץ ישראל, רבי ארון ,האט ער געבעטן אז ער זאל ברענגען
און דער צדיק האט געגעבן א ברכה פארן זיינע קינדער ,ער האט פארגעשטעלט דעם זון רבי
קאפיטאן ,אז עס זאל קיינמאל נישט קומען קיין משה און דעם טאכטער הצדקת שפרינצא ,אבער
שאדן צו דעם שיף און עס זאל אייביג פארן על מי דעם זון רבי יהושע האט ער נישט געברענגט
מנוחות. צוליב די לעכטיגקייט.
יארן שפעטער ווען הרה"ק רבי מענדעלע האט זיך דער גאון אנגערופען ,האסט דאך נאך
מוויטעפסק זי"ע האט זיך געגרייט ארויף צו פאר א זון ,ברענג אים אהער וועל איך אים בענטשן
מיט זיינע תלמידים קיין ארץ ישראל ,און מען איז איידער איך פאר אוועק ,רבי ארון האט טאקע
געגאנגען זיכן א שיף וואס זאל זיי נעמען קיין ארץ געברענגט דעם קינד יהושע צום ברודער ,און דער
ישראל ,עס איז געווען דאן מער נייערע שיפן און צדיק רבי אלעזר האט אריבער געפירט זיינע ידיו
אויך אלטע שיפן ,אבער דער צדיק רבי מענדעלע הקדושים אויף די אויגן פון דעם קינד ,און פון דאן
האט געוויזן אויף איין שיף ,און געזאגט אז מיט האט דער קינד געזען כאחד אדם.
דעם שיף וויל ער פארן קיין ארץ ישראל ,עס איז
געווען א פלא פאר די תלמידים אז די רבי האט אויך האט דער צדיק דאן אנגעוואונטשן פארן
אויס געקליבן דווקא דעם עלטערן שיף. טאכטער הצדקת שפרינצא ע"ה ,אז זי וועט האבן
97
אויס געטון זיין טלית ותפילין און גלייך ארויס פון אבער ווען די וועג קיין ארץ ישראל איז
שוהל ,האט ער זיך זייער געוואונדערט ,ווייל דער געפארן גאר געשמירט אן קיין מכשולות ,וואס
הייליגער מעשה רוקח פלעגט געווענליך גאר לאנג יענע צייטן איז דאס געווען א חידוש ,וויבאלד אזא
מאריך זיין מיט זיין עבודה נאכן דאווענען. לאנגע וועג האט געווענליך געמיינט זיך שלאגן
האט דער הייליגער חכם צבי זי"ע געפרעגט מיט וואונטען און שטורעמישע וואסערן ,זענען די
מיט וואונדער ,וואס איז היינט אז איר לויפט ארויס תלמידים געגאנגען פרעגן דעם קאפיטאן וואס די
פון שוהל אזוי פרי ,האט דער הייליגער מעשה באדייט איז ,האט דער קאפיטאן דערציילט ,אז
רוקח זי"ע געזאגט ,אז היינט קומט פאר די בר מצוה יארן צוריק איז געפארן אויף דעם שיף דער
פון זיין בכור משה און ער גייט יעצט זיך גרייטן ראבינער פון אמשטרדם ,און ער האט מיר געגעבן א
אויפן סעודת מצוה ,אבער לפלא האט דער מעשה ברכה אז די שיף זאל אייביג פארן על מי מנוחות ,און
רוקח נישט איינגעלאדענט דעם חכם צבי צו די זייט דעמאלט האט ער קיינמאל נישט געהאט קיין
סעודה ,אבער וויבאלד דער חכם צבי האט זייער מכשולות אויפן וועג.
געוואלט מיט האלטן די שמחה ,איז ער געקומען ווען די תלמידים האבן דאס דערציילט פארן
צו די סעודה אומגעלאדנט. צדיק רבי מענדעלע מוויטעפסק זי"ע האט ער
אינמיטן די סעודה האט דער בר מצוה בחור, געזאגט ,ווען איך בין אנגעקומען צו דעם שיף האב
וואס איז שוין דאן געווען מפורסם אלס א גאון איך גלייך געזען א לעכטיגקייט וואס נעמט ארום
וחריף בתורה ,געזאגט א דרשה און א גאר שארפן דעם שיף ,האב איך פארשטאנען אז עפעס א
פשט'ל ,וואס אלע באטייליגטע האבן ממש קדושה ריעט אין דעם שיף ,און דערפאר האב איך
געשטוינט דערפון ,אויך דער הייליגער חכם צבי דווקא געוואלט פארן מיט דעם שיף.
וואס איז געווען א גאון הגאונים איז ארויס פון די •••
כלים הערענדיג דעם טופע פשט'ל ,האט ער זיך דער הייליגער אוהב ישראל מאפטא זי"ע האט
געוואנדן צום הייליגען מעשה רוקח זאגענדיג ,איך דערציילט ,אז בעפאר דער צדיק דער הייליגער
האב א וואויל געראטענע טאכטער לאה ,אפשר מעשה רוקח זי"ע האט אראפ געברענגט די
זאלן מיר זיך משדך זיין. הייליגע נשמה פון זיין זון הגה"ק רבי משה
דער צדיק דער מעשה רוקח האט דאס זייער מזלאטשוב זי"ע ,האט ער זיך מתבודד געווען זיבן
געפאלן צו זיך משדך זיין מיטן גרויסן גאון דער יאר און דורך געלערנט כל חכמת האמת און עוסק
חכם צבי זי"ע ,אבער ער איז קודם אריין צום געווען אין סיגופים נוראים און הייליגע יחודים.
רעבעצין פרעגן אויב זי וואלט מסכים געווען צום ביז אליהו הנביא ז"ל האט זיך אנטפלעקט צו
שידוך מיטן טאכטער פונעם חכם צבי ,אבער די אים און געזאגט" ,רבי אלעזר ,האסט שוין ממשיך
רעבעצין איז נישט געפאלן דעם שידוך ,און מען געווען די העכסטע נשמה וואס איז שייך ,מער זיי
האט טאקע נישט געשלאסן דעם שידוך ,אבער דיך נישט מתבודד ,ווייל די וועלט דארף דיך נאך
דער חכם צבי זי"ע האט זיך דאן אנגעריפן בזה"ל, האבן" ,דערנאך איז צו זיי געבוירן געווארן די
"אויב ווילט איר זיך נישט יעצט משדך זיין מיט מיר, הייליגע זון הגה"ק רבי משה זי"ע ,וואס האט
וועלן מיר זיך מוזן משדך זיין שפעטער" ,כך הוה די געטראגען די נאמען פונעם זיידן הגה"ק רבי משה
רייד פונעם חכם צבי זענען שפעטער מקיים דיין מקראקא זי"ע.
געווארן ,ווען דער זון רבי משה האט חתונה געהאט
בזיווג שני מיטן טאכטער פונעם חכם צבי. ווען דער זון רבי משה האט בר מצוה געהאט,
••• האט די טאטע רבי אלעזר צו געגרייט א גרויסע
אין ספר שערי ציון ווערט געברענגט ,אז ווען סעודה לכבוד די בר מצוה ,און יענעם טאג איז
דער הייליגער מעשה רוקח זי"ע איז ארום געפארן פונקט דורך געפארן דעם שטאט דער גאון דער
זיך געזעגענען פון די גדולי הדור ,האט ער מיט הייליגער חכם צבי זי"ע ,און ער איז געקומען
גענומען זיין זון שלום מיט זיך ,דערציילט הרה"ק דאווענען אינעם שוהל פונעם הייליגע מעשה
רבי מאיר בעל אמרי נועם מדז'יקוב זי"ע ,אז זיין רוקח זי"ע ,און ווען דער חכם צבי האט געזען אז
זיידע הגה"ק רבי מאיר בעל מהר"ם טיקטין זי"ע דער צדיק רבי אלעזר האט גלייך נאכן דאווענען
98
••• איז דאן געווען אויף די עלטערע יארן בערך 104
הגה"צ רבי חיים ברים זי"ע האט דערציילט ,אז יאר אלט ,און דער גאון האט ליידער דאן געהאט א
ווען דער גאון וקדוש דער מעשה רוקח זי"ע האט געפערליכע אויסשלאג אויפן גוף וואס ער האט פון
געוואוינט אין שטאט אמשטרדם וואס איז געווען דעם געהאט גרויסע יסורים.
נאנט צום גרויסן וואסער ,האט מען דארט געהאט
געמאכט א ספעציעלע גדר ביי די וואסער וואס ווען דער צדיק רבי אלעזר דער הייליגער
זאל אפהאלטן די וואסער פון אריין קומען אין מעשה רוקח זי"ע איז אנגעקומען מיטן זון שלום
שטאט ,איין טאג בעפאר פורים האט פאסירט ,אז צום גאון דער מהר"ם טיקטין זי"ע ,און זיי האבן
טויזענטער פיש האבן זיך אנגעלייגט אויפן וואנט געזען די צושטאנד אין וואס דער גרויסער גאון
און עס האט אויס געזעהן ווי די וואנט גייט זיך געפינט זיך ,האבן די צוויי צדיקים דער מעשה
איינברעכען און ח"ו די שטאט וועט פארשוועמט רוקח און זיין זון שלום מתפלל געווען פארן מהר"ם
ווערן פון וואסער. טיקטין ,און ער איז דערנאך גענצליך אויס
געהיילט געווארן,
האט דער מלך פון שטאט געלאזט וויסן פארן
מעשה רוקח ,אז אויב דער רב וועט נישט פויעלען און דריי יאר שפעטער נאכן הסתלקות פונעם
אז די פיש זאלן זיך אפ טראגן פונעם וואנט אין די גאון וקדוש דער מהר"ם טיקטין זי"ע ,האט מען
קומענדיג דריי טאג ,וועט ער פארטרייבן אלע אידן אויף גענומען דעם מעשה רוקח'ס זון שלום אלס
פון שטאט ,ווען דער מעשה רוקח האט דאס רב אין שטאט טיקטין.
געהערט ,האט ער געלאזט וויסן פארן מלך ,אז ער •••
איז מסכים צו דעם ,אבער נאר בתנאי אז דער מלך הרה"ק רבי ישכר דוב מבעלזא זי"ע האט
וועט לאזן ברענגען גאר אסאך וויין פאר די אידן פון דערציילט ,אז ווען די זיידע דער הייליגער מעשה
שטאט לכבוד פורים ,און דאן וועט ער מתפלל זיין רוקח זי"ע איז געווארן רב אין שטאט אמשטרדם,
אז די צרה זאל אוועק גיין ,בלית ברירה האט דער איז די גאנצע שטאט ארויס מקבל פנים זיין דעם
מלך געלאזט ברענגען גאר גרויסע קוואנטום פון גרויסן צדיק ,אויך די גוים פון שטאט זענען ארויס
וויין פאר די אידן פון שטאט. מקבל פנים זיין דעם צדיק זייענדיג מפורסם מיט
יענעם פורים איז געווען ששון ושמחה אין זיין קדושה און חכמה ,אויך דער מושל העיר איז
שטאט ,דער עולם האט געטרינקען און די שמחה לכבודו פונעם צדיק ארויס מקבל פנים זיין דעם
אין שטאט איז געווען גאר גרויס והעיר אמשטרדם צדיק.
צהלה ושמחה ,אז מען האט נישט געדענקט נאך האט פאסירט א געפערליכע צרה ,צווישן די
אזא פרייליכע פורים אין שטאט אמשטרדם ,פורים וואס זענען ארויס מקבל פנים זיין דעם גאון ,איז
נאכמיטאג ווען דער צדיק דער מעשה רוקח איז געווען דער טאכטער פונעם מושל העיר ,און צוליב
געזעצן ביים סעודה און געווען בגלופין ,איז די געפערליכע שטיפעניש איז די מיידל צעדריקט
אנגעקומען א שליח פונעם מלך און דערציילט ,אז געווארן און רח"ל דער'הרג'עט געווארן ,פארשטייט
אלע פיש זענען אוועק פונעם וואנט אין וואסער ,און זיך אז דאס האט געמאכט א שרעקליכע רעש און
בזכות פון דעם צדיק איז די שטאט געראטעוועט דער מושל איז געווען שטארק גערעגט אויפן רב
געווארן פונעם צרה פון די וואסער ,און אויך און די אידן פון שטאט.
געראטעוועט געווארן פונעם גזירות גירוש.
••• דער מושל איז געווען גרייט צו פארטרייבן די
דער הייליגער חיד"א זי"ע ברענגט אין זיין ספר אידן פון שטאט פון גרויס כעס ,און ווען מען איז
שם הגדולים די מעשה ,אז ווען דער הייליגער געקומען דערציילן פארן הייליגען מעשה רוקח
מעשה רוקח זי"ע איז אנגעקומען דינען אלס רב וואס עס האט פאסירט ,האט זיך דער צדיק
אין דער גרויסער שטאט אמשטרדם ,איז יענעם געשטעלט מתפלל זיין פארן טאכטער פונעם מושל
יאר געווען א שווערע פלאג אין לאנד ,מיליאנען העיר ,און לפלא האט די תפילה פונעם מעשה רוקח
היישעריקן האבן באפאלן די פעלדער און ביימער, עושה רושם געווען ,און די טאכטער פונעם מושל
און האבן חרוב געמאכט די גאנצע תבואה און איז צוריק לעבעדיג געווארן ,ויהי לנס.
99
ווארט מיט אזא קלארקייט ,אז גדולי הדורות נאך אים גערעטעניש ,און די רעגירונג און די איינוואוינער
האבן געזאגט ,אז ער האט געשריבן דעם ספר מיט רוח זענען געווען אין גרויס שרעק פון א הונגער-נויט.
הקודש ,און דער רמב"ם אליין האט זיך געפרייט מיט
זיינע תירוצים. די שטאט-פירער האבן געוואוסט ,אז דער
••• נייער אידישער רב איז א הייליגער מאן ,און זיי
אין קונטרס מסורת קודש לבית בעלזא ווערט האבן זיך געוואנדן צו אים ער זאל איינרייסן ביים
דערציילט ,אז ווען דער הייליגער מעשה רוקח האט באשעפער פאר א ישועה ,דער הייליגער מעשה
געארבעט אויף זיין ספר אויפן רמב"ם ,איז אים שווער רוקח איז ארויסגעגאנגען צום פעלד ,געטון וואס
געווארן א געוויסע הלכה אינעם רמב"ם וואס האט ער האט געטון מיט תפילה און הייליגע כוונות ,און
אויסגעזען ווי א סתירה צו א גמרא ,און ער האט זיך אין איין רגע האט זיך אנגעהויבן א שטארקע ווינט
זייער געמוטשעט דאס צו פארענטפערן. וואס האט אראפגעבלאזן אלע היישעריקן גלייך
אריין אינעם ים ,און די גאנצע לאנד איז
ער האט געפאסט און איינגעריסן בתפילה מען געראטעוועט געווארן.
זאל אים עפענען די אויגן פון הימל צו פארשטיין דעם
אמת'ן כוונת הרמב"ם ,און יענע נאכט איז דער אלס הכרת הטוב פאר דעם גרויסן מופת ,און
הייליגער רמב"ם אליין געקומען צו אים אין חלום, לכבוד זיין קומען קיין אמשטרדם ,האבן די
האט אים באגריסט מיט א שמייכל און אים געזאגט, שטאט-פירער און די קהילה ספעציעל
"איך האב הנאה געהאט פון דיין גרויסער הארוואניע אויסגעקריצט א זילבערנעם מטבע )מעדאל( מיט
צו פארשטיין מיין כוונה" ,און דער רמב"ם האט אים זיין צורה און פסוקים לכבודו.
פערזענליך מגלה געווען דעם עכטן פשט און דעם •••
ריכטיגן מקור פון די הלכה ,און אינדערפרי האט דער אין שבחי הבעש"ט ווערט דערציילט ,אז דער
מעשה רוקח גלייך פארשריבן דעם תירוץ אין זיין הייליגער בעל שם טוב זי"ע האט געהאט אן
ספר. אומגעהויערע הערצה צום מעשה רוקח ,הגם דער
••• מעשה רוקח איז געווען פון די פריערדיגע גדולי
אין ספר זכרון צדיקים ווערט דערציילט ,אז ווען הרבנים פון די אשכנז'ישע קהילות ,און חסידים
דער מעשה רוקח איז געווען רב אין אמסטערדאם, פארציילן ,אז דער בעש"ט האט זייער שטארק
איז געווען א גרויסער כומר )גלח( וואס פלעגט זיך געוואלט זיך טרעפן מיט אים פנים אל פנים
שטענדיג קריגן מיט אידן און זוכן ווי אזוי
איידער ער פארט קיין ארץ ישראל.
ארויפצולייגן בלבולים אויף דער אידישער קהילה,
איינמאל האט דער כומר געפאדערט א וויכוח און עס ווערט דערציילט ,אז דער בעש"ט האט
)דעבאטע( פאר די שטאט-הארן קעגן דעם אידישן זיך ארויסגעלאזט אויפן וועג זיך צו טרעפן מיט
רב אויף די אמת'קייט פון דער תורה און אידישקייט. אים ,אבער מן השמים האט מען צוריקגעהאלטן די
פגישה ,און ווען דער מעשה רוקח איז
דער מעשה רוקח איז געקומען צום מעמד פול אוועקגעפארן קיין ארץ ישראל ,האט דער בעל שם
מיט הייליגקייט און בטחון ,אבער נאך איידער מען טוב געזאגט" ,אז א גרויסער שילד און שוץ פאר
האט אפילו אנגעהויבן די טענות ,האט דער מעשה גאנץ גאליציע און אייראפע איז אוועקגעגאנגען".
רוקח א קוק געטון אויפן גלח מיט זיינע ברענענדיגע •••
הייליגע אויגן. אין ספר תולדות גדולי ישראל ווערט געברענגט,
אז אלס רב אין שטאט בראד איז דער מעשה רוקח
דער גלח האט באקומען אזא פחד און שרעק פון געווען דער מנהיג פון דער בארימטער גרופע תלמידי
דעם הייליגן געשטאלט פונעם רב ,אז זיין צונג איז חכמים און מקובלים אינעם "בראדער קלויז" ,עס
פארשטאמט געווארן ,ער האט פארגעסן אלע זיינע ווערט דערציילט אז ער פלעגט זיצן טעג און נעכט
טענות ,און ער איז אנטלאפן פון זאל פאר גרויס איינגעהילט אין טלית און תפילין און לערנען אן קיין
בושה ,און פון דעמאלט אן האבן די שטאט-לייט און שום הפסק.
די מיניסטארן געהאט נאך א גרעסערן דרך ארץ פארן
מעשה רוקח און אים גערופן "דער גאטליכער מאן". ווען ער האט געשריבן זיין ספר "מעשה רוקח"
אויפן רמב"ם ,האט ער אויסגעארבעט יעדעס איינציג
100
רוב פון זיין תורה האט דער גאון קונה געווען
יארצייט כ"ח תשרי
פון זיין הייליגען טאטן דער נודע ביהודה זי"ע ,און
גאר שנעל איז דער גאון געווארן באוויסט מיט זיין הגה"ק רבי שמואל ב"ר יחזקאל הלוי זי"ע) ,לאנדא(
געוואלדיגע גדלות און בקיאות בכל המקצועות בעל שו"ת שיבת ציון ,מפראג
בתורה ,גרויסע גדולים וגאונים בדורו האבן מעיד
געווען און מפליא געווען זיין בקיאות בתורה,
גדולים אפילו עלטער ווי אים האבן מכבד געווען ער איז געבוירן אין שטאט יאמפול ,בשנת תק"י.
דעם גאון נאך פון יוגענט אן.
צו זיין טאטן הגה"ק רבינו יחזקאל הלוי לאנדא בעל
בערך בשנת תק"ל האט ער חתונה געהאט מיט הנודע ביהודה מפראג זי"ע,
הרבנית הצדקת מרת הינדכה ע"ה, בן הגביר הר"ר יהודה הלוי לאנדא מק"ק אפטא,
בת הגה"ק רבי אורי פייבל היילפרין אב"ד קעלין פרנס ומנהיג ארבע ארצות זי"ע,
זי"ע, בן הר"ר הירש וויטש זי"ע,
בן הגה"ק רבי שמואל הילמן היילפרין אב"ד מיץ חתן הרה"ק רבי אליעזר זי"ע,
זי"ע, בן הרה"ק רשכבה"ג רבי העשיל אב"ד קראקא בעל
בן הגה"ק רבי ישראל היילפרין אב"ד קראטשין חנוכת התורה זי"ע.
זי"ע,
חתן הגה"ק רבי נתן נטע שפירא בעל מגלה עמוקות און צו זיין מאמע הרבנית הצדקת מרת ליבא ע"ה,
זי"ע. בת הגביר רבי יעקב מדובנא זי"ע.
נאך די חתונה האט דער גאון נישט געוואלט ער איז געווען א גאון הגאונים און א חריף
נהנה זיין מכתרו של תורה ,און אפילו דער גאון ולמדן עצום און א בקי בכל מקצועות התורה ,ער
האט דאן עוסק געווען בתורה ועבודת השם מיט א איז געווען מפורסם אלס א איש קדוש מאוד ,דער
געוואלדיגע התמדה רוב פונעם טאג ,האט אבער צדיק האט זיין גאנץ לעבן עוסק געווען בתורה
דער גאון אויך עוסק געווען במסחר כדי צו ועבודת השם מיט א געוואלדיגע התמדה ,ער האט
ברענגען פרנסה ביי זיך אין שטוב ,גרויסע גדולים גאר שטארק לוחם געווען קעגן די מתחדשים און
וגאונים בתורה האבן זיך שוין דאן מפלפל געווען די פראנקיסטן וואס האבן געוואלט אראפ פירן
בתורה מיט דעם גאון ,האט אבער דער גאון אידישע קינדער פונעם דרך ישראל סבא ,דער גאון
געמאכט מלאכתו עראי ותורתו קבע. האט מיט א מסירת נפש אויף געדעקט דעם אמת
שפעטער האט ער זיך געצויגן קיין פראג ,און און דורך דעם געראטעוועט טויזענטער אידן פון
דארט האט ארויס געהאלפן פארן טאטן דער ח"ו אריין פאלן אין די הענט פון די משכילים,
הייליגער נודע ביהודה פירן די שטאט מיט אלע
תפקידים ,דער הייליגער נודע ביהודה האט דעם ער האט גאר אסאך געליטן פון די משכילים
זון אריין גענומען אין זיין בי"ד ,אויך האט ער שוין און אפילו געזעצן אין תפיסה דערפאר ,אבער דאס
דאן געדינט אלס ראש ישיבה אינעם גרויסן ישיבה האט אים נישט אפגעשטעט פון לוחם זיין מלחמת
אין שטאט פראג ,ער האט דאן אנגעהויבן שרייבן השם במסירת נפש ממש.
זיין טאטן'ס גאר טיפע תשובות ,און נאכן
פון זיין יוגענט אן האט מען שוין געזען אז עס
הסתלקות פונעם טאטן האט ער ארויסגעגעבן
וואקסט א גדול בישראל ,ער איז שוין דאן געווען
דעם ספר נודע ביהודה.
מפורסם מיט זיין גדלות וחריפות בתורה ,ווי מען
נאכן הסתלקות פון זיין גרויסן טאטן ,האט די קען זעהן וואס זיין טאטן דער הייליגער נודע
קהלה אין שטאט פראג מקבל געווען ,אז וויבאלד ביהודה זי"ע האט מעיד געווען אויף זיין זון בזה"ל,
מען קען נישט טרעפן קיין רב מיט די גדלות ווי "ישמח לבי בחכמת בני ואמרתי על עצמי דנפק ממך
דער נודע ביהודה ,וועט מען מער נישט אויפנעמען טעמא מאלפך" ,און דער טאטע שרייבט ביי איינע
קיין רב אין שטאט ,און פון דאן האט מען נאר אויף פון זיינע תשיבות בזה"ל" ,השיב בני הרב החריף
גענומען דיינים. ושנון מאוד מוהר"ר שמואל נ"י".
101
מעשיות דאן האט דער גאון ווייטער מרביץ תורה
געווען פאר הונדערטער תלמידים גאונים בתורה,
אין שו"ת שיבת ציון ווערט דערציילט ,אז א דער גאון איז שוין דאן געווען מפורסם מיט זיין
שוחט פון שטאט איז שווער קראנק געווארן ,און גרויסע כח התורה און זיין געוואלדיגע קדושה
ווען זיין מצב איז זייער שווער געווארן ,האט ער וטהרה מיט וואס ער האט זיך געפירט ,פון אלע
געלאזט רופן דעם רב פון זיין שטאט ,און ווען דער שטעט אין אירופה האט מען געשיקט גאר
רב איז געקומען ,און קיינער איז נישט געווען מיט שווערער שאלות צום גאון און זיינס א פסק איז
זיי אין צימער ,האט דער שוחט זיך מתוודה געווען, געווארן אנגענומען ביי רוב גדולים בדורו.
און ער האט דערציילט פארן רב וועגן עבירות אין
זיינע יונגע יארן ,און דערנאך איז ער צוגעקומען צו יענע צייט האט זיך די השפעה פון די משכילים
א שרעקעדיגן ענין ,אז בערך פינף מאל ,קורץ פאר גאר שטארק פארשפרייט ,און די רשעים ימ"ש
זיין קראנקייט ,האט ער נאך דער שחיטה געפונען האבן דאן געפרעדיגט זייער דרך און ליידער אראפ
אז זיין סכין איז פגום ,און דאך האט ער די בהמות געפירט גאר אסאך אידישע קינדער פון ריכטיגען
געלאזט אריבערגיין אלס כשר. וועג ,דאן איז דער גאון ארויס בחרב ובחנות און
מלחמה געהאלטן מיט די משכילים מיט א מסירת
דער רב האט אים אויסגעפרעגט ,כדי צו זען צי נפש ממש ,די משכילים האבן ליידער אריין געגעבן
זיין דעת איז מיושב ,און נאכדעם וואס ער האט מסירות אויפן גאון און מען האט דעם גאון
געזען אז דער שוחט רעדט מיט א קלארן דעת, איינגעזעצט פאר א שטיק צייט אין תפיסה.
האט ער פארבאטן די כלים אין וועלכע מען האט
געקאכט פון יענעם פלייש ,און לויט דער שאלה איז אבער דאס האט בכלל נישט אפגעהאלטן דעם
כמעט נישט געווען קיין שטוב אין שטאט וואס איז גאון פון ווייטער מלחמה האלטן און אויף וועקן
נישט געווארן אינפעקטירט מיט די שאלה ,און אידישע קינדער אז מען זאל זיך פון די משכילים
שפעטער איז דער שוחט געזונט געווארן ,און דער אפ טיילן און זיך ח"ו נישט מחבר זיין צו די רשעים,
רב האט געשטעלט א משגיח אויף זיין שחיטה. און בזכות פון דעם צדיק זענען הונדערטער און
טויזענטער אידן געראטעוועט געווארן פון ח"ו
אבער דערנאך האט דער שוחט צוריקגעצויגן פארכאפט ווערן דורך די משכילים.
פון זיין ווידוי ,און ער האט געזאגט ,אז ער האט
קיינמאל נישט געטאן די מעשים ,און האט דעם רב זיינע גאר טיפע תשיבות זענען געדריקט
קיינמאל נישט דערציילט אז זיין שחיטה מעסער געווארן אינעם ספר שיבת ציון.
איז נישט געווען כשר ,און עס איז געווארן א
שטארקע צעמישעניש אין שטאט ,נישט ער האט איבער געלאזט זיינע קינדער.
וויסענדיג וואס דער אמת איז ,דער גאון רבי ליב
הגה"ק רבי יוסף סג"ל לאנדא מפראג זי"ע,
ששאל אב"ד אורמאן זי"ע ,האט געשיקט די שאלה
הגה"ק רבי משה סג"ל לאנדא מאומן זי"ע,
צום גאון וקדוש רבי שמואל לאנדא בעל שיבת ציון
בתו הצדקת מרת יראת ע"ה ,אשת הגה"ק רבי
מפראג זי"ע ,אין זיין בריוו איז אויך דערמאנט
ליפמאן ב"ר יעקב מפראג זי"ע,
געווארן ,אז אין פריערדיגע יארן האט מען שוין
הגה"ק רבי ישראל סג"ל לאנדא זי"ע,
אמאל געפונען פגימות נאך דער שחיטה.
הגה"ק רבי יחזקאל סג"ל לאנדא זי"ע.
דער גאון רבי שמואל האט די צוויי ענינים נסתלק לגנזי מרומים כ"ח תשרי בשנת
נישט פארמישט ,און ער האט באהאנדלט דעם תקצ"ה ,ומנחתו כבוד איז אין ביה"ח אין שטאט
לעצטן ווידוי ,וואס דער שוחט האט געזאגט פראג סמוך ונראה צו זיין הייליגן טאטן דער נודע
בשעת חליו ,און דער גאון רבי שמואל האט ביהודה זי"ע.
אויסגעשמועסט די נאמנות פון אזא ווידוי און דאס
צוריקציען דערפון ,און ער האט אנגעוויזן ,אז דער זכותו הגדול יגן עלינו
שוחט האט דעמאלט געוואלט תשובה טאן און ועל כל ישראל אמן.
102
ער האט זיך אבער נישט געבראכן ,און ביים נישט מכשיל זיין אנדערע ,און ער האט
פארהער האט ער קלאר אויפגעוויזן פאר די באשטעטיגט דעם רב'ס איסור אויף די כלים ,און
ריכטער די אמת'ע ריינע יסודות פון תורה און זיין פסק הלכה איז געווארן אנגענומען ביי אלע
אידישקייט ,ביז די רעגירונג האט געזען אז מען גדולים וואס זענען דאן געווען פארמישט אין די
רעדט פון אן ערליכן הייליגן און אויפריכטיגן פרשה ,ווייל ער איז געווען דאן מפורסם אלס איינע
מענטש ,און זיי האבן אים באפרייט מיט גרויס פון די פוסקי הדור.
כבוד. •••
••• אין די הקדמה פונעם ספר שו"ת נודע ביהודה
אין שו"ת חתם סופר ווערט געברענגט ,אז דער ווערט דערציילט ,אז ווען זיין גרויסער פאטער,
הייליגער חתם סופר זי"ע האט געהאט א דער הייליגער נודע ביהודה זי"ע ,איז נסתלק
געוואלדיגן כבוד און הערצה פארן גאון רבי שמואל געווארן ,האט ער איבערגעלאזט א ריזיגע ירושה
לאנדא זי"ע ,און ער האט זיך אסאך מפלפל געווען פון כתבי-ידות ,דער זוהן רבי שמואל האט זיך
מיט אים אין שווערע הלכה שאלות ,אין איינע פון אריינגעווארפן מיט מסירות נפש זיי מסדר צו זיין
די תשובות שרייבט דער הייליגער חתם סופר וועגן און דרוקן ,סיי די שו"ת "נודע ביהודה מהדורא
א שווערע שאלה וואס רבי שמואל האט אים תניינא" ,און סיי דעם פירוש "צל"ח" )ציון לנפש
געפרעגט ,און דער חתם סופר הייבט אן דעם בריוו חיה( אויף ש"ס.
מיט הפלגות עצומות אויף זיין גאונות און צדקות,
אין די הקדמות שרייבט רבי שמואל מיט גרויס
און שרייבט מיט עניוות ,אז ער שעמט זיך כמעט
הכנעה ,איבער דעם כובד הראש פון ארויסגעבן
צו ענטפערן פאר אזא גאון וואס זיצט אויפן שטול
דעם טאטנ'ס חידושים ,ער פלעגט צולייגן זיינע
פונעם גרויסן פאטער ,אין אן אנדער פלאץ רופט
אייגענע הגהות און הערות אויף די תשובות ,אבער
אים דער חתם סופר אן" ,המאור הגדול ,עמוד
ער האט זיך שטענדיג אונטערגעשריבן בלויז מיטן
הימיני ,פטיש החזק" ,און פארלאזט זיך אויף זיין
נאמען" ,אמר שמואל" אדער "הגהות המגיה
פסק ווי אויף אן אלטן ראש בית דין.
שמואל" ,אן קיין שום טיטלען אדער שוואונג ,נאר
•••
פשוט ווי א תלמיד וואס שטייט פאר זיין רבי'ן און
אין שו"ת שיבת ציון ווערט געברענגט ,אז
קלערט אויס דעם ענין ביראת הכבוד.
כאטש די רעגירונג האט אין יענע יארן געמאכט
•••
גזירות און נישט ערלויבט צו באשטימען אן
אינעם קונטרס צופה לחכמת ישראל ווערט
אפיציעלן "רב הכולל" פאר פראג נאכן נודע
דערציילט ,אז אין יענע יארן אין פראג איז נאך
ביהודה ,איז רבי שמואל געווען דער פאקטישער
געווען א שטארקע גרופע פון שבתאי צבי'ס
מנהיג און ראש בית דין ,אין זיינע תשובות אין
נאכפאלגער און די פרנקיסטן )די כת פון יעקב
שו"ת "שיבת ציון" קען מען זען ,ווי ער איז געווען
פראנק ימ"ש( ,וועלכע האבן פרובירט צו
גאר איידל אבער שטיין-פעסט ווען עס איז
פארדרייען אידישע הערצער און פירן
געקומען צו גערעכטיגקייט ,מען פלעגט שיקן צו
אונטערערדישע מינות ,דער גאון רבי שמואל האט
אים די קאמפליצירטסטע דין-תורה'ס פון גאנץ
נישט מורא געהאט פון קיינעם ,כאטש טייל פון די
בעהמען און מזרח אייראפע.
פירער זענען געווען גאר רייכע און איינפלוסרייכע
מענטשן ביי די רעגירונג.
איינמאל איז געווען א שווערע מחלוקה
צווישן א גרויסן עשיר און אן ארימאן איבער א בשנת תק"ס האט דער גאון וקדוש רבי שמואל
גרויסן חוב ,און מען האט געוואלט לייגן דריק אויף געהאלטן פייערדיגע דרשות אין אלטניישול קעגן
זיין בית דין ,אז מען זאל פסק'נען לטובת פונעם די דאזיגע כיתות און ארויסגעשטעלט חרמות
עושר ,דער גאון וקדוש רבי שמואל האט זיך נישט קעגן זייערע מעשים ,און צוליב זיין דרייסטקייט
דערשראקן פאר קיין שום געלט אדער כבוד ,און האבן די פראנקאישע מוסרים אים פארמסר'ט פאר
האט געפסק'נט קלאר לטובת דעם ארימאן, די עסטרייכישע רעגירונג ,אז ער מאכט מהומות
זאגנדיג ,אז דער בית דין פון פראג קוקט נאר אויפן און אומרוען אין שטאט ,די פאליציי האבן אים
שולחן ערוך און נישט אויף דעם מענטשנ'ס טאש. פארהאלטן און געעפנט א לאנגע חקירה קעגן אים,
103
"ונשמרתם מאד לנפשותיכם" גייט פאר אלעס ,די •••
פראגער אידן האבן אים נאך דער עפידעמיע אין שו"ת שיבת ציון ווערט געברענגט ,אז עס
באטראכט ווי אן עכטער מלאך המושיע וואס האט איז געווען א שווערע פאסירונג וואו א פרוי איז
מקריב געווען זיין לעבן פאר זיי. געבליבן אן עגונה נאכדעם וואס איר מאן איז
••• פארשוואונדן געווארן אין די מלחמות ,און עס
אין שו"ת שיבת ציון ווערט געברענגט ,אז ווען זענען געווען אומקלארע עדות'שאפטן צי ער
די ביטערע השכלה באוועגונג האט אנגעהויבן לעבט נאך ,איינער פון די רבנים האט געוואלט
אריינדרינגען אין דייטשלאנד און בעהמען ,און מתיר זיין די פרוי באזירט אויף א חידוש ,און האט
האט ליידער אוועקגענומען א גרויסע חלק פון געשיקט די שאלה צום גאון וקדוש רבי שמואל
כלל ישראל ,האבן טייל פארשוינען געוואלט לאנדא קיין פראג צו באקומען זיין הסכמה אויפן
ענדערן די סדרי התפילה און ארויסווארפן די ביתר.
פיוטים פונעם מחזור ,טענה'נדיג אז מען
דער גאון רבי שמואל האט זיך שטארק מתנגד
פארשטייט עס נישט און עס ציט צו לאנג דאס
געווען צו דעם היתר ,און האט אים געענטפערט
דאווענען.
מיט אן אמת'ן יראת שמים ,און דער גאון שרייבט
דארט ,אז ער זיצט אויפן זעלבן פלאץ וואו זיין
דער גאון רבי שמואל לאנדא זי"ע איז
גרויסער טאטע דער הייליגער "נודע ביהודה",
ארויסגעקומען מיט גרויס פייער קעגן די דאזיגע
האט געדינט ,און ער ציטערט מורא'דיג אנצורירן
"רעפארמען" ,ער האט פארפאסט א ספעציעלע
אזא הארבע הלכה אן א הונדערט-פראצענטיגע
תשובה וואו ער ברענגט ארויס די הייליגקייט פון
הוכחה ,און ער האט געשריבן בזה"ל" ,איך האב
מנהג אבות ,און שרייבט מיט ווייטאג" ,זאל מען
מורא פארן יום הדין ,און וויאזוי וועל איך קענען
חלילה נישט רירן קיין קוץ פון א יו"ד פון וואס
אריינקוקן אין די אויגן פון מיין גרויסן פאטער אין
אונזערע עלטערן האבן איינגעפירט ,ווייל די אלע
הימל אויב איך בין מיקל אין אזא הארבן ענין אן קיין
פיוטים זענען געבויט אויף סודות התורה דורך
יסוד נאמן" ,און ער האט געוויזן ,אז אפילו ווען מען
הייליגע תנאים און ראשונים ,און ווער עס פאנגט אן
וויל זיין א בעל חסד פאר אן אומגליקליכע פרוי,
צו שניידן דא ,ענדיגט ביים עקירת התורה
טאר מען נישט בייגן קיין איין ווארט פונעם שלחן
אינגאנצן" ,דאס האט אפגעשטעלט די פלענער אין
ערוך.
אסאך קהילות אין בעהמען פאר יארן לאנג.
•••
•••
אינעם קונטרס אמרי שמואל ווערט דערציילט,
אין שו"ת רבי עקיבא איגר ווערט דערציילט ,אז
אז בשנת תקע"ד ,אין די צייטן פון די נאפאלעאן
כאטש דער גאון רבי שמואל לאנדא זי"ע איז
מלחמות ,האט אויסגעבראכן א גרויסע און
געווען אן עלטערער גאון און מנהיג פון דער
שרעקליכע מגיפה )טיפוס( אין דעם שטאט פראג,
ריזיגער קהילה אין פראג ,האט ער זיך מבטל
און טויזנטער מענטשן זענען רח"ל געפאלן ווי
געווען פאר אנדערע גדולי הדור מיט אן
פליגן ,אסאך עשירים און אפילו דאקטוירים זענען
אויסערגעווענליכער הכנעה ,און צווישן רבי
אנטלאפן פון שטאט פון גרויס שרעק.
שמואל און הגאון רבי עקיבא איגר מפוזנא זי"ע ,איז
געווען א רייכע קארעספאנדענץ אין הלכה. אבער דער גאון וקדוש רבי שמואל לאנדא
זי"ע האט נישט פארלאזט זיינע שטאט-לייט ,ער
אין איינע פון די בריוון שרייבט רבי שמואל א איז געבליבן שטיין אויף דער וואך ,באזוכט חולים
שווערע קשיא אויף א סוגיא ,און כאטש רבי עקיבא )מיט די פארזיכטיגקייט וואס מען האט געברויכט(,
איגר איז געווען יינגער פון אים ,ענדיגט רבי און ארומגעגאנגען צוזאמעננעמען געלט צו
שמואל זיין בריוו מיט די ווערטער" ,באתי רק באצאלן פאר דאקטוירים און מעדיצינען פאר די
כתלמיד הדופק על דלתי רבו ,לשמוע מה יאמר ארימע לייט ,ער האט איינגעפירט ספעציעלע
הארי שבחבורה" ,און ווען רבי עקיבא איגר האט סדרי תפילה ,אבער אין דער זעלבער צייט שטארק
דאס געזען ,האט ער צוריקגעשריבן מיט ציטער, געווארנט די קהילה מען זאל היטן די היגיענע און
אז ער שעמט זיך צו הערן אזעלכע ווערטער פון רפואה-תקנות פונעם דאקטאר ,זאגנדיג אז
104
מציאות און אין חכמת המדידה )אינזשענירינג( צו דעם זון און ממלא מקום פונעם הייליגען נודע
ראטעווען די טהרה פון כלל ישראל. ביהודה זי"ע.
••• •••
אין ספר זכרון למשה ווערט דערציילט ,אז אין די אין די תולדות הגאון רבי שמואל ווערט
צייטן פון דער מלחמה מיט פראנקרייך ,זענען דערציילט ,אז בשנת תקע"א ,האט די עסטרייכישע
עסטרייכישע זעלנער און הויכע גענעראלן געווען רעגירונג ארויסגעגעבן א באפעל צו צווינגען די
איינגעקווארטירט אין דער אידישע גאס אין שטאט אידישע מלמדים צו שיקן די קינדער אין די
פראג ,איינמאל איז א הויכער אפיציר אריינגעקומען רעגירונגס-שולעס ,אדער אריינברענגען גויישע
אין שול בשעת רבי שמואל האט געלערנט מיט זיינע לערערס אין די תלמוד תורה'ס צו לערנען פרעמדע
תלמידים ,און ער האט גערעדט מיט חוצפה און שפראכן און למודים כלליים אויפן חשבון פון לימוד
פארלאנגט ,אז מען זאל תיכף ליידיג מאכן דעם בית
התורה ,טייל פון די קהילה-פירער האבן געוואלט
המדרש כדי צו לייגן דארט שפייז און בעטן פאר די
נאכגעבן צוליב שרעק פאר דער מלוכה.
סאלדאטן.
אבער דער גאון רבי שמואל לאנדא איז ארויס
דער גאון רבי שמואל האט אים אנגעקוקט מיט מיט א שטארקער מחאה און האט זיך געשטעלט
זיין גאנצער הערליכער און הייליגע הדרת-פנים און אין קעגנזאץ ,ער האט געזאגט פאר די ראשי
געזאגט מיט פעסטקייט אויף די דייטשע שפראך, הקהילה" ,אויב מען רירט אן די ריינע נשמות פון די
"דאס איז א מקדש מעט וואס מען דינט דעם קעניג פון תשב"ר )קליינע קינדער( ,האבן מיר גארנישט
אלע קעניגן ,און אפילו דער קייזער אליין רירט נישט פארזיכערט אויף דער צוקונפט" ,און ער איז אליין
אן א בית תפילה ולימוד" ,דער אפיציר ,זייענדיג געגאנגען שתדל'ן ביים קעניגליכן הויף ,און דורך
דערציטערט פון רבי שמואל'ס פולער רואיגקייט און זיין איידעלן אויפפיר און חכמה האט ער
קדושה ,האט זיך אנטשולדיגט ,אפגעטראטן פון אויסגעפועל'ט אן אויסנאם פאר די שטאטישע
דארט ,און געזוכט א צווייטן פלאץ פאר די סאלדאטן. חדרים ,אז מען זאל נישט ברויכן אריינמישן די
•••
לימודי חול אינאיינעם מיט לימוד התורה אין די
אין שו"ת שיבת ציון ווערט דערציילט ,אז עס איז
הייליגע שעה'ן.
געווען א דין תורה אין פראג וואו א רייכער סוחר האט
•••
פארלאנגט געלט פון אן אלמנה ,טענה'נדיג אז איר
פארשטארבענער מאן איז אים שולדיג געווען א אין שו"ת שיבת ציון ווערט דערציילט ,אז אין
גרעסערע סומע ,און ער האט געהאט א שטר וואס יענע יארן האט דער לאקאלער שטאט-ראט
האט געוויזן אז ער איז גערעכט ,די אלמנה האט )מאגיסטראט( אין פראג געוואלט ארויפשטעלן
געוויינט מיט ביטערע טרערן אז זי ווייסט גארנישט שטרענגע היגיענע-באפעלן אויף די אלטע
דערפון און אירע יתומים וועלן בלייבן הונגעריג צום פארלאנגען אריינגערעכנט מקוואות,
טויט אויב מען נעמט איר צו דאס ביסל געלט וואס זי אריינצושיקן וואסער דורך מעטאלענע פייפס און
האט נאך. כלים וואס וואלטן געקענט פסל'ן די מקוואות צוליב
"מים שאובים" )געשעפטע וואסער( לויט דער
דער גאון רבי שמואל האט זיך אריינגעלייגט גאר הלכה.
טיף אינעם שטר ,מדקדק געווען אין יעדן איינציגן
דער גאון רבי שמואל לאנדא זי"ע האט זיך
אות און חתימה ,ביז ער האט געטראפן א קליינע
נישט באגנוגנט מיט שרייבן תשובות ,נאר ער איז
סתירה אינעם דאטום וואס האט אויפגעוויזן ,אז דער
שטר איז שוין געווען באצאלט אדער אפגעשריבן אליין אראפגעגאנגען אין די קעלערן און
אונטער פאלשע אומשטענדן ,און ער האט זיך אונטערערדישע קוואלן פון פראג אינאיינעם מיט
אנגערופן צום תובע" ,די תורה האט אונז געשטעלט די מומחים און אינזשענירן ,און ער האט
אלס 'אבי יתומים ודיין אלמנות' און מיר וועלן אויסגעארבעט א געוואלדיגן פלאן וואס האט סיי
איבערדרייען יעדן שטיין צו זען אז מען זאל נישט צופרידנגעשטעלט די דאקטוירים און סיי געהאלטן
בארויבן אן אלמנה" ,און ער האט באוויזן צו פטר'ן די די מקווה כשר למהדרין מן המהדרין לויט אלע
פרוי פון צאלן דעם חוב ,און דער סוחר האט זיך דעות ,אן קיין שום חשש שאובים ,און דערביי האט
געמוזט אונטערווארפן אונטער זיין פסק. ער געוויזן זיין געוואלדיגע בקיאות אין דער
105
און זיין גאנץ לעבן נישט ארויס געקוקט פון זיינע
יארצייט כ"ט תשרי
ד' אמות ,ער איז געווען מפורסם אלס א גרויסע
פועל ישועות בקרב הארץ ,צדיקים האבן מעיד
הרה"ק רבי אברהם חיים ב"ר משה זי"ע )הורוויץ(
געווען ,אז דער צדיק איז געווען גאר גרויס און
אב"ד פלאנטש
ארויס טרייבן דיבוקים ,ער איז געווען באקאנט מיט
זיין געוואלדיגע כח הנגינה ,און ער האט פארפאסט
גאר ווארעמע ניגונים וואס ווערן נאך היינט ער איז געבוירן אין שטאט ראזוואדוב ,בשנת תר"י.
געזינגען אין חסידישע הויפן.
צו זיין טאטן הרה"ק רבי משה מראזוואדוב זי"ע,
שוין פון אלס יונג קינד איז דער צדיק געווען בן הרה"ק רבי אליעזר מדזיקוב זי"ע,
מפורסם מיט זיין גדלות וחריפות בתורה ,דאן האט בן הרה"ק רבי נפתלי צבי בעל זרע קודש מראפשיץ
מען שוין געריפן דעם צדיק אלס עילוי נפלא זי"ע,
בתורה ,און זיין גרויסע טאטע רבי משה בן הרה"ק רבי מנחם מענדל מלינסק זי"ע,
מראזוואדוב זי"ע זייענדיג גאר נאנט מיטן הייליגען בן הרה"ק רבי יעקב אב"ד לינסק זי"ע.
דברי חיים מצאנז זי"ע ,האט ער געטראגן דאס
קינד זיך פארהערן אויף זיינע לימודים ביים און צו זיין מאמע הרבנית הצדקת מרת גיטל יהודית
צאנזער רב זי"ע ,און דער דברי חיים האט גאר ע"ה,
שטארק מפליא געווען זיין גאונות וחריפות בתורה, בת הרה"ק רבי יקותיאל יהודה טייטלבוים בעל
און דער הייליגער דברי חיים האט אים דאן ייטב לב מסיגוט זי"ע,
געהייסן לערנען דעם חיבור פונעם הייליגען ש"ך בת הרה"ק רבי אלעזר ניסן טייטלבוים
זי"ע ,ווייל דאס שארפט אויס דעם מוח. מדרוהוביטש זי"ע,
בן הרה"ק רבי משה טייטלבוים בעל ישמח משה
ער האט זוכה געווען צו א געוואלדיגע קרבה מאוהעל זי"ע,
און חביבות ביים הייליגען דברי חיים מצאנז זי"ע, בן הרה"ק רבי צבי הירש מזבארוב זי"ע,
וואס האט אים געריפן בלשון חיבה "מיין אברהם בן הרה"ק רבי יצחק מסטאניסלאוו זי"ע,
חיים". בן החסיד הנורא אור ישראל רבי אהרן זעליג
מסטאניסלאוו זי"ע,
איינמאל איז ער געפארן אויף א נסיעה קיין מגזע הגה"ק המהר"ם מלובלין זי"ע.
צאנז מיטן טאטן ,האט דער הייליגער דברי חיים
געפרעגט פונעם קינד ,וואסערע סוגיא ער לערנט ער איז געווען א צדיק און א איש קדוש ונורא
יעצט ,האט דאס קינד אברהם חיים געזאגט ,אז ער מאוד ,ער איז געווען א גאון עולם בתורה און
לערנט יעצט די סוגיא פון "מצוה הבאה בעבירה". געווען מפורסם אלס א למדן נפלא בתורה ,זיין
צדקות ופרישות און יראת שמים איז געווען עד
האט אים דער הייליגער דברי חיים געפרעגט, להפליא ,ער האט זיך זיין גאנץ לעבן גאר אסאך
וואס איז די סיבה פארוואס א מצווה הבאה מסגף געווען מיט שווערע סיגופים ,ער איז כמעט
בעבירה איז פסול ,האט דאס קינד געענטפערט נישט געשלאפן אין קיין בעט ,דאס עסן איז געווען
מיט חכמה ,עס ווערט דאך גע'פסק'נט אין שולחן מיט א געוואלדיגע צמצום ,ממש נאר כדי ער זאל
ערוך ,אז מצות צריכות כוונה ,אז א מצוה ברויך מען קענען אנגיין מיט זיין עבודת הקודש.
טון מיט א כוונה ,און די גמרא זאגט )סוטה ג'( אין
אדם חוטא אלא אם כן נכנס בו רוח שטות ,אז א איד זיין עבודת השם איז געווען מיט א
טוט נישט קיין עבירה נאר אויב עס איז אים אריין געוואלדיגע דביקות און התלהבות דקדושה עד
א רוח שטות. למאוד ,צדיקים האבן מעיד געווען אויף דעם צדיק,
אז זיין עבודת השם איז געווען מיט א מסירת נפש
קומט דאך אויס ,אז א איד וואס טוט אן עבירה ממש און מיט א התפשטות הגשמיות ,ער איז
איז ער דאך א שוטה ,האט ער דאך נישט קיין דעת, געווען א קדוש וטהור און געהאט הייליגע אויגן
106
געטרינקען אין זיין לעבן ,נאר האט פון מאל צו און דערפאר איז א מצוה וואס קומט דורך אן
מאל אריבער געפירט א נאסע האנטעך אויף די עבירה פסול ,האט זיך דער הייליגער דברי חיים
ליפן ,אלעס כדי זיך צו מסגף זיין און נישט הנאה אנגעריפן בזה"ל" ,דאס הייסט געלערנט".
האבן פון די וועלט.
ביי די 13יאר אלט האט ער חתונה געהאט מיט
ער איז געווען מפורסם אלס א בעל מנגן נפלא, הרבנית הצדקת מרת ראצא ע"ה,
ער האט מחבר געווען גאר הארציגע ווארעמע בת הרה"ק רבי בצלאל וויינבערגער )פילזנער(
ניגונים וואס צווישן דעם איז דא א ניגון "די שבת מגורניץ זי"ע.
איז טייער" ,וואס זיינע ניגונים זענען נתפרסם
געווארן אין די גאנצע וועלט. נאך די חתונה איז דער צדיק ווייטער געזעצן
און עוסק געווען בתורה ועבודת השם מיט א
אויך איז דער צדיק געווען מפורסם אלס א געוואלדיגע התמדה וקדושה ,ער איז שוין דאן
בעל מחדש נפלא בתורה ,גאר טיפע חידושים אין געווען מפורסם אלס א גאון בתורה און א איש
אלע מקצועות התורה האט דער צדיק מחדש קדוש מאוד ,דער צדיק איז געווען אויס געטון פון
געווען ,און צדיקים וגדולים בתורה האבן ממש דברים גשמיים ,ער האט כמעט נישט געגעסן און
מפליא געווען זיין חריפות ובקיאות בתורה. אויך נישט געשלאפן.
נאך זייענדיג גאר יונג ,האט מען דעם צדיק זיין קדושה ופרישות איז געווען גבוה מאוד,
אויף גענומען אלס רב אין שטאט פלאנטש ,וואס דער צדיק האט נישט ארויס געקוקט פון זיינע ד'
נאך דעם שטאט האט מען דעם צדיק געריפן אמות און געהאט גאר הייליגע אויגן ,דערציילט
"פלאנטשער רב" ,דארט האט דער צדיק ווייטער מען אויף דעם ,אז אפילו אויף די אייגענע טעכטער
עוסק געווען בתורה יומם ולילה מיט א האט דער צדיק נישט געקוקט.
געוואלדיגע התמדה.
איינמאל האט איינע פון די טעכטער זיך אויס
די צדיקים וגאונים בדורו האבן דעם צדיק גאר גערעדט צום טאטן ,פארוואס די טאטע קוקט
שטארק מעריץ געווען און מכבד געווען ,און נאכן נישט אויף די אייגענע טעכטער ,האט דער צדיק
הסתלקות פון זיין גרויסן טאטן י' סיון בשנת געזאגט מיט א פחד ,איר ווילט אז איך זאל יא ח"ו
תרנ"ד ,האט דער צדיק אנגעהויבן פירן זיין עדה קוקען אויף פרויען און ח"ו נכשל ווערן מיט א ראי'
קדושה אלס א מנהיג ישראל. אסירה ,נאר ווייל עס קען זיך אמאל מאכן אז די פרוי
איז מיינס א טאכטער ,דאס איז געווען זיין
דאן האבן זיך טויזענטער אידן יראים ושלמים געוואלדיגע פרישות.
און אויך צדיקי הדור זיך מדבק געווען אין דעם
צדיק וקדוש ,ער איז געווען מפורסם מיט זיין דער צדיק האט זיך גאר אסאך מסגף געווען
געהויבענע עבודת התפילה וואס איז געווען מיט א זיין גאנץ לעבן ,צדיקים האבן מעיד געווען ,אז דער
ברען און אש קודש ,טויזענטער חסידים יראים צדיק האט זיך פאר 40יאר נישט אריין געלייגט אין
ושלמים האבן זיך אין אים מדבק געווען און א בעט ,איינמאל אין זיינע יונגע יארן האט
געקומען זיך מסתופף זיין בצלו. פאסירט ,אז דער צדיק איז געווען שטארק
דארשטיג ,איז דער צדיק דאן געלאפן כאפן א
ער איז שוין דאן געווען מפורסם אלס א בעל גלעזל וואסער צו טרינקען ,אבער דאן האט דער
מנגן נפלא וואס האט צענומען דאס הארץ מיט זיין צדיק זיך מיישב געווען וואס ער האט דא געטון.
ווארעם כוח הנגינה ,ער איז שוין דאן געווען
מפורסם אלס א גרויסע פועל ישועות וואס האט ער דאן זיך פאר גענומען נישט צו
הונדערטער אידן זענען געהאלפן געווארן דורך טרינקען מער קיין וואסער ,נאר די ד' כוסות קידוש
זיינס א ברכה ,ובפרט אין ארויס נעמען דיבוקים און הבדלה האט דער צדיק געטרינקען ,אבער
רח"ל איז דער צדיק געווען ממש א יחיד בדורו. סתם וואסער אדער סיי וואס ,האט ער מער נישט
107
הגה"ק רבי דוד הורוויץ משידלוב זי"ע ,הי"ד ,חתן אביסל שפעטער ווען עס האט זיך געמאכט
הגה"ק רבי שמעון אלטר תאומים פרענקל אב"ד שטארקע אומריען צוליב די פוילישע ממשלה,
פוגדאזא זי"ע ,חתן הרה"ק רבי דוד מקשאנוב זי"ע, האט זיך דער צדיק געצויגען קיין ראדאמשילא ,און
הגה"ק רבי אלעזר הורוויץ אב"ד גראדזיסק זי"ע, בשנת תר"ע האט זיך דער צדיק געצויגען קיין
הי"ד ,חתן הרה"ק רבי מאיר יהודה שפירא בעל אור ריישא ,דארט האט דער צדיק ווייטער געפירט זיין
למאיר אב"ד ביקאווסק זי"ע ,בן הרה"ק רבי דוד עדה קדושה און משפיע געווען תורה און עבודת
מדינוב זי"ע, השם פאר זיינע געהויבענע חסידים.
בתו הרבנית הצדקת מרת לאה ע"ה ,הי"ד ,אשת
הגה"ק רבי אפרים הורוויץ אב"ד ראזוואדוב זי"ע ,בן בערך בשנת תרע"ה ביי די ערשטע וועלט
הרה"ק רבי צבי הירש זי"ע ,בן הרה"ק רבי משה מלחמה ,האט זיך דער צדיק אריבער געצויגן קיין
מראזוואדוב זי"ע, בודאפעסט ,און דארט איז ער געבליבן ביז נאך די
בתו הרבנית הצדקת מרת חוה ע"ה ,אשת הרה"ק מלחמה.
רבינו יואל מסאטמאר זי"ע ,בן הרה"ק בעל
הקדושת יו"ט מסיגוט זי"ע, נאך די מלחמה האט ער זיך צוריק געצויגן קיין
בתו הרבנית הצדקת מרת מרגליות ע"ה ,הי"ד ,אשת ריישא ,און דארט איז ער שוין געבליבן ביז צו זיין
הרה"ק רבי אלימלך רובין אב"ד יאסלא זי"ע ,הי"ד, הסתלקות ,צדיקים האבן דערציילט ,אז אפילו די
נכד הרה"ק רבי אשר ישעי' בעל אור ישע מראפשיץ גוים האבן פאר דעם צדיק געהאט א יראת הכבוד
זי"ע. און האבן אים גאר שטארק מכבד געווען.
נסתלק לגנזי מרומים כ"ט תשרי בשנת תר"פ, ווי באוויסט האט זיין איידעם הרה"ק רבינו
ומנחתו כבוד איז אין ביה"ח אין שטאט ריישא. יואל מסאטמאר זי"ע אסאך מנהגים גענומען פון
זיין גרויסן שווער ,איינס איז געווען צו זאגן דעם
זכותו הגדול יגל עלינו מאמר פונעם זוהר הקדוש ליל שבת קודש בעפארן
ועל כל ישראל אמן. אריין קומען צום טיש ,און דער הייליגער סאטמאר
רבי זי"ע האט געזאגט דעם מאמר מיט גאר אסאך
הייליגע תנועות וואס ער האט מקבל געווען פון
מעשיות זיין גרויסן שווער.
דער צדיק וקדוש רבי אברהם חיים מפלאנטש ער האט געהאט גאר אסאך תלמידים גדולים
זי"ע האט דערציילט ,אז די טאטע הרה"ק רבי משה בתורה און צדיקים הדור ובתוכם.
מראזוואדוב זי"ע האט געהאט א געוואלדיגע
הרה"ק רבי אהרן ראטה בעל שומרי אמונים זי"ע,
קרבה ביים זיידן הרה"ק בעל ישמח משה מאוהעל
הרה"ק רבי חיים אלעזר בעל מנחת אלעזר
זי"ע ,און די זיידע האט דעם אייניקל רבי משה
ממונקאטש זי"ע,
איבער געגעבן גאר אסאך דברים נשגבים ,חוץ איין
חתנו הרה"ק רבינו יואל מסאטמאר זי"ע,
זאך האט דער זיידע דער ישמח משה נישט איבער
הרה"ק רבי איציק'ל מפשעווארסק זי"ע.
געגעבן פארן אייניקל ,און דאס איז געווען זיין
גרויסע כוח פון געבן קמיעות. אביסל פון זיינע הייליגע דברי תורה זענען
געדריקט געווארן אינעם ספר לחם עני און אינעם
די קמיעות האט דער זיידע דער ישמח משה ספר דברי שלמה יהודה.
געהאלטן פארשפארט אין א שענקל ,אבער דער
אייניקל רבי משה מראזוואדוב זי"ע האט זיך אמאל ער האט איבער געלאזט זיינע קינדער.
צו געכאפט צום שענקל פון די קמיעות ,אבער
גלייך איז דער זיידע געקומען צו לויפן און געזאגט הגה"ק רבי שלמה הורוויץ זי"ע ,חתן הרה"ק רבי
פארן אייניקל רבי משה'לע זי"ע ,וויסן זאלסטו ,אז יחיאל הורוויץ אב"ד פאקשעוויץ זי"ע ,בן הרה"ק
די קמיעות האבן אין זיך א חיות ,און איך בין גאר רבי מאיר בעל אמרי נועם מדזיקוב זי"ע,
108
אפילו אויף א קול אשה ,איז דער גבאי אריין צום שטארק מקושר מיט די קמיעות ,און דערפאר ווען
רבין און מזכיר געווען די מאן. די האסט נאר אויף געמאכט דעם שענקל האב איך
••• דאס מרגיש געווען ,און דער זיידע דער ישמח
איינע פון די משמשים פונעם צדיק האט משה זי"ע האט ארויס גענומען א קמיע ,און ער
דערציילט ,אז איינמאל איז דער צדיק ארויס האט געוויזן אויף די האנט ווי די קמיע רירט זיך פון
אינעם חצר פון זיין שטוב צו שעפן פרישע ליפט, פלאץ ,כאילו עס האט ממש חיות אין דעם.
איז דארט געווען זיין רעבעצין אין הויף ,האט זיך •••
דער צדיק גלייך אויס געדרייט און אריין אין שטוב, דאס צדקות פונעם צדיק וקדוש רבי אברהם
ווען מען האט געזאגט פארן צדיק ,אז דאס איז חיים מפלאנטש זי"ע קען מען זעהן פון די מעשה,
געווען זיין רעבעצין ,האט דער צדיק געזאגט מיט אין לחם עני ברענגט ער ,אז די לעצטע יאר בחייו
א פשטות" ,גלייבט מיר איך האב איר נאך קיינמאל פונעם צדיק רבי אברהם חיים מפלאנטש זי"ע ,איז
נישט געזען" ,און דאס איז געווען שוין יארן נאך זיין דער צדיק געווען גאר שוואך ,און עס איז געקומען
חתונה ,און מיט דעם אלעם האט דער צדיק נישט א בריוו פונעם שוואגער הרה"ק רבי צבי אלימלך
דערקענט זיין אייגענע רעבעצין מיינענדיג אז שפירא בעל צבי לצדיק מבלאזוב זי"ע ,אז ער
דאס איז א פרעמדע פרוי. הייסט פארן שוואגער ,אז צוליב זיין חילשות הגוף
••• זאל ער נישט פאסטן יום הקדוש.
איינע פון די אייניקלעך פונעם צדיק
מפלאנטש ,הגה"ק מסטוטשין זי"ע האט יום הקדוש ביינאכט האבן די קינדער
דערציילט ,אז דער זיידע איז געווען א בעל מוח געברענגט דעם בריוו פארן צדיק ,און ווען דער
עצום בתורה ,אבער האט דאס כסדר באהאלטן און צדיק האט געליינט דעם בריוו האט ער געזאגט
געווען א הצנע לכת און קיינמאל נישט געוואלט בזה"ל" ,די תורה הקדושה האט אונז געהייסן
ארויס ווייזן זיין גדלות בתורה כמנהג ראפשיץ, פאסטן יום הקדוש ,אבער די זעלבע תורה הקדושה
וואס אלעס איז דארט געווען באהאלטן, הייסט "מצוה לשמוע דברי חכמים" ,און דער צדיק
איז געגאנגען מיט א שמחה עסן ,צו מקיים זיין
און דער טאטע הרה"ק רבי משה מראזוואדוב דעם מצוה לשמוע דברי חכמים.
זי"ע האט זיך אמאל אויס געדריקט בזה"ל" ,ווען •••
דער ראפשיצער זיידע איז היינט דא ,פריידט ער זיך אין ספר לחם עני ברענגט ער ,אז ביי די חתונה
מיטן הארץ פון דעם אייניקל". פונעם שוועסטער די רעבעצין פון הרה"ק רבי צבי
••• אלימלך בעל צבי לצדיק מבלאזוב זי"ע ,איז דער
הגה"צ רבי ישכר בעריש מבייטש זי"ע האט שוואגער דער צדיק וקדוש רבי אברהם חיים
דערציילט ,אז ווען דער צדיק וקדוש רבי אברהם מפלאנטש זי"ע געווען א קינד ,און בשעת די
חיים מפלאנטש זי"ע איז בר מצוה געווארן ,איז די חתונה איז ער געווען מיטן מאמע'ן אין די עזרת
טאטע געפארן מיטן בר מצוה בחור לייגן תפילין נשים ,האט דער זיידע הרה"ק רבי אליעזר מדזיקוב
ביים הייליגען דברי חיים מצאנז זי"ע ,האט דער בר זי"ע געזאגט ,עס איז שוין געקומען די צייט ,אז אזא
מצוה בחור געזאגט א געוואלדיגע פלפול פיל מיט הייליג קינד ווי אברהם חיים זאל נישט זעהן קיין
חריפות ,און דער הייליגער צאנזער רב זי"ע האט צורת אשה ,און פון דאן האט דער קינד מער נישט
געזאגט בזה"ל" ,דאכט זיך מיר אז איך האב אויך געזעהן פאר זיך א צורת אשה מיט זיינע הייליגע
אזוי געקענט". אויגן.
•••
דאן האט אים דער הייליגער דברי חיים מצאנז איינמאל איז געקומען א פרוי מזכיר זיין איר
זי"ע געגעבן א סידור אלס דורן דרשה פארן בר מאן וואס האט געברויכט א רפואה שלימה ,און די
מצוה ,און האט אים געזאגט ,אז ער זאל אינעם גבאים האבן בשום אופן נישט געוואלט אריין לאזן
סידור אריין קוקען ביים דאווענען שמונה עשרה, די פרוי אין שטוב פונעם צדיק ,וויבאלד דער צדיק
האט דער זון פונעם דברי חיים הרה"ק רבי אהרן האט מקפיד געווען אז א פרוי זאל נישט אריין
קרייזער זי"ע געזאגט פארן טאטן ,דער בר מצוה קומען צו זיך אין שטוב ,און ער האט מקפיד געווען
109
האט דער גאון געפרעגט דעם קינד ,וואסערע בחור קען דאך אזויפיל תורה ,און די גיבסט אים א
מסכת ער לערנט יעצט ,האט דער קינד געזאגט, סידור.
"מסכת גיטין האב איך דורך געלערנט" ,האט דער
גאון געפרעגט דעם קינד" ,ווייסטו וויפיל מחלוקות האט דער הייליגער צאנזער רב זי"ע געזאגט,
עס איז דא אין דעם מסכת צווישן רש"י און טאקע פאר דעם ,ווייל ער איז אזא מוח פול מיט
תוספות" ,דער קינד האט גלייך געזאגט 57 תורה ,איז מיט וואסערע עבירה וועט אים דער יצר
מחלוקות זענען דא ,האט דער גאון מפלאנטש הרע קענען צו רעדן ,ער וועט אים צו רעדן אז ער
געזאגט ,די האסט פארפאסט איינס ווייל עס איז זאל טראכטן בשעת שמונה עשרה פון א שווערע
דא 58יאר. רמב"ם ,א פארווארפענע ירושלמי ,א תוספות א
קשיא ,דערפאר גיב איך אים דעם סידור ,ווייל ווען
האט דער קינד דער הייליגער מנחת אלעזר ער וועט אריין קוקען אינעם סידור בשעת שמונה
געזאגט פארן צדיק רבי אברהם חיים זי"ע ,אויף עשרה ,וועלן די מחשבות אים נישט מבלבל זיין.
דעם איין מחלוקה זאגט שוין דער מהרש"א •••
בפירוש ,אז יעדער איינער איז אייניג אויף דעם און דער צדיק וקדוש רבי אברהם חיים מפלאנטש
עס איז נישט דא קיין מחלוקה דארט. זי"ע איז געווען מפורסם מיט זיין געוואלדיגע
מידת האמת ,איינמאל איז דער צדיק געפארן צו
דער צדיק מפלאנטש איז זייער נתפעל זיינע חסידים אין א אנדערע שטאט ,פארשטייט
געווארן פון דעם גאונות פון דעם קינד ,און זיך אז א גרויסע קבוצה מיט חסידים זענען ארויס
גענומען דעם קינד און געגעבן א קיש אויף די מקבל פנים זייער גרויסן רבין ,דער צדיק
שטערן און געזאגט" ,דו זאלסט אזוי געזונט זיין ,ווי מפלאנטש איז געווען באוויסט אלס א
גערעכט דו בוסט". געוואלדיגער חלש.
•••
דאס קדושה און ענוה איז געגאנגען מדור לדור, האט ער געבעטן פון זיינע חסידים ,אז מען
ווי מען פארציילט אז דער צדיק וקדוש רבי אברהם זאל אים ברענגען א שטיקל מזונות זיך צו
חיים מפלאנטש זי"ע איז אמאל געווען אין שטאט דערכאפן דאס הארץ ,ווען מען האט דאס
מעליץ אויף שבת קודש ,און ווען ער איז דערציילט שפעטער פאר זיין גרויסן ברודער
אנגעקומען איז די גאנצע שטאט אנשים נשים וטף הרה"ק מסטוטשין זי"ע ,האט ער גאר שטארק
אים געקומען מקבל פנים זיין ,האט רבי אברהם מפליא געווען דעם מידת האמת פון זיין ברודער,
חיים געפרעגט ,חז"ל זאגן דאך כל הבורח מן הכבוד, אז ער האט זיך בכלל נישט געשעמט צו בעטן א
הכבוד רודף אחריו ,וואונדער איך מיך אויב איך בין שטיקל מזונות וויבאלד ער האט דאס באמת
טאקע אזא בורח מן הכבוד ,אז דער גאנצער עולם געברויכט.
לויפט מיך אזוי נאך. •••
איינמאל איז דער צדיק דער הייליגער דרכי
נאר האט ער געזאגט פשט און די דברי חז"ל, תשובה ממונקאטש זי"ע געפארן פאר זיין געזונט
אז כל הבורח מן הכבוד ,הכבוד רודף אחריו ,אז די צו א שטאט צוזאמען מיט זיין קינד דער הייליגער
אחריו מיינט אז די כבוד לויפט נאך די קינדער ,און מנחת אלעזר זי"ע ,האבן זיי דארט אין שטאט
אוודאי איז מיין הייליגע טאטע זיין גאנץ לעבן געטראפן דעם צדיק רבי אברהם חיים מפלאנטש
אוועק געלאפן פונעם כבוד ,און דערפאר לויפט די זי"ע ,האט דער הייליגער דרכי תשובה געבעטן
כבוד נאך זיינע קינדער ,און דערפאר געבט מען מיר דעם גאון רבי אברהם חיים ,אז ער זאל פארהערן
אזויפיל כבוד ,און ער האט מסביר געווען די דעם זוהן וואס איז דאן געווען זיבן יאר אלט.
ווערטער וואס יוסף הצדיק ע"ה האט געזאגט,
בוֹדי ְבּ ִמ ְצ ַריִ ם" ,יוסף הצדיק
"וְ ִהגַּ ְד ֶתּם ְל ָא ִבי ֶאת כָּ ל כְּ ִ דער גאון האט געפרעגט דעם קינד אויב ער
האט געזאגט פאר די ברודער'ס ,זאגט פארן טאטן, קען גוט די ד' שומרים פון מסכת בבא מציעא,
אז די גאנצע כבוד וואס איך האב אין מצרים ,איז נאר אבער דער טאטע האט געבעטן דעם גאון אז ער
מכוח פונעם טאטן. זאל באמת פארהערן דעם זוהן עפעס מער ווי דאס.
110
די ליכט ,כמנהג יראים ושלמים ,איינמאל האט דער •••
זיידע ,דער הייליגער ייטב לב ,אריינגעקוקט אין אלע צדיקים בדורו האבן גאר שטארק
חדר און באמערקט זיין גרויסע זהירות אין צניעות, געהאלטן פונעם צדיק מפלאנטש זי"ע ,בשעת די
האט זיך דער ייטב לב אנגערופן מיט התפעלות, ערשטע וועלט מלחמה האט דער פלאנטשער רב
"דאס קינד וועט אויסוואקסן אן ערליכער איד ,ווייל געשיקט א שליחות צו הרה"ק רבי ישכר דוב
ער היט זיך בקדושה פון יונגווייז אן". מבעלזא זי"ע ,אז היות ער איז בכוח צו פועל'ן די
••• גאולה שלימה און ביאת המשיח ,בעט ער אים ער
דער צדיק רבי אברהם חיים מפלאנטש זי"ע איז זאל מתפלל זיין אז די מלחמה זאל זיין די מלחמת
געווען אן איידעם ביים הייליגן צדיק רבי בצלאל גוג ומגוג ,און דורך דעם וועט שוין קומען משיח
וויינבערגער מגורניץ זי"ע )מחבר ספר "דברי צדקנו.
תורה"( ,אין די אזשעראווער זכרונות און אינעם
ספר "באר משה" ווערט געברענגט ,אז זיין שווער האט דער הייליגער בעלזא רב זי"ע אויס
האט אים געהאלטן פאר גאר א הייליגן מאן און אן געפרעגט דעם שליח איבער דעם סדר היום ביים
אויסערגעווענליכן למדן. הייליגען פלאנטשער רב ,האט דער שליח
דערציילט צווישן אנדערע ,אז ער לערנט ביז גאר
ווען דער איידעם רבי אברהם חיים פלעגט שפעט ביינאכט ,אפילו דאס שוואכט איהם אפ ,און
קומען צו פארן קיין אזשעראוו ,פלעגט דער שווער כדי ער זאל קענען ממשיך זיין מיט זיין עבודה
זיך פארשפארן מיט אים אין צימער פאר לאנגע ביינאכט ,טראפט ער זיך אריין אין די אויגן עפעס
שעה'ן ,און די חסידים האבן געוואוסט ,אז ווען די וואס העלפט איהם ער זאל קענען אויפבלייבן ,און
צוויי זיצן צוזאמען ,קומט פונעם צימער א זיסע אפילו דאס ברענגט אים יסורים וויל ער נישט נאך
קול תורה ,און זיי פלעגן עוסק זיין אינאיינעם סיי געבן אויף דעם.
אין טיפע סוגיות הש"ס און הלכה ,און סיי אין ספרי
קבלה און חסידות ,און דער שווער האט דעם דער הייליגער צדיק וקדוש רבי ישכר דוב
איידעם שטארק משבח געווען און געזאגט ,אז אין מבעלזא זי"ע איז שטארק נתפעל געווארן פון
זיין תורה איז פאראן א געוואלדיגע ריינקייט. דעם ,און געהייסן אריין ריפען די רעבעצין ,און
••• געזאגט פאר איר ,די הערסט וואס דער יוד
ווען דער צדיק וקדוש רבי אברהם חיים דערציילט אויפן פלאנטשער רב ,אז אפילו ער האט
מפלאנטש זי"ע איז נתקבל געווארן אלס רב אין יסורים ,איז ער ממשיך צו לערנען ביז שפעט
שטאט פלאנטש ,האט ער אריינגעברענגט דארט א ביינאכט ,און איך ,אויב כ'לערן אביסל שפעטער ווי
גרויס התעוררות צו קדושת השבת ,אין שטעטל געווענליך ,גלייך פארפירסטו אז מ'מוז זיך שוין גיין
זענען געווען אידן וואס האבן געארבעט שווער אראפלייגן.
פאר פרנסה ,און עס איז געווען שווער פאר טייל צו •••
פארמאכן די געשעפטן פרי פאר שבת. דער הייליגער ייטב לב מסיגוט זי"ע ,האט
מורא'דיג ליב געהאט זיין אייניקל רבי אברהם חיים
אין זכרונות פון שטעטל פלאנטש ווערט מפלאנטש ,און ווען רבי אברהם חיים איז געווען א
דערציילט ,אז דער רב זי"ע פלעגט אליין ארויסגיין יונג בחור און האט געוויילט ביי זיין זיידן אין סיגוט,
פרייטאג צום מארק צו זען אז אלע אידישע האט דער ייטב לב געזען אויף אים גרויסע מדריגות
געשעפטן זאלן פארמאכט ווערן א שעה פארן זמן, פון פרישות.
און ער פלעגט נישט נוצן קיין שטרענגקייט אדער
כעס ,נאר מיט א ליבליכן שמייכל און טרערן אין די ווערט דערציילט אין די ספרים ,אז ווען דער
אויגן פלעגט ער צוגיין צו יעדן קרעמער און זאגן, צדיק רבי אברהם חיים איז געשלאפן אין זיין חדר,
"מיין טייערער ברודער ,דער הייליגער שבת קומט פלעגט ער יעדע נאכט גאר פארזיכטיג אויסבלאזן
שוין ,לאמיר זיך גרייטן צו באגריסן דעם הייליגען דעם ליכט אדער דעם נאפט-לאמפ איידער ער האט
שבת המלכה" ,און די אידן האבן פון גרויס בושה אויסגעטאן די בגדים צו גיין שלאפן ,כדי ער זאל זיך
און ליבשאפט צום צדיק ,גלייך פארריגלט די טירן, נישט געפינען אפילו איין רגע אן בגדים פארענט פון
111
און דער רב דער הייליגער פלאנטשער זי"ע און אזוי האט ער איבערגעדרייט דאס גאנצע
האט אים געהייסן זיך אונטערנעמען ,צו פארריכטן שטעטל צו זיין אפגעהיטן אין שמירת שבת.
א געוויסע זאך אין בין אדם לחבירו אין שטאט ,און •••
האט צוגעלייגט" ,גיי אהיים מיט בטחון ,און צום דער צדיק רבי אברהם חיים מפלאנטש זי"ע איז
יאר וועסטו האלטן א בן זכר" ,די ברכה איז פולקאם געווען דער אינגערער ברודער פונעם באקאנטן
פארווירקליכט געווארן ,און פונקט א יאר דערויף צדיק רבי צבי הירש פון ראזוואדאוו זי"ע ,און
האט מען געפייערט א ברית ביי יענעם איד אין כאטש רבי אברהם חיים איז געווען אן אייגענער
שטוב ,וואו דער פלאנטשער רב איז געווען דער מנהיג און רב אין פלאנטש ,פלעגט ער זיך מבטל
סנדק. זיין מיט א געוואלדיגע ביטל פאר זיין עלטערן
••• ברודער ווי א פשוט'ער חסיד פאר זיין רבין.
אין די יארן פון דער ערשטער וועלט-מלחמה
זענען די רוסישע קאזאקן און סאלדאטן אין "זכרון אלעזר" ווערט געברענגט ,אז ווען
אריינגעקומען אין פלאנטש מיט גרויס אכזריות, ער פלעגט קומען באזוכן זיין ברודער אין
דער רוסישער קאמאנדיר האט ארויפגעלייגט א ראזוואדאוו ,פלעגט ער אפזאגן יעדע כבוד ,נישט
שווערע שטראף אויף די אידישע איינוואוינער ,און געוואלט זיצן אויבן-אן ,און פלעגט זיך זעצן
געסטראשעט אז אויב מען ברענגט נישט ביז 24 צווישן די עולם צו הערן די תורה פון זיין עלטערן
שעה א ריזיגע סומע געלט און תבואה ,וועט ער ברודער מיט גרויס חרדת קודש ,דער ברודער האט
חרוב מאכן די אידישע גאס און איינשפארן די אים אבער געצוואונגען צו זיצן לעבן זיך און
ראשי הקהילה. געזאגט" ,דער פלאנטשער רב האט נשמות-
ריינקייט וואס מען זעט זעלטן אויף דער וועלט".
די שטאט-לייט זענען געלאפן צום הייליגען •••
פלאנטשער רב מיט גרויס שרעק ,און דערציילט די עס ווערט פארציילט אין די מסורות פון די
צרה וואס שוועבט אויף די אידן פון שטאט ,דער חסידים אין שטעטל פלאנטש ,אז א לאקאלער
צדיק רבי אברהם חיים האט זיך פארמאכט אין זיין פשוט'ער איד ,א בעל מלאכה ,איז שוין געווען
חדר מיט א תהלים און געוויינט מיט ביטערע טרען איבער צען יאר נאך זיין חתונה און נישט זוכה
פארן בורא עולם ,נאך א שעה איז ער געווען צו קיין קינדער.
ארויסגעקומען ,אנגעטאן זיין שבת'דיגן זיידענעם
מלביש ,און געזאגט" ,קומט מיט מיר ,מיר גייען צום דער איד איז געווען צובראכן אויף שברי
קאמאנדיר". שברים ,און ער פלעגט קומען כסדר וויינען צום
צדיק רבי אברהם חיים מפלאנטש זי"ע ,און כסדר
די אידן האבן געציטערט פאר זיין לעבן ,ווייל געבעטן דעם צדיק פאר א ברכה צו געהאלפן ווערן
דער קאמאנדיר איז געווען מפורסם אלס א מיט קינדער.
גרויסער רשע און א שונא ישראל ,אבער דער רב
איז געגאנגען מיט אן אויסערגעווענליכן איינמאל ,אין די טעג פון די ימים נוראים ,איז
רואיגקייט און בטחון ,און ווען ער האט דער איד אריין צום צדיק רבי אברהם חיים מיט
אריינגעטרעטן צום קאמאנדיר ,איז דער ביטערע טרערן און געזאגט ,אז ער קען שוין נישט
קאמאנדיר פלוצלונג געווארן איבערגענומען פון אויסהאלטן דעם צער ,און געבעטן דעם רבין מיט
זיין ליכטיגן און הייליגן געשטאלט ,און דער רב בכיות נורואות ,אז די רבי זאל שוין פועלן א ישועה
האט אים אנגעקוקט מיט זיינע טיפע ,ריינע אויגן פאר אים ,דער הייליגער פלאנטשער רב האט אים
און גערעדט עטליכע ווערטער מיט גרויס כוח און געקוקט אין די אויגן אריין מיט גרויס רחמנות ,און
דעם קאמענדיר'ס שפראך איבער יושר און האט זיך אנגערופן" ,איך האב מקבל געווען פון מיין
רחמנות אויף אומשולדיגע מענטשן. זיידן דער הייליגער ייטב לב זי"ע ,אז ווען א איד
צוברעכט זיין הארץ פארן באשעפער מיט
צום שטוינונג פון די אנוועזענדע האט דער אמת'דיגע טרערן ,עפענט מען אלע טויערן אין
שטרענגער קאמאנדיר גלייך מבטל געווען די הימל".
112
דער איד איז געלאפן צום הייליגען גזירה ,אראפגעלאזט די שטראף כמעט צו
פלאנטשער רב זי"ע אין שטוב און געוויינט מיט גארנישט ,און באפוילן פאר זיינע סאלדאטן ,אז
ביטערע טרערן ,אז ער גייט פארלירן דאס לעבן מען טאר קיין איין איד אין שטעטל נישט בארירן,
און די משפחה וועט בלייבן אויפן גאס ,דער די מעשה ווערט דערמאנט דורך יוצאי פלאנטש
הייליגער פלאנטשער רב האט אריינגעקוקט אין א אלס אן אפענער מופת פון" ,וראו כל עמי הארץ כי
ספר ,און האט זיך אנגערופן גאר רואיג און געזאגט, שם ד' נקרא עליך ויראו ממך".
"גיי מארגן אינדערפרי צום מארק ,עפן דיין •••
מאגאזין ,און פארקויף עס פאר וועמען עס קומט אין שטעטל פלאנטש איז געווען א פאל ,וואו א
נאר אריין ,אפילו פאר ביליגער ,און זארג נישט". געוויסער איד ,וואס איז ליידער געווען אפגעפארן
פון וועג ,האט געסטראשעט צו גיין מסר'ן די
דער סוחר האט געפאלגט מיט א תמימות, אידישע קהילה פאר די רעגירונג איבער א מסחר-
אינדערפרי האט ער געעפנט די טירן ,און פלוצלונג ענין ,מען האט זיך צו אים געבעטן ער זאל גיין צו
איז אנגעקומען א גרויסער מיליטערישער א דין תורה צום רב ,אבער יענער האט חוזק
איינקויפער פון דער עסטרייכישער ארמיי וואס געמאכט און געזאגט מיט חוצפה ,אז דער
האט געדארפט באלד אויפן ארט א ריזיגע מאס פלאנטשער רב האט נישט וואס צו רעדן צו אים.
שפייז פאר די מיליטער ,און ער האט אפגעקויפט
דעם גאנצן מאגאזין פאר א גוטן ,פולן פרייז אין ווען מען האט דאס דערציילט פארן צדיק
קעש ,און דער סוחר האט נישט נאר באצאלט אלע וקדוש רבי אברהם חיים זי"ע ,האט ער זיך זייער
זיינע חובות ,נאר איז געבליבן מיט א שיינעם רווח, ווייטאגליך אפגעזאגט און געזיפצט" ,פארוואס
ער איז געלאפן צום רב זיך באדאנקען ,האט אים זוכט ער אונטערצוגראבן אידישע פרנסות און
רבי אברהם חיים געזאגט" ,נישט איך האב עס ברענגען סכנה אויף דער שטאט ,זאל ער וויסן אז
געטאן ,נאר דיין תמימות און אמונת צדיקים האט מען שפילט זיך נישט מיט די טרערן פון אלמנות און
דיר געעפנט דעם מזל". יתומים".
•••
עס ווערט דערציילט פון א פלאנטשער חסיד, די זקנים האבן דערציילט ,אז יענער מענטש
וואס זיין קליין קינד איז געווארן שטארק קראנק איז נאך יענע וואך פלוצלונג איינגעפאלן מיט א
מיט א ביטערע לונגען-אנטצינדונג )ענליך צו שווערע פחד און א מחלה ,און ער האט פארלוירן
טיפוס אדער שווערע פנעמאניע וואס האט זיין גאנץ פארמעגן איידער ער האט נאך באוויזן צו
דעמאלט געבושעוועט( ,און די דאקטוירים האבן טאן סיי וועלכע מסירה ,ער איז געקומען צו לויפן
שוין אויפגעגעבן אלע האפענונגען ,די מוטער איז צום רב'ס הויז בעטן מחילה ,און דער רב האט אים
געלאפן צום רב מיט א קוויטל און געוויינט ביים געזאגט" ,איך בין דיר מוחל פאר מיין אייגענער
שוועל און געבעטן די רבי זאל וואונטשן א רפואה כבוד ,אבער פאר די צער פון די אידן מוזטו טאן
שלימה פארן קינד. תשובה".
•••
דער צדיק רבי אברהם חיים האט גענומען אין שטעטל פלאנטש איז געווען א איד א סוחר
דאס קוויטל ,עס ארויפגעלייגט אויף זיין הייליגן וואס האט אריינגעלייגט זיין גאנץ פארמעגן,
ספר של"ה הקדוש )וואס ער פלעגט פיל לערנען(, צוזאמען מיט גרויסע חובות וואס ער האט
און האט פארמאכט די אויגן פאר עטליכע מינוט געבארגט ,אין א גרויסן מאגאזין פון מעל און
מיט טיפע דבקות ,דערנאך האט ער אויפגעהויבן תבואה.
די אויגן און געזאגט" ,גייט אהיים ,די היץ איז שוין
אראפגעגאנגען ,און געבט דעם קינד א גלאז ווארעם יענעם יאר איז דער פרייז פון מעל פלוצלונג
וואסער מיט א ביסל צוקער ,און מיט דער הילף געפאלן גאר שטארק ,און קיינער האט נישט
פונעם בורא וועט ער בקרוב שטיין אויף די פיס". געוואלט קויפן זיין סחורה ,און די קרעדיטארן
האבן אנגעהויבן דריקן ,און דער איד איז
לפלא ,ווען די מאמע איז אנגעקומען אהיים, געשטאנען פאר פולשטענדיגן באנקראט און
האט זי געטראפן די משפחה איבערראשט ,פונקט אפילו תפיסה.
113
האט אים געשלעפט צום רב דער הייליגער אין יענע מינוט ווען דער רב האט אראפגעלייגט
פלאנטשער צדיק זי"ע ,דער צדיק רבי אברהם דאס קוויטל ,האט דאס קינד אנגעהויבן שוויצן ,די
חיים האט פארלאנגט ,אז דער אינגערמאן זאל שווערע היץ האט נאכגעלאזט ,און ער האט זיך
אריינקומען אליין אין צימער ,און דער רב האט אויפגעוועקט און געבעטן צו טרינקען ,און דאס
נישט גערעדט קיין מוסר מיט שטרענגקייט ,נאר קינד איז אין עטליכע טעג ארום אינגאנצן געזונט
האט אים אנגעכאפט ביי די האנט מיט גרויס געווארן.
ליבשאפט און געזאגט. •••
"א אידישע שטוב איז א בית מקדש מעט ,ווען אין איינע פון די יארן האט א גוי'אישער פריץ
מען איז מכבד די פרוי ,גיסט זיך אויס ברכה פונעם )דער פריצישער פארכטער פון די ארומיגע
הימל ווי עס שטייט" ,אוקירו לנשייכו כי היכי פעלדער לעבן פלאנטש( ,אנגעקלאגט אן אידישן
דתתעתרו" )האט כבוד צו אייערע ווייבער כדי איר פאכטער מיט א פאלשע שקר אז ער האט אים
זאלט רייך ווערן( ,נעם דיך אונטער נישט צו באגנב'עט תבואה און האלץ ,אין יענע צייטן איז א
ענטפערן קיין שום בייז ווארט ,און איך זאג דיר צו בלבול פון א פריץ געווען א גרויסע פחד ,ווייל די
אז שלום און פרנסה וועלן אריינקומען צו דיר אין ריכטער זענען געווען אונטערקויפט און מען האט
שטוב" ,דער אינגערמאן האט מקבל געווען די געקענט שיקן א מענטש אויף לאנגע יארן אין
ווערטער מיט אן אפענעם הארץ ,ער האט געביטן תפיסה פון אזא מסירה.
זיין אויפפירונג אינגאנצן ,און עס האט נישט דער איד איז געקומען צום הייליגען
געדויערט לאנג ביז ער האט געפונען א געראטענע פלאנטשער רב אין יאוש ,און האט געוויינט מיט
פרנסה און שלום ושלוה איז געווארן אין זיין הויז ביטערע טרערן צום רב ,אז ער זאל אים פועלן א
ביז לאנגע יארן. ישועה ,דער רב דער הייליגער פלאנטשער האט
••• אים געזאגט" ,זאג יעדן טאג קאפיטל פ"ג און
דער הייליגער ברודער רבי יצחק מטוטשין זי"ע קאפיטל צ"א אין תהלים מיט כוונה ,און גיי צום
האט דערציילט ,אז דער ברודער רבי אברהם חיים משפט אן קיין שום פחד ,דער פריץ וועט נישט
מפלאנטש זי"ע ,אין זיינע יונגע יארן ,ווען ער האט קענען אפילו עפענען זיין מויל צו זאגן זיין שקר",
נאך געוואוינט אין ראזוואדאוו אין שאטן פון זיין דער איד האט אויסגעפאלגט וואס דער צדיק האט
פאטער רבי משה מראזוואדוב זי"ע ,איז ער אמאל געהייסן ,און ער האט געזאגט די צוויי קאפיטלעך
געזעסן ביי סעודה שלישית ביים טאטן. תהילים יעדן טאג ביז משפט.
ווען דער פאטער האט מיט א התלהבות ווען דער טאג פונעם משפט איז געקומען אין
אנגעהויבן "ד' מלך" ,האט ער זיך פון גרויס דביקות שטאטישן געריכט ,איז דער פריץ ארויפגעטרעטן
נישט געקענט איינהאלטן ,און עס זענען ארויס פון אויפן דוכן צו עדות זאגן ,אבער פלוצלונג האט ער
אים קולות" ,אהה ...אהה ,"...ביז זיין ברודער ,רבי זיך אנגעהויבן פארמישן אין זיינע ווערטער ,ער איז
יצחק זי"ע ,האט אים א קלאפ געטון אויף דער געווארן דערשראקן ,און ער האט אנגעהויבן זאגן
האנט" ,נו ,דרך ארץ!" ,ער זאל זיך א ביסל פונקט פארקערט ווי ער האט פריער געטענה'ט,
איינהאלטן ,דאן האט ער הערשט געכאפט אז ער דער ריכטער האט געזען אז דער פריץ רעדט
מאכט קולות ביים טאטן'ס טיש ,ווייל דער צדיק שטותים און ליגנטס ,האט ער אויסגערופן מיט
איז באמת נישט געווען ביי זיך. גרויס כעס ,אז מען ווארפט ארויס דעם גאנצן
אסאך מאל פלעגט פאסירן ,אז ווען דער צדיק קלאגע ,און מען האט באפרייט דעם איד לחירות,
רבי אברהם חיים מפלאנטש זי"ע האט געפאטשט דער איד האט געוואוסט קלאר ,אז דאס איז געווען
מיט די הענט אין זיין דביקות ,האבן די הענט זיך די קדושת פיו פונעם פלאנטשער רב וואס האט
נישט געטראפן ,ווייל פון גרויס דביקות האט ער פארשטאמט דעם מויל פונעם שונא.
נישט געוואוסט וואו זיינע הענט געפינען זיך. •••
••• א אינגערמאן אין שטעטל האט געהאט
די שטאט פלאנטש איז געווען אין פוילן ,און שווערע מחלוקות אין שטוב צוליב דחקות און נויט,
עס האבן דארט געוואוינט אסאך חסידים פון די און עס האט כמעט געהאלטן ביי א גט ,זיין פאטער
114
זיין שוואכקייט האט ער געדאווענט שפעט ,און הויפן וואס שטאמען פון די תלמידים פונעם יוד
עס איז דארט געווען א איד א שומר תורה ומצוות, הקדוש מפשיסחא זי"ע ,און אלס רב פון שטאט
אבער וועמענס קינדער זענען שוין ליידער אוועק פלאנטש האט דער צדיק געהאט א שייכות מיט
פונעם דרך התורה ,און ווען יענער איד האט געזען, אלע חסידישע קהלות ,און אסאך פון די פשיסחא
ווי דער רבי דאוונט שפעט ,האט ער אים מוסר חסידים האבן זיך אויך געהאלטן ביי אים ,און ער
געזאגט פארוואס ער היט נישט אפ קריאת שמע האט זיי מקרב געווען מיט גרויס חביבות.
בזמנה ,נישט וויסנדיג אז דער רבי האט געליינט האבן זיינע מקורבים אים געפרעגט ,אז זיין
קריאת שמע אין צייט ,נאך פארן דאווענען. זיידע דער הייליגער ראפשיצער רב זי"ע איז דאך
געווען שטארק חולק אויף זייער דרך ,איז ווי קומט
האט אים דער צדיק געענטפערט" ,אין קריאת עס אז ער איז זיי אזוי מקרב ,האט ער זיי
שמע זענען דא צוויי זאכן ,איינס ,דער זמן קריאת געענטפערט" ,אמאל איז געווען א מוח-חסידות,
שמע ,צוויי ,מקיים זיין וואס עס שטייט אין קריאת אין א מוח איז דא דקות ,ניקב קרום של מוח איז
שמע ,אויף מיר קען מען טענה'ן נאר וועגן דעם זמן, טריפה ,אבער היינט איז דאך חסידות א פוס ,און א
אבער וואס עס שטייט אין קריאת שמע ,דאס האלט פוס איז דאך אלעס כשר ,א פוס איז נישט קיין
איך ,דו אבער ,ווען איך זעה דיינע קינדער ,האסטו גרויסע נפקא מינה ,אזא פוס ,אדער אזא פוס".
נישט מקיים געווען וואס עס שטייט אין קריאת •••
שמע ,ושננתם לבניך ודברת בם". איינמאל ,נאך אין לעבן פון זיין פאטער ,איז
דער צדיק שווער קראנק געווארן ,דער היץ איז
און מיט דעם יסוד האט הגה"צ רבי פנחס געשטיגן אזוי הויך אז ער איז נישט געווען
צימעטבוים ראב"ד גרויסווארדיין זי"ע ערקלערט, אינגאנצן ביי זיך ,און זיין פאטער האט געשיקט א
פארוואס יעקב אבינו האט געליינט "קריאת שמע" שליח קיין פלאנטש זיך צו דערוויסן וויאזוי עס
ווען ער האט זיך געטראפן מיט יוסף ,ווייל יעקב גייט מיטן זון ,און ווען דער שליח איז
האט זיך די גאנצע צייט געזארגט ,צי ער האט צוריקגעקומען מיט דער בשורה אז דער זון לעבט,
מקיים געווען "ושננתם לבניך" ביי יוסף ,און ווען ער האט זיך דער טאטע רבי משה אזוי געפרייט" ,אז
האט געזען יוסף שטיין אין זיין צדקות אפילו ער האט צוגעזאגט דעם שליח עולם הבא פאר די
זייענדיג די גאנצע צייט אין מצרים ,האט ער מיט גוטע בשורה".
שמחה געליינט קריאת שמע ווי עס דארף צו זיין.
••• און דער שליח האט דערציילט ,אז אויפן וועג
דער צדיק רבי אברהם חיים מפלאנטש זי"ע פון ראזוואדאוו קיין פלאנטש פארט מען דורך א
האט זיך שטענדיג משתעשע געווען מיט זיין שטאט וואו עס זענען דא אסאך קירכעס ,און ווען
איידעם ,דעם יונגן רבי יואל טייטלבוים ,שפעטער ער איז אנגעקומען און מען האט געזאגט פארן
דער סאטמארער רבי זי"ע ,וועמענס ערשטע הייליגען פלאנטשער רב ,אז עס איז געקומען א
רביצין מרת חוה ע"ה איז געווען דעם צדיק'ס שליח פון זיין פאטער ,האט ער זיך ,אפילו זייענדיג
טאכטער ,און ער פלעגט זאגן צו זיינע מקורבים, נישט דאן ביים קלאר דעת ,אויסגעדרייט צום
"קוקט ,די שכינה רוהט אויפ'ן פנים פון מיין שליח ,און געזאגט" ,אה ,דו ביסט דורכגעפארן יענע
איידעם!". לּוּלים ִמן ָה ָא ֶרץ?".
שטאט ,ס'איז שוין ְל ַה ֲע ִביר גִּ ִ
••• און זיין פלימעניק דער סטוטשינער רבי זי"ע
דער סטוטשינער רבי האט דערציילט ,אז ער פלעגט זיך שטארק וואונדערן אויף דעם ,אז אפילו
איז אסאך מאל געגאנגען צום טיש פון זיין פעטער אין אזא מצב ,ווען ער איז נישט געווען קלאר ביי
דער פלאנטשער רב ,און האט דארט געהאט גרויס זיך ,האט ער קיין אנדערע דאגה נישט געהאט ,נאר
הנאה" ,איך האב מיך נישט געקענט איינהאלטן פון צי עס איז שוין מקוים געווארן" ,להעביר גילולים מן
וויינען" ,פון דער התעוררות וואס דער צדיק האט הארץ".
אויסגעגאסן ביים טיש ,און ווען דעם צדיק'ס זון •••
הרה"ק רבי אלעזר מגראדזיסק הי"ד האט דאס ווען דער צדיק איז געווען קראנק ,איז ער
באמערקט ,האט ער אים געזאגט בבדיחותא" ,איך איינמאל געווען אין די באדן פון נויהיים ,און צוליב
115
המדרש צו דער באשטימטער צייט ,און מען האט וועל פארציילן דעם טאטן אז דו האסט געוויינט
אויף אים לאנג געווארט ,נאך א שטיק צייט האט ביים פלאנטשער רב'ס טיש".
ער גערופן דעם גבאי און אים געהייסן רופן א איד
וואס איז געקומען פון ריישא. שפעטער ,ווען ער איז צוריקגעקומען צו זיין
פאטער הרה"ק רבי יצחק מסטוטשין זי"ע ,און
האט דער ברודער רבי יצחק געפרעגט פון דערציילט ווי שטארק ער האט הנאה געהאט ביים
דעם איד פון ריישא" ,וועט דער פלאנטשער רב פעטער ,האט דער פאטער אים געפרעגט" ,האסט
פאסטן דעם יום כיפור?" ,האט דער איד געזען די פייגעלעך?" ,ווייל ביים טיש ,ווען דער
געענטפערט ,אז לויט ווי עס זעט אויס וועט ער פלאנטשער רב איז פארפלאמט געווארן אין די
נישט קענען פאסטן ,ווייל ער איז שוין זייער זמירות ,פלעגט ער עטליכע מאל קנאקן מיט די
קראנק און שוואך ,האט רבי יצחק מיט ביטערקייט פינגער ,און זיין ברודער האט דאס גערופן
געזאגט" ,נו ,האב'ן מיר דערלעבט א יום כיפור וואס "פייגעלעך" ,און מען האט געזען ווי שטארק עס
דער פלאנטשער רב פאסט נישט" ,און דער ברודער האט אים געפרייט אז דער זון איז געגאנגען צו זיין
האט טיף געקרעכצט ,און אזוי איז ער ברודער.
אריינגעגאנגען צו כל נדרי. •••
••• נאך האט דער סטוטשינער רבי דערציילט ,אז
אין ספר נפלאות הצדיקים ווערט דערציילט, איין ערב יום כיפור איז ער געווען ביים טיש פון זיין
אז הגה"צ רבי משה דוב וויינבערגער אב"ד פאיע שווער'ס פאטער דער בלאזשובער רבי ,א טיש
זי"ע האט דערציילט ,אז אין די יארן פון די צווייטע וואס איז געווען זייער דערהויבן מיט דברי תורה
וועלט מלחמה ,אין א ארבעטס לאגער ,איז דארט און זמירות ,נאכן טיש איז ער צוגעגאנגען צו
געווען א קאפו וואס האט אים שטארק געשלאגן, עטליכע אייניקלעך פונעם בלאזשובער רבי'ן און
איינמאל ווען דער קאפו איז צוגעקומען אים צו זיי געזאגט" ,קומט'ס מיט מיר ,וועט עט'ס זען
שלאגן ,האט ער פאר זיך געזונגען א תנועה פונעם וויאזוי דער פלאנטשער רב זיצט ביי א טיש ערב יום
סאטמארער רבי'ן. כיפור".
אזוי ווי דער קאפו האט געהערט דעם ניגון, ווען זיי זענען אנגעקומען ,האט דער צדיק
האט ער אים געפרעגט" ,פון וואנען קענסטו דעם מפלאנטש נאך נישט אנגעהויבן די סעודה ,ער איז
ניגון?" ,האט ער געענטפערט" ,און אז דו וועסט דאן צוריקגעקומען פון מקוה ,האט דער
וויסן ,וועסטו נאך הרג'ענען אידן?" ,דער קאפו האט סטוטשינער רבי געזאגט צו די וואס זענען
אבער אנגעהאלטן און אים איבערגעפרעגט די מיטגעקומען" ,קוקט'ס אן דעם פלאנטשער רב ,ווי
שאלה פון ווי ער קען דעם ניגון. ער זעט אויס ווען ער גייט ארויס פון מקוה!" ,זיין
האט ער אים געזאגט" ,איך פלעג פארן צום פנים האט ממש געשיינט.
סאטמארער רבי'ן ,און ער האט געזונגען די תנועה
שפעטער ביים טיש האט דער צדיק געזונגען
ביים זאגן דברי תורה" ,פרעגט דער קאפו" ,רבי
דעם פיוט "ירצה צום עמך" פון די סליחות ,ווי דער
יואליש ,דער איידעם פונעם פלאנטשער רב ,איך
מנהג איז געווען ביי אונזערע הייליגע רבי'ס ,מיט
פלעג אויך פארן קיין גראדזיסק צו הרה"ק רבי
אזעלכע געוואלדיגע געוויינען ,אז עס איז געווארן
אלעזר ,דעם פלאנטשער רב'ס זון".
א געוואלדיגע התעוררות ביי אלע אנוועזנדע ,און די
לפלא ,פון דעמאלט אן איז דער קאפו געווארן אייניקלעך פונעם בלאזשובער רבי'ן האבן נאכדעם
אן אנדער מענטש ,ער האט אנגעהויבן לייגן שטארק געדאנקט דעם סטוטשינער רבי'ן פארן זיי
תפילין און האט תשובה געטון ,און צום סוף איז ער מיטנעמען.
אומגעקומען ,און דער ניגון שטאמט פון •••
ראזוואדאוו ,און ווען דער פאיע רב האט דאס דעם לעצטן יום כיפור פון זיין לעבן איז דער
שפעטער דערציילט פארן סאטמארער רבי'ן ,האט צדיק מפלאנטש שוין געווען זייער קראנק ,יענעם
דער רבי געזאגט וועגן זיין שווער" ,חותני ז"ל כחו כל נדרי צו נאכטס איז זיין ברודער הרה"ק רבי
היה גדול בנגינה". יצחק מסטוטשין נישט אריינגעקומען אין בית
116
