gilyoines.com חזרה לאתר · Back to the site

חתם סופר · Chasam Soifer — בראשית (2026-10-05)

מוציא לאור: חתם סופר · Chasam Soifer

שבוע: בראשית (2026-10-05)

חתם סופר · Chasam Soifer — בראשית (2026-10-05)

פתח את ה-PDF הורדה

‫ברוך יודא קליין‬ ‫מח‬ ‫דער הייליגער‬ ‫חתם סופר‬ ‫צווייטער טייל‪:‬‬ ‫זיינע קינדער און אייניקלעך‬ ‫דער כתב סופר‬ ‫הגה״ק רבי אברהם שמואל בנימין סופר זצ״ל‬ ‫[‪]42‬‬ ‫די טיילונג אין אונגַארן‬ ‫[פארזעצונג פון פריער]‬ ‫ָ‬ ‫וואס‬ ‫יאר צייט אויסגעקוקט ווי די ָ‬ ‫פון ַא ָ‬ ‫זענען אויסן להשמיד ולהרוג ולאבד —‬ ‫•"הרבה דברים שח לי אבא מאוה"ג זצ"ל (דער כתב סופר) אשר הוא היה‬ ‫פארניכטן‬ ‫פאל אומברענגען און ַ‬ ‫אין דעם ַ‬ ‫בראש הצבא‪ ,‬איך עיני ה' אל יריאיו להתנוסס נס בענין זה‪ ...‬כמה‬ ‫אונגארן —‬ ‫ַ‬ ‫תורה און אידישקייט אין‬ ‫נחלים דמעות ירדו בתפלתן של צדיקים עד שריחם ה' על יריאיו‬ ‫פארזיכערט מיט ַא נצחון און‬ ‫זענען ַ‬ ‫בערעגסאזער רב זצ"ל‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫להגדיל חסדו להינתן דת ‪( "...‬הגאון רבי שלמה סופר‪,‬‬ ‫שטייען אויפ'ן שוועל פון אויספירן‬ ‫"מלחמת מצוה" עמ' קכ"ב)‪.‬‬ ‫זאך‬ ‫זייערע ּפלענער‪ .‬נישט געווען קיין ַ‬ ‫• "ואז עבור שנשתפכו על צרה זאת אלפי דמעות ראה ה' את צעקתם‬ ‫לאגן זענען נישט ַארויס‬ ‫נעא ָ‬ ‫וואס די ָ‬‫מיט ָ‬ ‫וריחם ה' על עמו היראים מייסדי חברת שומרי הדת ועשה לנו נס‪...‬‬ ‫פאררופן‬ ‫די זיגער — ָאנגעהויבן פונעם ַ‬ ‫לאמייער זצ"ל‪" ,‬בית הלל"‪ ,‬סימן מ"ו)‬ ‫קא ָ‬ ‫(הגה"ק רבי הלל ָ‬ ‫האבן די מערהייט‪,‬‬ ‫קאנגרעס‪ ,‬ביז צו ָ‬ ‫דעם ָ‬ ‫וואס די הצלחה פון טיילונג און דער ּפלוצימדיגער‬ ‫צופאל ָ‬ ‫ַ‬ ‫ס'איז נישט קיין‬ ‫האבן‬‫רעזאלוציעס‪ָ ,‬‬ ‫ָ‬ ‫דורכזעצן זייערע‬ ‫פארגעקומען אין‬‫רלאמענט איז ָ‬‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫אומערווארטעטער נצחון אין‬ ‫ַ‬ ‫דעם קולטוס מיניסטער אויף זייער‬ ‫טאג פון שושן פורים — שושן פורים שנת תר"ל‪ .‬און נישט אומזיסט איז‬ ‫דעם ָ‬ ‫אינדארסירן‬‫ָ‬ ‫זייט אונטערצושרייבן און‬ ‫ראלעלן קענען‬‫ּפא ַ‬ ‫געווארן ַאלס ַא נס‪ .‬פילע ַ‬ ‫ָ‬ ‫באצייכנט‬ ‫דאס דורך צדיקים ַ‬ ‫ָ‬ ‫שער בלאט פון ספר "תשובות‬ ‫ַאזש ביז‬ ‫רעזאלוציעס‪,‬‬ ‫ָ‬ ‫זייערע‬ ‫געצויגן ווערן צווישן די געשעענישן‪.‬‬ ‫בית הילל"‬ ‫יאזעף‬‫פראנץ ָ‬‫ַארויסצוקריגן פון קעניג ַ‬ ‫פאר'ן טיילונג‪ ,‬במשך‬ ‫האט עס אויך יעצט‪ַ ,‬‬ ‫ַאזוי ווי ויהי בימי אחשוורוש ָ‬ ‫| פ' בראשית תשפ"ז‬ ‫|‬ ‫‪18‬‬ ‫לאגן‪.‬‬ ‫נעא ָ‬ ‫רעזאלוציעס פון די ָ‬ ‫ָ‬ ‫ַאליין זיין חתימה אויף די‬ ‫האבן למעשה‬ ‫וואס ָ‬ ‫מענטאריער ָ‬‫ַ‬ ‫רלא‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישע ַ‬ ‫ַ‬ ‫די נישט אידישע‬ ‫דאס געזעץ‬ ‫באשטעטיגן ָ‬ ‫ווארט אויף צו ַ‬ ‫דאס לעצטע ָ‬ ‫האבן ָ‬‫געמוזט ָ‬ ‫ניע–בראדט‪ ,‬בוזעם–פריינט און‬ ‫ַ‬ ‫ּפא‬ ‫יאר געווען ַ‬ ‫צוואנציג ָ‬ ‫ָ‬ ‫זענען במשך פון‬ ‫לאגן‪.‬‬‫נעא ָ‬ ‫לאגישע אחים–לדעה מיט די ָ‬ ‫אידעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫באכטער געווען איבערצייגט ַאז אויך דער‬ ‫בא ָא ַ‬ ‫לאנג איז יעדער ַ‬ ‫יארן ַ‬ ‫ָ‬ ‫רעזאלוציעס פון זייערע געוועזענע‬ ‫ָ‬ ‫באשטעטיגן די‬ ‫רלאמענט וועט ַ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ַ‬ ‫לאגן‪.‬‬‫נעא ָ‬ ‫קאלעגן און גוטע פריינט‪ ,‬די אידישע ָ‬ ‫ָ‬ ‫ָאבער בלויז ביז ס'איז געקומען דערצו‪.‬‬ ‫האבן זיי זיך געשטעלט אויף דער זייט פון די‬ ‫אין דער לעצטער מינוט ָ‬ ‫דערלאנגט די‬ ‫ַ‬ ‫טאלן נצחון און‬ ‫טא ַ‬ ‫דאקסן‪ .‬געגעבן די ערליכע אידן ַא ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫ָא ָ‬ ‫דורכפאל‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫לאגן ַא שענדליכן‬ ‫נעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫"כמעט אבדה כל תקוה של יראי ה' כי כתב הנחתם‬ ‫בטבעת המלך אין להשיב"‬ ‫ָאט די ווערטער שרייבט הגאון רבי שרגא צבי טענענבוים זצ"ל‪ ,‬דער‬ ‫אונגארישן יהדות החרדית און פון די‬ ‫ַ‬ ‫בעל "נטע שורק"‪ ,‬פון די מנהיגים פון‬ ‫קאנגרעס‪.‬‬‫דעלעגאטן ביים ָ‬ ‫ַ‬ ‫דאקסישע‬ ‫רטא ָ‬ ‫ָא ָ‬ ‫שילדערנדיג די ַאנטוויקלונגען שרייבט דער נטע שורק‪" :‬ומעשה שטן‬ ‫נקטיאן מאת‬ ‫ָ‬ ‫סא‬ ‫הצליח ולא נבצר מהם כל אשר יזמו לעשות‪ ,‬וגם השיגו ַ‬ ‫הקיסר על חוקי עמל הנ"ל‪ ,‬וכמעט אבדה כל תקוה של יראי ה'‪ ,‬כי כתב‬ ‫הגאון רבי שרגא צבי טענענבוים‬ ‫הנחתם בטבעת המלך אין להשיב"‬ ‫זצ״ל‪ ,‬דער בעל ״נטע שורק״‬ ‫ּפקלאנג פון מגילת אסתר‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫כתב הנחתם בטבעת המלך‪ַ .‬אן ָא‬ ‫ענגלאנד און טייל‬ ‫ַ‬ ‫פראנקרייך און‬ ‫ַ‬ ‫רמאגט איז געווען‬ ‫פא ָ‬ ‫האבן ַ‬ ‫וואס די ערליכע אידן ָ‬ ‫האפענונג ָ‬ ‫די לעצטע ָ‬ ‫ַאזש קיין ַאמעריקע‪.‬‬ ‫האבן דעם קולטוס‬ ‫רלאמענט‪ .‬געזעצליך ָ‬ ‫ּפא ַ‬‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫דאס ַאּפעלירן צום‬ ‫ָ‬ ‫האט צוביסליך‬ ‫ווען עסטרייך ָ‬ ‫געמאכט‬ ‫ַ‬ ‫מיניסטער'ס און אפילו דעם קעניג'ס אונטערשריפטן נישט‬ ‫אונגארן מער רעכטן‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫געשאנקען‬‫ָ‬ ‫האט זיך‬‫לאנד‪ .‬עס ָ‬ ‫דאס געזעץ פון ַ‬ ‫רעזאלוציעס ַאלס ָ‬ ‫ָ‬ ‫לאגישע‬ ‫נעא ָ‬ ‫די ָ‬ ‫נאכ'ן "אויסגלייך" פון‬ ‫איבערהויּפט ָ‬ ‫רלאמענט‪.‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫געפאדערט די ָאּפשטימונג פון ַא מערהייט אין‬ ‫ָ‬ ‫שנת תרכ"ו‪ ,‬זענען די געוועזענע‬ ‫רלאמענט — זייער לעצטע‬ ‫ּפא ַ‬ ‫געוואנדן צום ַ‬ ‫ָ‬ ‫האבן די ערליכע אידן זיך‬ ‫ָ‬ ‫וואס‬ ‫רעוואלוציע — ָ‬ ‫ָ‬ ‫פירער פון דער‬ ‫האפענונג‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫געווארן פון די‬ ‫ָ‬ ‫באפרייט‬ ‫זענען ַ‬ ‫זאל זיך שטעלן‬ ‫רלאמענט ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫וואס זענען ָאבער געווען די אויסזיכטן דער ַ‬ ‫ָ‬ ‫באהעלטעניש‬ ‫טורמעס‪ַ ,‬ארויס פון ַ‬ ‫דאקסן?‬‫רטא ָ‬ ‫אויף דער זייט פון די ָא ָ‬ ‫געווארן ערלויבט זיך‬ ‫ָ‬ ‫ָאדער‬ ‫לאגן און די מיטגלידער‬ ‫נעא ָ‬ ‫באציאונגען צווישן די ָ‬ ‫ּפאליטישע ַ‬ ‫לויט די ָ‬ ‫אונגארן פון‬‫ַ‬ ‫אומצוקערן קיין‬ ‫פאלק במשך פון‬ ‫אונגארישן ָ‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט און לויט דעם דעת הקהל פון‬ ‫ּפא ַ‬ ‫פון ַ‬ ‫וואס‬ ‫אויסלאנד — עס געווען די ָ‬ ‫ַ‬ ‫קאנגרעס זענען די‬ ‫יאר ביז צו דער דערעפענונג פון ָ‬ ‫צוואנציג ָ‬‫ָ‬ ‫די לעצטע‬ ‫געווארן די פירער פון די‬ ‫ָ‬ ‫זענען‬ ‫שאנסן פון די ערליכע אידן געווען נול‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט און‬ ‫ּפא ַ‬ ‫געווארן צום ַ‬ ‫ָ‬ ‫ּפארטייען‪ .‬זיי זענען ערוויילט‬ ‫ּפאליטישע ַ‬ ‫ָ‬ ‫רוואס?‬ ‫פא ָ‬ ‫ַ‬ ‫ּפאזיציעס‪.‬‬ ‫סאמע וויכטיגסטע ָ‬ ‫געקראגן די ַ‬ ‫ָ‬ ‫האבן‬ ‫ָ‬ ‫נאליסטן קעגן עסטרייך‬ ‫ציא ַ‬ ‫נא ָ‬ ‫אונגארישע ַ‬ ‫ַ‬ ‫רעוואלוציע פון די‬ ‫ָ‬ ‫בעת דער‬ ‫לאגן זענען געווען זייערע גוטע ברודער פון די צייטן פון‬ ‫נעא ָ‬ ‫די אידישע ָ‬ ‫האבן געקעמפט‬ ‫וואס ָ‬ ‫לאגן ָ‬ ‫נעא ָ‬‫אין שנת תר"ח זענען עס געווען די אידישע ָ‬ ‫רלאמענט‬ ‫ּפא ַ‬‫האבן ַאּפעלירט צום ַ‬ ‫דאקסן ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫רעוואלוציע‪ .‬ווען די ָא ָ‬ ‫ָ‬ ‫דער‬ ‫אונגארישע אויפשטענדלער‪ .‬די חרדי'שע אידן זענען‬ ‫ַ‬ ‫אויף דער זייט פון די‬ ‫רלאמענט וועט שטימען‬ ‫ּפא ַ‬ ‫לאגן בכן געווען ַאזוי זיכער ַאז דער ַ‬ ‫נעא ָ‬ ‫זענען די ָ‬ ‫געהאט געשריבן‬ ‫ַ‬ ‫דאס‬ ‫האבן ָ‬ ‫געבליבן טריי די עסטרייכישע רעגירונג‪ .‬ווי מיר ָ‬ ‫ריינגעטראגן ַא קעגן–ּפעטיציע קעגן‬ ‫ָ‬ ‫האבן אפילו נישט ַא‬ ‫לטובתם ַאז זיי ָ‬ ‫געווארנט ַאז‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫געהאלטן ַא דרשה אין וועלכער ער ָ‬ ‫ַ‬ ‫האט דער כתב סופר‬ ‫ָ‬ ‫דאקסן‪.‬‬‫רטא ָ‬‫דעם ַאּפיעל פון די ָא ָ‬ ‫וואס איז נגד התורה‪.‬‬ ‫רעוואלוציע איז ַא מרידה באומות ָ‬ ‫ָ‬ ‫די‬ ‫יארן געווען‬ ‫פאלק איז במשך ָ‬ ‫אונגארישן ָ‬‫ַ‬ ‫אויך דער דעת הקהל פון‬ ‫צאר אונטערדרוקט‬ ‫האט מיט דער הילף פונעם רוסישן ַ‬ ‫ווען עסטרייך ָ‬ ‫האט זיך‬‫קאנגרעס ָ‬ ‫לאגן‪ .‬ווען דער ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫אינגאנצן אויף דער זייט פון די ָ‬ ‫ַ‬ ‫געווארן ָאדער‬ ‫ָ‬ ‫אויפשטאנד‬ ‫ַ‬ ‫רעוואלוציע זענען די פירער פון דעם‬ ‫ָ‬ ‫די‬ ‫סימּפאטיע פון דער נישט אידישער‬ ‫ַ‬ ‫יאר פריער געעפענט איז די‬ ‫מיט ַא ָ‬ ‫סאמע שּפיץ פירער‬ ‫געווארן ַארעסטירט‪ .‬די ַ‬ ‫ָ‬ ‫פאראורטיילט צום טויט ָאדער‬ ‫ַ‬ ‫אונגארן געווען פולשטענדיג אויף דער זייט פון די‬ ‫ַ‬ ‫באפעלקערונג אין‬ ‫ַ‬ ‫אויסלאנד — קיין‬ ‫ַ‬ ‫באוויזן צו ַאנטלויפן קיין‬ ‫האבן ַ‬ ‫רעוואלוציע ָ‬ ‫ָ‬ ‫פון דער‬ ‫‪19‬‬ ‫|‬ ‫פ' בראשית תשפ"ז |‬ ‫האבן געשטרעבט זיך צו אינטעגרירן‬ ‫לאגן‪ ,‬וועלכע ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫מאדערניזירטע ָ‬ ‫ָ‬ ‫באנעמונג‬ ‫אין דער ַאלגעמיינער קולטור‪ ,‬און זענען מיט זייער אויסקוק און ַ‬ ‫באפעלקערונג‪ ,‬ווי‬ ‫געשמאק פון דער נישט אידישער ַ‬ ‫ַ‬ ‫פיל מער געווען צום‬ ‫לט–מאדישע" ָאּפגעזונדערטע חרדי'שע אידן‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫"א‬‫איידער די ַ‬ ‫האבן זיך ָאבער די יוצרות‬ ‫געשלאסן ָ‬ ‫ָ‬ ‫האט זיך‬ ‫קאנגרעס ָ‬ ‫ווען דער ָ‬ ‫דראסטיש געטוישט‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫געבלאזן אין‬ ‫ָ‬ ‫שטארקער‬ ‫ַ‬ ‫האבן ַאלץ‬ ‫וואס ָ‬ ‫דוקא די ווינטן פון פרייהייט ָ‬ ‫רלאמענט געביידע‬ ‫ּפא ַ‬ ‫דער אונגארישער ַ‬ ‫איראניע געפירט‬ ‫ָ‬ ‫האבן צו דער גרעסטער‬ ‫אונגארן און איבער דער וועלט ָ‬ ‫ַ‬ ‫זאל ּפלוצלינג‬ ‫ּפאליטישע פירער ָ‬ ‫פאלק און אירע ָ‬ ‫אונגארישע ָ‬ ‫ַ‬ ‫דאס‬ ‫דערצו ַאז ָ‬ ‫געהאט אומגעקערט פון זייער גלות אין ַאמעריקע וואו רעליגיעזע פרייהייט‬ ‫ַ‬ ‫סימּפאטיזירן מיט די פרומע חרדי'שע אידן‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫קאנסטיטוציע‪ ,‬און ַאן‬ ‫פונדאמענטן אין דער ָ‬ ‫ַ‬ ‫דאס געזעץ‪ ,‬פון די‬ ‫איז געווען ָ‬ ‫כגעפאלגט אין דער‬ ‫ָ‬ ‫נא‬ ‫האט טעגליך ָ‬ ‫באפעלקערונג ָ‬ ‫די נישט אידישע ַ‬ ‫אינטעגראלער טייל פון לעבן‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫געקראגן דעם‬ ‫ָ‬ ‫קלאר‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫קאנגרעס און ָ‬ ‫ּפרעסע די סעסיעס אין אידישן ָ‬ ‫האט ָאפיציעל געהערשט רעליגיעזע‬ ‫אונגארן ָ‬ ‫ַ‬ ‫וואס אין‬ ‫טראץ דעם ָ‬ ‫ָ‬ ‫שטארק‬ ‫ַ‬ ‫טראץ זייער מערהייט‪,‬‬ ‫ָ‬ ‫לאגן זענען‪,‬‬ ‫נעא ָ‬‫ָ‬ ‫איינדרוק ַאז דוקא די‬ ‫לאנגען‬ ‫בא ַ‬ ‫וואס ַ‬ ‫טאליקן — די קריסטן ָ‬ ‫קא ָ‬ ‫פרייהייט זענען עס געווען די ַ‬ ‫האנדלען‬ ‫בא ַ‬ ‫וויאזוי זיי ַ‬ ‫אומאנשטענדיג מיט דעם וועג ַ‬ ‫ַ‬ ‫קראטיש און‬ ‫אומדעמא ַ‬ ‫ָ‬ ‫געהאט‬ ‫ַ‬ ‫האבן‬‫וואס ָ‬ ‫צו דער רוימישער קירכע און גלויבן אין ּפויבסט — ָ‬ ‫וויאזוי זיי רעכענען זיך‬ ‫קאנגרעס און ַ‬ ‫דאקסישע מינדערהייט אין ָ‬ ‫רטא ָ‬‫די ָא ָ‬ ‫ּפראצענט פון די קריסטן אין‬ ‫אויבערהאנט‪ .‬מער ווי זעכציג ָ‬ ‫ַ‬ ‫פאקטישע‬ ‫די ַ‬ ‫טראדיציעס פון‬ ‫נישט מיט די טיפע איבערצייגונגען און מיט די רעליגיעזע ַ‬ ‫ּפראצענט זענען געווען‬ ‫נאענט צו פערציג ָ‬ ‫טאליקן‪ָ .‬‬ ‫קא ָ‬‫אונגארן זענען געווען ַ‬ ‫ַ‬ ‫באפעלקערונג‪.‬‬ ‫דאקסישער ַ‬ ‫רטא ָ‬‫דער ָא ָ‬ ‫לאנגען נישט צו‬ ‫בא ַ‬ ‫וואס ַ‬ ‫טעסטאנטן זענען די קריסטן ָ‬ ‫ַ‬ ‫ּפרא‬ ‫טעסטאנטן — ָ‬ ‫ַ‬ ‫ּפרא‬ ‫ָ‬ ‫טראכט‬ ‫בא ַ‬ ‫לאגן ַ‬ ‫נעא ָ‬ ‫געשלאסן זענען די ָ‬ ‫ָ‬ ‫האט זיך‬ ‫קאנגרעס ָ‬ ‫ווען דער ָ‬ ‫ּפראצענט‬ ‫רוים און גלויבן נישט אין ּפויבסט‪ .‬אין עסטרייך איז איבער ניינציג ָ‬ ‫דאקסן ַאלס די‬ ‫רטא ָ‬ ‫רפאלגער‪ ,‬און די ָא ָ‬ ‫פא ָ‬ ‫געווארן ַאלס די רודפים‪ ,‬די ַ‬ ‫ָ‬ ‫טאליקן‪ .‬זינט דעם "אויסגלייך"‪ ,‬ווען‬ ‫קא ָ‬ ‫באפעלקערונג געווען ַ‬ ‫פון דער ַ‬ ‫רפאלגטע און אונטערדרוקטע‪.‬‬ ‫פא ָ‬ ‫נרדפים‪ ,‬די ַ‬ ‫האט געוואונען אינערליכע זעלבסטשטענדיגקייט פון עסטרייך‪,‬‬ ‫אונגארן ָ‬ ‫ַ‬ ‫פאכיג‬ ‫דאס פיל ַ‬ ‫פאלק איז ָ‬ ‫דאס איז ַאזוי געווען ביים ַאלגעמיינעם ָ‬ ‫אויב ָ‬ ‫ליבעראלע מיטגלידער‬ ‫ַ‬ ‫נאך מער די‬ ‫פאלק‪ ,‬און ָ‬ ‫האבן גרויסע טיילן פון ָ‬ ‫ָ‬ ‫אינטעלעקטואלן און די‬ ‫ַ‬ ‫מער ַאזוי געווען אין די אויגן פון דער עליטע — די‬ ‫העגעמאניע‪ ,‬די‬ ‫ָ‬ ‫ּפווארפן פון זיך אויך די‬ ‫רא ַ‬ ‫געוואלט ַא ָ‬ ‫ָ‬ ‫רלאמענט‪,‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫פון ַ‬ ‫ּפארטיי פירער‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫קאטוילישער קירכע‪.‬‬ ‫הערשאפט‪ ,‬פון דער ַ‬ ‫ַ‬ ‫האבן געקעמפט קעגן‬ ‫וואס ָ‬ ‫טאליקן ָ‬ ‫קא ָ‬ ‫פאלק הייסע ַ‬ ‫געווען צווישן ָ‬ ‫פארטרעטן אין‬ ‫געווארן ַ‬ ‫ָ‬ ‫ריזאציע פון דער רעגירונג‪ .‬זיי זענען‬ ‫סעקולא ַ‬‫ַ‬ ‫דער‬ ‫געהאלטן‬ ‫ַ‬ ‫האט ָאבער‬ ‫ּפארטיי‪ .‬די מערהייט ָ‬ ‫קאטוילישע ַ‬ ‫רלאמענט דורך ַא ַ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ַ‬ ‫העגעמאניע פון דער‬ ‫ָ‬ ‫קאמף" קעגן‬ ‫"קולטור ַ‬ ‫טאר זיך נישט מישן אין רעליגיעזע‬ ‫פארקערט‪ :‬די רעגירונג ָ‬ ‫ַאז ּפונקט ַ‬ ‫קאטוילישער קירכע‬ ‫ַ‬ ‫באשטייט פון מערערע רעליגיעס און‬ ‫לאנד ַ‬ ‫דאס ַ‬ ‫ַאנגעלעגנהייטן‪ַ .‬אזוי ווי ָ‬ ‫נאטירליכע ַאנטוויקלונגען‪.‬‬ ‫ַאלעס איז געווען מלובש אין דער טבע און ַ‬ ‫דאס ָאּפטיילן‬ ‫מינאציעס וועט ָ‬ ‫דענא ַ‬‫ָ‬ ‫פארשידענע‬ ‫רמאגט ַ‬ ‫פא ָ‬ ‫יעדע רעליגיע ַ‬ ‫ּפאליטישער‬ ‫נטשטאנען ַא ָ‬ ‫ַ‬ ‫און ּפונקט ווי ביים נס פורים איז ּפלוצים ַא‬ ‫מינאריטעט‬ ‫ָ‬ ‫פאר יעדע‬ ‫רעליגיע פון דער רעגירונג שענקען פולע רעכטן ַ‬ ‫ונהפוך הוא‪.‬‬ ‫אונטערווארפן‬ ‫ַ‬ ‫טראדיציעס און נישט מוזן זיך‬ ‫נצוהאלטן אירע רעליגיעזע ַ‬ ‫ַ‬ ‫ָא‬ ‫האט זיך‬ ‫קאנגרעס ָ‬ ‫וואס דער אידישער ָ‬ ‫בערך צו דער זעלבער צייט ָ‬ ‫מינאציעס‪.‬‬ ‫דענא ַ‬ ‫ָ‬ ‫דיקטאטן פון ַאנדערע רעליגיעס ָאדער‬ ‫ַ‬ ‫די‬ ‫דעבאטע איבער‬ ‫ַ‬ ‫נטשטאנען ַא‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט ַא‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫געעפענט איז אין‬ ‫שטאנען‬ ‫בא ַ‬ ‫רלאמענטן‪ ,‬איז ַ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫רלאמענט‪ ,‬ווי ַאלע ַ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישער ַ‬ ‫ַ‬ ‫דער‬ ‫געהאט די מינדעסטע‬ ‫ַ‬ ‫האט נישט‬ ‫דעבאטע ָ‬ ‫ַ‬ ‫"רעליגיעזע פרייהייט"‪ .‬די‬ ‫לאגישע‬ ‫אידעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫ּפאליטישע שטרייפן און‬ ‫ּפארטייען פון ַאלע ערליי ָ‬ ‫פון ַ‬ ‫געווארן די‬ ‫ָ‬ ‫קאנגרעס‪ .‬רעליגיעזע פרייהייט איז ּפונקט‬ ‫שייכות מיט'ן אידישן ָ‬ ‫ּפארטייען‬ ‫צענטראלע ַ‬ ‫ַ‬ ‫נויגונגען‪ :‬רעכטע און לינקע פון די צוויי זייטן מיט‬ ‫רלאמענט‪.‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫הייסטע טעמע אויפ'ן סדר היום פון‬ ‫האבן געשטעלט ַאלס‬ ‫פאראייניגט און ָ‬ ‫אינדערמיט‪ַ .‬אלע זענען ָאבער געווען ַ‬ ‫אונטערגעווארפן די‬ ‫ָ‬ ‫יארן געווען‬ ‫אייראּפע איז במשך פון הונדערטער ָ‬ ‫ָ‬ ‫רעלאטיוו‬ ‫ַ‬ ‫ּפאליטישן כח פון דער קירכע‪ ,‬חוץ איין‬ ‫זייער ציל צו צוימען דעם ָ‬ ‫קריסטליכע גלחים‪ ,‬און אונטער דעם ּפויבסט אין רוים‪ .‬די לענדער אין‬ ‫ּפארטיי‪.‬‬ ‫קאטוילישע ַ‬ ‫שטארק ַ‬‫ַ‬ ‫קלענערע‬ ‫נאמען‬ ‫געטראגן דעם ָ‬ ‫ָ‬ ‫יארן‬‫האבן הונדערטער ָ‬ ‫אייראּפע ָ‬ ‫ָ‬ ‫צענטראל און מערב‬‫ַ‬ ‫האט‬‫אייראּפע ָ‬ ‫ָ‬ ‫וואס‬ ‫נאכדעם ָ‬ ‫"די הייליגע רוימישע אימּפעריע"‪ַ .‬אצינד‪ָ ,‬‬ ‫אונגארן‬ ‫ַ‬ ‫וואס‬‫נאכדעם ָ‬ ‫ליבעראל‪ ,‬און ָ‬ ‫ַ‬ ‫ָאנגעהויבן ווערן מער פריי און מער‬ ‫עטוואש ַאליין איז ּפערזענליך געווען ַא‬ ‫ַ‬ ‫ראן‬ ‫בא ָ‬ ‫דער קולטוס מיניסטער ַ‬ ‫האט אין שנת תרכ"ו געוואונען אינערליכע זעלבסטשטענדיגקייט פון‬ ‫ָ‬ ‫טאליק‪ .‬ער איז ָאבער אויך געווען ַא געלערנטער מענטש‬ ‫קא ָ‬ ‫שטרענגער ַ‬ ‫ראציע‬ ‫סעּפא ַ‬ ‫ַ‬ ‫מאכן ַא‬ ‫געוואלט ַ‬ ‫ָ‬ ‫פאלק‬ ‫האבן גרויסע טיילן פון ָ‬ ‫עסטרייך‪ָ ,‬‬ ‫געגאנגען אויף ַא דינעם שטריק‪,‬‬‫ַ‬ ‫ּפאליטיקער‪ .‬איז ער‬ ‫ראפינירטער ָ‬ ‫און ַא ַ‬ ‫זאל נישט קענען ַאריינרעדן אין‬ ‫צווישן די קירכע‪ ,‬און די רעגירונג‪ .‬די קירכע ָ‬ ‫וואס‬ ‫לאגערן‪ .‬ער איז עס געווען דער ָ‬ ‫ּפרואוונדיג צופרידנשטעלן ביידע ַ‬ ‫זאל די רעגירונג נישט‬ ‫רעגירונגס ַאנגעלעגנהייטן און צו דער זעלבער צייט ָ‬ ‫האט געגעבן גלייכע‬ ‫וואס ָ‬‫נציּפאציע געזעץ ָ‬ ‫ַ‬ ‫עמא‬ ‫ַ‬ ‫האט דורכגעפירט די‬ ‫ָ‬ ‫לעבאטעווען איבער'ן רעליגיעזן לעבן‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫בא‬‫ַ‬ ‫פאר ַאלע מינדערהייטן און רעליגיעס‪ ,‬איינשליסנדיג די אידן‪ ,‬און ער‬ ‫רעכטן ַ‬ ‫געהאט אומגעקערט‬ ‫ַ‬ ‫האבן זיך‬ ‫רלאמענט ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ּפאליטיקער אין ַ‬ ‫טייל פון די ָ‬ ‫קאטוילישער קירכע דורך‬ ‫האט אויך געּפרואווט צו צוימען דעם כח פון דער ַ‬ ‫ָ‬ ‫פארנומען דעם אויבן ָאן און וואו די‬ ‫האבן ַ‬ ‫אייראּפע וואו די אידייען ָ‬ ‫ָ‬ ‫פון מערב‬ ‫נשטאט‬ ‫ַ‬ ‫ניזאציעס‪ַ .‬א‬ ‫רגא ַ‬ ‫פירערשאפט פון די רעליגיעזע ָא ַ‬ ‫ַ‬ ‫רעפארמירן די‬ ‫ָ‬ ‫האבן זיך‬ ‫טאג‪ַ .‬אנדערע ווידער ָ‬ ‫געדאנקען זענען געווען דער געשּפרעך פון ָ‬ ‫ַ‬ ‫| פ' בראשית תשפ"ז‬ ‫|‬ ‫‪20‬‬ ‫דער הייליגער חתם סופר | ברוך יודא קליין‬ ‫פראנץ‬ ‫געווארן גוטגעהייסן דורך דעם קעניג ַ‬ ‫ָ‬ ‫קולטוס מיניסטער‪ ,‬און זענען‬ ‫יאזעף‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫ווארט‪:‬‬ ‫דאס ָ‬ ‫ּפאזיציע גענומען ָ‬ ‫האט דער פירער פון דער ָא ָ‬ ‫דא ָ‬ ‫ָ‬ ‫געווארן דורך‬ ‫ָ‬ ‫וואס איז נישט גוטגעהייסן‬ ‫ניזאציע ָ‬ ‫רגא ַ‬ ‫"זינט ווען איז ַאן ָא ַ‬ ‫רעזאלוציעס צום‬ ‫ָ‬ ‫דאס איבערגעבן די‬ ‫לעגאל? ָ‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט בכלל‬ ‫ּפא ַ‬ ‫דעם ַ‬ ‫רלאמענט איז קעגן דעם‬ ‫ּפא ַ‬ ‫דאס ווערט גוטגעהייסן דורכ'ן ַ‬ ‫קעניג איידער ָ‬ ‫קראפט"‪.‬‬ ‫לעגאלע ַ‬ ‫ַ‬ ‫האט נישט קיין שום‬ ‫געזעץ און ָ‬ ‫ווארט‪,‬‬ ‫דאס ָ‬ ‫רלאמענט מיטגלידער גענומען ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫האבן ַאנדערע ַ‬ ‫דאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫פאררופן דעם ַאזוי‬ ‫פאר בכלל ַ‬ ‫ראּפרייסנדיג דעם קולטוס מיניסטער ַ‬ ‫ַא ָ‬ ‫זאלן ווערן געפירט דורך דער רעגירונג‪,‬‬ ‫וואס די רעליגיעזע קירכעס ָ‬ ‫דעם ָ‬ ‫קאנגרעס"‪.‬‬ ‫גערופענעם "אידישן ָ‬ ‫זאלן די רעליגיעס ווערן‬ ‫טאליקן‪ָ ,‬‬ ‫קא ָ‬ ‫פאר די ַ‬ ‫אויבערהאנט ַ‬ ‫ַ‬ ‫וואס גיט די‬ ‫ָ‬ ‫פאררופן דעם אידישן‬ ‫אויפגעטאן מיט זיין ַ‬ ‫ָ‬ ‫עטוואש‬ ‫ַ‬ ‫ראן‬ ‫בא ָ‬ ‫האט ַ‬ ‫וואס ָ‬ ‫ָ‬ ‫ביוראען‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫צענטראלע‬ ‫ַ‬ ‫געפירט דורך אייגענע‬ ‫האט‬ ‫קאנגרעס ָ‬ ‫ּפאזיציע פירער געפרעגט‪ .‬דער ָ‬ ‫האט איין ָא ָ‬ ‫קאנגרעס‪ָ ,‬‬ ‫ָ‬ ‫געדאנק און איבערצייגט‬ ‫ַ‬ ‫צוגעכאּפט צו דעם‬ ‫ַ‬ ‫האבן זיך‬‫לאגן ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫די אידישע ָ‬ ‫האט צעריסן און‬ ‫פארקערט‪ָ ,‬‬ ‫נאר ַ‬ ‫פאראייניגט די אידישע בירגער‪ָ ,‬‬ ‫נישט ַ‬ ‫זאל‬‫קאנגרעס אין ּפעסט וואו עס ָ‬ ‫פאררופן דעם אידישן ָ‬ ‫עטוואש'ן צו ַ‬ ‫ַ‬ ‫פראקציעס פון דער אידישער רעליגיע‪.‬‬ ‫צעשּפליטערט צוויי ַ‬ ‫זאל פירן ַאלע אידישע קהילות ָאן דעם‬ ‫וואס ָ‬ ‫צענטראלע ָ‬ ‫ַ‬ ‫ערוויילט ווערן ַא‬ ‫נאך‬‫וואלטן געבליבן ַא מינדערוויכטיגער טפל‪ :‬נישט מער ווי ָ‬ ‫די ווערטער ָ‬ ‫ּפראבלעמען‬ ‫פארמישט אין די אינערליכע ָ‬ ‫זאל מוזן זיין ַ‬ ‫וואס די רעגירונג ָ‬ ‫ָ‬ ‫דעבאטע‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫מענטארער‬ ‫ַ‬ ‫רלא‬‫ּפא ַ‬ ‫פראגע אין לויף פון ַא ַ‬ ‫רעטארישע ַ‬ ‫ָ‬ ‫ַא‬ ‫און ַאמּפערנישן פון די אידישע קהילות‪.‬‬ ‫הרמאן‪ ,‬איינער פון די פירער‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫וואס ַאן עוכר ישראל‪ָ ,‬‬ ‫ווען נישט ָ‬ ‫דאס מויל און ַאזוי‪ ,‬בהסח הדעת‪ ,‬איז דער‬ ‫האט זיך געעפענט ָ‬ ‫לאגן‪ָ ,‬‬ ‫נעא ָ‬ ‫פון די ָ‬ ‫צענטראלע טעמע‬ ‫ַ‬ ‫געווארן די‬ ‫ָ‬ ‫לאגן‬ ‫נעא ָ‬ ‫דאקסן און די ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫שטרייט צווישן די ָא ָ‬ ‫איראנווי‬ ‫ַ‬ ‫האט דעניעל‬ ‫ב' אב שנת תרכ"ט‪ ,‬יולי דעם ‪10‬טן ‪ '869‬למספרם‪ָ ,‬‬ ‫לאגן‪.‬‬ ‫נעא ָ‬ ‫האט געפירט צו דער מפלה פון די ָ‬ ‫וואס ָ‬ ‫דעבאטע ָ‬ ‫ַ‬ ‫און די הויּפט‬ ‫רלאמענט‪,‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ּפאזיציע אין ַ‬ ‫אונגארישער ָא ָ‬ ‫ַ‬ ‫(‪ ,)Irannyi‬פון די פירער פון דער‬ ‫דאן‬ ‫דערמאנט‪ ,‬איז ַ‬ ‫ַ‬ ‫האבן שוין‬ ‫נאמען מיר ָ‬ ‫הרמאן‪ ,‬וועמענ'ס ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫ד"ר ָ‬ ‫רשלאג אין‬ ‫ַ‬ ‫געזעץ–פא‬ ‫ָ‬ ‫פאר רעליגיע"‬ ‫ַ‬ ‫ריינגעטראגן ַא "פרייהייט‬ ‫ָ‬ ‫ַא‬ ‫רלאמענט‪.‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫רלאמענט מיטגלידער אין ַ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫געווען דער איינציגער אידישער ַ‬ ‫האט געצילט איינצופירן ַא סיסטעם‪ ,‬ענליך‬ ‫רשלאג ָ‬ ‫ַ‬ ‫פא‬ ‫רלאמענט‪ .‬דער ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ַ‬ ‫נציּפאציע איז ער געווען דער ערשטער און דערווייל דער‬ ‫ַ‬ ‫עמא‬ ‫ַ‬ ‫זינט דער‬ ‫שטאט און רעליגיע‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫ראציע צווישן‬ ‫סעּפא ַ‬ ‫ַ‬ ‫צו דעם פון ַאמעריקע‪ ,‬פון פולער‬ ‫הרמאן איז אויך‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫רלאמענט‪ַ .‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫איינציגסטער איד ערוויילט צו ווערן צום ַ‬ ‫געפאדערט ַאוועקצונעמען ַאלע ּפריווילעגיעס פון דער‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫רשלאג ָ‬ ‫ַ‬ ‫פא‬ ‫דער ָ‬ ‫האט זיך‬ ‫וואס ָ‬ ‫קאנגרעס אין ּפעסט ָ‬ ‫געווען דער וויצע ּפרעזידענט פון אידישן ָ‬ ‫קאטוילישער קירכע בפרט‪ַ .‬אלע‬ ‫קריסטליכער קירכע בכלל און פון דער ַ‬ ‫געשלאסן‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫יאר פריער‬ ‫מיט ַא ָ‬ ‫זאל נישט‬ ‫רעליגיעס מוזן געניסן פון די זעלבע רעכטן‪ .‬קיין שום רעליגיע ָ‬ ‫האט קריטיקירט דעם‬ ‫ּפאזיציע ָ‬ ‫רלאמענט פירער פון דער ָא ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ַאזויווי ַא ַ‬ ‫דאס ביז‬‫האט ָ‬ ‫קאטוילישע קירכע ָ‬ ‫מאכט‪ ,‬ווי די ַ‬ ‫רמאגן קיין סּפעציעלע ַ‬ ‫פא ָ‬ ‫ַ‬ ‫קאנגרעס און‬ ‫פאררופן דעם אידישן ָ‬ ‫פאר ַ‬ ‫עטוואש ַ‬ ‫ַ‬ ‫קולטוס מיניסטער‬ ‫געהאט‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫היינט‬ ‫הרמאן‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫האט ַ‬ ‫באפעלקערונג ָ‬ ‫שּפאלט צווישן דער אידישער ַ‬ ‫ראורזאכן ַא ַ‬ ‫ַ‬ ‫פא‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט און‬ ‫ּפא ַ‬ ‫געווארן אין ַ‬ ‫ָ‬ ‫ווארים אויפגענומען‬ ‫געדאנק איז ַ‬ ‫ַ‬ ‫דער‬ ‫האט זיך‬ ‫פאר נויטיג‪ ,‬און ָ‬ ‫רלאמענט‪ ,‬געפונען ַ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫דער איינציגער "איד" אין ַ‬ ‫שטאט און‬ ‫ָ‬ ‫ראציע צווישן‬ ‫סעּפא ַ‬‫ַ‬ ‫דאס געזעץ פון פולער‬ ‫פאלק‪ָ .‬‬ ‫צווישן ָ‬ ‫מענטאריער‬ ‫ַ‬ ‫רלא‬ ‫ּפא ַ‬ ‫געפילט גענוג זעלבסטזיכער‪ ,‬אויפצוקלערן די גוי'אישע ַ‬ ‫קאטוילישער קירכע‬ ‫דאס אונטערברעכן דעם כח פון דער ַ‬ ‫רעליגיע ובפרט ָ‬ ‫קאנגרעס‪.‬‬ ‫די וויכטיגקייט און די אויפטוען פון ָ‬ ‫נאך עטליכע‬ ‫ס'האט גענומען ָ‬ ‫ָ‬ ‫דיקאל‪.‬‬ ‫רא ַ‬ ‫איז ָאבער דערווייל געווען צו ַ‬ ‫געווארן‬‫ָ‬ ‫געזאגט‪" ,‬איז ערוויילט‬ ‫ָ‬ ‫הרמאן‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫האט ָ‬ ‫קאנגרעס"‪ָ ,‬‬ ‫"דער ָ‬ ‫געווארן‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫זא געזעץ איז פולשטענדיג ָאנגענומען‬ ‫יאר ביז ַא ַ‬ ‫צענדליגער ָ‬ ‫קאנגרעס‬ ‫רעזאלוציעס פון ָ‬ ‫ָ‬ ‫לאנד‪ .‬די‬ ‫דורך ַאלע אידישע בירגער פון ַ‬ ‫האבן זיך ָאבער נישט געענדיגט‪ .‬זיי‬ ‫רלאמענט ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫דעבאטעס אין ַ‬ ‫ַ‬ ‫די‬ ‫געווארן דורך ַאן איבערוויגנדע מערהייט מיטגלידער‬ ‫ָ‬ ‫זענען ָאנגענומען‬ ‫דעבאטעס איז‬ ‫ַ‬ ‫פאלגן פון די‬ ‫האבן זיך ערשט ָאנגעהויבן‪ .‬איינע פון די ָ‬ ‫ָ‬ ‫רעזאלוציעס זענען בלויז פינסטערע‬ ‫ָ‬ ‫קאנגרעס‪ .‬די קעגנער פון די‬ ‫פון ָ‬ ‫זאל שטימען מיט ַא מערהייט צו שענקען די‬ ‫רלאמענט ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫געווען דער ַ‬ ‫געטא‪ .‬זיי דערהייבן‬ ‫ָ‬ ‫רלאזן די מויערן פון‬ ‫פא ָ‬ ‫וואס ווילן נישט ַ‬ ‫עלעמענטן ָ‬ ‫דאקסישע אידן רעליגיעזע פרייהייט‪ ,‬ערלויבן זיי זיך צו טיילן פון די‬ ‫רטא ָ‬ ‫ָא ָ‬ ‫ּפראגרעס"‪.‬‬ ‫פארשריט און ָ‬ ‫נישט די ליכטיגקייט פון פרייהייט‪ָ ,‬‬ ‫דורך–דער–רעגירונג–אנערקענטע‬‫ַ‬ ‫שאפן זעלבסטשטענדיגע‬ ‫לאגן און ַ‬ ‫נעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫הרמאן‪ ,‬וועמענס יחוס מיר‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬‫מאריץ ַ‬ ‫דער עוכר ישראל שנה ופירש'ניק ָ‬ ‫דאקסישע קהילות‪.‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫ָא ָ‬ ‫גארנישט‬ ‫האט זיך ָ‬ ‫דערמאנען אין קומענדיגן ַארטיקל‪ָ ,‬‬ ‫ַ‬ ‫מאל‬‫כא ָ‬ ‫נא ַ‬ ‫וועלן ָ‬ ‫האט געפירט דערצו איז געווען דוקא די זעלבסטזיכערקייט און‬ ‫וואס ָ‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫ריינגעפאלן‪ .‬ער ָ‬ ‫ַ‬ ‫דא ַא‬ ‫ּפאסטקע ער איז ָ‬ ‫רא ַ‬ ‫פא ַ‬ ‫וואס ַ‬ ‫געראכטן אין ָ‬ ‫ָ‬ ‫לאגן‪.‬‬ ‫נעא ָ‬ ‫גאנץ פון די ָ‬ ‫רא ַ‬ ‫דאס ַא ָ‬ ‫ָ‬ ‫מענטאריער זענען אומוויסענד אין‬ ‫ַ‬ ‫רלא‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישע ַ‬ ‫ַ‬ ‫געמיינט ַאז די‬ ‫רלאמענט‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישער ַ‬ ‫ַ‬ ‫האט דער‬ ‫חודש שבט און אדר פון שנת תר"ל ָ‬ ‫באגרעניצט ווי ַא‬ ‫אידישע ַאנגעלעגנהייטן‪ַ ,‬אז זייערע ידיעות זענען ַאזוי ַ‬ ‫ּפלאן איבערצוגעבן די רעגירונגס‬ ‫ַ‬ ‫עטוואש'ס‬ ‫ַ‬ ‫ראן‬ ‫בא ָ‬ ‫דעבאטירן ַ‬ ‫ַ‬ ‫גענומען‬ ‫עטוואש'ס‪ ,‬וועלכער איז אויך‬ ‫ַ‬ ‫ראן‬ ‫בא ָ‬ ‫שטייגער דעם קולטוס מיניסטער ַ‬ ‫קאטוילישע שולעס אין די הענט פון‬ ‫פינאנצירן ַ‬ ‫ַ‬ ‫וואס פלעגן ביז יעצט‬ ‫פאנדן ָ‬ ‫ָ‬ ‫ראנט אין‬ ‫איגנא ַ‬ ‫ָ‬ ‫שטארק‬ ‫ַ‬ ‫געווען ַא געלערנטער מענטש ָאבער איז געווען‬ ‫דאס זעלבע‪,‬‬ ‫ניזאציע‪ָ .‬‬ ‫רגא ַ‬ ‫קאטוילישע ָא ַ‬ ‫צענטראלע זעלבסטשטענדיגע ַ‬ ‫ַ‬ ‫ַא‬ ‫אידישקייט און אין אידישע ַאנגעלעגנהייטן‪.‬‬ ‫פאנדן‬ ‫פאר אידישע שולעס‪ .‬די ָ‬ ‫געזאגט‪ ,‬וועט געשען מיט געלטער ַ‬ ‫ָ‬ ‫האט ער‬ ‫ָ‬ ‫רלאמענט‪.‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫גאר ַאנדערש זענען געווען די מיטגלידער פון‬ ‫ָ‬ ‫לאגישער)‬‫(נעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫וועלן איבערגעגעבן ווערן אין די הענט פון דער נייער אידישער‬ ‫געפארשט‬ ‫ָ‬ ‫האבן גרונטליך‬ ‫זיי זענען געווען העכסט געלערנטע מענטשן‪ָ ,‬‬ ‫האט געשטימט‬ ‫קאנגרעס ָ‬ ‫וואס דער ּפעסטער אידישער ָ‬ ‫ניזאציע ָ‬ ‫רגא ַ‬ ‫דאך ָא ַ‬ ‫ַ‬ ‫דאס איז‬ ‫לאגן און אויב ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫דאקסן און די ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫די חילוקי דעות צווישן די ָא ָ‬ ‫געווארן דורך אים‪ ,‬דער‬ ‫ָ‬ ‫באשטעטיגט‬ ‫רעזאלוציעס זענען ַ‬ ‫ָ‬ ‫וואס די‬ ‫צו גרינדן‪ָ ,‬‬ ‫‪21‬‬ ‫|‬ ‫פ' בראשית תשפ"ז |‬ ‫דער הייליגער חתם סופר | ברוך יודא קליין‬ ‫ערשט–קלאסיגע‬ ‫ַ‬ ‫געמאכט ַאן אויסגעצייכנטע‬ ‫ַ‬ ‫האט שומרי הדת‬ ‫נישט גענוג ָ‬ ‫מענטאריער און זיי צוצוגרייטן צו ָאט‬ ‫ַ‬ ‫רלא‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אינפארמירן די ַ‬ ‫ָ‬ ‫ַארבעט צו‬ ‫הרמאן‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫צוזאמענשטויס מיט ַ‬ ‫דעם ַ‬ ‫רלאמענט‬ ‫ּפא ַ‬ ‫וואכן און חדשים געפיטערט ַאלע ַ‬ ‫האט ָ‬ ‫שומרי הדת ָ‬ ‫דאקומענט‪,‬‬ ‫רמאציע‪ ,‬שיקנדיג יעדן וויכטיגן ָ‬ ‫אינפא ַ‬ ‫ָ‬ ‫מיטגלידער מיט‬ ‫הויּפטזעכליך די בריוו פון די אויסלענדישע רבנים וועלכע דערקלערן‬ ‫קאנגרעס‬ ‫לאגן אין אידישן ָ‬ ‫נעא ָ‬‫רעזאלוציעס פון די ָ‬ ‫ָ‬ ‫טעגאריש ַאז די‬ ‫ָ‬ ‫קא‬ ‫ַ‬ ‫האבן ‪ 150‬קהילות פון איבער‬ ‫צוגאב ָ‬ ‫ָ‬ ‫דיסקרימינאציע‪ .‬אין‬‫ַ‬ ‫איז רעליגיעזע‬ ‫רלאמענט‬ ‫ּפא ַ‬ ‫טעלעגראמעס צו די ַ‬ ‫ַ‬ ‫לאנד געשיקט‬ ‫דער לענג און ברייט פון ַ‬ ‫דאקסישן אידנטום און‬ ‫רטא ָ‬ ‫מיטגלידער אויפקלערנדיג די שטעלונג פון ָא ָ‬ ‫לאגן‪.‬‬ ‫נעא ָ‬ ‫וואס זיי ליידן פון די ָ‬ ‫אינפארמירנדיג זיי וועגן די רדיפות ָ‬ ‫ָ‬ ‫גארנישט צוגעגרייט‪ .‬זיי זענען געווען‬ ‫האבן זיך ָ‬ ‫לאגן ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫דאקעגן די ָ‬ ‫ַ‬ ‫אויפמערקזאמקייט‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט וועט בכלל שענקען‬ ‫ּפא ַ‬ ‫זיכער ַאז אויב דער ַ‬ ‫קאט‪ :‬זייער‬ ‫דווא ַ‬ ‫האבן זיי דעם בעסטן ַא ָ‬ ‫דאקסן ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫מאדישע ָא ָ‬ ‫צו די ַאלט ָ‬ ‫רלאמענט‬ ‫ּפא ַ‬ ‫הרמאן‪ ,‬דער איינציגער אידישער ַ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫אייגענעם ד"ר ָ‬ ‫סטאטוע פון מאר יאקאי אין ״יאקאי סקווער״ אין בודאפעסט‬ ‫לאגן‪.‬‬‫נעא ָ‬ ‫מיטגלידער און פון די שּפיץ פירער פון די ָ‬ ‫וואס עס‬‫געטראכט ָ‬ ‫ַ‬ ‫לאגן נישט‬ ‫נעא ָ‬ ‫האבן די ָ‬ ‫אין זייערע וויסטע חלומות ָ‬ ‫יאר איז ער געווען ַא מיטגליד‬ ‫ּפאליטיקער‪ .‬דרייסיג ָ‬ ‫נטווארטליכסטע ָ‬ ‫ָ‬ ‫רא‬‫פא ַ‬ ‫ַ‬ ‫ערווארט זיי‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט‪.‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫פון‬ ‫האט ער ווי יעדער קריסטליכער גוי‬ ‫קאי שרייבט ַאז אין דער יוגנט ָ‬ ‫יא ַ‬ ‫ָ‬ ‫מראן פלעגט ער‬ ‫קא ַ‬ ‫אויפגעוואקסן אין ָ‬ ‫ַ‬ ‫געהאט ַא שנאה צו אידן‪ .‬געבוירן און‬ ‫ַ‬ ‫טראכטן די פרומע אידן מיט זייער פרומען לבוש ַאלס ָאּפגעזונדערטע‬ ‫בא ַ‬ ‫ַ‬ ‫טסמאן‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫שטא ַא‬ ‫ַ‬ ‫אונגארישער‬ ‫ַ‬ ‫בארימטער‬ ‫דער וועלט ַ‬ ‫האט זיך פון‬ ‫געווארן און ָ‬ ‫ָ‬ ‫אומציוויליזירטע מענטשן‪ .‬ווען ער איז עלטער‬ ‫קאי‬‫מאר ָיא ַ‬ ‫דיכטער און שרייבער ָ‬ ‫האט ער זיך איבערצייגט ַאז דער‬ ‫באקענט מיט פרומע אידן ָ‬ ‫נאענט ַ‬ ‫דער ָ‬ ‫אונגארישע‬ ‫ַ‬ ‫קאי (‪ )Mor Jokai‬איז געווען איינער פון וויכטיגסטע‬ ‫יא ַ‬ ‫מאר ָ‬ ‫ָ‬ ‫ראלישע‬ ‫מא ַ‬‫רמאגן די העכסטע ָ‬ ‫פא ָ‬ ‫פארקערט‪ :‬פרומע אידן ַ‬ ‫אמת איז ּפונקט ַ‬ ‫ּפאליטיקער אין‬ ‫אינטעלקטואלן‪ ,‬דיכטער‪ ,‬שרייבער און ָ‬ ‫ַ‬ ‫שטא ַאטסמענער‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫פאמיליע לעבן‪ ,‬און זייער טיפע‬ ‫ווערטן‪ ,‬זייער פלייסיגקייט‪ ,‬ריינע און טרייע ַ‬ ‫אונגארישער‬ ‫ַ‬ ‫טראכט ַאלס דער‬ ‫בא ַ‬ ‫יארהונדערט‪ .‬ער ווערט ַ‬ ‫ניינצטענטן ָ‬ ‫ערהאבנסטע און טרייסטע בירגער‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫פאר די‬ ‫מאכט זיי ַ‬ ‫אמונה‪ַ ,‬‬ ‫שייקסּפיר און דיקענס‪ ,‬וועלכע זענען געווען די צוויי גרעסטע ענגלישע‬ ‫לאגן וועלכע‬ ‫נעא ָ‬ ‫האט זיך געקענט דוכטן ַאז די ָ‬ ‫אויבערפלאך ָ‬ ‫ַ‬ ‫אויף דער‬ ‫זשעפערסאן‪,‬‬ ‫ָ‬ ‫מאס‬ ‫טא ַ‬ ‫אונגארישער ָ‬ ‫ַ‬ ‫שרייבער און דיכטער‪ ,‬און ַאלס דער‬ ‫אונגארישער קולטור און‬ ‫ַ‬ ‫אונגאריש‪ ,‬ווילן זיך אויסמישן מיט דער‬ ‫ַ‬ ‫רעדן‬ ‫מעריקאנער‬‫ַ‬ ‫רפאסער פון דער ַא‬ ‫פא ַ‬ ‫זאף‪ ,‬שרייבער און ַ‬ ‫פילא ָ‬ ‫ָ‬ ‫ּפאליטישער‬ ‫דער ָ‬ ‫אינגאנצן צום‬ ‫ַ‬ ‫ציוויליזאציע‪ ,‬וועלן זיין‬ ‫ַ‬ ‫אונגארישער‬ ‫ַ‬ ‫אינטעגרירן אין דער‬ ‫מעריקאנער ּפרעזידענט‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫קאנסטיטוציע און דריטער ַא‬ ‫ָ‬ ‫פאטער פון‬ ‫זאף און ָ‬ ‫פילא ָ‬ ‫ָ‬ ‫טריאט‪ ,‬דיכטער‪,‬‬ ‫ּפא ָ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫הארץ פון דעם‬ ‫ַ‬ ‫אויסגעבראכן אין‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫רעוואלוציע קעגן עסטרייך ָ‬ ‫ָ‬ ‫אונגארישע‬ ‫ַ‬ ‫ווען די‬ ‫קאי‪ .‬די תפילות פון די‬ ‫יא ַ‬ ‫מאר ָ‬ ‫ליטעראטור ָ‬ ‫ַ‬ ‫אונגארישער קולטור און‬ ‫ַ‬ ‫דער‬ ‫זאפישע‬ ‫פילא ָ‬ ‫ָ‬ ‫ּפאליטישע פירער און‬ ‫קאי געווען פון אירע ָ‬ ‫יא ַ‬ ‫יאר תר"ח איז ָ‬ ‫ָ‬ ‫זאל‬‫האבן ָאבער גע'פועל'ט ַאז די השגחה עליונה ָ‬ ‫צדיקים און ערליכע אידן ָ‬ ‫רלאנגט‬ ‫פא ַ‬ ‫האט ַ‬ ‫אונגארן ָ‬ ‫ַ‬ ‫וואס‬‫פארגעשריבן די ‪ּ 12‬פונקטן ָ‬ ‫האט ָ‬ ‫דענקער‪ .‬ער ָ‬ ‫געדארפט זיין די‬ ‫ַ‬ ‫האבן‬ ‫וואס ָ‬ ‫שאך–ברעט‪ .‬דוקא די ָ‬ ‫ּפאליטישן ַ‬ ‫ענדערן דעם ָ‬ ‫פאר‬‫ווארט‪ ,‬פרייהייט ַ‬ ‫איינגעשלאסן פרייהייט פון ָ‬ ‫ָ‬ ‫האבן‬ ‫וואס ָ‬ ‫פון עסטרייך‪ָ ,‬‬ ‫דערלאנגט זייער גרויסע מפלה‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫האבן זיי‬ ‫לאגן ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫אחים לדעה פון די ָ‬ ‫רעוואלוציע‬ ‫ָ‬ ‫דער ּפרעסע און פולשטענדיגע רעליגיעזע פרייהייט‪ .‬ווען די‬ ‫דא דער‬ ‫געזאגט ַאז ער איז ָ‬ ‫ָ‬ ‫האט אין זיין רעדע‬ ‫הרמאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫ווען ָ‬ ‫געווארן צום טויט‪ .‬ער‬ ‫ָ‬ ‫פאראורטיילט‬ ‫קאי ַ‬ ‫יא ַ‬‫געווארן איז ָ‬ ‫ָ‬ ‫איז דערשטיקט‬ ‫ווארט‪.‬‬ ‫דאס ָ‬ ‫קאי געבעטן ָ‬ ‫יא ַ‬ ‫מאר ָ‬ ‫האט ָ‬ ‫לאגן ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫קאט פון די ָ‬ ‫דווא ַ‬ ‫ַא ָ‬ ‫האלטן‬ ‫אויסבא ַ‬ ‫ַ‬ ‫האט ער זיך‬ ‫יאר ָ‬ ‫באוויזן צו ַאנטלויפן און במשך פון ‪ָ 14‬‬ ‫האט ַ‬ ‫ָ‬ ‫געזאגט‪" :‬ערשטנס‪,‬‬ ‫ָ‬ ‫קאי‬ ‫יא ַ‬ ‫מאר ָ‬ ‫האט ָ‬ ‫הרמאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫ווענדנדיג זיך צו ָ‬ ‫פאלשער אידענטיטעט‪.‬‬ ‫אונטער ַא ַ‬ ‫רלאמענט צו‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ווארט אין ַ‬ ‫דאס ָ‬ ‫ווי שעמט איר זיך נישט צו נעמען ָ‬ ‫צאל ביכער‬ ‫קאי געשריבן ַא גרויסע ָ‬ ‫יא ַ‬ ‫האט ָ‬ ‫יאר ָ‬ ‫אין לויף פון די ‪ָ 14‬‬ ‫דא‬ ‫האבן ָ‬ ‫דאקסן ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫לאגן‪ ,‬ווען איר ווייסט ַאז די ָא ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫פארטיידיגן די ָ‬ ‫ַ‬ ‫שּפראך געווען ַאן‬ ‫ַ‬ ‫אונגארישע‬ ‫ַ‬ ‫ליטערארישע ווערק‪ .‬ביז אים איז די‬ ‫ַ‬ ‫און‬ ‫דאך געווען דער וויצע‬ ‫פארטרעטער? און צווייטנס‪ ,‬איר זייט ָ‬ ‫נישט קיין ַ‬ ‫געווארן דורך די ּפרימיטיווע‬ ‫ָ‬ ‫וואס איז הויּפטזעכליך גענוצט‬ ‫שּפראך ָ‬ ‫ַ‬ ‫ָארימע‬ ‫ערווארט איר מיר‬ ‫ַ‬ ‫קאנגרעס‪ .‬צי‬ ‫לאגן ביי אייער ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫ּפרעזידענט פון די ָ‬ ‫לאטייניש און‬ ‫שּפראך פון דער רעגירונג איז געווען ַ‬ ‫ַ‬ ‫מאסן‪ .‬די ָאפיציעלע‬ ‫ַ‬ ‫וואלט‬‫"אביעקטיווע" מיינונג אויף דער טעמע? איר ָ‬ ‫זאלן פון אייך הערן ַאן ָ‬ ‫ָ‬ ‫שּפראך פון די‬ ‫ַ‬ ‫האבן גערעדט דייטש‪ ,‬די‬ ‫מאסן ָ‬ ‫פארגעשריטענע ַ‬ ‫די מער ָ‬ ‫ווארט!‬ ‫דאס ָ‬ ‫געדארפט שווייגן און בכלל נישט נעמען ָ‬ ‫ַ‬ ‫וואס מיט זיינע‬ ‫קאי איז עס געווען דער ָ‬ ‫יא ַ‬ ‫מאר ָ‬ ‫עסטרייכישע מושלים‪ָ .‬‬ ‫דעקלארירט ַאלס‬ ‫ַ‬ ‫האט אייך‬ ‫הרמאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫"אבער ַאזוי ווי איר ָ‬ ‫ָ‬ ‫שּפראך‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫אונגארישע‬ ‫ַ‬ ‫מאדערניזירט און ַאנטוויקלט די‬ ‫האט ער ָ‬ ‫ביכער ָ‬ ‫קאי‪ ,‬דינען ַאלס דער‬ ‫יא ַ‬ ‫מאר ָ‬ ‫לאגן וועל איך‪ָ ,‬‬ ‫נעא ָ‬ ‫קאט פון די ָ‬ ‫דווא ַ‬ ‫דער ַא ָ‬ ‫קאי ַארויסגעקומען‬ ‫יא ַ‬ ‫אונגארן איז ָ‬ ‫ַ‬ ‫נאכ'ן "אויסגלייך" צווישן עסטרייך און‬ ‫ָ‬ ‫דאקסן!"‬ ‫רטא ָ‬ ‫קאט פון די ָא ָ‬ ‫דווא ַ‬ ‫ַא ָ‬ ‫ּפאליטישע‬ ‫געווארן פון די ַאנערקענטסטע ָ‬ ‫ָ‬ ‫באהעלטעניש און איז‬ ‫פון ַ‬ ‫דיקאלע‬‫רא ַ‬ ‫געהאט ַ‬ ‫ַ‬ ‫האט ער‬ ‫יאר תר"ח ָ‬ ‫וואס אין ָ‬ ‫פירער‪ .‬אין דער צייט ָ‬ ‫פארזעצונג קומט אי"ה‬ ‫ָ‬ ‫לוציאנערע ַאנשויאונגען איז ער יעצט געווען פון די מעסיגסטע און‬ ‫ָ‬ ‫רעווא‬ ‫ָ‬ ‫| פ' בראשית תשפ"ז‬ ‫|‬ ‫‪22‬‬