חתם סופר · Chasam Soifer — בראשית (2026-10-05)

ברוך יודא קליין
מח
דער הייליגער
חתם סופר
צווייטער טייל:
זיינע קינדער און אייניקלעך
דער כתב סופר
הגה״ק רבי אברהם שמואל בנימין סופר זצ״ל
[]42 די טיילונג אין אונגַארן
[פארזעצונג פון פריער]
ָ
וואס
יאר צייט אויסגעקוקט ווי די ָ פון ַא ָ
זענען אויסן להשמיד ולהרוג ולאבד — •"הרבה דברים שח לי אבא מאוה"ג זצ"ל (דער כתב סופר) אשר הוא היה
פארניכטן פאל אומברענגען און ַ אין דעם ַ בראש הצבא ,איך עיני ה' אל יריאיו להתנוסס נס בענין זה ...כמה
אונגארן —
ַ תורה און אידישקייט אין נחלים דמעות ירדו בתפלתן של צדיקים עד שריחם ה' על יריאיו
פארזיכערט מיט ַא נצחון און זענען ַ בערעגסאזער רב זצ"ל,
ַ להגדיל חסדו להינתן דת ( "...הגאון רבי שלמה סופר,
שטייען אויפ'ן שוועל פון אויספירן "מלחמת מצוה" עמ' קכ"ב).
זאך
זייערע ּפלענער .נישט געווען קיין ַ • "ואז עבור שנשתפכו על צרה זאת אלפי דמעות ראה ה' את צעקתם
לאגן זענען נישט ַארויס נעא ָ
וואס די ָמיט ָ וריחם ה' על עמו היראים מייסדי חברת שומרי הדת ועשה לנו נס...
פאררופן די זיגער — ָאנגעהויבן פונעם ַ לאמייער זצ"ל" ,בית הלל" ,סימן מ"ו)
קא ָ
(הגה"ק רבי הלל ָ
האבן די מערהייט, קאנגרעס ,ביז צו ָ
דעם ָ וואס די הצלחה פון טיילונג און דער ּפלוצימדיגער צופאל ָ
ַ ס'איז נישט קיין
האבןרעזאלוציעסָ , ָ דורכזעצן זייערע פארגעקומען איןרלאמענט איז ָּפא ַ
אונגארישן ַ
ַ אומערווארטעטער נצחון אין
ַ
דעם קולטוס מיניסטער אויף זייער טאג פון שושן פורים — שושן פורים שנת תר"ל .און נישט אומזיסט איז דעם ָ
אינדארסירןָ זייט אונטערצושרייבן און ראלעלן קענעןּפא ַ
געווארן ַאלס ַא נס .פילע ַ
ָ באצייכנט דאס דורך צדיקים ַ ָ
שער בלאט פון ספר "תשובות
ַאזש ביז רעזאלוציעס,
ָ זייערע געצויגן ווערן צווישן די געשעענישן.
בית הילל"
יאזעףפראנץ ַָארויסצוקריגן פון קעניג ַ פאר'ן טיילונג ,במשך
האט עס אויך יעצטַ , ַאזוי ווי ויהי בימי אחשוורוש ָ
| פ' בראשית תשפ"ז | 18
לאגן.
נעא ָ
רעזאלוציעס פון די ָ ָ ַאליין זיין חתימה אויף די
האבן למעשה וואס ָ
מענטאריער ַָ רלא
ּפא ַ
אונגארישע ַ ַ די נישט אידישע
דאס געזעץ באשטעטיגן ָ ווארט אויף צו ַ דאס לעצטע ָ האבן ָגעמוזט ָ
ניע–בראדט ,בוזעם–פריינט און
ַ ּפא
יאר געווען ַ צוואנציג ָ
ָ זענען במשך פון
לאגן.נעא ָ לאגישע אחים–לדעה מיט די ָ אידעא ָ
ָ
באכטער געווען איבערצייגט ַאז אויך דער בא ָא ַ לאנג איז יעדער ַ יארן ַ ָ
רעזאלוציעס פון זייערע געוועזענע ָ באשטעטיגן די רלאמענט וועט ַ ּפא ַ ַ
לאגן.נעא ָ קאלעגן און גוטע פריינט ,די אידישע ָ ָ
ָאבער בלויז ביז ס'איז געקומען דערצו.
האבן זיי זיך געשטעלט אויף דער זייט פון די אין דער לעצטער מינוט ָ
דערלאנגט די
ַ טאלן נצחון און טא ַ דאקסן .געגעבן די ערליכע אידן ַא ָ רטא ָ ָא ָ
דורכפאל.
ַ לאגן ַא שענדליכן נעא ָ ָ
"כמעט אבדה כל תקוה של יראי ה' כי כתב הנחתם
בטבעת המלך אין להשיב"
ָאט די ווערטער שרייבט הגאון רבי שרגא צבי טענענבוים זצ"ל ,דער
אונגארישן יהדות החרדית און פון די
ַ בעל "נטע שורק" ,פון די מנהיגים פון
קאנגרעס.דעלעגאטן ביים ָ
ַ דאקסישע
רטא ָ
ָא ָ
שילדערנדיג די ַאנטוויקלונגען שרייבט דער נטע שורק" :ומעשה שטן
נקטיאן מאת
ָ סא
הצליח ולא נבצר מהם כל אשר יזמו לעשות ,וגם השיגו ַ
הקיסר על חוקי עמל הנ"ל ,וכמעט אבדה כל תקוה של יראי ה' ,כי כתב
הגאון רבי שרגא צבי טענענבוים הנחתם בטבעת המלך אין להשיב"
זצ״ל ,דער בעל ״נטע שורק״ ּפקלאנג פון מגילת אסתר.
ַ כתב הנחתם בטבעת המלךַ .אן ָא
ענגלאנד און טייל ַ פראנקרייך און ַ רמאגט איז געווען פא ָ האבן ַ וואס די ערליכע אידן ָ האפענונג ָ די לעצטע ָ
ַאזש קיין ַאמעריקע. האבן דעם קולטוס רלאמענט .געזעצליך ָ ּפא ַאונגארישן ַ ַ דאס ַאּפעלירן צום ָ
האט צוביסליך ווען עסטרייך ָ געמאכט
ַ מיניסטער'ס און אפילו דעם קעניג'ס אונטערשריפטן נישט
אונגארן מער רעכטן, ַ געשאנקעןָ האט זיךלאנד .עס ָ דאס געזעץ פון ַ רעזאלוציעס ַאלס ָ ָ לאגישע נעא ָ די ָ
נאכ'ן "אויסגלייך" פון איבערהויּפט ָ רלאמענט.
ּפא ַ אונגארישן ַ ַ געפאדערט די ָאּפשטימונג פון ַא מערהייט אין ָ
שנת תרכ"ו ,זענען די געוועזענע רלאמענט — זייער לעצטע ּפא ַ געוואנדן צום ַ ָ האבן די ערליכע אידן זיך ָ
וואס
רעוואלוציע — ָ ָ פירער פון דער האפענונג. ָ
געווארן פון די ָ באפרייט זענען ַ זאל זיך שטעלן רלאמענט ָ ּפא ַ וואס זענען ָאבער געווען די אויסזיכטן דער ַ ָ
באהעלטעניש טורמעסַ ,ארויס פון ַ דאקסן?רטא ָ אויף דער זייט פון די ָא ָ
געווארן ערלויבט זיך ָ ָאדער לאגן און די מיטגלידער נעא ָ באציאונגען צווישן די ָ ּפאליטישע ַ לויט די ָ
אונגארן פוןַ אומצוקערן קיין פאלק במשך פון אונגארישן ָ ַ רלאמענט און לויט דעם דעת הקהל פון ּפא ַ פון ַ
וואס
אויסלאנד — עס געווען די ָ ַ קאנגרעס זענען די יאר ביז צו דער דערעפענונג פון ָ צוואנציג ָָ די לעצטע
געווארן די פירער פון די ָ זענען שאנסן פון די ערליכע אידן געווען נול. ַ
רלאמענט און ּפא ַ
געווארן צום ַ
ָ ּפארטייען .זיי זענען ערוויילט ּפאליטישע ַ ָ רוואס?
פא ָ ַ
ּפאזיציעס.
סאמע וויכטיגסטע ָ געקראגן די ַ ָ האבן ָ נאליסטן קעגן עסטרייך ציא ַ נא ָ אונגארישע ַ
ַ רעוואלוציע פון די ָ בעת דער
לאגן זענען געווען זייערע גוטע ברודער פון די צייטן פון נעא ָ די אידישע ָ האבן געקעמפט וואס ָ לאגן ָ נעא ָאין שנת תר"ח זענען עס געווען די אידישע ָ
רלאמענט
ּפא ַהאבן ַאּפעלירט צום ַ דאקסן ָ רטא ָ
רעוואלוציע .ווען די ָא ָ ָ דער אונגארישע אויפשטענדלער .די חרדי'שע אידן זענען ַ אויף דער זייט פון די
רלאמענט וועט שטימען ּפא ַ
לאגן בכן געווען ַאזוי זיכער ַאז דער ַ נעא ָ זענען די ָ געהאט געשריבן ַ דאס האבן ָ געבליבן טריי די עסטרייכישע רעגירונג .ווי מיר ָ
ריינגעטראגן ַא קעגן–ּפעטיציע קעגן
ָ האבן אפילו נישט ַא לטובתם ַאז זיי ָ געווארנט ַאז
ָ האט געהאלטן ַא דרשה אין וועלכער ער ָ ַ האט דער כתב סופר ָ
דאקסן.רטא ָדעם ַאּפיעל פון די ָא ָ וואס איז נגד התורה. רעוואלוציע איז ַא מרידה באומות ָ ָ די
יארן געווען פאלק איז במשך ָ אונגארישן ַָ אויך דער דעת הקהל פון צאר אונטערדרוקט האט מיט דער הילף פונעם רוסישן ַ ווען עסטרייך ָ
האט זיךקאנגרעס ָ לאגן .ווען דער ָ נעא ָ
אינגאנצן אויף דער זייט פון די ָ ַ געווארן ָאדער
ָ אויפשטאנד
ַ רעוואלוציע זענען די פירער פון דעם ָ די
סימּפאטיע פון דער נישט אידישער ַ יאר פריער געעפענט איז די מיט ַא ָ סאמע שּפיץ פירער געווארן ַארעסטירט .די ַ ָ פאראורטיילט צום טויט ָאדער ַ
אונגארן געווען פולשטענדיג אויף דער זייט פון די ַ באפעלקערונג אין ַ אויסלאנד — קיין
ַ באוויזן צו ַאנטלויפן קיין האבן ַ רעוואלוציע ָ ָ פון דער
19 | פ' בראשית תשפ"ז |
האבן געשטרעבט זיך צו אינטעגרירן לאגן ,וועלכע ָ נעא ָ מאדערניזירטע ָ ָ
באנעמונג אין דער ַאלגעמיינער קולטור ,און זענען מיט זייער אויסקוק און ַ
באפעלקערונג ,ווי געשמאק פון דער נישט אידישער ַ ַ פיל מער געווען צום
לט–מאדישע" ָאּפגעזונדערטע חרדי'שע אידן. ָ "אאיידער די ַ
האבן זיך ָאבער די יוצרות געשלאסן ָ ָ האט זיך קאנגרעס ָ ווען דער ָ
דראסטיש געטוישט. ַ
געבלאזן אין
ָ שטארקער ַ האבן ַאלץ וואס ָ דוקא די ווינטן פון פרייהייט ָ
רלאמענט געביידע
ּפא ַ
דער אונגארישער ַ איראניע געפירט ָ האבן צו דער גרעסטער אונגארן און איבער דער וועלט ָ ַ
זאל ּפלוצלינג ּפאליטישע פירער ָ פאלק און אירע ָ אונגארישע ָ ַ דאס דערצו ַאז ָ
געהאט אומגעקערט פון זייער גלות אין ַאמעריקע וואו רעליגיעזע פרייהייט ַ סימּפאטיזירן מיט די פרומע חרדי'שע אידן. ַ
קאנסטיטוציע ,און ַאן פונדאמענטן אין דער ָ ַ דאס געזעץ ,פון די איז געווען ָ כגעפאלגט אין דער ָ נא
האט טעגליך ָ באפעלקערונג ָ די נישט אידישע ַ
אינטעגראלער טייל פון לעבן. ַ געקראגן דעם ָ קלאר ָ האט
קאנגרעס און ָ ּפרעסע די סעסיעס אין אידישן ָ
האט ָאפיציעל געהערשט רעליגיעזע אונגארן ָ ַ וואס אין טראץ דעם ָ ָ שטארק
ַ טראץ זייער מערהייט, ָ לאגן זענען, נעא ָָ איינדרוק ַאז דוקא די
לאנגען בא ַ וואס ַ טאליקן — די קריסטן ָ קא ָ פרייהייט זענען עס געווען די ַ האנדלען בא ַ וויאזוי זיי ַ אומאנשטענדיג מיט דעם וועג ַ ַ קראטיש און אומדעמא ַ
ָ
געהאט
ַ האבןוואס ָ צו דער רוימישער קירכע און גלויבן אין ּפויבסט — ָ וויאזוי זיי רעכענען זיך קאנגרעס און ַ דאקסישע מינדערהייט אין ָ רטא ָדי ָא ָ
ּפראצענט פון די קריסטן אין אויבערהאנט .מער ווי זעכציג ָ ַ פאקטישע די ַ טראדיציעס פון נישט מיט די טיפע איבערצייגונגען און מיט די רעליגיעזע ַ
ּפראצענט זענען געווען נאענט צו פערציג ָ טאליקןָ . קא ָאונגארן זענען געווען ַ ַ באפעלקערונג. דאקסישער ַ רטא ָדער ָא ָ
לאנגען נישט צו בא ַ וואס ַ טעסטאנטן זענען די קריסטן ָ ַ ּפרא
טעסטאנטן — ָ ַ ּפרא
ָ טראכט בא ַ לאגן ַ נעא ָ געשלאסן זענען די ָ ָ האט זיך קאנגרעס ָ ווען דער ָ
ּפראצענט רוים און גלויבן נישט אין ּפויבסט .אין עסטרייך איז איבער ניינציג ָ דאקסן ַאלס די רטא ָ רפאלגער ,און די ָא ָ פא ָ געווארן ַאלס די רודפים ,די ַ ָ
טאליקן .זינט דעם "אויסגלייך" ,ווען קא ָ באפעלקערונג געווען ַ פון דער ַ רפאלגטע און אונטערדרוקטע. פא ָ נרדפים ,די ַ
האט געוואונען אינערליכע זעלבסטשטענדיגקייט פון עסטרייך, אונגארן ָ ַ פאכיג דאס פיל ַ פאלק איז ָ דאס איז ַאזוי געווען ביים ַאלגעמיינעם ָ אויב ָ
ליבעראלע מיטגלידער ַ נאך מער די פאלק ,און ָ האבן גרויסע טיילן פון ָ ָ אינטעלעקטואלן און די
ַ מער ַאזוי געווען אין די אויגן פון דער עליטע — די
העגעמאניע ,די ָ ּפווארפן פון זיך אויך די רא ַ געוואלט ַא ָ ָ רלאמענט, ּפא ַ פון ַ ּפארטיי פירער. ַ
קאטוילישער קירכע. הערשאפט ,פון דער ַ ַ
האבן געקעמפט קעגן וואס ָ טאליקן ָ קא ָ פאלק הייסע ַ געווען צווישן ָ
פארטרעטן אין געווארן ַ ָ ריזאציע פון דער רעגירונג .זיי זענען סעקולא ַַ דער
געהאלטן ַ האט ָאבער ּפארטיי .די מערהייט ָ קאטוילישע ַ רלאמענט דורך ַא ַ ּפא ַ ַ
העגעמאניע פון דער
ָ קאמף" קעגן
"קולטור ַ
טאר זיך נישט מישן אין רעליגיעזע פארקערט :די רעגירונג ָ ַאז ּפונקט ַ קאטוילישער קירכע
ַ
באשטייט פון מערערע רעליגיעס און לאנד ַ דאס ַ ַאנגעלעגנהייטןַ .אזוי ווי ָ נאטירליכע ַאנטוויקלונגען. ַאלעס איז געווען מלובש אין דער טבע און ַ
דאס ָאּפטיילן מינאציעס וועט ָ דענא ַָ פארשידענע רמאגט ַ פא ָ יעדע רעליגיע ַ ּפאליטישער נטשטאנען ַא ָ ַ און ּפונקט ווי ביים נס פורים איז ּפלוצים ַא
מינאריטעט ָ פאר יעדע רעליגיע פון דער רעגירונג שענקען פולע רעכטן ַ ונהפוך הוא.
אונטערווארפן
ַ טראדיציעס און נישט מוזן זיך נצוהאלטן אירע רעליגיעזע ַ ַ ָא האט זיך קאנגרעס ָ וואס דער אידישער ָ בערך צו דער זעלבער צייט ָ
מינאציעס. דענא ַ ָ דיקטאטן פון ַאנדערע רעליגיעס ָאדער ַ די דעבאטע איבער ַ נטשטאנען ַא ַ רלאמענט ַא ּפא ַ אונגארישן ַ
ַ געעפענט איז אין
שטאנען
בא ַ רלאמענטן ,איז ַ ּפא ַ רלאמענט ,ווי ַאלע ַ ּפא ַ אונגארישער ַ ַ דער געהאט די מינדעסטע ַ האט נישט דעבאטע ָ ַ "רעליגיעזע פרייהייט" .די
לאגישע אידעא ָ ָ ּפאליטישע שטרייפן און ּפארטייען פון ַאלע ערליי ָ פון ַ געווארן די
ָ קאנגרעס .רעליגיעזע פרייהייט איז ּפונקט שייכות מיט'ן אידישן ָ
ּפארטייען צענטראלע ַ ַ נויגונגען :רעכטע און לינקע פון די צוויי זייטן מיט רלאמענט. ּפא ַ אונגארישן ַ ַ הייסטע טעמע אויפ'ן סדר היום פון
האבן געשטעלט ַאלס פאראייניגט און ָ אינדערמיטַ .אלע זענען ָאבער געווען ַ אונטערגעווארפן די
ָ יארן געווען אייראּפע איז במשך פון הונדערטער ָ ָ
רעלאטיוו ַ ּפאליטישן כח פון דער קירכע ,חוץ איין זייער ציל צו צוימען דעם ָ קריסטליכע גלחים ,און אונטער דעם ּפויבסט אין רוים .די לענדער אין
ּפארטיי. קאטוילישע ַ שטארק ַַ קלענערע נאמען געטראגן דעם ָ ָ יארןהאבן הונדערטער ָ אייראּפע ָ
ָ צענטראל און מערבַ
האטאייראּפע ָ ָ וואס נאכדעם ָ "די הייליגע רוימישע אימּפעריע"ַ .אצינדָ ,
אונגארן
ַ וואסנאכדעם ָ ליבעראל ,און ָ ַ ָאנגעהויבן ווערן מער פריי און מער
עטוואש ַאליין איז ּפערזענליך געווען ַא
ַ ראן
בא ָ
דער קולטוס מיניסטער ַ האט אין שנת תרכ"ו געוואונען אינערליכע זעלבסטשטענדיגקייט פון ָ
טאליק .ער איז ָאבער אויך געווען ַא געלערנטער מענטש קא ָ
שטרענגער ַ ראציע סעּפא ַ
ַ מאכן ַא געוואלט ַ ָ פאלק האבן גרויסע טיילן פון ָ עסטרייךָ ,
געגאנגען אויף ַא דינעם שטריק,ַ ּפאליטיקער .איז ער
ראפינירטער ָ און ַא ַ זאל נישט קענען ַאריינרעדן אין צווישן די קירכע ,און די רעגירונג .די קירכע ָ
וואס
לאגערן .ער איז עס געווען דער ָ ּפרואוונדיג צופרידנשטעלן ביידע ַ זאל די רעגירונג נישט רעגירונגס ַאנגעלעגנהייטן און צו דער זעלבער צייט ָ
האט געגעבן גלייכע וואס ָנציּפאציע געזעץ ָ
ַ עמא
ַ האט דורכגעפירט די ָ לעבאטעווען איבער'ן רעליגיעזן לעבן. ַ באַ
פאר ַאלע מינדערהייטן און רעליגיעס ,איינשליסנדיג די אידן ,און ער
רעכטן ַ געהאט אומגעקערט ַ האבן זיך רלאמענט ָ ּפא ַ ּפאליטיקער אין ַ
טייל פון די ָ
קאטוילישער קירכע דורך האט אויך געּפרואווט צו צוימען דעם כח פון דער ַ ָ פארנומען דעם אויבן ָאן און וואו די האבן ַ אייראּפע וואו די אידייען ָ
ָ פון מערב
נשטאט
ַ ניזאציעסַ .א
רגא ַ
פירערשאפט פון די רעליגיעזע ָא ַ
ַ רעפארמירן די
ָ האבן זיך טאגַ .אנדערע ווידער ָ געדאנקען זענען געווען דער געשּפרעך פון ָ ַ
| פ' בראשית תשפ"ז | 20
דער הייליגער חתם סופר | ברוך יודא קליין
פראנץ געווארן גוטגעהייסן דורך דעם קעניג ַ ָ קולטוס מיניסטער ,און זענען
יאזעף. ָ
ווארט: דאס ָ ּפאזיציע גענומען ָ האט דער פירער פון דער ָא ָ דא ָ ָ
געווארן דורך ָ וואס איז נישט גוטגעהייסן ניזאציע ָ רגא ַ "זינט ווען איז ַאן ָא ַ
רעזאלוציעס צום ָ דאס איבערגעבן די לעגאל? ָ ַ רלאמענט בכלל ּפא ַ דעם ַ
רלאמענט איז קעגן דעם ּפא ַ דאס ווערט גוטגעהייסן דורכ'ן ַ קעניג איידער ָ
קראפט". לעגאלע ַ ַ האט נישט קיין שום געזעץ און ָ
ווארט, דאס ָ רלאמענט מיטגלידער גענומען ָ ּפא ַ האבן ַאנדערע ַ דאן ָ ַ
פאררופן דעם ַאזוי פאר בכלל ַ ראּפרייסנדיג דעם קולטוס מיניסטער ַ ַא ָ זאלן ווערן געפירט דורך דער רעגירונג, וואס די רעליגיעזע קירכעס ָ דעם ָ
קאנגרעס". גערופענעם "אידישן ָ זאלן די רעליגיעס ווערן
טאליקןָ ,
קא ָ פאר די ַ אויבערהאנט ַ
ַ וואס גיט די
ָ
פאררופן דעם אידישן אויפגעטאן מיט זיין ַ ָ עטוואש
ַ ראן
בא ָ האט ַ וואס ָ ָ ביוראען.
ָ צענטראלע
ַ געפירט דורך אייגענע
האט קאנגרעס ָ ּפאזיציע פירער געפרעגט .דער ָ האט איין ָא ָ קאנגרעסָ , ָ געדאנק און איבערצייגט
ַ צוגעכאּפט צו דעם
ַ האבן זיךלאגן ָ נעא ָ
די אידישע ָ
האט צעריסן און פארקערטָ , נאר ַ פאראייניגט די אידישע בירגערָ , נישט ַ זאלקאנגרעס אין ּפעסט וואו עס ָ פאררופן דעם אידישן ָ עטוואש'ן צו ַ
ַ
פראקציעס פון דער אידישער רעליגיע. צעשּפליטערט צוויי ַ זאל פירן ַאלע אידישע קהילות ָאן דעם וואס ָ
צענטראלע ָ
ַ ערוויילט ווערן ַא
נאךוואלטן געבליבן ַא מינדערוויכטיגער טפל :נישט מער ווי ָ די ווערטער ָ ּפראבלעמען
פארמישט אין די אינערליכע ָ זאל מוזן זיין ַ וואס די רעגירונג ָ ָ
דעבאטע. ַ מענטארער ַ רלאּפא ַ פראגע אין לויף פון ַא ַ רעטארישע ַ ָ ַא און ַאמּפערנישן פון די אידישע קהילות.
הרמאן ,איינער פון די פירער ַ ווא
מאריץ ַ וואס ַאן עוכר ישראלָ , ווען נישט ָ
דאס מויל און ַאזוי ,בהסח הדעת ,איז דער האט זיך געעפענט ָ לאגןָ , נעא ָ פון די ָ
צענטראלע טעמע ַ געווארן די ָ לאגן נעא ָ דאקסן און די ָ רטא ָ שטרייט צווישן די ָא ָ איראנווי
ַ האט דעניעל ב' אב שנת תרכ"ט ,יולי דעם 10טן '869למספרםָ ,
לאגן. נעא ָ האט געפירט צו דער מפלה פון די ָ וואס ָ דעבאטע ָ ַ און די הויּפט רלאמענט, ּפא ַ ּפאזיציע אין ַ אונגארישער ָא ָ ַ ( ,)Irannyiפון די פירער פון דער
דאן
דערמאנט ,איז ַ ַ האבן שוין נאמען מיר ָ הרמאן ,וועמענ'ס ָ ַ ווא
מאריץ ַ ד"ר ָ רשלאג אין ַ געזעץ–פא
ָ פאר רעליגיע" ַ ריינגעטראגן ַא "פרייהייט ָ ַא
רלאמענט. ּפא ַ רלאמענט מיטגלידער אין ַ ּפא ַ געווען דער איינציגער אידישער ַ האט געצילט איינצופירן ַא סיסטעם ,ענליך רשלאג ָ ַ פא
רלאמענט .דער ָ ּפא ַ ַ
נציּפאציע איז ער געווען דער ערשטער און דערווייל דער ַ עמא
ַ זינט דער שטאט און רעליגיע. ַ ראציע צווישן סעּפא ַ
ַ צו דעם פון ַאמעריקע ,פון פולער
הרמאן איז אויך ַ ווא
רלאמענטַ . ּפא ַ איינציגסטער איד ערוויילט צו ווערן צום ַ געפאדערט ַאוועקצונעמען ַאלע ּפריווילעגיעס פון דער ָ האט רשלאג ָ ַ פא
דער ָ
האט זיך וואס ָ קאנגרעס אין ּפעסט ָ געווען דער וויצע ּפרעזידענט פון אידישן ָ קאטוילישער קירכע בפרטַ .אלע קריסטליכער קירכע בכלל און פון דער ַ
געשלאסן. ָ יאר פריער מיט ַא ָ זאל נישט רעליגיעס מוזן געניסן פון די זעלבע רעכטן .קיין שום רעליגיע ָ
האט קריטיקירט דעם ּפאזיציע ָ רלאמענט פירער פון דער ָא ָ ּפא ַ ַאזויווי ַא ַ דאס ביזהאט ָ קאטוילישע קירכע ָ מאכט ,ווי די ַ רמאגן קיין סּפעציעלע ַ פא ָ ַ
קאנגרעס און פאררופן דעם אידישן ָ פאר ַ עטוואש ַ ַ קולטוס מיניסטער געהאט. ַ היינט
הרמאן,
ַ ווא
האט ַ באפעלקערונג ָ שּפאלט צווישן דער אידישער ַ ראורזאכן ַא ַ ַ פא ַ רלאמענט און ּפא ַ געווארן אין ַ ָ ווארים אויפגענומען געדאנק איז ַ ַ דער
האט זיך פאר נויטיג ,און ָ רלאמענט ,געפונען ַ ּפא ַ דער איינציגער "איד" אין ַ שטאט און ָ ראציע צווישן סעּפא ַַ דאס געזעץ פון פולער פאלקָ . צווישן ָ
מענטאריער ַ רלא
ּפא ַ געפילט גענוג זעלבסטזיכער ,אויפצוקלערן די גוי'אישע ַ קאטוילישער קירכע דאס אונטערברעכן דעם כח פון דער ַ רעליגיע ובפרט ָ
קאנגרעס. די וויכטיגקייט און די אויפטוען פון ָ נאך עטליכע ס'האט גענומען ָ ָ דיקאל.
רא ַ איז ָאבער דערווייל געווען צו ַ
געווארןָ געזאגט" ,איז ערוויילט ָ הרמאן
ַ ווא
מאריץ ַ האט ָ קאנגרעס"ָ , "דער ָ געווארן. ָ זא געזעץ איז פולשטענדיג ָאנגענומען יאר ביז ַא ַ צענדליגער ָ
קאנגרעס רעזאלוציעס פון ָ ָ לאנד .די דורך ַאלע אידישע בירגער פון ַ האבן זיך ָאבער נישט געענדיגט .זיי רלאמענט ָ ּפא ַ דעבאטעס אין ַ ַ די
געווארן דורך ַאן איבערוויגנדע מערהייט מיטגלידער ָ זענען ָאנגענומען דעבאטעס איז ַ פאלגן פון די האבן זיך ערשט ָאנגעהויבן .איינע פון די ָ ָ
רעזאלוציעס זענען בלויז פינסטערע ָ קאנגרעס .די קעגנער פון די פון ָ זאל שטימען מיט ַא מערהייט צו שענקען די רלאמענט ָ ּפא ַ געווען דער ַ
געטא .זיי דערהייבן ָ רלאזן די מויערן פון פא ָ וואס ווילן נישט ַ עלעמענטן ָ דאקסישע אידן רעליגיעזע פרייהייט ,ערלויבן זיי זיך צו טיילן פון די רטא ָ ָא ָ
ּפראגרעס". פארשריט און ָ נישט די ליכטיגקייט פון פרייהייטָ , דורך–דער–רעגירונג–אנערקענטעַ שאפן זעלבסטשטענדיגע לאגן און ַ נעא ָ ָ
הרמאן ,וועמענס יחוס מיר ַ וואמאריץ ַ דער עוכר ישראל שנה ופירש'ניק ָ דאקסישע קהילות. רטא ָ ָא ָ
גארנישט האט זיך ָ דערמאנען אין קומענדיגן ַארטיקלָ , ַ מאלכא ָ נא ַ וועלן ָ האט געפירט דערצו איז געווען דוקא די זעלבסטזיכערקייט און וואס ָ ָ
האט ריינגעפאלן .ער ָ ַ דא ַא ּפאסטקע ער איז ָ רא ַ פא ַ וואס ַ געראכטן אין ָ ָ לאגן. נעא ָ גאנץ פון די ָ רא ַ דאס ַא ָ ָ
מענטאריער זענען אומוויסענד אין ַ רלא
ּפא ַ אונגארישע ַ ַ געמיינט ַאז די רלאמענט ּפא ַ אונגארישער ַ ַ האט דער חודש שבט און אדר פון שנת תר"ל ָ
באגרעניצט ווי ַא אידישע ַאנגעלעגנהייטןַ ,אז זייערע ידיעות זענען ַאזוי ַ ּפלאן איבערצוגעבן די רעגירונגס ַ עטוואש'ס
ַ ראן
בא ָ דעבאטירן ַ ַ גענומען
עטוואש'ס ,וועלכער איז אויך ַ ראן בא ָ שטייגער דעם קולטוס מיניסטער ַ קאטוילישע שולעס אין די הענט פון פינאנצירן ַ ַ וואס פלעגן ביז יעצט פאנדן ָ ָ
ראנט אין איגנא ַ ָ שטארק ַ געווען ַא געלערנטער מענטש ָאבער איז געווען דאס זעלבע, ניזאציעָ . רגא ַ
קאטוילישע ָא ַ צענטראלע זעלבסטשטענדיגע ַ ַ ַא
אידישקייט און אין אידישע ַאנגעלעגנהייטן. פאנדן
פאר אידישע שולעס .די ָ געזאגט ,וועט געשען מיט געלטער ַ ָ האט ער ָ
רלאמענט. ּפא ַ אונגארישן ַ ַ גאר ַאנדערש זענען געווען די מיטגלידער פון ָ לאגישער)(נעא ָ ָ וועלן איבערגעגעבן ווערן אין די הענט פון דער נייער אידישער
געפארשט ָ האבן גרונטליך זיי זענען געווען העכסט געלערנטע מענטשןָ , האט געשטימט קאנגרעס ָ וואס דער ּפעסטער אידישער ָ ניזאציע ָ רגא ַ דאך ָא ַ ַ
דאס איז לאגן און אויב ָ נעא ָ דאקסן און די ָ רטא ָ די חילוקי דעות צווישן די ָא ָ געווארן דורך אים ,דער ָ באשטעטיגט רעזאלוציעס זענען ַ ָ וואס די צו גרינדןָ ,
21 | פ' בראשית תשפ"ז |
דער הייליגער חתם סופר | ברוך יודא קליין
ערשט–קלאסיגע
ַ געמאכט ַאן אויסגעצייכנטע ַ האט שומרי הדת נישט גענוג ָ
מענטאריער און זיי צוצוגרייטן צו ָאט ַ רלא
ּפא ַ אינפארמירן די ַ ָ ַארבעט צו
הרמאן.
ַ ווא
צוזאמענשטויס מיט ַ דעם ַ
רלאמענט ּפא ַ וואכן און חדשים געפיטערט ַאלע ַ האט ָ שומרי הדת ָ
דאקומענט, רמאציע ,שיקנדיג יעדן וויכטיגן ָ אינפא ַ ָ מיטגלידער מיט
הויּפטזעכליך די בריוו פון די אויסלענדישע רבנים וועלכע דערקלערן
קאנגרעס לאגן אין אידישן ָ נעא ָרעזאלוציעס פון די ָ ָ טעגאריש ַאז די ָ קא
ַ
האבן 150קהילות פון איבער צוגאב ָ ָ דיסקרימינאציע .איןַ איז רעליגיעזע
רלאמענט ּפא ַ טעלעגראמעס צו די ַ
ַ לאנד געשיקט דער לענג און ברייט פון ַ
דאקסישן אידנטום און רטא ָ
מיטגלידער אויפקלערנדיג די שטעלונג פון ָא ָ
לאגן.
נעא ָ
וואס זיי ליידן פון די ָ אינפארמירנדיג זיי וועגן די רדיפות ָ ָ
גארנישט צוגעגרייט .זיי זענען געווען האבן זיך ָ לאגן ָ נעא ָ
דאקעגן די ָ ַ
אויפמערקזאמקייט
ַ רלאמענט וועט בכלל שענקען ּפא ַ זיכער ַאז אויב דער ַ
קאט :זייער דווא ַ
האבן זיי דעם בעסטן ַא ָ דאקסן ָ רטא ָ מאדישע ָא ָ צו די ַאלט ָ
רלאמענט ּפא ַ הרמאן ,דער איינציגער אידישער ַ ַ ווא
מאריץ ַ אייגענעם ד"ר ָ
סטאטוע פון מאר יאקאי אין ״יאקאי סקווער״ אין בודאפעסט לאגן.נעא ָ
מיטגלידער און פון די שּפיץ פירער פון די ָ
וואס עסגעטראכט ָ ַ לאגן נישט נעא ָ
האבן די ָ אין זייערע וויסטע חלומות ָ
יאר איז ער געווען ַא מיטגליד ּפאליטיקער .דרייסיג ָ נטווארטליכסטע ָ ָ ראפא ַ ַ ערווארט זיי.
ַ
רלאמענט. ּפא ַ אונגארישן ַ ַ פון
האט ער ווי יעדער קריסטליכער גוי קאי שרייבט ַאז אין דער יוגנט ָ יא ַ ָ
מראן פלעגט ער קא ַ אויפגעוואקסן אין ָ ַ געהאט ַא שנאה צו אידן .געבוירן און ַ
טראכטן די פרומע אידן מיט זייער פרומען לבוש ַאלס ָאּפגעזונדערטע בא ַ ַ
טסמאן,
ַ שטא ַא
ַ אונגארישער
ַ בארימטער
דער וועלט ַ
האט זיך פון געווארן און ָ ָ אומציוויליזירטע מענטשן .ווען ער איז עלטער קאימאר ָיא ַ
דיכטער און שרייבער ָ
האט ער זיך איבערצייגט ַאז דער באקענט מיט פרומע אידן ָ נאענט ַ דער ָ אונגארישע ַ קאי ( )Mor Jokaiאיז געווען איינער פון וויכטיגסטע יא ַ מאר ָ ָ
ראלישע מא ַרמאגן די העכסטע ָ פא ָ פארקערט :פרומע אידן ַ אמת איז ּפונקט ַ ּפאליטיקער אין אינטעלקטואלן ,דיכטער ,שרייבער און ָ ַ שטא ַאטסמענער, ַ
פאמיליע לעבן ,און זייער טיפע ווערטן ,זייער פלייסיגקייט ,ריינע און טרייע ַ אונגארישער ַ טראכט ַאלס דער בא ַ יארהונדערט .ער ווערט ַ ניינצטענטן ָ
ערהאבנסטע און טרייסטע בירגער. ַ פאר די מאכט זיי ַ אמונהַ , שייקסּפיר און דיקענס ,וועלכע זענען געווען די צוויי גרעסטע ענגלישע
לאגן וועלכע נעא ָ האט זיך געקענט דוכטן ַאז די ָ אויבערפלאך ָ ַ אויף דער זשעפערסאן,
ָ מאס טא ַ אונגארישער ָ ַ שרייבער און דיכטער ,און ַאלס דער
אונגארישער קולטור און ַ אונגאריש ,ווילן זיך אויסמישן מיט דער ַ רעדן מעריקאנערַ רפאסער פון דער ַא פא ַ זאף ,שרייבער און ַ פילא ָ
ָ ּפאליטישער דער ָ
אינגאנצן צום
ַ ציוויליזאציע ,וועלן זיין ַ אונגארישער ַ אינטעגרירן אין דער מעריקאנער ּפרעזידענט. ַ קאנסטיטוציע און דריטער ַא ָ
פאטער פון זאף און ָ פילא ָ ָ טריאט ,דיכטער, ּפא ָ אונגארישן ַ ַ הארץ פון דעם ַ אויסגעבראכן אין ָ האט רעוואלוציע קעגן עסטרייך ָ ָ אונגארישע ַ ווען די
קאי .די תפילות פון די יא ַ מאר ָ ליטעראטור ָ ַ אונגארישער קולטור און ַ דער זאפישע פילא ָ ָ ּפאליטישע פירער און קאי געווען פון אירע ָ יא ַ יאר תר"ח איז ָ ָ
זאלהאבן ָאבער גע'פועל'ט ַאז די השגחה עליונה ָ צדיקים און ערליכע אידן ָ רלאנגט פא ַ האט ַ אונגארן ָ ַ וואספארגעשריבן די ּ 12פונקטן ָ האט ָ דענקער .ער ָ
געדארפט זיין די ַ האבן וואס ָ שאך–ברעט .דוקא די ָ ּפאליטישן ַ ענדערן דעם ָ פארווארט ,פרייהייט ַ איינגעשלאסן פרייהייט פון ָ ָ האבן וואס ָ פון עסטרייךָ ,
דערלאנגט זייער גרויסע מפלה. ַ האבן זיי לאגן ָ נעא ָ אחים לדעה פון די ָ רעוואלוציע ָ דער ּפרעסע און פולשטענדיגע רעליגיעזע פרייהייט .ווען די
דא דער געזאגט ַאז ער איז ָ ָ האט אין זיין רעדע הרמאן ָ ַ ווא
מאריץ ַ ווען ָ געווארן צום טויט .ער ָ פאראורטיילט קאי ַ יא ַגעווארן איז ָ ָ איז דערשטיקט
ווארט. דאס ָ קאי געבעטן ָ יא ַ מאר ָ האט ָ לאגן ָ נעא ָ קאט פון די ָ דווא ַ
ַא ָ האלטן אויסבא ַ ַ האט ער זיך יאר ָ באוויזן צו ַאנטלויפן און במשך פון ָ 14 האט ַ ָ
געזאגט" :ערשטנס, ָ קאי יא ַ מאר ָ האט ָ הרמאן ָ ַ ווא
מאריץ ַ ווענדנדיג זיך צו ָ פאלשער אידענטיטעט. אונטער ַא ַ
רלאמענט צו ּפא ַ ווארט אין ַ דאס ָ ווי שעמט איר זיך נישט צו נעמען ָ צאל ביכער קאי געשריבן ַא גרויסע ָ יא ַ
האט ָ יאר ָ אין לויף פון די ָ 14
דא
האבן ָ דאקסן ָ רטא ָ
לאגן ,ווען איר ווייסט ַאז די ָא ָ נעא ָ פארטיידיגן די ָ ַ שּפראך געווען ַאן ַ אונגארישע ַ ליטערארישע ווערק .ביז אים איז די ַ און
דאך געווען דער וויצע פארטרעטער? און צווייטנס ,איר זייט ָ נישט קיין ַ געווארן דורך די ּפרימיטיווע ָ וואס איז הויּפטזעכליך גענוצט שּפראך ָ ַ ָארימע
ערווארט איר מיר ַ קאנגרעס .צי לאגן ביי אייער ָ נעא ָ ּפרעזידענט פון די ָ לאטייניש און שּפראך פון דער רעגירונג איז געווען ַ ַ מאסן .די ָאפיציעלע ַ
וואלט"אביעקטיווע" מיינונג אויף דער טעמע? איר ָ זאלן פון אייך הערן ַאן ָ ָ שּפראך פון די ַ האבן גערעדט דייטש ,די מאסן ָ פארגעשריטענע ַ די מער ָ
ווארט! דאס ָ געדארפט שווייגן און בכלל נישט נעמען ָ ַ וואס מיט זיינע קאי איז עס געווען דער ָ יא ַ
מאר ָ עסטרייכישע מושליםָ .
דעקלארירט ַאלס ַ האט אייך הרמאן ָ ַ ווא
מאריץ ַ "אבער ַאזוי ווי איר ָ ָ שּפראך. ַ אונגארישע ַ מאדערניזירט און ַאנטוויקלט די האט ער ָ ביכער ָ
קאי ,דינען ַאלס דער יא ַ מאר ָ לאגן וועל איךָ , נעא ָ קאט פון די ָ דווא ַ דער ַא ָ קאי ַארויסגעקומען יא ַ אונגארן איז ָ ַ נאכ'ן "אויסגלייך" צווישן עסטרייך און ָ
דאקסן!" רטא ָ קאט פון די ָא ָ דווא ַ
ַא ָ ּפאליטישע געווארן פון די ַאנערקענטסטע ָ ָ באהעלטעניש און איז פון ַ
דיקאלערא ַ געהאט ַ ַ האט ער יאר תר"ח ָ וואס אין ָ פירער .אין דער צייט ָ
פארזעצונג קומט אי"ה
ָ לוציאנערע ַאנשויאונגען איז ער יעצט געווען פון די מעסיגסטע און ָ רעווא
ָ
| פ' בראשית תשפ"ז | 22
