האזינו השמים - אידיש · Ha'azini Hashumayim - Yiddish — סוכות (2026-09-21)

ב"ה
גליון ח' – סוכות תשפ"ז לפ"ק
פתיחה לזמן החורף בישיבתינו הק' (ח"א)
חשון תשנ"ו – קרית קאשוי יצ"ו
העיקר הוא לעבוד
איך וויל רעדן וועגן ...די אלע ענינים פון מיינע רבי'ס ,דער חתם סופר און זיינע תלמידים .דער חתם סופר האט אנפאנג זמן געזאגט ווערטער פון פתיחה,
מיט דברי אגדה .לכאורה ,אויבנאויף ,ווי קען זיין א מציאות מען זאל קענען דורכרעדן יעדע זאך? די זאכן וואס זענען די וויכטיגסטע עניינים ,אויך,
לכאורה ,דאס איז א זאך וואס ברויך געדויערן צייט .פארוואס האבן זיי זיך יעדן אנפאנג זמן גענומען זאגן א שעה ,צי אפשר נאכמער ווי א שעה ,וואס
קען מען שוין אויסשמועסן אין די צייט.
די בחינה איז טייטש אזוי ,מען רעדט דאך א גאנצן זמן אויך מוסר ,שבת און יום טוב רעדט מען דברי אגדה ,איז דאך טייטש אז א גאנצן זמן זאגט מען
אויך .ווען מען זאגט די פתיחה געט מען א ריר אן יעדע זאך אביסל ,די אלע זאכן וואס מוזן האבן א השגחה .מען זאגט נאר איין ווארט – אבער דאס איז
נישט טייטש איין ווארט – אין איינעם ווארט זאגט זיך הונדערטער ווערטער.
דאס איז אן ענין אז יעדע זאך האט אן אנפאנג ,פון אנפאנג מוז א מענטש וויסן ,רש"י ברענגט עס אויך אין משלי ,אסאך מאל א מענטש דאכט זיך וואס
וועט זיין ,די הייליגע תורה איז דאך געוואלדיג גרויס ,רש"י (משלי יז ,כד) זאגט דאס משל ,אזויווי איינער וואס הייבט אן מסכת שבת ,פיר און צוואנציג
פרקים ,דאס איז דאך זייער אסאך ,וויאזוי קען מען דאס עפעס קונה זיין? זאגט ער ניין ,איך וועל גיין אין די רייע ,איין פרק ,נאך א פרק און נאך א פרק,
און דער אויבערשטער העלפט.
אזוי גייט אויך די גאנצע עבודת ה' ,א מענטש הייבט אן ,קוים וואס מען קומט אראפ אויף דעם עולם איז שוין דער חיוב אויף א אידישע נשמה צו וויסן
אז עס איז דא א נשמה אויף די וועלט .גרויסע צדיקים האב שוין ,פון דעמאלט אן זענען זיי שוין געווען עובדי ה' געהעריג .אבער מיר ווייסן אז יעדעס
אידישע קינד וואס ווערט נאר געבארן ,איז ער שוין אן עובד ה' ,וואס ער טוט ,ער הייבט אן זאגן א ווארט ,אן אות ,הייסט ער שוין אן "עובד ה'" ,ער האט
אין זיך די גאנצע תורה ,און ער האלט יעצט ביים אנהייב.
איז דאך דאס וואס רש"י זאגט ,וויאזוי קומט מען אן צו די אלע זאכן? מען זאל זיך נישט דערשרעקן ,זאלסט וויסן ,דער אויבערשטער העלפט .מען גייט
אין די רייע .איך טו לויט מיינע כוחות ,לויט ווי דער אויבערשטער איז מיר חונן דעת אין תורה און עבודת ה' ,און מען וואקסט אזוי .מען העלפט אים,
מען העלפט אים ,און מען העלפט אים.
לאמיר האפן צום באשעפער מען זאל נישט בלייבן ,אז מען זאל נישט בלייבן אויף איין פלאץ.
פון אנהייב אן איז עס נאר דער חסד פונעם אויבערשטן .דאס טייטשט ,עס איז טאקע א גרויסע תורה ,אבער מיט די חסדים פונעם אויבערשטן –"שבענו
בבקר חסדך"" ,בקר" איז דאך אנהייב ,ווען מען הייבט אן טון עבודת ה'" .שבענו בבקר חסדך" ,קום זעטיג דיך מיט דיין חסד" ,ונרננה ונשמחה בכל ימינו",
און א גאנצן לעבן זאלן מיר זיצן און פרייען זיך צו טון וואס דו בעטסט פון אונז.
ימי העלי'
מען האט שוין אמאל גערעדט און מעורר געווען אן ענין וואס די ספרים הקדושים זאגן ,עס איז פארהאנען ביי א מענטש דריי זמנים ,עס איז דער זמן
וואס רופט זיך "ימי עליה" ,יארן וואס מען שטייגט און מען וואקסט .נאכדעם זענען דא "ימי עמידה" ,דאס זענען די טעג וואס מען שטייט .דער דריטער
זמן ,זאגן זיי א נאמען" ,ימי ירידה" .אבער ביי אידישע קינדער איז דאס ווארט "ירידה" נישטא .ביי אידן איז "והיית רק למעלה ולא תהיה למטה" (דברים
כח ,יג) ,ביי אידישע קינדער איז נישטא קיין בחינה פון ירידה ,מיר מוזן אלץ שטייגן .מען קען נישט בלייבן אויף איין פלאץ ,מען רוקט זיך ווייטער .אויף
איין פלאץ ,זאגן זיי ,הייסט שוין א ירידה.
לכאורה ,פארוואס דארף מען עס איינטיילן אין די הייליגע ספרים אזא מין זאך ווי ימי ירידה .דאס מסביר צו זיין ,אז ביי א מענטש איז דא די דריי בחינות
אויף דעם אופן.
דער ערשטער אופן איז וואס מען וואקסט ,מען הייבט אן ,אזויווי איך האב פריער געזאגט ,פון ווען ער איז נאך א פיצל קינד אפילו ,ער גייט שוין אריין
"ימי עליה" ,ווען ער גייט אריין אין ברית קודש איז דאס שוין א געוואלדיגע התקרבות צום באשעפער ,ער איז זיך מדבק אין בורא כל עולמים ווען ער איז
אלט אכט טאג ,און ער איז שוין אין שויס פונעם בורא כל עולמים ,א מענטש איז גאר נישט משיג וויאזוי דאס איז .און אזוי גייט ער ווייטער.
איז דא די "ימי עליה" ,דאס גייט ,איינס נאך איינס .דער אויבערשטער זאל העלפן ,מען איז שוין אויף א שטיקל וועג ,מען האט זיך שוין אנגעזאפט אביסל
מיט תורה ,מיט ערליכקייט ,מיט יראת שמים ,און מיט עבודת ה' ,איז עס שוין אן ענין פון "עמידה" ,ער ווייסט זיך צו שטעלן .א מענטש וואס האלט זיך,
ער האלט זיך פעסט.
און נאכדעם "ימי ירידה" איז טייטשט אז ער לאזט זיך אראפ .לויט זיינע מדריגות ,אלע צדיקים אין אלע דורות האבן זיך אראפגעלאזט .וויאזוי האבן זיי
געקענט מדריך זיין אידישע קינדער ,ער איז א גרויסער ,וויאזוי קען ער רעדן צו א קליינעם? ער לאזט זיך אראפ פון זיין בחינה ,ער זאל ארבעטן אויף די
קליינע .ער ארבעט אויף אידישקייט ,ער ארבעט אויף תורה ,עבודת ה'.
פלעג איך זאגן אז דאס איז דאס ענין ,נישט חלילה זאלסט זיין א יורד ,ירידה איז נישטא ,נאר אראפלאזן זיך ,כאטשיג ער איז א גרויסער מענטש ,ער קען
די גאנצע תורה ,ער קען ש"ס בבלי און ירושלמי ,אבער ער מוז זיך אראפלאזן ,מיט א קינד אז ער לערנט א משנה מוז ער זיך צו אים אראפלאזן און זאגן
פשט אין די משנה .דאס זענען די דריי זמנים וואס זענען איינגעטיילט.
דאס איז ביי יעדן מענטש ,ביי אלע אידישע קינדער ,יעדער לפי דרגא דיליה ,נישט יעדער איז אייניג .איינער וואקסט הויך ,ביז ארויף ,און איינער נישט
אזוי הויך ,אבער אין הימל איז נישט פארהאנען אזא זאך ,אין הימל האט אלעס א געוואלדיג חשיבות ,יעדער לויט זיין פלאץ ,יעדער האט אין הימל זיין
חשיבות .אז ער איז נישט אנגעקומען אויף דעם פלאץ ,איז פון הימל נישט געווען באשטימט אז ער זאל זיין דווקא דער גרעסטער מענטש פון כלל
ישראל .אבער ער איז גליקליך אויף דעם וואס דער אויבערשטער האט אים אוועקגעשטעלט ,אז ער האט די זכיה ,ער איז צופרידן .איך לערן ב"ה ,איך
לערן יעדן טאג ,איך לערן מיט מיינע קינדער ,איך לערן מיט אן אנדערן .איז דא די דריי בחינות פון די טעג.
עס קומט אנהייב זמן ,מען גייט לערנען א מסכתא ,מען וויל קענען די גאנצע מסכתא ,וכדומה ,מען האלט דאך יעצט ביים אנהייב ,מען האפט דער
אויבערשטער זאל העלפן עס זאל זיין ימי עליה ,מען זאל שטייגן ,מען זאל קענען אלעס ,און נאך און נאך ,און מען זאל קענען שטיין אויף די אייגענע פיס,
ביז איך וועל ווערן א משפיע .א איד איז נאכנישט גענוג אז ער קען ,אז איך קען איז נאכנישט גענוג ,איך וויל אז יענער זאל אויך קענען .איך זאל זיין א
משפיע פאר יענעם .איינער איז משפיע פאר זיינע קינדער ,און איינער איז משפיע פאר זיינע תלמידים ,און איינער איז משפיע פאר זיינ'ס א חבר .יעדער
האט אין זיך א כח משפיע צו זיין.
יעדער איז פון הימל געבעטן ער זאל זיין א משפיע .נישטא איינער וואס זאל זאגן ,רבונו של עולם דו האסט מיך אוועקגעשטעלט אזוי אז איך זאל זיצן
און קוקן אויף די לופטן ,אזוינס איז נישטא .יעדער האט דעם כח ההשפעה .און דאס איז וואס איך בעט פון יעדן טאטן ער זאל מדריך זיינע קינדער אויפ'ן
ערליכן וועג .און איך זע כסדר וואס זיין כח השפעה איז .אין דעם וועג וואקסט ער אליין ,און ער וואקס אז ער זאל קענען משפיע זיין פאר'ן צווייטן אויך.
דאס קען זיין די כוונה פון דעם מדרש כפשוטו" ,כשם שהן תמימין כך שנותיהן תמימין" .די גמרא זאגט דאס לשון – די גמרא רעכנט אויס די נביאים
וואס האבן אוועקגעשטעלט די גאנצע תורה אויף צוויי דריי יסודות – "בא חבקוק והעמידן על אחת" ,חבקוק הנביא האט אוועקגעשטעלט ,אויף וואס?
"צדיק באמונתו יחיה" .דער וואס ער גייט מיט אמונה ,ער גלייבט אז דער אויבערשטער וועט מיר העלפן .איך בין נישט דערשראקן ,איך וועל קענען ,איך
וועל וואקסן ,און איך וועל זיין אן ערליכער" .באמונתו יחיה".
"להגיד בבקר חסדך"" ,בקר" הייסט ווען מען הייבט אן מיט עבודת ה' ,צי פון אלץ פיצל קינד ,צי שפעטער ,יעדער איד ווען ער קומט אויף א העכערע
הדרגה ,שפעטער גייט ער העכער" ,הראנו בבקר חסדך" ,דעמאלט איז "ואמונתך בלילות" ,ווייל ער גייט מיט אמונה" .לילות" הייסן אזעלכע טעג וואס
ער איז נישט אזוי ... .דער מענטש פארשטייט נישט צו סאך ,אבער עס איז נישט" ,ואמונתך בלילות" ,אפילו ווען עס שווער .מען וואקסט נישט
אויפאיינמאל א גדול בישראל ,מען מוז שוויצן .מען גייט דורך אסאך ,א מענטש קען זיין אז ער נכשל געווארן ,ער איז זיך טועה אמאל ,אבער דאס איז
גארנישט ,דאס איז דער תפקיד.
איז "צדיק באמונתו יחיה"" ,באמונתו" ,אלעמאל איז מען מיט די בחינת אמונה .איך האלט דא? ...האלטן ווייטער .לכאורה איך וואלט שוין געוואלט
האלטן ווייטער ,איך וואלט שוין געוואלט וואקסן ,אבער "צדיק באמונתו יחיה" ,איך טו מיינס ,איך לערן.
דאס איז דער יסוד פון אידישע קינדער .יעדער אן אויסנאם איז אזוי .יעדער איינער .מען האט יעדן אוועקגעשטעלט וויפיל ער זאל משפיע זיין ,איינעם
האט מען אוועקגעשטעלט ער זאל משפיע זיין אויף זיינע קינדער ,איינעם האט מען אוועקגעשטעלט ער זאל משפיע זיין אויף תלמידים ,איינעם האט
מען אוועקגעשטעלט ער זאל זיין א משפיע אויף אסאך מענטשן .יעדער איינער האט זיין פלאץ ,און יעדער איינער דארף זיין גליקליך" ,כשם שהן
תמימין" ,זאגט דער מדרש ,די וואס זיי זענען תמימין ,זיי שטייען נישט אויף איין פלאץ ,היינט איז ער אזוי און מארגן איז ער בעסער ,און אזוי איז כסדר,
"כך שנותיהן תמימין" ,העלפט דער אויבערשטער אז די יארן זאלן אויך זיין גאנץ – יעדער צדיק ,יעדער איינער וויל עפעס אויפטון מיט זיינע יארן .איינער
טוט אויף אז ער האט ב"ה גוטע קינדער .ער זאל האבן בטחון אין די יארן ,נישט ער זאל טראכטן אז די יארן לויפן אויף גארנישט.
דאס איז די ערגסטע זאך ,נאך א זמן וואס ער איז דורך אן קיין השלמה – איך האב דעם טאג פארפעלט ,איך האב גארנישט געטאן דעם טאג ,איך האב
נישט געדאווענט געהעריג ,איך האב נישט געלערנט געהעריג ,דער טאג איז באמת גארנישט ,דאס האט נישט קיין השלמה ,פארוואס? וואס ,ער וועט
זאגן אז ער וועט עס מארגן
מליצות ישרות מפי רבינו זי"ע – בסדר ההושענות משלים זיין ,עס איז נישטא
הושענא למענך אלקינו הושענא .יבואר עפ"י ד' הגה"ק א"א הררד"ב ממעזריטש זי"ע "משוך חסדך ליודעיך א' קנא ונוקם", אזוינס ,מארגן וועסטו שוין
עפ"י המשל להשר שחטא נגד המלך ,והמלך קירבו ביתר שאת ועי"כ נתבייש ונתחרט בכל פעם האיך הוא חטא למלך טוב כזה.
וכן אנו מבקשין שהנקמה תהי' ברב חסד וחמלה ועי"כ אנו נתבייש ,וזהו יהי' העונש באופן כזה אתד"ק ,וזה"כ "הושענא למענך צוקומען נאכאמאל ,אזוי עס
אלקינו" שיתקיים מדה"ד ע"י "שהושענא" בחסדים ורחמים. האט נישט קיין השלמה ,נאר
פשוט בתורת תפלה ,מען
הושענא למענך אלקינו הושענא ,הושענא למענך בוראנו הושענא .יש לפרש עפ"י שכ' בתוי"ט (פ"ז דברכות) דבברהמ"ז אומרי' בעט דעם אויבערשטן,
נברך אלקינו ובברכת התורה ברכו את ה' ,משום דמזונות בדין מאן דיהיב חיי יהיב מזוני ע"ש ,א"כ הושענא למענך "אלקינו"
במדה"ד משום דהושענא "בוראנו" ,וכיון שבראתנו מאן דיהיב חיי יהיב מזוני. "רבונו של עולם ,העלף מיר
איך זאל קענען משלים זיין,
הושענא למענך בוראנו .אפשר לומר דבאמת רצוננו לעשות רצונו ית' רק השאור שבעיסה מעכב ,ומי יודע הפעולה כמו הפועל איך זאל וואקסן ,איך זאל
ובורא עולם שברא יצרנו יודע כמה קשה לעמוד נגדו בקשרי המלחמה ,ע"כ הושענא "למענך בוראנו" ,שאתה הבורא ואתה קענען זיין הולך בדרך ה',
יוצרם ויודע יצרם. רבונו של עולם ,העלף מיך
הושענא למענך גואלנו הושענא .יש לפרש עפ"י דכ' (ישעי' מ"ד) "כה אמר ה' מלך ישראל וגואלו ה' צבאות אני ראשון ואני עס זאל יא זיין א השלמה,
אחרון ומבלעדי אין אלקים" ,ועד"ז אנו מברכין גואל ישראל ,וא"כ צריך הקב"ה לגאלנו כפשטי' דקרא שהקב"ה נקרא גואל איך זאל קענען אויפטון".
ישראל וקדושו ,והקב"ה שומר תורתו וזריזין מקדימין למצות ע"כ ימהר ויחיש נא לגאלנו ,ועל כן אנו מבקשים "הושענא למענך
גואלנו" שאתה נקרא גואלנו ע"כ "הושענא". דאס איז די בחינה ,וואס מען
גייט צו דערמיט אנפאנג זמן,
הושענא למענך דורשנו .אפ"ל עפ"י דאי' במדרש דישראל אומרים "השיבנו ה' אליך" והקב"ה משיב "שובו אלי ואשובה אליכם". און דאס איז כסדר ,אנפאנג
אמנם אנו מתפללים ש ה' יעשה בקשתינו והוא ישיבנו אליו ,והוא כל יכול ואנו חלושי כח באין אונים בו"ד .ע"כ אנו אומרים זמן ,אנפאנג חודש ,און
"הושענא למענך דורשנו" ,שאתה תדרוש אותנו ותשיבנו אליך .או יבואר הושענא למענך דורשנו הושענא .שהקב"ה החזיר
תורתו על כל אומה ולשון ולא רצו עד שהביאה לנו ואנו קבלנוה בשמחה ,וירדה שנאת כל העולם עלינו (שבת פ"ט ).הכל ע"י אמאל אנפאנג טאג ,און
התורה ,ואנו סובלים כאלפים שנה בלי הרף הכל בשביל שהקב"ה בחר בנו .ול' "דרישה" היינו דרישה וחקירה היטב ,והיינו אמאל אנפאנג וואך,
שהקב"ה חקר ודרש אחר כל עם ולא מצא רק אותנו שראויים אליו א"כ אל יעזבנו ביד אויבינו ח"ו וירחם נא עלינו ,ע"כ אלעמאל איז אנפאנג ,א איד
"הושענא למענך דורשנו" שדרשת אחרינו ובחרתנו להיות לך לעם סגולה "הושענא". דארף אייביג גיין מיט די
למען אמיתך .אפשר לפרש הקשר בין כל הפיוט על דרך זה :הושענא למען אמתך .שכן האמת שכדאים ישראל להוושע שלא בחינה .אז עס איז
בגדו בה' בשום זמן" .למען בריתך" דאע"פ דזכות אבות תמה הרי ברית אבות לא תמה (שבת נ"ה .בתוס') "למען גדלך ותפארתך" דורכגעגאנגען נעבעך א זמן
דאחז"ל (יומא ס"ט ):אנשי כנה"ג אמרו אלו הן נוראותיו שאלמלא מוראו האיך אומה אחת מתקיימת בין האומות .אולם לעיני וואס איך האב נישט גוט
העמים הרי אינו ניכר זה ,וזה בהסתר א"כ לא מכירין שם גבור ונורא רק הגדול ,דאי' גבורותיו ונוראותיו ע"כ "למען גדלך" שאינו געטאן ,אבער איך ווער נישט
ניכר עתה רק שם "הגדול" ולא זולת ע"כ למען "גדלך ותפארתך" שיהי' תפארת שם הגדול בצירוף גבור ונורא בגלוי" .למען דערשראקן ,איך גיי ווייטער,
דתך" כיון שגלו ישראל ממקומן אין לך ביטול תורה גדול מזה (חגיגה ה' ):א"כ "למען דתך"" .למען הודך" עפ"י דאי' בזוה"ק על
קרא (איכה א ') כל היום דוה "שהודי נהפך עלי למשחית" (דניאל י') דמהוד בעו"ה נעשה דוה ע"כ לא יתהפך "להוד"" .למען דער אויבערשטער וועט מיך
ויעודך" ששכינתא בגלותא וכ"מ שגלו ישראל שכינה עמהם (מגילה כ"ט ).ע"כ רחם נא ותבקש לך מנוח ומקום "ויעוד" שתועד העלפן .מיט דעם יסוד גייט
שכינתך לשם לציון עיר קדשינו. ער" ,וצדיק באמונתו"" ,כך
"למען זכרך ,עפ"י זוה "ק (שמות ג') וזה זכרי לדור דור זכרי עם וי"ו ק"א הוא רמ"ח כמנין עשין .והנה עתה אין שמו שלם וחסרים שנותיהן תמימין".
הוי"ו וק"א וזכרי נשאר כך לבדו ע"כ "למען זכרך" שיהא שמך שלם .א"נ עפ"י הגמ' (פסחים נ' ).לא כעוה"ז עוה"ב בעוה"ז נכתב
ביו"ד קא ונקרא באל"ף דל"ת אבל לעוה"ב כולו אחד נקרא ביו"ד ק"א ונכתב ביו"ד ק"א .וא"כ זה"כ "למען זכרך ,שנזכיר שמך און דאס ווערט צעטיילט
כמו שנכתב" .למען חסדך" דהקב"ה רב חסד ומרבה להטיב ולמי יתן החסדים שלו ,וכי לאוה"ע הלא אם הקב"ה משפיע להם פארשטייט זיך אויף כמה
טובות הם משתמשים בו רק לרשעות (וכמבואר חולין פ"ט ).א"כ תתנם לבניך שהם יודעים מה ואיך לעשות אם תתנהג בחסדך
עמהם ע"כ "למען חסדך"" .למען טובך" דא"ק (תהלים כ"ה) טוב וישר ה' על כן יורה חטאים בדרך ,נמצא דל' טוב נופל שיתנהג הדרגות .דער ערשטער
בחסד נגד החטאים ע"כ "למען טובך". עיקר ,איבערהויפט ביי
"למען יחודך" דעתה כביכול הוא כאלו אסור באזיקים (ירמי' מ') ואין בכחו להושיע לבניו והלא "הוא באחד ומי ישיבנו" (איוב בחורים וואס האלטן ביים
כ"ג) וע"כ אם תושיענו יראו כל בשר שאתה יחיד ומיוחד ואין מי שיעכב בידך לעשות עם בניך אך טוב" .למען כבודך" כמו אנהייב ,איז דאס דער יסוד,
שפרש"י (בפ' וארא) כשהקב"ה עושה דין ברשעים אז שמו הגדול מתקדש .וא"כ זהו כבודך שתגדע קרנות רשעים לנערם מן
הארץ ולרומם קרנות צדיקים עמך ונחלתך" .למען למודך ,דכתיב תורה מאתי תצא (ישעי' נ"א) ואי' במדרש (ויק"ר פי"ג) תורה די צוויי ווערטער ,די צוויי
חדשה מאתי תצא א"כ אנו צמאים לשמוע דבר ה' ולימודך .א"נ יפורש שהקב"ה סלחן ומחלן טוב ומטיב בלי ליאות טוב ומטיב ווערטער הייסט "תורה" און
ויהא לימוד מל' למוד ורגיל המוזכר בגמ' למען שאתה למוד לסלוח ולהושיע בכל עת. "תפלה"" .הקל קול יעקב",
"למען מלכותך" דאין מלך בלא עם כמ"ש המפ' בתיבת המלך בימים נוראים" .למען נצחך" עפ"י הגמ' (פסחים קי"ט ).למנצח דער קל קול יעקב איז צוויי
מזמור לדוד (תהלים ד') זמרו למי שנוצחין אותו ושמח בא וראה שלא כמדת הקב"ה מדת בו"ד וכו' .וא"ש שאנו נפעול וזה קולות ,א קול פון תפלה און
אצלך השמחה שמנצחין אותך כביכול" .למען סודך" הגה"ק א"א מבארדיטשוב זי"ע פי' ג' דברים אלו ,סוד עוז ופאר ,עפ"י הגמ'
(ברכות ו' ).דתפילין דמרי עלמא כתיב בהו ומי כעמך ישראל גוי אחד בארץ (דה"א י"ז) ואם ח"ו לא תסלח אז אגלה ה"סוד" שח"ו א קול פון תורה .דאס איז
"עוזך ופארך" אלו התפילין חלילה אינם כשרים ע"כ תסלח להם ,כן דבר בקדשו .ויל"פ עוד דאי' דקודם ביאת משיח יתגלה אונזער כח" .הקל קול יעקב",
הסוד מזמן הגאולה אולם אנו מבקשים נא תביא עתה בלי איחור הגואל צדק ואפי' עדיין הוא בסוד ויוכל השאר בסוד רק שיבא זאגט דער מדרש ,אז דו
מיד ואין צריך הסוד להתגלות ,כיון שהוא מיד. ווילסט גיין צעברעכן עשו ער
"למען עוזך" עפ"י משנה דעוקצין (פ"ג מי"ב) דכלי מחזיק ברכה השלו' ועוז הוא השלו' (תהלים כ"ט) ובגולה לכ"א לב רגז וע"כ
יביא הקב"ה הישועה ויהי' שלו' וברכה בכל הגבול" .למען פארך" דמשיח יכול לבא בבחי' גדולה ובבחי' עני ורוכב על החמור זאל נישט האבן קיין שליטה,
וי"ל דכשבא ע"י תפלותינו אז בגדולה לא כן אם רק בזמנו שצריך לבא ,ע"כ אנו מתפללים שתהא הישועה עתה ע"י תפלותינו צעברעכן דעם כח השליטה
ויהי' בבחי' פאר וכבוד שמים" .למען צדקתך" דדרשו חז"ל (פסחים פ"ז ):צדקה עשה הקב"ה בישראל שפיזרן לבין האומות ,כדי פון די סטרא אחרא און עשו,
שיתקיימו ע"י כן ע"ש א"כ כל התכלית בשביל הישועה ע"כ הושענא "למען צדקתך" שכל כוונתך בצדקה הזו הי' לתכלית זו איז נאר מיט "הקול קול
שנזכה להישועה כולנו חיים. יעקב" ,תורה און תפלה .דער
"למען קדושתך" וכיון שציותנו ולדבקה בו (דברים ל') איך אפשר באויר ארץ העמים ע"כ תביאנו אל הר קדשך ונגילה ונשמחה
בך שגם אנו נתקדש ונתדבק כביכול בך" .למען רחמיך הרבים" דמלך בו"ד כיון שנותן הרבה שוב אין ביכולתו לא כן הקב"ה כי עיקר ,די ערשטע זאך ,איז
לא כלו רחמיך ולא תמו חסדיך ואפי' אנ ו מבקשים עוד ועוד חננו מאתך" .למען שכינתך" דבזמן שאדם בצער שכינה מה לשון תורה .מען לערנט און מען
אומרת קלני מראשי וכו' (חגיגה ט"ו ):ע"כ נא הושענא למען צער השכינה הק'" .למען תהלתך" שעתה החושך יכסה ארץ אמנם
לע"ל מלאה הארץ דעה את ה' כמים לים מכסים ותהלתך מלאה הארץ ע"כ "הושענא למען תהלתך הושענא".
לערנט און מען דינט דעם אויבערשטן ,ידיעות ווערן מער ,און די פעולות ווערן
ברכת "מזל טוב" לאנ"ש שיחיו מער ,יעדע זאך ,דאס איז די גרעסטע זאך ,אן קיין תורה איז נישטא גארנישט.
שהשמחה במעונם
דער אויבערשטער האט באשאפן די וועלט וועגן ישראל און וועגן תורה.
כ"ק הגה"צ אב"ד סוואליעווע שליט"א "בראשית ברא אלקים ,בשביל ישראל שנקראו ראשית ובשביל התורה שנקראת
לרגל הולדת נכדו בן נכדו הרב אייזיק ליפא שליט"א (וומסב"ג) ראשית" .וועגן אידישע קינדער און וועגן די תורה .דאס איז דער תכלית הבריאה
כ"ק אדמו"ר שליט"א – וומסב"ג אויף די וועלט ,די אלע קליפות און די אלע רשעים און אלע כאלערעס דאס איז
לרגל הולדת נכדו אצל בנו הרב משה חיים שליט"א (מאנסי) אלעס ענינים וואס א מענטש פארשטייט נישט ,אבער עכ"פ דאס איז דאס.
הגה"צ אבד"ק אפטא שליט"א (וומס"ב)
לרגל הולדת נכדו ני"ו
הרב יצחק סג"ל שליט"א (בית שמש)
לרגל שמחת התנאים לבתו תחי' התמדת התורה
מרת שאלאמאן שתחי' (וומסב"ג)
לרגל אירוסי נכדה ני"ו ולרגל הולדת הנכדים ני"ו יעצט ,קומט אויס אז די ערשטע זאך איז תורה און תפלה .זעץ דיך לערנען ,מען
מרת קלאר שתחי' איז זיך משלים ,מען וואקסט ,נישט שטיין אויף איין פלאץ ,און אזוי צעביסלעך,
לרגל הולדת נכדה ני"ו
מו"ה שלמה זלמן זילבערשטיין הי"ו (וומסב"ג) יעדע וואך ,פאריגע וואך איך האב ב"ה צוגעלערנט צוויי בלאט גמרא תוספות ,איך
לרגל הולדת נכדו ולרגל נישואי נכדו ולרגל אירוסי נכדתו האב ב"ה צוגעלערנט חומש רש"י ,יעדער מענטש ווען ער האט זיך
הרב זלמן לייב לעבאוויטש שליט"א (וומסב"ג) אויפגעפלאמט ,באקומט ער נאך תורה ,דאס איז דער עיקר ,דו זאלסט לערנען,
לרגל הולדת נכדתו תחי' דאס איז דער תכלית ,נישט ח"ו צעברע כן די צייט להבל וריק ,מיט גארנישט.
מו"ה חיים בנציון קעניג הי"ו (ב"פ)
לרגל אירוסי נכדתו תחי' די היינטיגע דורות זענען דאך שוואך געווארן ,מען קען נישט בעטן היינט וואס מען
מו"ה משה יודא בלייך הי"ו (וומסב"ג) האט געבעטן פאר טויזנט יאר ,צי פאר פינף הונדערט יאר .חוץ דעם וואס אלע
לרגל הולדת נכדתו תחי'
מו"ה אברהם יצחק לעפקאוויטש הי"ו (וומסב"ג) ספרים הקדושים זאגן דאך אז עס איז אונז נישט געגעבן די כוחות וואס מען האט
לרגל הולדת נכדו הי"ו אמאל געהאט ,זיי זענען נישט געגעבן געווארן צו אונז ,מיר זענען אין גלות .אבער
מו"ה יודל קליין הי"ו (וומסב"ג) וואס דען ,מען שאצט וויפיל מען קען ,שפעטער האט מען ווייניגער ,מען האט
לרגל אירוסי בנו ני"ו ולרגל הולדת נכדו נישט קיין כח אזויפיל.
מו"ה אנשיל בויער הי"ו (וומסב"ג)
לרגל הולדת נכדו די ערשטע זאך צו חשיבות התורה איז אז מען זאל נישט פארשפילן דעם זמן.
מו"ה לייבל גאלדענבערג הי"ו (וומסב"ג) משלים זיין ,אז עס איז נישטא קיין זמן איז נישטא קיין סדר; אז עס איז נישטא קיין
לרגל נישואי בתו
מו"ה יואל צבי פרייזלער הי"ו (וומסב"ג) סדר איז נישטא קיין כח צו געדענקען און צו זיך שארפן ,מען מוז זיין מסודר ,איך
לרגל אירוסי בתו תחי' מאך מיין סדר היינט אזוי ,דעמאלט און דעמאלט לערן איך דעם שיעור ,און
מו"ה יוסף הערש שאלאמאן הי"ו (וומסב"ג) דעמאלט דעם אנדערן שיעור.
לרגל הולדת נכדו ני"ו
מו"ה אהרן ישראל אברהם פאללאק הי"ו (וומסב"ג) איך פלעג אלץ נאכזאגן וואס דער שינאווער רב האט געזאגט ,אמאל זענען געווען
לרגל הולדת בנו מענטשן וואס האבן געקענט לערנען ממש ...עס איז שווער ,דריי שעה ,מיר האבן
מו"ה יצחק לעבאוויטש הי"ו (וומסב"ג) געלערנט א שיעור ,א שיעור וואס מען ברויך קאפ ,נישט סתם ,קען ער נישט משיג
לרגל הולדת נכדו ני"ו
מו"ה מענדל קאהן הי"ו (וומסב"ג) זיין ,זאל ער נעמען א צווייטן שיעור וואס איז גרינגער און זיך אויסרוען דעם מח.
לרגל הולדת נכדתו תחי' מיר זענען דאך נישט שטארקע כוחות ,אז מען זעט אז דער קאפ האלט אים שוין
מו"ה יואל פאלאטשעק הי"ו (וומסב"ג) שווער ,נישט יעדער איז אזוי פאר דריי שעה ,זיין מח נאך צוויי שעה איז שוין אויך
לרגל הולדת נכדתו תחי' אויסגעמאטערט ,טוישט ער .ער זאל נעמען א חומש ,חומש רש"י פאר א האלבע
מו"ה יואל פריינד הי"ו (מאנסי) שעה ,צי א דריי פערטל שעה ,דעם קאפ צו אויסלופטערן .נישט אז ער זעצט זיך
לרגל הולדת נכדו ני"ו
מו"ה יואל קעסטענבוים הי"ו (ק"י) אראפ און לייגן די פיס אויפ'ן טיש ,און ער הייבט אן ...אזוי גייט דורך א טאג און
לרגל הולדת נכדו ני"ו איך ווייס אז איך האב ב"ה געלערנט ,איך האב געלערנט דעם שיעור ,איין שיעור,
מו"ה יצחק וויטריאל הי"ו (ק"י) און נאכדעם האב איך געלערנט דעם צווייטן שיעור ,איך האב געלערנט אויך א
לרגל הולדת נכדו ני"ו שיעור אין שלחן ערוך ,ווייס איך יעדן טאג אז איך האב געלערנט ,און אויך ווייס
מו"ה ליפא אפענהיים הי"ו (ק"י) איך אז דער אויבערשטער וועט מיר העלפן .אפילו ער זעט נאכנישט אויף די מינוט
לרגל הולדת נכדו ני"ו אז ער זאל שוין קענען אלעס ,אבער עס איז גארנישט ,דאס איז דאס ענין פון לימוד
הבה"ח אליעזר מנחם הכהן פאללאק ני"ו (וומסב"ג) תורה ,תורה מיט התמדה ,תורה א חברותא.
לרגל אירוסיו למז"ט
הבה"ח רפאל קליין ני"ו (וומסב"ג) דאס איז איינע פון די זאכן ,יעדער מענטש איז אנדערש .דער אויבערשטער האט
לרגל אירוסיו למז"ט נישט באשאפן צוויי מענטשן אייניג ,מען קען זען די קריצן פון די הענט ,מען האט
הבה"ח יודא האפפמאן ני"ו (וומסב"ג) שוין גערעדט פון דעם אז בשעת הבדלה זאל מען נישט קוקן די קריצן ,עס זענען
לרגל אירוסיו למז"ט
הבה"ח מרדכי יצחק שפירא ני"ו (וומסב"ג) נישט פארהאנען צווישן מיליאנען מענטשן ,עס קען נישט זיין ,צוויי מענטשן וואס
לרגל הבר מצוה האבן די זעלבע קריצן .עס קען נישט זיין אזא זאך .דער בורא כל עולמים וואס ער
הבה"ח יושע עהרנטאל ני"ו (וומסב"ג) קען אלעס ,ער האט באשאפן די וועלט ,זאל נישט איינער מיינען ביי זיך אז ער איז
לרגל הבר מצוה
הבה"ח דוד פישער ני"ו (וומסב"ג)
עפעס ,ווייל דעמאלט ווייסט מען אז ער איז א גארנישט .ער איז נאר א יחיד.
לרגל הבר מצוה עכ"פ ,מוז מען וויסן די בחינה ,די צייט מוז מען ,נישט אוועקווארפן די צייט ,אז
מען ברויך לערנען אזויפיל שעה און אזויפיל שעה ,מוז איך דאס מאכן ,איך קוק
אריין אין א ספר ,איך קוק אריין אין דברי אגדה ,דאס הייסט אויסגערוט ,און דערנאך גייט מען ווייטער.
נספח לפי בקשת אנ"ש שיחיו
סדר חג הסוכות הבעל"ט
מסודר לפי פסקי ומנהגי רביה"ק זי"ע
ערב יום טוב -ערב שבת
עס איז אן ענין היינט צו געבן מער צדקה.1
ביי שחרית זאגט מען נישט "למנצח יענך" און אויך נישט "תפלה לדוד" און "בית יעקב".2
אויב די סכך ליגט אויף די סוכה א גאנץ יאר ,זאל מען אויפשאקלען די סכך.
מען פירט זיך אויפהענגען ביי די נוי סוכה :וויין; אויל; מעל; וואסער; האניג; עפל; אתרוגים.
די נוי סוכה אויפן דאך זאל נישט זיין אפגערוקט מער ווי 15אינטשעס ווייט פון די סכך.3
אויב מ'וועט מעגליך נוצן אום יו"ט א לייטער [פאר שלאק וכדומה ,איז בעסער צוצוגרייטן א בענקל אדער א קליינע שטוב לייטער.4
פון חצות 12:55זאל מען זיך נישט וואשן און אויך נישט עסן קיין מזונות.
אפברענען ליכט אויף צוויי טעג.5
מען בינדט די לולב נאך די מקוה (זע סדר אין הערה.)6
פאר'ן זמן איז כדאי צו מאכן א תנאי מ'זאל זיך מעגן באנוצן מיט די נוי סוכה[ .עי' הלשון בהערה.]7
פאר'ן זמן עפענט מען די שלאק.
מען דארף צינדען תיכף ביים זמן ווייל עס איז ערב שבת.
ערשטע נאכט יום טוב -ליל שב"ק
ווי מ'קומט אריין אין די די סוכה ,פירט מען זיך צו זינגען צום ערשט שלו' עליכם ,דערנאך זאגן די אושפיזין.8
מען דארף אינזין צו האבן ביי די ברכה לישב בסוכה מקיים צו זיין מצות סוכה ,און אויך די טעם פון די מצוה צו דערמאנען און געדענקען אז די אידן אין
מדבר האבן געוואוינט אין ביידלעך און אויך זענען זיי געווען ארומגענומען מיט די ענני הכבוד .9אויך אינזין האבן אז די ברכה איז אויפן עסן ,שלאפן און
דאס אויפהאלטן זיך אין סוכה ביז די קומענדיגע מאל ווען מ'וועט מאכן די ברכה.
קינדער זאלן מאכן לישב בסוכה נאך בורא פרי הגפן פון קידוש[ .פרויען מאכן נישט די ברכה].
מ'דארף עסן די המוציא לכתחלה אזוי גרויס ווי א כביצה און בדיעבד ווי א כזית .10מ'דארף עס אויפעסן אין איין צו אן קיין הפסקה ,בתוך צוויי און
מערסטנס ניין מינוט ,בעסער אראפצושלינגען די גאנצע כזית אויף איינמאל .11
1מט"א (תרכ"ה סכ"א) .ובפרט אם אין לו אורחים על יו"ט ,שצריך ליתן לעניים צורכי יו"ט שבלא זה לא באים האושפיזין כמבואר בזוה"ק (פ' אמור דף קג ,):ועי' יסוש"ה ושא"ס.
2מפי התלמידים הי"ו ,שכן אמר להם רבינו זי"ע (ערב שבועות תשמ"ח ממחרת חתונה) שהוא נוהג כיעב"ץ (בסידורו) שלא לומר "למנצח" בערבי יו"ט ובאסרו חג.
3בשו"ע (תרכ"ז ס"ד) ליזהר שלא יהי' ד' טפחים מרחק ביניהם אף אם הנוי סוכה פחות מרוחב ד' טפחים ואפי' פחות מטפח .ועי' נט"ג (פכ"ו סק"ל) דמד' פמ" ג משמע דסגי אם הקצה שלמעלה מהנוי סוכה הוא בתוך ד' טפחים,
וכ"פ הגר"ש וואזנער (קובץ מבית לוי תשנ"ג עמ' כ"ו) ,וכמדומה שכן הי' נהוג בסוכת רביה"ק זצ"ל .ושיעור 15אינטשעס הוא לפי שיעור הגדול דעת החזו"א ( )15.136שאין להחמיר כ"כ כיון שהוא רק גזירה מדרבנן.
4עי' מ"ב (סי' תקי"ח סקכ"ח) דאף באלו שמשתמשים בהם בפנים הבית יש מחלוקת אם מותר להוליכן ביו" ט דיש אוסרין אף בקטנים כיון שאין ניכר על צורתם שינוי [כמו סולם של שובך] ולפעמים עולה בהם לזיז ומשם לגג,
ולמעשה מיקל ברה"י ומחמיר ברה"ר ,וצ" ע אם רשות היחיד היינו אף בחצר הפתוח לרבים ורואים מה שעושה .ולכאו' סתם סולמות שלנו חמיר מזה שהרי נעשו בעיקרם לתשמיש מחוץ לבית ובאמת עולים על ידם גם לגג
לפעמים ,וצ"ע .ועכ" פ באלו שכתבתי למעלה הרי צורתם מוכחת עליהם שנעשו רק לתשמיש בפנים הבית ומותר.
5עי' מ"ב (סי' תקמ"א סק"ג) על דברי הרמ"א דמותר לעשות פתילות בחוה"מ ,בשם א"ר ופמ"ג דמחמירים בזה ,ויש ליזהר לגדל הפתילות מצמר גפן לפני יו"ט ,ובשם הח"א דלכתחלה יכין מעיו"ט ובדיעבד מותר לגדלם בחוה"מ,
ובשם ברכ"י דהמנהג פשוט להתיר.
6א -עושים ד' טבעות .אחד אוגדים על הקיישל ,והג' על הלולב עצמו .טבעת העליון צריך להיות טפח [ 4אינטשעס] מתחת המקום שמתחיל השדרה ,דהיינו המקום שאין בו עלים לבד אלא גם גוף השדרה .ומשם מחלקים
ההבדל שבין ג' הטבעות לפי אורך הלולב [חוץ מהחלק שנכנס בתוך הקיישל].
ב -ג' הדסים מימין הלולב [שדרת הלולב מול פניו של אדם] ,וב' הערבות משמאלו .ההדסים יהיו גבוהים מעט מהערבות [בדרך כלל הערבות הם ארוכים וצריכים לקצצם מלמטה שלא יצאו מן הקיישל] .ראש ההדסים צריכים
להיות קצת מתחת ראש שדרת הלולב [כנ"ל].
ג -אחר האיגוד אומרים היהי רצון הנדפס בסידורים ומחזורים [לפני הלל] ,ואח"כ לוקחים הלולב מתוך האגד ,והקיישל שבתוכו ההדסים והערבות מעטפים בתוך טאועל פאפיר תחוב במים וסביבו זילבער פאפיר ,שמחזיקים
בתוך הפרידזשידער בכל זמן .ובכל בוקר לוקחים אותו ומניחים בו הלולב ,ואחר התפלה מחזירים הקיישל כנ"ל למקרר.
7כמבואר בשו"ע (סי' תרל"ח ס"א) .ואף שיש אומרים (רמ"א שם; בכוי"ע שם סקט"ו) דבזה"ז איננו בקיאין בדיני התנאי ,מ"מ הסכמת הפוסקים (מג"א שם סק"ח; א"ר סק"י; בגדי ישע; שלחן שלמה ס"ב; מ"ב סקכ"ג) דמהני גם
בזמנינו .וכ"נ רביה"ק זצ"ל.
.8אף שאיני זוכר בבירור מנהג רבינו זצ"ל בזה ,ויש אומרים שאמר בהיפך ,אבל כך הוא חרות בזכרוני.
9כוונת המצוה פשוט דקיי"ל מצ"כ בפרט במצוה מה"ת ,אלא דבדיעבד יוצא במידי דאכילה כיון דנהנה ,אלא דאם לא כוון לכתחלה יחזור ויאכל בכוונה (עי' אל"מ סי' תרכ"ה סקצ"א) .אך כידוע י"א דכאן אף כוונת טעם המצוה
מעכב אף בדיעבד כיון דמפורש הטעם בתורה .כ"כ הב"ח (תרכ"ה א'); בכוי"ע (שם סק"ג); דרך פקודיך (הקדמה א' אות ה'); שו"ת בית יצחק (ח"ב סי' קס"ח) .אמנם לדינא לא מעכב כוונה זו (פמ"ג תרכ"ה; מ"ב שם סק"ב; וכן יוצא
ממט"א (שם סנ"ג) שלא הזכיר כוונה זו כלל אף לכתחלה.
10בשו"ע (סי' תרל"ט ס"ג) דסגי בכזית ,אבל במט"א (תרכ"ה סנ"א) כתב לאכול לכתחלה יותר מכביצה .ועי"ש באל"מ (סקפ"ד) דיש לחוש לראשונים דבעינן כביצה ,דלדידהו האוכל פחות מבטל מ"ע דאורייתא ועושה ברכה
לבטלה[ .ועי' מ"ב (שם סקכ"ב) שכ' על דברי השו" ע דמה דיוצא בכזית היינו באין לו יותר אבל ביש לו נכון לאכול יותר מכביצה] .ולכו"ע יוצא בכזית בדיעבד.
ואף לדעת השו"ע מ" מ אסור לאכול אף כזית חוץ לסוכה בליל הראשון אף דבשאר ימי החג אין חיוב מדינא אלא ביותר מכביצה ,כ"כ בטור (שם) ובטו"ז (שם סקי"א) ומג"א (שם סק"ט) וש"א.
11עי' מט"א (שם סנ"ב) דמצוה מן המובחר ללעוס ולבלוע כזית בב"א [ולא הצריך כביצה בזה] ,ועכ"פ יאכלנו בתוך כדא"פ.
ובאם גשמים יורדים בליל א' ,לכתחלה יש להמתין מלקדש אולי יפסקו הגשמים ,ויש שכתבו להמתין עד חצות (מנהגי מהרי"ל; חיי"א קמ"ט ס"ט [לכתחלה]; בכוי"ע תרל"ט סקל"ג) .ובשע"ת (תרל"ט סקי"ג) הביא דברי שבו"י
(ח"ג סי' מ"ה) דאין להמתין כלל דאין לך מניעת שמחת יו"ט גדול מזה .אבל רוב האחרונים ס"ל דסגי להמתין שעה או שתי שעות (פמ"ג שם מש"ז סקי"ז; צל"ח ; דה"ח קע"א ח'; חיי"א שם [אם אינו רוצה להמתין עד חצות];
קצש"ע קל"ה ס"ג; מ"ב שם סקל"ה; ברכה"ב שער נ"ב ס"ד) .ובא"ר (שם סקכ"ד) וכן במט"א (תרכ"ה סס"ג) כתבו להמתין שעה אחת .ואף הבכוי"ע המחמיר להמתין עד חצות ,מ"מ כתב דאם מצטער ברעב ,דא"צ להמתין ,וכ"כ
מ"ב (שעה"צ סקס"ז) דבמצטער ברעב או בשינה ,ובפרט אם יש לו אורחים עניים דמסתמא תאבים לאכול אין להמתין ,וכעי"ז כתבו ברכה"ב (שם) ,ובכה"ח (תרל"ט סקע"ד) הוסיף דבעניים איסורא נמי איכא אם מעכבם מלאכול
שהם אינם מחוייבים לצאת כל הדעות ואיכא חשש בל תאחר.
ואם אחר ההמתנה לא פסקו גשמים ,צריך לקדש ולומר שהחיינו [ולכוון בנט" י וברכת המוציא שיגמור הסעודה בבית] ולאכול [לכתחלה יותר מכביצה (מט"א שם סס"ב) ,ועכ"פ] כזית פת ,ואח"כ יגמור הסעודה חוץ לסוכה
[וי"א שבליל א' יכול גם מדינא לגמור הסעודה בסוכה בעוד גשמים יורדים (מט"א שם סס"ג] .ובקצה"מ (שם סקק"ה) הביא דבגשמים ודאי סגי בכזית וא"צ להחמיר ביותר מכביצה[ .כמובן שזה להלכה ,אבל אנו נוהגים כחסידים
ואנשי מעשה שאין אוכלים בכל הסוכות חוץ לסוכה וכ"ש בליל זה].
ולענין ברכת לישב בסוכה ביורדים גשמים בליל א' ,נראה מד' רמ"א (שם ס"ה) דצריך לברך ,וכ"כ טו"ז (שם סקי"ז); שבו"י (הובא בשע"ת הנ"ל); שו"ע הרב (שם סי"ח); יא"פ (שם); חכ"ש (שם); ברכה"ב (שער נ"ב ס"ג) .אולם כמה
אחרונים דעתם שלא לברך :סידור יעב"ץ; ברכ"י (שם סק"ח); מאמ"ר (שם סק"ו); פמ"ג (שם מש"ז סקי"ז); צל"ח (ברכות מט ;):דה"ח; בית מאיר; חיי"א (קמ"ז ס"ט); קצש"ע (קל"ה ס"ג); מ"ב (שם סקל"ה); וכן נוהגין (ערוה"ש שם;
קצה"מ שם סקק"ד) ,וכ"נ המנח"א.
אויב מ'פארגעסט יעלה ויבא ביים בענטשן :אויב דערמאנט מען זיך ווען מען האלט פאר דעם שם פאר די ווערטער בונה ברחמיו ירושלים ,גייט מען
צוריק צו יעלה ויבא .12אויב דערמאנט מען זיך ווען מען האט שוין ארויסגעזאגט דעם שם פאר די ווערטער בונה ברחמיו ירושלים ,ענדיגט מען צו ביז
"ירושלים אמן" 13און מען זאגט די ספעציעלע ברכה " -ברוך אתה ה' אלקינו מלך העולם אשר נתן ימים טובים לעמו ישראל לששון ולשמחה את יום
חג הסוכות הזה ברוך אתה ה' מקדש ישראל והזמנים" .14אזוי אויך אויב מען דערמאנט זיך ווען מען האט שוין געזאגט ביז נאך "ירושלים אמן" ,זאגט מען
די דערמאנטע ספעציעלע ברכה.15
.16
אויב האט מען שוין אנגעהויבן די קומענדיגע ברכה אפי' נאר מיטן ערשטן ווארט "ברוך" ,דארף מען איבערבענטשן פון אנהייב אויב האלט מען שוין
ביי די דריטע סעודה אין דעם זעלבן טאג ,בענטשט מען נישט איבער .17
פרויען זאלן בכלל נישט איבערבענטשן .18
ביים סוף בענטשן זאגט מען[ביידע טעג יום טוב ,אזוי ווי אלע ימים טובים] "הרחמן הוא ינחילנו ליום שכולו טוב" ,און "הרחמן הוא יקום לנו את סוכת
דוד הנופלת" [ביז נאך הושענא רבה ,]19און אויך "הרחמן הוא יחדש עלינו את השנה הזאת לטובה ולברכה" [פון ראש השנה ביז נאך שמחת תורה].
הלכות און ענינים פון "לישב בסוכה"
עס ווערט געברענגט אז די קדושה פון די סוכה איז זייער גרויס ,דערפאר דארף מען ווי ווייניגער רעדן דברי חול דארט ,20נאר ענינים פון תורה און קדושה,
און אודאי נישט קיין לשון הרע און אנדערע אסור'דיגע רייד.21
.22
מען טאר נישט אריינברענגען קיין מיאוס'ע זאכן אין די סוכה גענוצטע טעלערס [און אודאי טעפ אדער שיסלעך] זאל מען תיכף ארויסטראגן פון די
סוכה .אויך זאל מען נישט ארויסטראגן די מיסט דורך די סוכה.
מען ברענגט נישט אריין קיין גוי אין סוכה.23
מענער [און קינדער פון פינף יאר און העכער] זאלן גארנישט עסן און טרינקען חוץ לסוכה.24
יעדעס מאל ווען מ'וואשט זיך צו א סעודה ,מאכט מען די ברכה לישב בסוכה באלד נאך המוציא[ ,שבת און יו"ט – ביי קידוש ,אויך בייטאג] .מ'זאל עסן
ביי די סעודה מער ווי די גרויס פון אן איי[ 25בתוך 9 / 4מינוט] .מ'קען אבער נאר מאכן די ברכה אויב מ'איז געווען אינדרויסן פון די סוכה זייט די
פריערדיגע סעודה צו ערלעדיגן עפעס [נישט בדרך ארעי].26
פאר מ'מאכט די ברכה זאל מען אינזין האבן צו פטר'ן אלעס וואס מ'וועט טון אין סוכה [זיצן ,שלאפן וכו'] ביז צו די קומענדיגע סעודה[ .27בפרט דארף
מען דאס אינזינען האבן אויב מ'גייט אריבער אינמיטן די סעודה צו אן אנדערע סוכה ,28אדער מ'גייט שלאפן אין אנדערע סוכה.29
אויב האט מען פארגעסן צו מאכן די ברכה אנהייב סעודה ,ביז מען האט זיך נישט געוואשן מים אחרונים זאל מען מאכן די ברכה און עסן נאך א כזית
ברויט-חלה .30
אויב האט מען געמאכט לישב בסוכה ווען די שלאק איז געווען פארמאכט ,דארף מען איבערמאכן די ברכה ווען מ'עפנט עס .31
אויב איז מען מסופק צי מ'האט געמאכט א לישב בסוכה ,זאל מען נישט איבערמאכן און מ'קען ווייטער עסן .32ס'איז אבער בעסער נישט צו עסן ווייטער
קיין ברויט נאר אנדערע זאכן .אויב מ'וויל עסן ברויט ,זאל מען בענטשן און ארויסגיין פון די סוכה צו טון עפעס ,דערנאך צוריקקומען זיך וואשן און מאכן
נאכאמאל לישב בסוכה.33
לכתחלה איז בעסער נישט צו גיין צו אן אנדערע סוכה אינמיטן די סעודה .34אין זעלבן הויז אדער זעלבן הויף וואס איז ארומגעצוימט ,קען מען גיין.35
אויב מ'גייט ארויס פון סוכה אינמיטן א סעודה צו דאווענען מנחה ,מעריב אדער טון אנדערע זאכן ,מאכט מען נישט נאכאמאל א ברכה ווען מ'קומט
צוריק .36לכתחלה איז בעסער נישט צו טון אזוי.
אם אח"כ פסקו גשמים [אם כבר בירך בהמ"ז יטול ידיו ויברך המוציא ויאכל בסוכה פת יותר מכביצה ויברך לישב בסוכה( .דה"ח; בית מאיר; רעק"א; בכוי"ע שם סקל"ג; מ"ב שם סקל"ו; קצש"ע קל"ה ס"ג) .וזה כל הלילה אפי'
אחר חצות (שעה"צ שם סקס"ח) .אבל אם כבר שכב לישן א"צ לזה ,דאם מצטער חייב בליל א' הרי כבר יצא באכילתו הראשונה ,ואם מצטער פטור ,אין צריך לקום ממטתו( .בכוי"ע שם; מ"ב שם).
12קצש"ע (סי' מ"ד י"ב).
13ברכ"י (או"ח סי' קפ"ח ז'); שע"ת (שם ז'); זכור לאברהם (אלקלעי ,ח"א אות ב' מע' מזון); ברכת הבית (שער י"ז ל"ד).
14שו"ע (שם ו') והנוסח עפ"י שו"ע שם וסידור היעב"ץ.
15ואם אין לו סידור ואינו יודע הנוסח ,אם יודע ההתחלה והסיום סגי .ואם גם זה אינו יודע צריך לחזור לראש .טו"ז (שם ד').
ואם בעת שמברך בהמ"ז כבר בין השמשות וכ"ש אם כבר לילה במוציו"ט לחול ,אומר הנוסח בלי שם ומלכות (בה"ל שם ד"ה מזכיר) .ובמוציו"ט לחוה"מ ,אומר הנוסח של חוה"מ( .קצוה"ש סי' מ"ז ד').
16שו"ע התניא (סי' קפ"ח סעי' ט'); ברכ"י (שם ז'); מאמ"ר (שם י'); שע"ת (שם ז'); קצש"ע (סי' מ"ד ג'); תהל"ד (שם ד'); ליקוטי מהרי"ח (ברהמ"ז); קצה"מ (תקפ"ג כ"ד) .וכ"ז דלא כמט"א (תקפ"ג ד').
17שו"ע (קפ"ח ח').
18דיש מחלוקת גדולה בזה ,דעת רעק"א (או"ח קפ"ח ו') דפת ביו"ט משום עונג ונשים פטורים מעונג דהוי מעשהז"ג ,וכ"פ דע"ת (שם ז'); שד"ח (ח"ה עמ' קי"ט); ילקה"ג (או"ח קפ"ח ב'); שבה"ל (ח"ד י"ח) .ומאידך דעת החולקים
דצריכה לחזור ,כ"נ דעת פמ"ג (או"ח שכ"ה א"א י"א) דס"ל דפת ביו"ט מה"ת אף לנשים; פת"ש (תקכ"ט ב'); תו"ח (קפ"ח ח') ,ועוד .לכן אמרי' סב"ל (נט"ג יו"ט ח"ב ל"ו י"א).
19מפי תלמידי רביה"ק בשמו.
20ר"ח (שער הקדושה פי"ד); של"ה (מס' סוכה נר מצוה אות י"ב).
21מ"ב (תרל"ט סק"ב) ,ועי' שעה"צ (שם סק"ד) דמ"מ לא יצא מן הסוכה כשצריך לדבר מעניני העסק ,כיון דמקיים מצוה בישיבתו שם.
22רמ"א (תרל"ט ס"א) .אם יש להסוכה דופן עקומה ,אם א"צ לדופן זה להכשר הסוכה ,דהיינו שיש עוד ג' דפנות ,אז מותר להשהות דברים בזויים תחת דופן העקומה ,אם א"צ להעבירם תחת הסכך( .בכוי"ע תרל"ט סק"י).
23ש"ך עה"ת (פ' אמור).
24וכמה אחרונים ס" ל דבאמצע סעודה גם אם אוכל דברים דרך ארעי חייב לאכלם בסוכה דהסעודה מחשבם לקבע( .שו"ת שו"מ רביעא ח"ג סי' י"א; בנין שלמה סי' מ"א; פת"ז תרל"ט אות ה'; שעה"צ שם סקכ"ט) .אבל מד'
שעה"ר (שם סי"ז) נראה דלא ס"ל כן .ועי' נט"ג (פמ"ח סוסקט"ז) שנסתפק אם ה"ה בפירות שאוכלים סוף הסעודה האם נחשבים כחלק מהסעודה.
25וא"צ לחוש לכפול השיעור כדעת צל"ח( .א"א מהדו"ת סוס"י תרנ"ב) .וכן המנהג (נט"ג פמ"ח סק"ה).
26כ"כ לבוש (תרל"ט); מג"א (שם י"ז) ורוב אחרונים שם .אבל דעת ב"ח (סי' תרמ"ז) וטו"ז (סי' תרל"ט סק"כ) לברך אף שלא הסיחו דעת מסעודה הקודמת ,וכ"כ א"א (מבוטשאטש ,סו"ס תרל"ט) דכן המנהג.
27של"ה (מס' סוכה); א"ר (תרמ"ג סק"ד); ועוד.
28דדעת מג"א (תרל"ט סקי"ז) ועוד פוסקים דהליכה הוי הפסק .אמנם אנו אין מברכין משום סב"ל כיון דדעת כמ"פ שלא לברך ה"ה לבו"ש (על מג"א שם); בית מאיר; שבילי דוד (שם אות ה'); שו"ת מהרש"ג (ח"ב סי' ע"א) [דכן
נהוג עלמא]; מ"ב (שם סקמ"ח); כה"ח (שם סקצ"ט)
29דבשו"ע הרב (תרל"ט סט"ו) כתב דצריך לברך עוה"פ בסוכה שישן שם .אמנם אין המנהג כן .ועי' נט"ג (פמ"ד סי"ג)
30במט"א (תרכ"ה סעי' ס"א) כתב לאכול עוד כביצה .אמנם הפמ"ג (תרל"ט א"א סקי"ז) כתב דסגי בכזית ,וכ"כ ברכה"ב (שער נ"ב י"ב) ,ובמ"ב (שם סקמ"ח) כתב שיאכל מעט.
31בכו"י (תרל"ט סקמ"א); מ"ב (שם סקמ"ח); קצה"מ (תרכ"ה ס"ק ק"ג)
32מקו"ח (תרל"ט); אלף למטה (תרכ"ה אות ק"ג).
33שו"ת שבו"י (ח"א סי' ל"ב); אלף למטה (שם).
34שלא ליכנס בספק חיוב ברכה (כדלעיל הערה ד').
35באר יעקב (תרל"ט סקכ"ח).
36דאף דדעת מג"א (שם סקי"ז); בכו"י (שם סק"מ); ערוה"ש (שם סכ"ח) לברך ,מ"מ סב"ל (שעה"צ שם צ"א).
ווען מ'גייט צו אן פרעמדע סוכה נישט בתוך א סעודה ,מאכט מען נישט קיין לישב בסוכה .37מ'זאל אבער נישט עסן דארט קיין מזונות גרעסער ווי אן
איי.38
מזונות איז בעסער מ'זאל בכלל נישט עסן סוכות ,אויב איז מען נישט געזעצן אין די סוכה פאר דעם ,ווייל עס איז א ספק צי מ'דארף מאכן א ברכה לישב
בסוכה .39אויב וויל מען דוקא יא עסן ,זאל מען מאכן א ברכה לישב בסוכה און בלייבן זיצן אין די סוכה נאכן עסן אביסל צייט .אויך איז גוט זיך נישט קובע
זיין צו עסן אדער טרינקען עפעס [נישט בתוך א סעודה] ,ווייל דעמאלט פאלט מען אריין אין א מחלוקת צי מ'זאל מאכן א לישב בסוכה.40
ערשטע טאג יום טוב -יום שבת
מען צוטיילט די סעודה בייטאג.
מ'טאר נישט טון קיין שום זאך צוצוגרייטן אויפן צווייטן טאג יו"ט .41בשעת הדחק מעג מען ארויסנעמען זאכן פון פריזער אויב ס'וועט נישט זיין ראוי
צום נוצן אויב מ'וועט עס ערשט ארויסנעמען ביינאכט .42
צווייטע נאכט יום טוב -מוצאי שבת
פאר'ן זמן טאר מען נישט טאן קיין שום מלאכה .נאכ'ן זמן אויב מ'וויל טון א מלאכה פאר קידוש זאל מען לכתחלה דאווענען מעריב און זאגן "ותודיענו".
אויב מ'האט נישט געדאווענט ,מוז מען זאגן די ווערטער "ברוך המבדיל בין קודש לקודש".
צינדן ליכט ערשט נאכ'ן זמן .זאגן די ברכה "שהחיינו" ווי געווענליך אום יום טוב( ,אלע ימים טובים אויסער שביעי און אחרון של פסח).
מ'טאר נישט צוקלעבן ליכט צום לייכטער אדער שפארער ,אבער מ'מעג ארויסקראצן די שיריים פון די אפגעברענטע ליכט[ .יו"ט צינדט מען מיט איינע
פון די ליכט וואס אויפן לייכטער ,נישט מיט קיין סעפעראטן צינדער].
פאר הבדלה לייגט מען צוזאמען די פייער פון צוויי ליכט אן צוקלעבן איינס צום אנדערן[ .די ספעציעלע ליכט מיט צוויי קנויטן איז א נייע זאך און איז
נישט כדאי צו נוצן].
איבער די ברכה פון לישב בסוכה ,ווי אויך צו עסן די מוציא אן קיין הפסקה איז אזוי ווי די ערשטע נאכט .43
צווייטע טאג יום טוב -זונטאג
מען זאגט ברכת התורה און קר"ש פאר אתרוג בענטשן.
אתרוג בענטשט מען אין די סוכה .44
מען זאגט לשם יחוד ,מען נעמט דעם אתרוג אין די לינקע האנט ,און דעם לולב מיט די רעכטע האנט ,דער שדרה פון לולב זאל זיין קעגן פנים [הדסים
רעכטס ,ערבות לינקס] .מען מאכט די ברכה [דעם ערשטן טאג אויך "שהחיינו"] ,דערנאך דרייט מען איבער דעם אתרוג מיט דעם פיטום ארויף ,און מען
מאכט די נענועים.
סדר פון נענועים :דרום ,צפון ,מזרח ,מעלה ,מטה ,מערב[ .מען דרייט זיך אלץ צו לינקס].
פרויען זאלן נאר גיבן א שאקל די ד' מינים נאך די ברכה ,אן קיין נענועים אהין און צוריק.
מוצאי יו"ט וואונטשט מען "א גוטן מועד" [נישט "א גוטע וואך"].
חול המועד -מאנטאג ביז דאנערשטאג
אויב מעגליך זאל מען זיך וואשן צו א סעודה צוויי מאל א טאג לכבוד יו"ט [בייטאג און ביינאכט] .45
חול המועד טאר מען נישט טון אלע מלאכות ,און עס איז זייער הארב .מען דארף אויף אלעם פרעגן ,און בפרט זאכן וואס איז נישט לצורך פון טאג.
אויב פארגעסט מען יעלה ויבא חוה"מ ביים בענטשן ,זע די הלכות ביי יו"ט (סעי' כ"ט) .אבער עס איז דא צוויי וויכטיגע חילוקים פון יו"ט .א' -אויב מען
האט נאכנישט אנגעהויבן די קומענדיגע ברכה ,זאגט מען די ספעציעלע ברכה נאר ביז "חג הסוכות הזה" [מען זאגט נישט דעם ברוך וכו' ביים ענדע] .ב'-
אויב מען האט שוין אנגעהויבן "ברוך" פון די קומענדיגע ברכה ,בענטשט מען נישט איבער.
הושענא רבה ביינאכט -דאנערשטאג נאכט
עס ווערט געברענגט בשם הבעש"ט הק' אז אויב מען דאווענט בכוונה די תפלות פון די דריי טעג פון הושענא רבה ,שמיני עצרת און שמחת תורה ,איז
דאס מסוגל צו תפלה בכוונה אויפן גאנצן יאר.
מען זאל עסן סעודת מלוה מלכה [אלץ סעודת דוד מלכא משיחא ,און אויך לכבוד זיין אושפיזא וואס געפאלט די נאכט].
37כן המנהג וכדעת ערוה"ש (שם סקכ"ח); כה"ח (שם ס"ק ק') .ודלא כדעת חיי"א (קמ"ח ט"ו); שו"ת ערוה"ב; ועוד.
38דאז י"א דלכו"ע מברך( .שבילי דוד תרל"ט אות ה').
39דעת מג"א (שם סק"ו) לברך על יותר מכביצה אף בלא קביעות .וכ"כ עוד כמה אחרונים .אבל דעת רוה"פ שלא לברך בכזה ,ה"ה פמ"ג (שם); מחזב"ר (שם סק"ה); שע"ת (שם סק"ה); חיי"א (קמ"ז ס"ג); ועוד
40כ"כ לברך גבי מזונות ותבשיל ממיני דגן בשע"ת (תרל"ט סק"ה); מ"ב (שם סקט"ו); קצש"ע (סי' קל"ה ס"ז) .וביין ושאר משקין דעת כמה פוסקים לברך בקביעות.
41וע"י גוי דעת פמ"ג (תמ"ד א"א ד' ובסי' תק"ג א"א א') ,ודע"ת (תמ"ד א') ,מעד"ש (קט"ו ו') להתיר הכנה.
42עפ"י היתר המהרש"ג (ח"א סי' ס"א) דאין איסור הכנה רק ברוצה להרויח זמן בלילה .ועי' עוד טעמים להיתר בנט"ג (ל"ד י"ד).
43ובאם גשמים יורדים בליל ב' ,לכתחלה טוב להמתין מלקדש שעה [או שתים] אולי יפסקו הגשמים( ,א"ר תרל"ט סקכ"ד; פמ"ג שם מש"ז סקי"ז; דה"ח קע"א ח'; חיי"א מ"ז סק"י; בכוי"ע שם סקל"ג; מ"ב שם סקל"ו) .ואם אינו
רוצה א"צ להמתין כלל (טו"ז שם סקי"ז בשם תה"ד; שעה"צ שם סקע"ג).
ואם לא פסקו גשמים ,מקדשים בבית עם שהחיינו ואוכלים שם הסעודה ,ובאמצע או בסוף הסעודה (ערוה"ש שם סי"ח) אוכלים כזית פת בסוכה (טו"ז שם סקי"ז ועוד הרבה אחרונים ,וזה לא כמג"א שם סקט"ו ושעה"ר שם סי"ט
דבליל ב' א"צ לאכול כזית בסוכה) בלי ברכת לישב בסוכה [אפי' אוכלים יותר מכביצה ,וכנ"ל בליל א' דכן דעת רוב הפוסקים].
ואם אח"כ פסקו גשמים [אם כבר בירך בהמ"ז יטול ידיו ויברך המוציא ויאכל בסוכה פת יותר מכביצה ויברך לישב בסוכה ,וכנ"ל בליל א'.
44ואולי יש לומר שיש ענין להתעטף בטלית בתוך הסוכה [חוץ מהענין בכל השנה ללובשו בבית המובא בכה"ח] ,כי הטלית כמו הסוכה רומזים שניהם על ענין אור המקיף.
45הנה ביו"ט מבואר בשו"ע (סי' תקכ"ט ס"א) דחייב לאכול ב' סעודות כל יום .ובחוה"מ כתב במג"א (סי' תק"ל) דמצוה לכתחלה לאכול פת ,ובמ"ב (שם סק"א) דהיינו ביום ובלילה .ובסוכה נוסף ע"ז דעת ר"א במשנה (סוכה כז).
דחייב לאכול י"ד סעודות בסוכה ,וכ"פ בשו"ת שו"מ (ד' ח"ג סי' י"א) .ועי' שמצב"ה (סי' ע"ז סקט"ז) שמיישב מה שקשה ע"ז דהלא הלכה כחכמים ולא כר"א.
ביינאכט פאר'ן לייענען משנה תורה [אדער פאר'ן לערנען] גייט מען אין מקוה.46
דאס לייענען משנה תורה איז אן ענין עס זאל זיך ענדיגן ביי חצות.
נאכן לייענען איז מען מעביר סדרה די פרשה "וזאת הברכה" שמו"ת.
תהלים הייבט מען אן ביי חצות .קינדער וואס קענען נישט אויף זיין לאנג ,קענען זאגן תהלים פאר'ן לייענען משנה תורה.
הושענא רבה בייטאג -ערב שבת
פאר הלל נעמט מען אראפ די דריי רינגעלעך וואס איז אויפן לולב[ .מען לאזט איבער דעם רינגעלע וואס נעמט ארום דעם קוישל].
די הושענות נעמט מען נאכן אראפלייגן דעם לולב .מען קלאפט די הושענות אינמיטן קדיש פאר "תתקבל".
ביז ביינאכט מוז מען אלעס עסן אין די סוכה!
מען גלאנצט נישט אויס די שיך .מען מעג זיי אפבארשטן אויב זיי זענען שמוציג.
שניידן די נעגל מעג מען אויב מען האט עס געשניטן אום ערב יו"ט ,און אויך דער וואס פירט זיך צו שניידן יעדן ערב שבת ויו"ט.
פאר'ן זמן זאל מען ארויסנעמען אלע מוקצה פון טאשן.
מען מוז צינדען תיכף ביים זמן ווייל עס איז ע"ש .זאגן די ברכה "שהחיינו" ווי געווענליך אום יום טוב( ,אלע ימים טובים אויסער שביעי און אחרון של
פסח).
שמיני עצרת בייטאג -יום שבת
ביי אלע תפלות פון נאך דעם היינטיגן מוסף ,אויב מ'האט זיך טועה געווען און געזאגן "מוריד הטל" אנשטאט "מוריד הגשם" ,אויב דערמאנט מען זיך
פאר דעם שם פון "ברוך אתה ה' מחיה המתים" ,גייט מען צוריק צו "מוריד הגשם" .47אויב דערמאנט מען זיך נאך זאגן דעם שם ,האט מען יוצא געווען
און מ'דארף נישט צוריקגיין.48
מען מאכט קידוש אין די סוכה מיט מזונות קידוש במקום סעודה .די סעודה עסט מען אין שטוב.
מען צוטיילט די סעודה בייטאג.
פאר מנחה געזעגענט מען זיך פון די סוכה.
שמחת תורה ביינאכט -מוצאי שבת
פאר'ן זמן טאר מען נישט טאן קיין שום מלאכה .נאכ'ן זמן אויב מ'וויל טון א מלאכה פאר קידוש זאל מען לכתחלה דאווענען מעריב און זאגן "ותודיענו".
אויב מ'האט נישט געדאווענט ,מוז מען זאגן די ווערטער "ברוך המבדיל בין קודש לקודש".
צינדן ליכט ערשט נאכ'ן זמן .זאגן די ברכה "שהחיינו" ווי געווענליך אום יום טוב( ,אלע ימים טובים אויסער שביעי און אחרון של פסח).
מ'טאר נישט צוקלעבן ליכט צום לייכטער אדער שפארער ,אבער מ'מעג ארויסקראצן די שיריים פון די אפגעברענטע ליכט[ .יו"ט צינדט מען מיט איינע
פון די ליכט וואס אויפן לייכטער ,נישט מיט קיין סעפעראטן צינדער].
פאר הבדלה לייגט מען צוזאמען די פייער פון צוויי ליכט אן צוקלעבן איינס צום אנדערן[ .די ספעציעלע ליכט מיט צוויי קנויטן איז א נייע זאך און איז
נישט כדאי צו נוצן].
שמחת תורה בייטאג -זונטאג
מען לערנט די גמרא מסכת ברכות פאר זמן מנחה.
הבדלה :בורא פרי הגפן ,המבדיל (נישט קיין בשמים און בורא מאורי האש).
אסרו חג -מאנטאג
די ווענט פון די סוכה און כל שכן די סכך זאל מען נישט לאזן בבזיון נאך סוכות ,דהיינו לייגן צווישן די מיסט ,אדער לייגן אויף א
פלאץ וואו מענטשן וועלן טרעטן דערויף ,וכדומה.
לשנה הבאה בירושלים!
46כדי ללמוד כל הלילה בטהרה( .באה"ט סי' תרס"ד סק"ד; משנ"ב שם סק"ח; לקוטי מהרי"ח) .אמנם כמדומה שלא נהג כן רביה"ק זצ"ל.
47פמ"ג (סי' קי"ד); בה"ל שם)
48שו"ע (סי' קי"ד ס"ה).
