gilyoines.com חזרה לאתר · Back to the site

חתם סופר · Chasam Soifer — נח (2026-10-12)

מוציא לאור: חתם סופר · Chasam Soifer

שבוע: נח (2026-10-12)

חתם סופר · Chasam Soifer — נח (2026-10-12)

פתח את ה-PDF הורדה

‫ברוך יודא קליין‬ ‫מט‬ ‫דער הייליגער‬ ‫חתם סופר‬ ‫צווייטער טייל‪:‬‬ ‫זיינע קינדער און אייניקלעך‬ ‫דער כתב סופר‬ ‫הגה״ק רבי אברהם שמואל בנימין סופר זצ״ל‬ ‫[‪]43‬‬ ‫די טיילונג אין אונגַארן‬ ‫[פארזעצונג פון פריער]‬ ‫ָ‬ ‫שטאט ּפעסט‪.‬‬‫ָ‬ ‫דונא‪ ,‬אין דער‬ ‫וואוינען אויף דער ַאנדערער זייט פונעם טייך ַ‬ ‫געווארן צו וואוינען אויך אין ּפעסט איז רבי‬ ‫ָ‬ ‫ווען אידן זענען ערלויבט‬ ‫•חדשים מקרוב באו וגו'‪ :‬אנו יודעים ורואים הדורות מתמעטים‬ ‫געווארן ַאלס דער ערשטער רב פון ּפעסט‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫הרמאן אויפגענומען‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫ישראל ַ‬ ‫בענין ידיעת התורה ויראת שמים‪ ,‬וכל אדם מתירא שמא בניו לא‬ ‫הרמאן איז געבוירן שנת תקט"ו‪ .‬ער איז געווען ַא תלמיד‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫רבי ישראל ַ‬ ‫יהיו כמותו‪ ,‬וכן זרעו וזרע זרעו‪ ,‬אבל זה לא עלה על הדעת שיבוא‬ ‫קאליר אב"ד רעכניץ (בעמח"ס "אור חדש"‬ ‫פון דריי גדולי ישראל‪ :‬פון רבי אלעזר ַ‬ ‫האב צדיק וישר מלא בש"ס ופוסקים‬ ‫הדבר במוקדם כל כך שיהי' ָ‬ ‫בארבי אב"ד ּפרעשבורג‪ ,‬און פון‬ ‫אויף מסכת פסחים און קידושין)‪ ,‬פון רבי מאיר ַ‬ ‫ובנו מומר ומחלל שבת‪ ,‬זה חדשים מקרוב באו לא שערים אבותיכם‪.‬‬ ‫ּפראג‪.‬‬ ‫רבי זרח איידליץ אין ַ‬ ‫(תורת משה חתם סופר פרשת האזינו‪ ,‬ד"ה חדשים)‪.‬‬ ‫יאר שּפעטער‪,‬‬ ‫געווארן רב אין קערעסטיר‪ .‬מיט ‪ָ 11‬‬ ‫ָ‬ ‫שנת תקמ"ה איז ער‬ ‫אונגארישן‬ ‫ַ‬ ‫דעּפוטאט אין‬ ‫ַ‬ ‫הרמאן‪ ,‬דער ערשטער "אידישער"‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫ָ‬ ‫געווארן צו וואוינען אין ּפעסט‪ ,‬איז ער‬ ‫ָ‬ ‫שנת תקנ"ו‪ ,‬ווען אידן זענען ערלויבט‬ ‫קאנגרעס‪,‬‬‫לאגישער וויצע ּפרעזידענט פון אידישן ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫רלאמענט און דער ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ַ‬ ‫געווארן ַאלס דער ערשטער רב אין ּפעסט‪ ,‬וואו ער איז געווען‬ ‫ָ‬ ‫אויפגענומען‬ ‫איז געווען ַא לעבעדיגער ביישּפיל אויף דער שרעקליכער בליץ שנעלער‬ ‫רב ביז צו זיין הסתלקות אין שנת תקפ"ו‪.‬‬ ‫לאגן אין ּפעסט און אויף דער סכנה‬ ‫נעא ָ‬ ‫דראסטישער ירידה פון די ערשטע ָ‬ ‫ַ‬ ‫כאטש ער‬ ‫ראן עטליכע תשובות צו אים‪ָ .‬‬ ‫פא ַ‬ ‫אין שו"ת חתם סופר זענען ַ‬ ‫פארגעשטעלט‪.‬‬ ‫האט מיט זיך ָ‬ ‫דאס משנה זיין פון דרכי אבות ָ‬ ‫וואס ָ‬ ‫ָ‬ ‫געוואנדן צום גדול הדור‪,‬‬ ‫ָ‬ ‫האט ער זיך‬ ‫איז געווען עלטער פונעם חתם סופר ָ‬ ‫הרמאן‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫הרמאן איז געווען ַאן אייניקל פון הרה"ג רבי ישראל ַ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫ָ‬ ‫צום חתם סופר‪ ,‬מיט עטליכע שווערע שאלות‪ .‬אין די תשובות צו אים (אה"ע‬ ‫הרמאן ַאליין איז געבוירן אין‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫דער ערשטער רב אין ּפעסט‪ .‬רבי ישראל ַ‬ ‫גאר‬ ‫ח"ב ל"ב‪ ,‬אה"ע ח"ב קי"ח‪ ,‬חו"מ ע"ג) טיטולירט אים דער חתם סופר מיט ָ‬ ‫נאך נישט געווען ערלויבט צו‬ ‫וואס אידן זענען ָ‬ ‫ַאלט אויבן אין ַא צייט ָ‬ ‫| פ' נח תשפ"ז‬ ‫|‬ ‫‪16‬‬ ‫געשטאנען על המשמר נישט צו ערלויבן די‬ ‫ַ‬ ‫הרמאן איז‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫רבי ישראל ַ‬ ‫האט‬ ‫לאגן אין ּפעסט זיך הויבן די קעּפ‪ .‬דער חתם סופר ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫שּפעטערדיגע ָ‬ ‫לאזן איינפירן די‬ ‫אים געשריבן תשובות און בריוו מחזק צו זיין נישט צו ָ‬ ‫האבן‬ ‫האט געלעבט ָ‬ ‫הרמאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬‫רעפארמען‪ .‬כל זמן רבי ישראל ַ‬ ‫ָ‬ ‫מינדעסטע‬ ‫באוויזן צו עפענען קיין שולן מיט‬ ‫לאגן נישט ַ‬ ‫נעא ָ‬ ‫טאקע די שּפעטערדיגע ָ‬ ‫ַ‬ ‫דאס געשטרעבט צו טון‪.‬‬ ‫האבן ָ‬ ‫זייערע שינויים ווי זיי ָ‬ ‫הרמאן זענען די דיינים פון ּפעסט‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫נאך דער פטירה פון רבי ישראל ַ‬ ‫ָ‬ ‫רגעשלאגן‬ ‫ָ‬ ‫פא‬ ‫האט דער חתם סופר ָ‬ ‫לאגן‪ָ .‬‬ ‫נעא ָ‬ ‫שוואך פון צוימען די ָ‬ ‫ַ‬ ‫געווען צו‬ ‫ּפאסטן‬ ‫פאר'ן ָ‬ ‫שוואגער הגאון רבי שלמה איגר ַ‬ ‫ָ‬ ‫נדידאטור פון זיין‬ ‫ַ‬ ‫קא‬‫די ַ‬ ‫פון ּפעסטער רבנות‪ .‬דער מהר"ץ חיות איז אויך געווען איינער פון די‬ ‫האבן ָאבער אויסגעוויילט לייב‬ ‫נדידאטן‪ .‬די ּפעסטער ראשי קהילה ָ‬ ‫ַ‬ ‫קא‬ ‫ַ‬ ‫מאל‬‫האבן ַא ָ‬ ‫וואס מיר ָ‬ ‫שוואב פון פרוסטיץ‪ .‬אין ַא בריוו צום בעל ערוך לנר ָ‬ ‫ַ‬ ‫שוואב איז נישט תוכו כברו‪ .‬מיט‬ ‫ַ‬ ‫געבראכט שרייבט דער כתב סופר ַאז לייב‬ ‫ַ‬ ‫האט ער זיך געפונען אין דער מחנה פון חרדי'שע אידן און מיט‬ ‫איין פיס ָ‬ ‫רעפארמען‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫לאגן איינצופירן זייערע‬ ‫נעא ָ‬ ‫האט ער ערלויבט די ָ‬ ‫דער צווייטער ָ‬ ‫רמאציע און גייסטיגע דערקייקלונג אין בלויז‬ ‫נספא ַ‬ ‫ָ‬ ‫טרא‬ ‫מאטישע ַ‬ ‫דרא ַ‬ ‫די ַ‬ ‫הרמאנס איז געווען איינע פון די לעבעדיגסטע‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬‫צוויי דורות ווי ביי די ַ‬ ‫פאר די תלמידי החתם סופר‬ ‫פאר'ן כתב סופר און ַ‬ ‫ווארענונגס צייכענעס ַ‬ ‫ָ‬ ‫מאכן די מינדעסטע פשרות מיט‬ ‫וואס שטעקט אין ַ‬ ‫לגבי דער גרויסער סכנה ָ‬ ‫לאגן און אין עובר זיין אויפ'ן חתם סופר'ס צוואה און אזהרה פון‬ ‫נעא ָ‬ ‫די ָ‬ ‫חדש אסור מן התורה‪.‬‬ ‫געטאן די שענסטע שידוכים‪ .‬זיין זון רבי‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫הרמאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫רבי ישראל ַ‬ ‫שוואגער מיט די גרעסטע גדולי ישראל‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫הרמאן איז געווען ַא‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫וואלף ַ‬ ‫מאיר ָ‬ ‫געהאנדלט מיט‬ ‫ַ‬ ‫האט עוסק געווען אין מסחר‪.‬‬ ‫הרמאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫וואלף ַ‬ ‫ר' מאיר ָ‬ ‫שטארק מצליח געווען‪ .‬דעם זון זיינעם‪ ,‬דער שּפעטערדיגער‬ ‫ַ‬ ‫טעקסטיל און‬ ‫האט ער ַאריינגענומען ַאלס ַא שותף אין‬ ‫הרמאן‪ָ ,‬‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬‫מאריץ ַ‬ ‫עוכר ישראל ָ‬ ‫הרה״ג רבי משה מינץ זצ״ל‪ ,‬אב״ד אויבן ישן‬ ‫הרמאן אונד זוהן"‬ ‫ַ‬ ‫"ווא‬ ‫האט געענדערט צו ַ‬ ‫נאמען ער ָ‬ ‫געשעפט — וועמענ'ס ָ‬ ‫האט ער אים געשיקט שטודירן אין אוניווערזיטעט‪ .‬אין‬ ‫— און גלייכצייטיג ָ‬ ‫געווארן‬‫ָ‬ ‫געווארן‪ .‬ער איז‬ ‫ָ‬ ‫קאליע‬ ‫אינגאנצן ַ‬ ‫ַ‬ ‫מאריץ‬ ‫גאר ַא קורצער צייט איז ָ‬ ‫ָ‬ ‫דערמאנט אים אויך אין עטליכע תשובות‬ ‫ַ‬ ‫שיינע טיטלען‪ .‬דער חתם סופר‬ ‫געווארן ַא קל שבקלים‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫נגעשטאּפט מיט דעות כוזבות און‬ ‫ָ‬ ‫ָא‬ ‫צו ַאנדערע גדולים ַאלס אב"ד ּפעסט‪.‬‬ ‫געווארן פון די גרעסטע עשירים אין ּפעסט‪ .‬ער‬ ‫ָ‬ ‫הרמאן איז‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫ָ‬ ‫אין ַא תשובה צו הגאון רבי משה מינץ אב"ד אויבן ישן גיט דער חתם‬ ‫האט ָאּפגעקויפט און געגרינדעט ַאלץ מער געשעפטן‪ ,‬איינשליסנדיג ַא‬ ‫ָ‬ ‫וואס רבי משה מינץ‬ ‫הרמאן לגבי טענות ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫פאר רבי ישראל ַ‬ ‫סופר גערעכט ַ‬ ‫באנק‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫האט מסדר געווען אין‬‫הרמאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫וואס רבי ישראל ַ‬ ‫געהאט אויף ַא גט ָ‬ ‫ַ‬ ‫האט‬ ‫ָ‬ ‫ערפאלגרייך אויף דער בערזע‪ .‬בעת דעם בירגער‬ ‫ָ‬ ‫ער איז אויך געווען‬ ‫דאן געווען טייל פון דער גלילות פון אויבן ישן‬ ‫כאטש ּפעסט איז ַ‬ ‫ּפעסט‪ָ .‬‬ ‫מעריקאנער‬ ‫ַ‬ ‫קריג אין ַאמעריקע‪ ,‬די ‪ ,civil war‬זענען די ַאקציעס פון ַא‬ ‫הרמאן‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫נאך איידער רבי ישראל ַ‬‫דארט געווען רב ָ‬ ‫און רבי משה מינץ איז ָ‬ ‫מארקעט אין ניו‬ ‫סטאק ַ‬ ‫ַ‬ ‫מעריקאנער‬ ‫ַ‬ ‫דעמאלטדיגן ַא‬ ‫ָ‬ ‫פירמעס אויף דעם‬ ‫געווארן רב אין ּפעסט שרייבט דער חתם סופר אין דער תשובה צו רבי‬ ‫ָ‬ ‫איז‬ ‫דאן‪ ,‬אין שנת תרכ"ו‪ ,‬געקויפט ַאקציעס אין‬ ‫האט ַ‬ ‫געפאלן‪ .‬ער ָ‬ ‫ַ‬ ‫שטארק‬ ‫ַ‬ ‫יארק‬ ‫ָ‬ ‫וואס ער‪ ,‬רבי משה מינץ‪,‬‬‫משה מינץ (אהע"ז ח"ב תשובה י"ג) ַאז די חסרונות ָ‬ ‫האט‬ ‫מעריקאנער בירגער קריג ָ‬ ‫ַ‬ ‫מעריקאנער פירמעס‪ .‬ווען דער ַא‬ ‫ַ‬ ‫גרויסע ַא‬ ‫האט מסדר געווען זענען‬‫הרמאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫וואס רבי ישראל ַ‬ ‫טרעפט אין דעם גט ָ‬ ‫דראסטיש געשטיגן און ער איז‬ ‫סטאקס ַ‬ ‫זיך געענדיגט זענען די ווערט פון די ַ‬ ‫אויסגעהאלטן‪" :‬ע"כ לא ידעתי שום תקלה ומכשול‪ .‬ואם אמור יאמר‬ ‫ַ‬ ‫נישט‬ ‫געווארן‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫נאך מער נתעשר‬ ‫ָ‬ ‫מר הגאון מחו' שלא לכתוב שם שום גט כלל מכאן ואילך לא ידעתי על מה‬ ‫געווארן ַא פורק עול תורה ומצוות‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫מיט דער צייט איז ער לגמרי‬ ‫ולמה‪ ,‬ואנו מוציאים לעז על אותן שכבר ניתנו שם כמה וכמה גיטין‪ .‬ע"כ‬ ‫לאגן אין ּפעסט‪,‬‬ ‫נעא ָ‬‫געווארן דער "ראש הקהל" פון די ָ‬ ‫ָ‬ ‫גלייכצייטיג איז ער‬ ‫אקוה שהדרת גאונו יאחוז צדיק דרכו ואל יעמוס עלי' שום משא מכשול‬ ‫קאנגרעס און דער ערשטער איד ערוויילט‬ ‫דער וויצע ּפרעזידענט פון אידישן ָ‬ ‫ועון ח"ו‪ ,‬וכסאו וביתו נקי ואנחנו נקיים מה' ומישראל"‪.‬‬ ‫רלאמענט‪.‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫צו ווערן צום‬ ‫מאל אין דער תשובה ַאלס "מחותני"‪.‬‬ ‫(דער חתם סופר טיטולירט רבי משה מינץ צוויי ָ‬ ‫געווארן ַאלץ מער שונא‬ ‫ָ‬ ‫מיט'ן וואוקס פון זיין רייכטום און רום איז ער‬ ‫דערפאר ווייל רבי יודא צבי גינז–שלעזינגער‪ַ ,‬א ּפלימעניק פון רבי עקיבא‬ ‫ַ‬ ‫דאס‬ ‫מסתמא איז ָ‬ ‫הדת און עוכר ישראל‪ .‬זיין ציל איז געווען צו ווערן פולשטענדיג ַאסימילירט‬ ‫איגר‪ ,‬רבי עקיבא איגר'ס ברודער'ס ַא זון‪ ,‬און ַא תלמיד פון חתם סופר‪ ,‬איז געווען ַאן איידעם‬ ‫גאנץ‬ ‫האט ַ‬ ‫רעפארמירן די אידישע רעליגיע‪ .‬ער ָ‬ ‫ָ‬ ‫פאלק דורך‬ ‫אונגארישן ָ‬ ‫ַ‬ ‫אין‬ ‫ביי הגאון רבי משה מינץ)‪.‬‬ ‫האט ער‬ ‫פאר זיין טויט ָ‬ ‫יאר ַ‬ ‫דאס גייט אים פירן‪ .‬עטליכע ָ‬ ‫גוט געוואוסט וואו ָ‬ ‫זארג‪ַ ,‬אז‬‫ווען מען איז בשעתו געקומען דערציילן דעם חתם סופר מיט ָ‬ ‫נאך שמד'ן‪.‬‬ ‫האט מורא ַאז זיינע קינדער וועלן זיך ָ‬ ‫געזאגט‪ַ ,‬אז ער ָ‬ ‫ָ‬ ‫געוויסע אידישע ּפרעשבורגער איינוואוינער ציען זיך וואוינען קיין ּפעסט‪,‬‬ ‫האט זיך גע'שמד'ט‬ ‫(ריטשארד) ָ‬ ‫ַ‬ ‫ריכארד‬ ‫ַ‬ ‫טאקע געווען‪ :‬זיין זון‬ ‫ַאזוי איז ַ‬ ‫האט דער חתם סופר‬ ‫שטאט‪ָ ,‬‬ ‫ָ‬ ‫מאדערנע‬ ‫שטארק ָ‬ ‫ַ‬ ‫וועלכע איז געווען ַא‬ ‫געווארן ַא קריסט‪ .‬ערשט‬ ‫ָ‬ ‫האט זיך געטויפט און‬ ‫נאך ביי זיין לעבן‪ .‬ער ָ‬ ‫ָ‬ ‫טאקע נישט צווישן אונז"‪.‬‬ ‫לאנגען ַ‬ ‫"בא ַ‬ ‫וואס ציען זיך ַאהין ַ‬‫געזאגט‪ַ ,‬אז די ָ‬ ‫ָ‬ ‫‪17‬‬ ‫|‬ ‫פ' נח תשפ"ז |‬ ‫דאס‬ ‫ווארטן ביז ער קומט ַארויס‪ .‬איר הערט‪ָ ,‬‬ ‫אים ַ‬ ‫טאליק‪ .‬זיין‬ ‫קא ָ‬ ‫דערנאך ַא ַ‬ ‫ָ‬ ‫טעסטאנט און‬ ‫ַ‬ ‫ּפרא‬ ‫ָ‬ ‫ַא‬ ‫וואס שטייען אין שולחן ערוך‪ .‬און‬ ‫זענען די הלכות ָ‬ ‫האט זיך גע'שמד'ט‬ ‫(ערנא) ָ‬ ‫ָ‬ ‫צווייטער זון ַארנעסט‬ ‫לאגן ווילן זיך נישט פירן לויט די‬ ‫נעא ָ‬ ‫ווייל מיר ָ‬ ‫טאליק‪.‬‬ ‫קא ָ‬ ‫געווארן ַא ַ‬ ‫ָ‬ ‫פאטער'ס טויט און‬ ‫נאכ'ן ָ‬ ‫ָ‬ ‫דאקסן ַאז מיר זענען נישט‬ ‫רטא ָ‬ ‫זאגן די ָא ָ‬ ‫הלכות ָ‬ ‫האט זיך‬ ‫טאכטער רענע‪ָ ,‬‬ ‫זיין דריטע קינד‪ ,‬זיין ָ‬ ‫גענוג רעליגיעז‪.‬‬ ‫קאלוויניסט‪,‬‬ ‫געווארן ַא ַ‬ ‫ָ‬ ‫שּפעטער געטויפט און‬ ‫אונגארישער דיכטער‪ ,‬שרייבער און‬ ‫ַ‬ ‫דער‬ ‫שטראמען פון קריסטליכע‬ ‫ָ‬ ‫איינע פון די‬ ‫קאי איז געווען צוגעגרייט‬ ‫יא ַ‬ ‫מאר ָ‬ ‫טסמאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫שטא ַא‬ ‫ַ‬ ‫האבן‬ ‫טעסטאנטיזם‪ַ .‬אלע זיינע דריי קינדער ָ‬ ‫ַ‬ ‫ּפרא‬ ‫ָ‬ ‫מאריץ‬ ‫צו ָאט די נידערטרעכטיגע ווערטער פון ָ‬ ‫לזא גע'שמד'ט‪ ,‬רח"ל‪.‬‬ ‫זיך ַא ָ‬ ‫דאס‬ ‫האט ָ‬ ‫וויאזוי ער ָ‬ ‫הרמאן‪ .‬שווער צו וויסן ַ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫ַ‬ ‫מאל‬‫האט שוין ַא ָ‬ ‫געוואוסט‪ .‬מעגליך‪ַ ,‬אז ער ָ‬ ‫לאגן‪ ,‬און‬ ‫נעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫געהערט די טענה פון ַאנדערע‬ ‫טאקע‬ ‫דאס געהערט ַ‬ ‫האט ָ‬ ‫גאנץ מעגליך ַאז ער ָ‬ ‫ַ‬ ‫הרמאן‪ָ ,‬אדער דער‬ ‫ַ‬ ‫"ווא‬‫ַ‬ ‫הרמאן ַאליין מיט וועמען ער איז‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫פון ָ‬ ‫מאדערנער המן?"‬ ‫ָ‬ ‫קאלעגע‪ .‬בכל אופן איז ער‬ ‫נאענטע ָ‬ ‫געווען ַא ָ‬ ‫ווי געשריבן אין פריערדיגן ַארטיקל איז דער‬ ‫דאקסישע אידן שושן פורים תעודת ״חבר״ פון הרה״ג רבי ישראל וואהרמאן געווען גרייט‪ .‬דער גרויסער דיכטער און שרייבער‪,‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫נצחון פון די ָא ָ‬ ‫אונגארישער קולטור און‬ ‫ַ‬ ‫פאטערס פון דער‬ ‫פון די ָ‬ ‫זצ״ל אב״ד פעסט‪ ,‬פאר רבי משה פאקש‬ ‫אין‬ ‫מלובש‬ ‫הדעת‪,‬‬ ‫בהיסח‬ ‫געקומען‬ ‫שנת תר"ל‬ ‫האט‬ ‫רלאמענט מיטגלידער‪ָ ,‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫רעסּפעקטירטער ַ‬ ‫דער טבע‪ ,‬ענליך צו דעם נס פורים בימים ההם‬ ‫ווארט‪.‬‬ ‫דאס ָ‬ ‫גענומען ָ‬ ‫וואס די גדולי‬ ‫בזמן הזה‪ .‬אויך די אויסדרוקן ָ‬ ‫טאקירן די‬ ‫הרמאן ַאזוי העסליך צו ַא ַ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫"ווי שעמט איר זיך נישט הער ַ‬ ‫נאכדעם זענען געווען לשונות פון נס‬ ‫פאר דעם און ָ‬ ‫האבן גענוצט ַ‬ ‫ישראל ָ‬ ‫פאלק‪ ,‬דעם שולחן ערוך פון אייערע עלטערן און אור‬ ‫רעליגיע פון אייער ָ‬ ‫פורים און פון דער מגילה‪" ,‬כתב אשר נחתם בטבעת המלך"‪ ,‬א‪.‬ד‪.‬ג‪.‬‬ ‫רוואס ציטירט איר בלויז‬ ‫פא ָ‬ ‫דארט? ַ‬ ‫רוואס שטעלט איר זיך ָאּפ ָ‬ ‫פא ָ‬ ‫עלטערן‪ַ .‬‬ ‫נאר אויך‬ ‫וואס נישט בלויז די גדולים וצדיקים‪ָ ,‬‬ ‫אינטערעסאנט ָ‬ ‫ַ‬ ‫איז עס‬ ‫וואס איר ציטירט ענדיגט זיך מיט‬ ‫זאץ ָ‬ ‫זאץ פון יענעם סעיף‪ .‬דער ַ‬ ‫האלבן ַ‬ ‫ַא ַ‬ ‫שּפראך‪ ,‬די אויסדרוקן פון‬ ‫ַ‬ ‫האט גענוצט ָאט די‬ ‫רגאן פון שומרי הדת ָ‬ ‫דער ָא ַ‬ ‫דאס צו‬ ‫די ווערטער‪" :‬ועכשיו לא נהגו לאמרו"‪ ,‬היינט פירט מען זיך נישט ָ‬ ‫נאך היבש איידער דעם נצחון‪.‬‬ ‫נס פורים‪ָ ,‬‬ ‫אויטאר‪,‬‬ ‫ָ‬ ‫רא‪ ,‬דער‬ ‫קא ָ‬ ‫דאס אידן נישט היינט? רבי יוסף ַ‬ ‫זאגן ָ‬ ‫רוואס ָ‬ ‫פא ָ‬ ‫זאגן‪ַ .‬‬ ‫ָ‬ ‫מאל אויפגעטרעטן אין‬ ‫דאס ערשטע ָ‬ ‫האט ָ‬ ‫הרמאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫ווען ָ‬ ‫נומענטאל ווערק‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫מא‬ ‫דאס אין זיין ָ‬ ‫דער מחבר‪ ,‬פון שולחן ערוך‪ ,‬ערקלערט ָ‬ ‫טאקע אויפ'ן שולחן ערוך‬ ‫רלאמענט מיט זיין העסליכע ַא ַ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫פאר גענוג יראי שמים‬ ‫האלטן מיר זיך נישט ַ‬ ‫זיין ספר "בית יוסף"‪ַ ,‬אז "היינט ַ‬ ‫דיאר‬‫"מא ָ‬ ‫ביילאגע פון דער צייטונג שומרי הדת ָ‬ ‫ַ‬ ‫האט די אידיש–דייטשע‬ ‫ָ‬ ‫באגלייטן אונז"‪.‬‬ ‫צו זיין איבערצייגט ַאז מלאכים ַ‬ ‫הרמאן‪ָ ,‬אדער דער‬ ‫ַ‬ ‫געהאט ַא שרייענדיגן קעּפל‪ַ :‬‬ ‫"ווא‬ ‫ַ‬ ‫(יאר ‪ ’870‬נומער ‪)8‬‬ ‫זשידא" ָ‬ ‫ָ‬ ‫קאי געפרעגט‪,‬‬ ‫יא ַ‬ ‫מאר ָ‬ ‫האט ָ‬ ‫רוואס ציטירט איר נישט ווייטער‪ָ ,‬‬ ‫פא ָ‬ ‫און ַ‬ ‫הרמאן —‬‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫הרמאן‪ַ :‬‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫ווארט שּפיל אויף ַ‬ ‫גראם און ַא ָ‬ ‫מאדערנער המן"‪ַ .‬א ַ‬ ‫ָ‬ ‫דעם נעקסטן סעיף‪ ,‬סעיף ב' אין סימן ג‪" :‬יהא אדם צנוע בבית הכסא"‪ַ ,‬א‬ ‫המן‪.‬‬ ‫הרמאן‪ ,‬וועלכע‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫זאגט אונז‪ ,‬הער ַ‬ ‫באשיידן אין בית הכסא‪ָ .‬‬ ‫זאל זיין ַ‬ ‫מענטש ָ‬ ‫פעברואר דעם ‪–16‬טן ‪,'870‬‬ ‫ַ‬ ‫שושן פורים קטן‪ ,‬ט"ו אדר א' שנת תר"ל‪,‬‬ ‫וואס שרייבט‬ ‫קאדעקס פון געזעצן ָ‬ ‫ערהאבענעם ָ‬ ‫ַ‬ ‫זא‬ ‫האט ַא ַ‬ ‫ַאנדערע רעליגיע ָ‬ ‫אונגארישן‬ ‫ַ‬ ‫לאגן אין‬ ‫נעא ָ‬ ‫האט זיך ָאנגעהויבן דער אשר החילות לנפול פון די ָ‬ ‫ָ‬ ‫טאג טעגליכן לעבן?!‬ ‫ּפריוואטן ָ‬ ‫ַ‬ ‫פאר זיך צו פירן ַאזוי איידל אפילו אין‬ ‫ַ‬ ‫האבן געוואוסט‪ַ ,‬אז דער‬ ‫מענטאריער ָ‬ ‫ַ‬ ‫רלא‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישע ַ‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט‪ .‬די‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ַ‬ ‫געהאלטן ַא‬ ‫ַ‬ ‫האט‬ ‫האט זיך נישט ָאּפגעשטעלט מיט דעם‪ .‬ער ָ‬ ‫קאי ָ‬ ‫יא ַ‬ ‫ָ‬ ‫לאגן איז דער‬ ‫נעא ָ‬ ‫דאקסן און די ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫יסוד פון דער מחלוקה צווישן די ָא ָ‬ ‫לאגן‪.‬‬‫נעא ָ‬ ‫פאלשקייט פון די ָ‬ ‫געטאדלט און אויפגעוויזן די ַ‬ ‫ַ‬ ‫לאנגע רעדע‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫נטראלירן‬ ‫קא ָ‬ ‫לאגן ווילן ָ‬ ‫נעא ָ‬‫וואס די ָ‬ ‫שולחן ערוך — צי די אידישע קהילות ָ‬ ‫רלאמענט‪ .‬בייגעלייגט‬ ‫ּפא ַ‬ ‫קאלן פון ַ‬ ‫טא ָ‬ ‫ּפרא ָ‬ ‫די רעדע איז געדרוקט אין די ָ‬ ‫דארפן זיך פירן לויט'ן שולחן ערוך ָאדער נישט‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫קאלן‪.‬‬ ‫טא ָ‬ ‫ּפרא ָ‬ ‫איז ַא בילד פון דער רעדע אין די ָ‬ ‫רלאמענט‬ ‫ּפא ַ‬ ‫הרמאן איז געווען זיכער ַאז די נישט אידישע ַ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫ָ‬ ‫ציטאטן‪:‬‬ ‫ַ‬ ‫עטליכע‬ ‫וואס‬ ‫קיינמאל נישט געזען קיין שולחן ערוך‪ ,‬ווייסן נישט ָ‬ ‫ָ‬ ‫האבן‬ ‫מיטגלידער ָ‬ ‫רשּפראכן ַאז דער‬ ‫ָ‬ ‫פא‬ ‫האבן ַ‬ ‫לאגן ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫"דער קולטוס מיניסטער און די ָ‬ ‫וואס שטייט‬ ‫האבן נישט די מינדעסטע השגה ָ‬ ‫דאס איז שולחן ערוך‪ ,‬און ָ‬ ‫ָ‬ ‫האבן‬ ‫דמיניסטראטיווע ַאנגעלעגנהייטן‪ָ .‬‬ ‫ַ‬ ‫האנדלען בלויז ַא‬ ‫בא ַ‬ ‫קאנגרעס וועט ַ‬ ‫ָ‬ ‫האט ער‪ַ ,‬אלס איינציגער איד‪ ,‬און דערצו דער למדן–‬ ‫אין שולחן ערוך‪ָ .‬‬ ‫האט אונז געּפרואווט‬ ‫הרמאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫צוזאג? ווען ָ‬ ‫ָ‬ ‫געהאלטן זייער‬ ‫ַ‬ ‫זיי‬ ‫געבראכט ַא שולחן‬ ‫ַ‬ ‫ּפשטאמיגער פון ַא רבני'שער משפחה‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫געלערנטער‪ָ ,‬א‬ ‫פראקציע‪ ,‬איז ער‬ ‫ַ‬ ‫לאגישע‬ ‫נעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫איבערצייגן די ריכטיגקייט פון זיין‪ ,‬די‬ ‫מענטאריער ַא לעקציע אין הלכה‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫רלא‬‫ּפא ַ‬ ‫רלאמענט צו געבן די ַ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ערוך אין ַ‬ ‫געקומען היינט מיט ַא גרויסן "שולחן ערוך" אונטערן ָארעם‪ .‬מיט ָאּפשּפעטן‬ ‫דאס איז דער שולחן ערוך‪.‬‬ ‫וואס ָ‬ ‫זיי אויפקלערן ָ‬ ‫געוואלט איבערצייגן אין דער נויטווענדיגקייט פונעם‬ ‫ָ‬ ‫האט ער אונז‬ ‫דערפון ָ‬ ‫רלאמענט ַא‬ ‫ּפא ַ‬ ‫געבראכט אין ַ‬ ‫ַ‬ ‫האט‬ ‫הרמאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫דער עוכר ישראל ָ‬ ‫דאס מיינט‪ַ ,‬אז‬ ‫רעזאלוציעס‪ָ .‬‬ ‫ָ‬ ‫אויסגעהאלטענע‬ ‫ַ‬ ‫קאנגרעס און אירע‬ ‫אידישן ָ‬ ‫באנד פון ערשטן חלק פון שולחן ערוך אורח חיים און געמישט בלויז‬ ‫גרויסן ַ‬ ‫דעבאטע איבער'ן שולחן ערוך‪ .‬איז‬ ‫ַ‬ ‫פאקטיש ַאצינד אין ַא‬ ‫מיר געפינען זיך ַ‬ ‫האט געמישט צו סימן ג' פון הלכות הנהגת אדם‬ ‫עטליכע בלעטער‪ .‬ער ָ‬ ‫נישט דער שולחן ערוך דער עסענץ פון דער אידישער רעליגיע?"‬ ‫הרמאן‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫האט ָ‬ ‫דא"‪ָ ,‬‬ ‫זאגט ָ‬ ‫וואס דער שולחן ערוך ָ‬ ‫"אט איז ָ‬ ‫בבוקר‪ָ .‬‬ ‫באדינג‬ ‫האבן ַארויסגערוקט דעם ַ‬ ‫וואס ָ‬ ‫דאקסן ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫"אמת‪ ,‬עס זענען די ָא ָ‬ ‫געוויזן‪ ,‬גלייך אין ערשטן סעיף פון סימן ג'‪:‬‬ ‫לאגן‪ָ .‬אבער‬ ‫נעא ָ‬ ‫ַאז די קהילות מוזן זיך פירן לויט'ן שולחן ערוך‪ ,‬נישט די ָ‬ ‫"כשיכנס לבית הכסא יאמר התכבדו מכובדים"‪ .‬איידער ַא איד גייט ַאריין‬ ‫נטראלירן די אידישע‬ ‫קא ָ‬ ‫וואס וויל ָ‬ ‫ניזאציע ָ‬ ‫רגא ַ‬ ‫דאך ָא ַ‬ ‫געשאפן ַא ַ‬ ‫ַ‬ ‫אויב ווערט‬ ‫זאלן אויף‬ ‫באגלייטן אים זיי ָ‬ ‫וואס ַ‬ ‫זאל ער בעטן די מלאכים ָ‬ ‫אין בית הכסא ָ‬ ‫| פ' נח תשפ"ז‬ ‫|‬ ‫‪18‬‬ ‫אפיציעלער פראטאקל פון דער רעדע פון דעם דעפוטאט יאקאי אין אונגארישן פארלאמענט‪.‬‬ ‫רלאנגען ַאז די‬ ‫פא ַ‬ ‫בארעכטיגט צו ַ‬ ‫דאקסן ַ‬ ‫רטא ָ‬ ‫קהילות זענען דען נישט די ָא ָ‬ ‫האבן זיך אידישע קהילות‬ ‫זאלן געפירט ווערן לויט'ן שולחן ערוך? ָ‬ ‫קהילות ָ‬ ‫דען נישט געפירט לויט'ן שולחן ערוך זינט אידישע קהילות עקזיסטירן?‬ ‫פארענדיגט זיין רעדע‬ ‫קאי ַ‬ ‫ָיא ַ‬ ‫גארנישט ווינציגער ווי רעליגיעזע‬ ‫רלאנג איז ָ‬ ‫פא ַ‬ ‫נאכגעבן זיי דעם ַ‬ ‫נישט ָ‬ ‫רא ּפ ָאזיציע‪ַ :‬א טיילונג‬ ‫מיט ַא ּפ ָ‬ ‫צוואנג!‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט זענען‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫קאל פון‬ ‫טא ָ‬‫ּפרא ָ‬ ‫ָ‬ ‫אויף זייט ‪ 13‬פון דעם‬ ‫קאנגרעס איז געפירט‬ ‫זאגט ַאז דער ָ‬ ‫הרמאן ָ‬‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫קאלעגע ָ‬ ‫"אונזער ָ‬ ‫פארענדיגט‬ ‫האט ַ‬ ‫קאי ָ‬ ‫יא ַ‬ ‫מאר ָ‬ ‫פאלגנדע ווערטער מיט וועלכע ָ‬ ‫פארצייכנט די ָ‬ ‫ַ‬ ‫האט געזוכט צופרידנצושטעלן אויך‬ ‫קראטיש און ָ‬ ‫דעמא ַ‬ ‫ָ‬ ‫געווארן העכסט‬ ‫ָ‬ ‫זיין רעדע‪:‬‬ ‫קאנגרעס איז געפירט‬ ‫פאלש‪ .‬דער ָ‬ ‫דאס איז אויסדריקליך ַ‬ ‫דאקסן‪ָ .‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫די ָא ָ‬ ‫"פאקטיש"‪" ,‬הלכה למעשה")‬ ‫ַ‬ ‫(וואס מיינט‬ ‫ָ‬ ‫קטא‬ ‫פא ָ‬ ‫"מיין מיינונג איז ַאז דע ַ‬ ‫האט‬ ‫עטוואש און ָ‬ ‫ַ‬ ‫דיקטאטן פון קולטוס מיניסטער‬ ‫ַ‬ ‫געווארן לויט די‬ ‫ָ‬ ‫איינקלאנג מיט רעליגיעזע‬ ‫ַ‬ ‫עקזיסטירט שוין ַא טיילונג צווישן אידן‪ .‬אין‬ ‫פארטרעטער‪.‬‬ ‫דאקסישע אידן און זייערע ַ‬ ‫רטא ָ‬ ‫דערשטיקט די שטימע פון די ָא ָ‬ ‫זאל די רעגירונג און‬ ‫לאנד ָ‬ ‫געווארן אין ַ‬ ‫ָ‬ ‫קלאמירט‬ ‫ּפרא ַ‬ ‫וואס איז ָ‬ ‫פרייהייט ָ‬ ‫קאנגרעס איז‬ ‫וואלן צום ָ‬ ‫פאר די ַ‬ ‫קאנפערענץ ַ‬ ‫פארבערייטונגס ָ‬ ‫"די ָ‬ ‫דאקסן און סיי‬ ‫רטא ָ‬ ‫רלאמענט ַאנערקענען די רעכטן סיי פון די ָא ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫דער ַ‬ ‫שטאנען פון עטליכע דרייסיג מיטגלידער‪ .‬בלויז זיבן זענען געווען‬ ‫בא ַ‬ ‫ַ‬ ‫לאגן‪...‬‬‫נעא ָ‬‫פון די ָ‬ ‫געהאלטן זיין‬ ‫ַ‬ ‫האט‬ ‫עטוואש ָ‬ ‫ַ‬ ‫דאקסן‪ .‬ווען דער קולטוס מיניסטער‬ ‫רטא ָ‬ ‫ָא ָ‬ ‫לאנגט צום אינערליכן געוויסן‪ .‬ווען עס‬ ‫בא ַ‬‫וואס ַ‬ ‫זאך ָ‬ ‫"די טיילונג איז ַא ַ‬ ‫האט דער קולטוס‬ ‫האט זיך געעפנט ָ‬ ‫קאנגרעס ָ‬ ‫וואס דער ָ‬ ‫טאג ָ‬ ‫רעדע דעם ָ‬ ‫קומט צו רעליגיעזע איבערצייגונגען קענען נישט ַאריינרעדן נישט קיין‬ ‫ריטואל ַאז דער עלטסטער‬ ‫ַ‬ ‫מענטארן‬ ‫ַ‬ ‫רלא‬ ‫ּפא ַ‬ ‫דערמאנט דעם ַ‬ ‫ַ‬ ‫מיניסטער‬ ‫לאנד און אפילו נישט דער קעניג‪.‬‬ ‫ריכטער‪ ,‬נישט קיין רעגירונג‪ ,‬נישט קיין ַ‬ ‫האט‬ ‫לאגן ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫פארזיצער פון דער ערשטער סעסיע‪ .‬איר ָ‬ ‫דעלעגאט איז דער ָ‬ ‫ַ‬ ‫וואס אורטיילט און געוועלטיגט‬ ‫בלויז איין ריכטער‪ ,‬דער ריכטער אין הימל ָ‬ ‫דאקסישער‬ ‫רטא ָ‬ ‫דאקסן‪ .‬דער ָא ָ‬ ‫רטא ָ‬‫פאר די ָא ָ‬ ‫פארזיכערט ַ‬ ‫געהאט ַ‬ ‫ַ‬ ‫דאס אויך‬ ‫ָ‬ ‫וואס טוט זיך אין ַאלעמענ'ס‬ ‫וואס ווייסט ָ‬ ‫גארער וועלט‪ ,‬דער ָ‬ ‫איבער דער ָ‬ ‫קויבערסדארף‪ ,‬איז געווען דער עלטסטער‬ ‫ָ‬ ‫רב רבי אברהם שאג‪ ,‬רב פון‬ ‫רמאגן‬ ‫פא ָ‬‫הארץ‪ ,‬ער קען אורטיילן איבער רעליגיעזע ַאנגעלעגנהייטן‪ .‬מיר ַ‬ ‫ַ‬ ‫האט אים ָאבער נישט ערלויבט צו זיין‬ ‫לאגישע מערהייט ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫דעלעגאט‪ .‬די ָ‬ ‫ַ‬ ‫פיליאטן‪ ,‬צו וועלכע‬ ‫ַ‬ ‫אויטאריטעט צו צווינגען רעליגיעזע ַא‬ ‫ָ‬ ‫נישט די‬ ‫מענטארע‬‫ַ‬ ‫רלא‬ ‫ּפא ַ‬ ‫באזיצט נישט קיין ַ‬ ‫פארזיצער‪ ,‬מיט דעם אויסרייד ַאז ער ַ‬ ‫ָ‬ ‫לאנגען"‪.‬‬ ‫בא ַ‬‫זאלן ַ‬ ‫מינאציעס און גרוּפעס מענטשן ָ‬ ‫דענא ַ‬ ‫ָ‬ ‫לאג‬‫נעא ָ‬ ‫באשטימט דעם ָ‬ ‫קאנגרעס ַ‬ ‫האט איר ַאלס ּפרעזידענט פון ָ‬ ‫ערפארונג‪ָ .‬‬ ‫ַ‬ ‫קאי איז געווען דער ערשטער און איינער פון די וויכטיגסטע רעדנער‬ ‫יא ַ‬‫ָ‬ ‫ּפאּפער און‬ ‫ּפאלד ָ‬ ‫לעא ָ‬ ‫איגנאץ הירשלער‪ ,‬און ַאלס וויצע ּפרעזידענטן ָ‬ ‫ַ‬ ‫דר‪.‬‬ ‫דאקסן דורכצופירן ַא טיילונג פון‬ ‫רטא ָ‬‫רלאנג פון די ָא ָ‬ ‫פא ַ‬ ‫צו ַאדרעסירן דעם ַ‬ ‫הרמאן‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬‫מאריץ ַ‬ ‫אייך ָ‬ ‫רעפארמער‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫די‬ ‫מאר‬ ‫האט ָ‬ ‫לאגן‪ָ ,‬‬ ‫נעא ָ‬ ‫געווארן בלויז ָ‬ ‫ָ‬ ‫באשטימט‬ ‫סעקרעטארן זענען ַ‬ ‫ַ‬ ‫ַאלס‬ ‫וואכן‪ .‬פון שושן פורים קטן‪,‬‬ ‫גאנצע פיר ָ‬ ‫נגעהאלטן ַ‬ ‫ַ‬ ‫האבן ָא‬ ‫דעבאטעס ָ‬ ‫ַ‬ ‫די‬ ‫וואס איז‬ ‫אויפזיכטס–קאמיטע ָ‬ ‫ָ‬ ‫געזאגט‪ ,‬און אויף דער‬ ‫ָ‬ ‫קאי ווייטער‬ ‫יא ַ‬ ‫ָ‬ ‫דעּפוטאטן‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫ט"ו אדר א'‪ ,‬ביז ט"ו אדר ב'‪ ,‬שושן פורים שנת תר"ל‪ַ .‬אנדערע‬ ‫דאקסן‪.‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫האבן זיך געפונען בלויז צוויי ָא ָ‬ ‫שטאנען פון ‪ 15‬מיטגלידער ָ‬ ‫בא ַ‬ ‫ַ‬ ‫קא ַאליציע‪ ,‬פון רעכטע‬ ‫ּפאזיציע ווי אויך פון דער רעגירונגס ָ‬ ‫פון דער ָא ָ‬ ‫קראטיש?"‬ ‫דעמא ַ‬ ‫ָ‬ ‫לאגן פירן זיך העכסט‬ ‫נעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫קאנגרעס און די‬ ‫"דער ָ‬ ‫האבן‬‫וואס ָ‬ ‫האבן אין זייערע רעדעס ָ‬ ‫ּפארטייען‪ָ ,‬‬ ‫ּפארטייען און פון לינקע ַ‬ ‫ַ‬ ‫קאלעגע‬ ‫קאי געפרעגט‪" ,‬איך בעט מיינע געהילפן צו צייגן אונזער ָ‬ ‫יא ַ‬ ‫האט ָ‬ ‫ָ‬ ‫פאר דעם געזעץ פון‬ ‫רלאנגט צו שטימען ַ‬ ‫פא ַ‬ ‫אויסנאם ַ‬‫ַ‬ ‫כגעפאלגט‪ַ ,‬אלע ָאן‬ ‫ָ‬ ‫נא‬ ‫ָ‬ ‫לאגן און דער‬ ‫נעא ָ‬ ‫וואס די ָ‬ ‫ברוטאליטעטן ָ‬ ‫ַ‬ ‫באריכטן פון די‬ ‫הרמאן די ַ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫ַ‬ ‫האבן‬‫לאגן און ָ‬‫נעא ָ‬ ‫דאקסן די רעכט צו טיילן זיך פון די ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫שענקען די ָא ָ‬ ‫גאנגען קעגן די‬ ‫בא ַ‬ ‫נאטן ַ‬ ‫מא ַ‬ ‫קולטוס מיניסטעריום זענען די לעצטע עטליכע ָ‬ ‫זעלבסטשטענדיגע דורך דער רעגירונג ַאנערקענטע קהילות — ווי מיר וועלן‬ ‫צאל‬ ‫ניהאד‪ ,‬ווייטצען‪ ,‬סענּפעטער און אין ַא ָ‬ ‫בא ַ‬ ‫דאקסישע אידן אין ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫ָא ָ‬ ‫דאס זען אין קומענדיגן ַארטיקל אי"ה‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫קראטיע?"‬ ‫דעמא ַ‬ ‫ָ‬ ‫דאס יושר און‬ ‫ַאנדערע שטעט‪ .‬איז ָ‬ ‫[פארזעצונג קומט אי"ה]‬ ‫ָ‬ ‫‪19‬‬ ‫|‬ ‫פ' נח תשפ"ז |‬