gilyoines.com חזרה לאתר · Back to the site

פניני חלקינו בתורתיך - אידיש · Pninei Chelkeini Besoirusechu - Yiddish — נח (2026-10-12)

מוציא לאור: פניני חלקינו בתורתיך - אידיש · Pninei Chelkeini Besoirusechu - Yiddish

שבוע: נח (2026-10-12)

פניני חלקינו בתורתיך - אידיש · Pninei Chelkeini Besoirusechu - Yiddish — נח (2026-10-12)

פתח את ה-PDF הורדה

‫שנ ה א ׳ — ג ל יו ן ה ׳‬ ‫פ רשת נ ח תש פ ״ז‬ ‫מב ו א‬ ‫פ ריי ל יך ‪ -‬א פ י ל ו ו ו ע ן ע ס ט ו ט ו ויי‬ ‫באקאנט איז דאס ווארט פונעם קאצקער רבי׳ן זי״ע‬ ‫בטח ו ן אי ן אי ם אי ז אז ו י שטאר ק ‪ ,‬אז ז י י ו ו י י ס ן ‪ :‬ע ר ו ו ע ט‬ ‫פ א ר גא נ ג ע נ ע ל י ל ש מ י נ י ע צ ר ת ה א ב א י ך ז ו כ ה ג ע ו ו ע ן‬ ‫אויף דער גמרא )סנהדרין צב‪ ,(:‬אז נבוכדנאצר האט‬ ‫ז י כ ע ר א ל ע ס א י ב ע ר ד ר י י ע ן ל ט ו ב ה ו ל ב ר כ ה ‪ ,‬א ו ן מא ת ו‬ ‫מיטצוהאלטן די הקפות ביי כ״ק מרן אדמו״ר מוויען‬ ‫אנגעהויבן זאגן אזעלכע שיינע שירות ותשבחות‪ ,‬ביז‬ ‫לא ת צא ה ר ע ו ת ‪.‬‬ ‫ש ל י ט ״ א ‪ .‬ו ו י ז י י ן מ נ ה ג א י ז י ע ד ע ס י א ר ‪ ,‬ר ע דט ד ע ר ר ב י‬ ‫ע ר ה אט גע ו ו אלט מי ט ז י י פ אר שע מע ן די שי ר ו ת פ ו ן‬ ‫או י ף דע ם ו ו ע ג ק ע ן מע ן או י ך טי י טשן דע ם פ ס ו ק‬ ‫בי י דע נ ע כט י ו ם טו ב פ אר די ה ק פ ו ת ‪ ,‬או ן ו ו אר ע מט אן‬ ‫ד ו ד ה מל ך ‪ .‬א י ז ג ע ק ו מ ע ן א מל א ך א ו ן א י ם ג ע ג ע ב ן א‬ ‫)שמות לא‪ ,‬יג(‪ :‬״אך את שבתותי תשמורו״‪ .‬דער אור‬ ‫ד י ה ע ר צ ע ר פ ו ן ד י פ א ר ז אמ ל ט ע א י ד ן צ ו ד ע ר ע ב ו ד ת‬ ‫פ אטש או י פ ן מו י ל‪.‬‬ ‫ה ח י י ם ה ק ד ו ש ש ר י י ב ט ) ש ם ‪ ,‬ט ז ( ‪ ,‬א ז ד י נ שמ ה י ת י ר ה‬ ‫ה י ו ם ‪ .‬או י ך ה י י ‪ -‬י אר ה אט מע ן גע ה ע ר ט ו ו אר ע מע‬ ‫ה אט דע ר ק אצק ע ר ר בי גע טי י טשט‪ :‬מע ן ה אט‬ ‫וואס קומט צו אן איד שבת קודש שטאמט פון אגאר‬ ‫ד י ב ו ר י ם ‪ ,‬ו ו א ס ה א ב ן א ר י י נ ג ע בל א ז ן א ח י ו ת א י ן ד ע ר‬ ‫ג ע ו ו א ל ט ז ע ן צ י ע ר ו ו ע ט ו ו י י ט ע ר ז י נ ג ע ן א ו י ך נ אכ ן‬ ‫הויכע עולם‪ ,‬וואו עס איז נישטא קיין עצבות‪ ,‬נאר עונג‬ ‫שמ ח ה ‪ .‬צ ו ו י ש ן ד י ו ו ע ר ט ע ר ו ו א ס ד ע ר ר ב י ה א ט‬ ‫פאטש‪ .‬דוד המלך האט געזונגען אין אלע מצבים‪ .‬אויך‬ ‫און שמחה‪ .‬דערפאר דארף מען שבת אוועקלייגן די‬ ‫ג ע ז אגט ש מ ח ת ת ו ר ה ב י י נ א כ ט‪ ,‬א י ז ג ע ו ו ע ן א ז י ס ע ר‬ ‫ו ו ע ן ע ר א י ז ג ע ו ו ע ן ג ע י אגט א ו ן ג ע פ ל אגט‪ ,‬ה א ט ע ר‬ ‫ו ו א כ ע ד י ג ע ע נ י נ י ם א ו ן מל א כ ו ת ‪ ,‬א ו ן ז י ך פ י ר ן ו ו י ע ס‬ ‫געדאנק אויפן פסוק אין אונזער סדרה‪ :‬״וישאר אך נח״‪.‬‬ ‫נ י שט או י פ גע ה ע ר ט צו לו י בן דע ם או י בע ר שטן ‪.‬‬ ‫פ א ס ט פ א ר ד ע ר ה י י ל י ג ע ר נ שמ ה ‪.‬‬ ‫ר ש ״ י ז אגט‪ ,‬א ז נ ח ה א ט ג ע ק ר ע כ ט ס א ו ן ג ע ש פ י ג ן ב ל ו ט‬ ‫נ ב ו כד נ א צ ר ה א ט ג ע ק ע נ ט ז י נ ג ע ן ו ו ע ן ע ר א י ז ג ע ז ע ס ן‬ ‫דאס זאגט דער פסוק‪ :‬״אך את שבתותי תשמורו״‪.‬‬ ‫פ ו ן דע ר שו ו ע ר ע ר אר בע ט צו שפ י י ז ן די בה מו ת או ן‬ ‫א ו י פ ן ש פ י ץ א ו ן ג ע ה ע ר ש ט א י ב ע ר ד ע ר ו ו ע ל ט ‪ .‬אב ע ר‬ ‫א פ י ל ו ו ו ע ן ד י ז ע ק ס ו ו אכ נ ט ע ג ז ע נ ע ן פ א ר י ב ע ר מ י ט‬ ‫חיות‪ .‬לויט אן אנדערן פירוש האט ער אמאל‬ ‫נ אכ ן פ א ט ש א י ז ז י י ן ג ע ז א נ ג ש ט י ל ג ע ו ו א ר ן ‪.‬‬ ‫שוועריקייטן און צער‪ ,‬בבחינת ״אך״‪ ,‬קומט שבת קודש‬ ‫פ א ר ש פ ע ט י גט ד ע ם ל י י ב ׳ ס ש פ י י ז ‪ ,‬א ו ן ד ע ר ל י י ב ה א ט‬ ‫און דער איד דארף זיך דערפרייען און מתענג זיין‪ ,‬ווי‬ ‫אים געביסן‪ .‬דאס ווארט ״אך״ ווייזט דא אויף צער און‬ ‫דאס איז איינע פון די שיינע מדות פון אידישע קינדער‪.‬‬ ‫ע ס פ א ס ט פ א ר ד ע ר נ שמ ה י ת י ר ה ו ו א ס ר ו ט א י ן א י ם ‪.‬‬ ‫יסורים‪.‬‬ ‫אין יעדן מצב האלטן זיי זיך פעסט מיט זייער אמונה‬ ‫או ן אה בה צו ם או י בע ר שטן ‪ .‬אפ י לו אי נ מי טן דע ר צר ה‬ ‫די ווערטער דארפן אונז באגלייטן אויך יעצט‪ ,‬נאך די‬ ‫ד ע ר מ י ט ה א ט ד ע ר ר ב י ג ע ט י י ט ש ט ד ע ם פ ס ו ק ) דב ר י ם‬ ‫קענען זיי אים דאנקען‪ ,‬ווייל זיי גלייבן אז אלעס איז‬ ‫הייליגע ימים טובים‪ .‬אין בית המדרש‪ ,‬אינמיטן דער‬ ‫טז‪ ,‬טו(‪ :‬״והיית אך שמח״‪ ,‬וואס חז״ל דרש׳ענען דערפון‬ ‫צו ם גו טן ‪.‬‬ ‫י ו ם ‪ -‬ט ו ב ׳ד י ג ע ר ד ע ר ה ו י ב נ ק י י ט‪ ,‬א י ז ג ר י נ ג ע ר ז י ך‬ ‫ל ר ב ו ת ל י ל י י ו ם ט ו ב ה א ח ר ו ן לש מ ח ה ‪ .‬א ו י ך ו ו ע ן א‬ ‫א ו י פ צ ו ה י י ב ן א י ב ע ר ד י ט אג ‪ -‬ט ע גל י כ ע ז א ר ג ן ‪ .‬א ב ע ר‬ ‫מענטש געפינט זיך אין א מצב פון ״אך״‪ ,‬ער טראגט‬ ‫אזוי איז געווען ביי רבינו הקדוש מסאטמאר זי״ע‪ ,‬ווען‬ ‫ו ו ע ן מ ע ן ק ע ר ט ז י ך צ ו ר י ק צ ו ם ו ו אכ ע ד י ג ן ל ע ב ן ‪ ,‬א ו ן ד י‬ ‫ז י י ן ט אכ ט ע ר ר ח ל ע ״ ה א י ז פ ל ו צ ל י נ ג נ פ ט ר ג ע ו ו א ר ן א י ן‬ ‫מ י ט ז י ך ז אכ ן ו ו א ס ט ו ע ן א י ם ו ו י י ‪ ,‬א ו ן ע ר ה א ט נ א ך‬ ‫ט ר ד ו ת ש ט ע ל ן ז י ך ו ו י ד ע ר פ א ר ד י א ו י ג ן ‪ ,‬ד ע מא ל ט‬ ‫נישט געזען זיין אייגענע ישועה ‪ -‬אויך דעמאלט זאגט‬ ‫י אר ת ר צ״א‪ .‬אי י דע ר דע ר ר בי ה אט אי בע ר גע גע בן די‬ ‫דארף מען באזונדערע כוחות זיך צו דערהאלטן‪.‬‬ ‫שווערע בשורה פאר דעם רעביצין ע״ה‪ ,‬האט ער זיך‬ ‫אים די תורה‪ :‬״והיית אך שמח״‪ ,‬דו זאלסט זיין פרייליך!‬ ‫ד ע ר א ו י ב ע ר ש ט ע ר ג י ט א כ ט ו נג א ו י ף א ו נ ז א ו י ך י ע צ ט ‪,‬‬ ‫א ו י ס ג ע נ ו מ ע ן מ י ט א י ר א ז ז י ז א ל מ ק בל ז י י ן ד י ג ז י ר ה‬ ‫ווי אזוי קען מען דאס באווייזן? מיט אמונה אז דער‬ ‫און אויך יעצט איז אלעס צום גוטן‪ .‬דאס דארף מען‬ ‫ב א ה ב ה א ו ן נ י ש ט מ ה ר ה ר ז י י ן א ח ר מד ו ת י ו י ת ב ר ך ‪ .‬א ו י ך‬ ‫ב א ש ע פ ע ר פ י ר ט ד י גא נ צ ע ו ו ע ל ט א ו ן ג י ט א כ ט ו נ ג א ו י ף‬ ‫ג ע ד ע נ ק ע ן ‪ ,‬כד י נ י ש ט צ ו פ א ר ל י ר ן ד י ש מ ח ה א פ י ל ו ו ו ע ן‬ ‫ב ע פ א ר ן א ר ו י ס פ א ר ן צ ו ד ע ר ל ו י ה ה א ט ע ר ג ע ז אגט‪ ,‬א ז‬ ‫ע ס ק ו מ ט א ן ש ו ו ע ר ‪ .‬ל אמ י ר ד ע ר י ב ע ר א ב י ס ל‬ ‫י ע דן פ ר ט‪ .‬אלע ס ו ו אס ע ר טו ט אי ז צו ם גו טן ‪ ,‬או ן דע ר‬ ‫ע ר פ אר ט נ אר או י ף דע ם ת נ אי אז ז י ו ו ע ט ז י ך נ י שט ז י י ן‬ ‫א ו י ס שמ ו ע ס ן ד ע ם ע נ י ן ‪ ,‬מ פ י ס פ ר י ם ו ס ו פ ר י ם ‪ ,‬ב ס י י ע ת א‬ ‫מע נ טש ו ו ע ט נ אך ז ו כה ז י י ן צו ז ע ן די טו בה ו ו אס דע ר‬ ‫ז י י ע ר צ ו ב ר א כ ן ‪ .‬א ו י פ ן ו ו ע ג‪ ,‬ו ו ע ן ד ע ר צ ע ר ה א ט ז י ך‬ ‫דשמ י א ‪.‬‬ ‫או י בע ר שטע ר ה אט אי ם אנ גע גר י י ט מי ט ז י י נ ע גר ו י ס ע‬ ‫פ א ר ש ט ע ר ק ע ר ט א ו ן ז י ה א ט ז י ך צ ע ו ו י י נ ט‪ ,‬ה א ט ד ע ר‬ ‫רחמים און חסדים‪ .‬די אמונה גיט אים כח צו זיין‬ ‫רבי זי"ע איר דערמאנט‪ :‬דו האסט דאך צוגעזאגט‬ ‫דוד המלך זאגט )תהלים נו‪ ,‬יא(‪ :‬״באלקים אהלל דבר‬ ‫פרייליך‪ ,‬אפילו בשעת ער איז נאך אין דעם ״אך״‪,‬‬ ‫מ ק בל צ ו ז י י ן ד י ג ז י ר ה ב א ה ב ה ‪.‬‬ ‫בה׳ אהלל דבר״‪ .‬רש״י טייטשט‪ :‬״על מדת הדין ועל‬ ‫ע כ ת ״ד ‪.‬‬ ‫מדת הרחמים אהלל״‪ .‬פריער‪ ,‬אויפן פסוק ״באלקים‬ ‫ד ע ם ק ו מ ע נ ד י ג ן ש מ ח ת ת ו ר ה ‪ ,‬א י ן י א ר ת ר צ ״ב‪ ,‬ה א ט‬ ‫אהלל דברו״ )פסוק ה(‪ ,‬זאגט רש״י‪ :‬״אף בשעה שהוא‬ ‫א י ך ה אב ג ע ט ר אכ ט צ ו צ ו ל י י ג ן א ש י י נ ע ט י י ט ש צ ו ד י‬ ‫דע ר ר בי ז י "ע אי נ מי טן די ה ק פ ו ת גע טי י טשט דע ם‬ ‫בא עמי במדת הדין אהלל דברו ואבטח בו״‪ ,‬עכ״ל‪.‬‬ ‫ווערטער‪ ,‬און דערמיט טייטשן דעם פסוק )תהלים קמ‪,‬‬ ‫פ ס ו ק ) ת ה ל י ם ק מ ה ‪ ,‬ז ( ‪ :‬״ ז כ ר ר ב ט ו ב ך י ב י ע ו ו צד ק ת ך‬ ‫נ י שט ע ר שט ו ו ע ן די צר ה אי ז שו י ן פ אר י בע ר או ן מע ן‬ ‫יד(‪ :‬״אך צדיקים יודו לשמך״‪ .‬דאס איז די מעלה פון‬ ‫י ר נ נ ו ״ ‪ .‬ב י י אמ ת ׳ ע צ ד י ק י ם א י ז ד ע ר ע י ק ר ח י ד ו ש נ י ש ט‬ ‫ז ע ט ד י י ש ו ע ה‪ ,‬נ א ר נ א ך א י נ מ י ט ן ד ע ם ד י ן ‪ -‬א ו י ך‬ ‫צדיקים‪ :‬אפילו ווען זיי געפינען זיך אין א מצב פון‬ ‫ב ל ו י ז א ז ז י י מא כ ן א ב ר כ ה א ו י ף ד ע ם ש ל ע כ ט ס א ז ו י ו ו י‬ ‫דעמאלט לויבט מען דעם אויבערשטן און מען‬ ‫״אך״‪ ,‬ווען עפעס דריקט זיי אויפן הארץ‪ ,‬הערן זיי נישט‬ ‫אויף דעם גוטס‪ .‬זייער מעלה איז נאך גרעסער‪ :‬ווען די‬ ‫פ אר לאז ט ז י ך או י ף אי ם ‪.‬‬ ‫אויף צו דאנקען און לויבן דעם אויבערשטן‪ .‬זייער‬ ‫ה מ ש ך ב ע מ ו ד ב׳‬ ‫ה מש ך מ ע מ ו ד א ׳‬ ‫דער הייליגער רוזשינער זי״ע‪ ,‬וועמענס יומא דהילולא‬ ‫ג ע ו ו ע ן ק י י ן ק ר ו ב פ ו ן ד י מ ח ו ת נ י ם ‪ .‬ה א ט ע ר ג ע ט ר אכ ט ‪:‬‬ ‫מ ד ת הד י ן ט ר ע פ ט זי י ‪ ,‬שט א ר ק ן זי י זי ך צ ו ל וי ב ן ד ע ם‬ ‫ג ע פ א ל ט ג׳ ח ש ו ן ‪ ,‬ה א ט ג ע ז א ג ט ) ע י ר י ן ק ד י ש י ן ‪ ,‬ע מ ו ד‬ ‫אפשר איז דא עפעס א באזונדערע שייכות צווישן זיי‪,‬‬ ‫אויבערשטן נאך מער ווי פריער‪.‬‬ ‫תק״י(‪ ,‬אז א מענטש דארף זיך אפלערנען פונעם זייגער‬ ‫דע ר פ אר אי ז ע ר אז ו י פ ר י י לי ך ‪.‬‬ ‫״זפוכןר דירבטוטבוובתך ירבעידעןו״זיי‪ -‬און‬ ‫ו ו א ס ה ע נ גט א ו י פ ן ו ו א נ ט ‪ .‬א פ י ל ו ו ו ע ן ע ס ב ר ע נ ט‪,‬‬ ‫דערפאר דאנקען זיי‪ .‬אבער ״וצדקתך ירננו״ ‪ -‬ווען זיי‬ ‫א צי י ט שפ ע טע ר אי ז ע ר גע ו ו ע ן או י ף אן אנ דע ר ח ת ו נ ה ‪,‬‬ ‫ווילאנג דאס פייער האט נישט דערגרייכט דעם זייגער‬ ‫זענען מצדיק דעם דין‪ ,‬דעמאלט ברעכן זיי אויס אין א‬ ‫און ווידער זעט ער דעם זעלבן איד טאנצן‪ ,‬ממש ווי עס‬ ‫א ל י י ן ‪ ,‬ג י י ט ע ר ו ו י י ט ע ר ז י י ן גא נ ג ‪ .‬ע ר ל א ז ט ז י ך נ י ש ט‬ ‫גע ז אנ ג!‬ ‫שטע ר ן ‪.‬‬ ‫ו ו א ל ט ג ע ו ו ע ן ז י י ן א י י ג ע נ ע ש מ ח ה ‪ .‬א י ז ע ר צ ו ג ע גא נ ג ע ן‬ ‫צ ו א י ם א ו ן ג ע פ ר ע גט ‪ :‬״ ז אג מ י ר ‪ ,‬ב י ס ט ו ד ע ן א מ ח ו ת ן‬ ‫ד י ח ס י ד י ם ה א ב ן ד ע ר צ י י ל ט‪ ,‬א ז גל י י ך נ א כ ן ז אג ן ד י‬ ‫אזוי דארף זיך דער מענטש דערהאלטן‪ .‬ווילאנג די‬ ‫ת ו ר ה ה אט ר בי נ ו ז י ך ו ו י דע ר גע נ ו מע ן טאנ צן מי ט‬ ‫מיט יעדן וואס מאכט חתונה א קינד?״‬ ‫י ס ו ר י ם ק ו מ ע ן נ י ש ט א ן צ ו ם ג ו ף‪ ,‬ז א ל ע ר ז י י מ ק ב ל ז י י ן‬ ‫ג ע ו ו א לד י ג ע כ ו ח ו ת א ו ן א ש מ ח ה ע י ל א ה ‪ .‬״ ה ו א ה י ה‬ ‫ב א ה ב ה א ו ן ו ו י י ט ע ר ג י י ן מ י ט ז י י ן ע ב ו ד ה ‪ .‬א ו ן א ו י ב‪ ,‬ח ס‬ ‫האט דער איד געענטפערט מיט א פשטות‪ :‬״דעם אמת‬ ‫או מר ״ ‪ -‬ע ר אלי י ן ה אט גע לע בט מי ט די ו ו ע ר טע ר ו ו אס‬ ‫ו ש ל ו ם ‪ ,‬ק ו מ ע ן ז י י י א א ן צ ו ם ג ו ף‪ ,‬ז א ל ע ר ז י ך ש ט א ר ק ן‬ ‫ו ו ע ל א י ך ז אג ן ‪ ,‬א י ך ה א ב נ י ש ט ק י י ן ש ו ם ק ר ב ה צ ו ד י‬ ‫ע ר ה א ט ג ע ז אגט ‪.‬‬ ‫מ י ט אמ ו נ ה א ו ן ב ע ט ן ד ע ם א ו י ב ע ר ש ט ן ‪ :‬ר א ט ע ו ו ע מ י ך ‪,‬‬ ‫מ ח ו ת נ י ם ‪ .‬אב ע ר מ י י ן ה א ר ץ א י ז א ז ו י פ ר י י ל י ך פ ו ן ד י‬ ‫עס פאסט דא צו דערמאנען די ווערטער פון הייליגן‬ ‫כד י א י ך ז א ל ד י ך ק ע נ ע ן ד י נ ע ן ‪ ,‬ע כ ת ״ ד ‪.‬‬ ‫פ י לע טו בו ת ו ו אס דע ר או י בע ר שטע ר טו ט מי ט מי ר ‪ ,‬אז‬ ‫רבי'ן זי״ע אין דברי יואל )פרשת וישב‪ ,‬דף ר״מ(‪ ,‬וואו ער‬ ‫אוודאי בעטן מיר דעם אויבערשטן ער זאל אונז ווייזן‬ ‫איך וויל טאנצן און אים דאנקען! גיי איך אריין צו‬ ‫ערקלערט פארוואס די אמהות זענען געווען עקרות‪,‬‬ ‫זיינע חסדים‪ ,‬און מיר זאלן נישט דארפן דורכגיין‬ ‫ח ת ו נ ו ת ‪ ,‬ו ו א ו א י ד ן ט א נ צ ן ס י י ו ו י ‪ ,‬א ו ן א י ך כא פ ז י ך מ י ט‬ ‫ו ו י י ל ד ע ר א ו י ב ע ר ש ט ע ר גל ו ס ט צ ו ד י ת פ ל ה פ ו ן‬ ‫אזעלכע נסיונות‪ .‬אבער אין יעדן מצב דארף מען זיך‬ ‫א י ן ד ע ם ר י נ ג ‪ .‬ז י י ט א נ צ ן פ א ר ז י י ע ר שמ ח ה ‪ ,‬א ו ן א י ך‬ ‫צד י ק י ם ‪.‬‬ ‫האלטן ביי דער עבודה‪ ,‬בבחינת ״אשרי אדם שומע לי‬ ‫טאנ ץ פ אר ן או י בע ר שטן ‪ ,‬או י ף די ח ס די ם ו ו אס ע ר טו ט‬ ‫אמת׳ע צדיקים זענען מקבל די גזירות פונעם‬ ‫לש ק ו ד ע ל דל ת ו ת י י ו ם י ו ם ״ ‪.‬‬ ‫מי ט מי ר ! ״‬ ‫בא ש ע פ ע ר בא ה ב ה ‪ .‬א ו י ף י ע ד ע כ ו ו א ל י ע ב י י ג ן ז י י ד ע ם‬ ‫און נאך מער‪ :‬די אמונה אליין אז אלעס איז צום גוטן‪,‬‬ ‫אזוי דארף אן איד קוקן אויף זיין לעבן‪ :‬באמערקן די‬ ‫ק א פ ‪ ,‬א ו ן ז י י ע ר גא נ צ ע ת ש ו ק ה א י ז נ א ר צ ו ד י נ ע ן ד ע ם‬ ‫או י בע ר שטן מי ט י ר אה או ן אה בה או ן טו ן ז י י ן ר צו ן ‪.‬‬ ‫איז ממשיך טובות און חסדים אויף דעם מענטש‪.‬‬ ‫פ י ל ע ח ס ד י ם ו ו א ס ב אגל י י ט ן א י ם ‪ ,‬א ו ן ז י ך ד ע ר פ ר י י ע ן‬ ‫אנ דע ר ע י ס ו ר י ם בר ע נ גע ן ז י י דע ר י בע ר נ י שט דע ר צו צו‬ ‫באקאנט איז דער פירוש פון הרה״ק רבי מיכל‬ ‫מי ט ז י י ‪.‬‬ ‫ב ע ט ן פ א ר ז י ך א ל י י נ ס ‪ .‬אב ע ר ו ו ע ן ע ס פ ע ל ן ז י י ק י נ ד ע ר ‪,‬‬ ‫מ ז ל א ט ש ו ב ז י ״ ע ‪ ,‬ו ו א ס ו ו ע ר ט ג ע ב ר ע נ גט א י ן ס פ ה ״ ק‬ ‫און אויב עס דאכט זיך א מענטש אז עפעס פעלט אים‪,‬‬ ‫טוט דאס זיי יא וויי‪ ,‬ווייל זיי ווילן איבערלאזן זרע‬ ‫או ה ב י שר אל אי ן או נ ז ע ר ס דר ה ‪ ,‬או י ף די ו ו ע ר טע ר פ ו ן‬ ‫ז אל ע ר גע דע נ ק ע ן אז דע ר או י בע ר שטע ר ו ו י י ס ט‬ ‫ברוכי ה׳‪ ,‬דורות וואס וועלן דינען דעם אויבערשטן‪.‬‬ ‫רש״י ביים פסוק ״ויבא נח וגו׳ מפני מי המבול״‪ :‬״אף נח‬ ‫בע ס ע ר פ ו ן אי ם ו ו אס אי ז גו ט פ אר אי ם ‪.‬‬ ‫אויף דעם וועלן זיי זיך זיכער שטעלן דאווענען‪.‬‬ ‫מקטני אמנה היה‪ ,‬מאמין ואינו מאמין שיבוא המבול‪,‬‬ ‫ד ע ר פ א ר ז ע נ ע ן ד י אמ ה ו ת ג ע ו ו ע ן ע ק ר ו ת ‪ ,‬ע י י ״ ש ‪.‬‬ ‫ע ד ש ד ח ק ו ה ו ה מ י ם ״ ‪ .‬ו ו י ק ע ן מ ע ן ז אג ן א ו י ף נ ח ה צד י ק‬ ‫ד י ב ע ל י מ ו ס ר ה א ב ן ג ע ז אגט א ש י י נ ע ם מ ש ל ‪ .‬ו ו ע ן ד ע ר‬ ‫און דאך‪ ,‬ווען דער רבי איז אליין געטראפן געווארן מיט‬ ‫אז ער איז געווען פון די קטני אמנה‪ ,‬חס ושלום?‬ ‫רי״ף אדער דער רמב״ם לאזט אויס א דין‪ ,‬זעצן זיך די‬ ‫דער מדת הדין אין דעם ענין‪ ,‬האט ער מצדיק געווען‬ ‫ל ו מד י ם ה א ר ע ו ו ע ן צ ו פ א ר ש ט י י ן פ א ר ו ו א ס ‪ .‬ק י י נ ע ר‬ ‫נאר דאס ווארט ״אמונה״ האט צוויי באדייטן‪ .‬איינס‬ ‫דע ם די ן או ן ו ו י י טע ר גע די נ ט דע ם או י בע ר שטן מי ט‬ ‫ז אגט נ י ש ט א ז ע ס א י ז ס ת ם א ו י ס ג ע פ א ל ן ; מ ע ן ו ו י י ס ט‬ ‫ש מ ח ה ו ב ט ו ב ל בב ) ו ו י ב א ק נ ט ה א ט ד ע ר ר ב י ז י " ע‬ ‫איז דער פשוט׳ער טייטש‪ ,‬צו גלייבן אז די זאך וועט‬ ‫אז ע ס מו ז ז י י ן א טע ם פ אר ו ו אס דע ר ר אשו ן ה אט‬ ‫געזאגט דעם תורה ווען ער איז געווען ל"ג בעומר אין‬ ‫ז י י ן ‪ .‬ד ע ר צ ו ו י י ט ע ר א י ז מל ש ו ן ״ ו י ה י א ו מ ן א ת ה ד ס ה ״‬ ‫)אסתר ב‪ ,‬ז(‪ ,‬אויפציען און לאזן וואקסן‪ .‬אין אמונה‬ ‫ארויסגעלאזט דעם דין‪ .‬אזוי דארף מען קוקן אויף א‬ ‫מירון אין יאר תש"ו‪ ,‬און מתפלל געווען אויף זרע של‬ ‫ליגט א כח ממשיך צו זיין א זאך פון איר מקור און זי‬ ‫ז א ך ו ו א ס ד ע ר א ו י ב ע ר ש ט ע ר ה א ט כ ב יכ ו ל‬ ‫קיימא(‪.‬‬ ‫ב ר ע נ ג ע ן ל י ד י ק י ו ם ‪ .‬ו ו ע ן א ן א י ד גל י י ב ט א י נ ע ם‬ ‫״או י ס גע לאז ט״ בי י ם מע נ טש‪ .‬או י ב ע פ ע ס ו ו אס ע ר‬ ‫מ ע ן ד ע ר צ י י ל ט א ו י ף א י י נ ע ם פ ו ן ד י צד י ק י ם פ ו נ ע ם‬ ‫א ו י ב ע ר ש ט ן א ו ן פ א ר ל א ז ט ז י ך א ו י ף א י ם מ י ט א גא נ צ ע ר‬ ‫מיינט אז ער דארף האבן איז אים נישט געגעבן‬ ‫לעצטן דור‪ ,‬וואס איז אמאל געווען אויף א חתונה און‬ ‫אמ ו נ ה א ו י ף א ג ע ו ו י ס ע ר ז א ך ‪ ,‬ו ו ע ר ט ד י ז א ך נ מ ש ך א ו ן‬ ‫געווארן‪ ,‬איז דאס זיכער נישט אומזיסט‪ .‬עס ליגט‬ ‫באמערקט אן איד טאנצן מיט אן אויסטערלישער‬ ‫קומט צו אים בשלימות‪.‬‬ ‫דערין א טובה‪ ,‬נאר מיר זעען דאס נאכנישט‪.‬‬ ‫ש מ ח ה ‪ .‬ו ו י ו ו י י ט ע ר ה א ט ג ע ו ו א ו ס ט‪ ,‬א י ז י ע נ ע ר נ י ש ט‬ ‫נח האט אוודאי געגלייבט מיטן גאנצן הארץ אין אלעס‬ ‫ו ו א ס ד ע ר א ו י ב ע ר ש ט ע ר ה א ט א י ם ג ע ז אגט ‪ .‬נ א ר ע ר‬ ‫ו ו ע ר זע נ ע ן די אמת׳ ע מתח דשים‬ ‫האט מורא געהאט‪ ,‬אז דורך זיין שלימות האמונה‬ ‫א י נ ע ם ק ו מ ע ן פ ו נ ע ם מב ו ל ‪ ,‬ו ו ע ט ע ר א ל י י ן ג ו ר ם ז י י ן ע ס‬ ‫א ו ן פ א ר ל א ז ט ד ע ם ו ו ע ג פ ו ן ז י י נ ע ע ל ט ע ר ן ‪ ,‬כד י צ ו‬ ‫ואלה תולדות תרח תרח הוליד את אברם את נחור‬ ‫צו ברענגען‪ .‬דערפאר איז ער געווען ״מאמין ואינו‬ ‫די נ ע ן דע ם או י בע ר שטן ‪ .‬ע בו דת ה ׳ אי ז גע ו ו ע ן דע ר‬ ‫ו א ת ה ר ן ) ב ר א ש י ת י א ‪ ,‬כ ז(‬ ‫מאמין״‪ :‬געגלייבט האט ער‪ ,‬אבער ער האט זיך‬ ‫ח י דו ש; די ע בו דה ז ר ה אי ז גע ו ו ע ן דע ר אלטע ר ו ו ע ג‪.‬‬ ‫מע ן אי ז גע ו ו או י נ ט צו ר ו פ ן די ו ו אס גי י ע ן או ו ע ק פ ו ן‬ ‫געפארכטן אז זיין אמונה זאל ממשיך זיין די פורענות‪,‬‬ ‫נ ו ‪ ,‬די ו ו אס ו ו אר פ ן אר אפ פ ו ן ז י ך דע ם ע ו ל ת ו ר ה‬ ‫ד ר ך ה ת ו ר ה ו ה מ צ ו ו ת ״ מ אד ע ר נ ע ״ אד ע ר‬ ‫ב י ז ד י ו ו א ס ע ר ן ה אב ן א י ם א ר י י נ ג ע ט ר י ב ן א י ן ד ע ר ת י ב ה ‪,‬‬ ‫ומצוות ‪ -‬וואס האבן זיי מחדש געווען? זיי גייען‬ ‫״מתחדשים״‪ ,‬כאילו זיי האבן געטראפן א נייעם‬ ‫ע כ ת ״ד ו ד פ ח ״ ח ‪.‬‬ ‫דאך צוריק צו דעם וועג פון אמאל‪ ,‬פון איידער דער‬ ‫וועג‪ ,‬און די ערליכע אידן האלטן זיך נאך אלץ ביים‬ ‫או י בע ר שטע ר ה אט או נ ז דע ר נ ע נ טע ר ט צו ז י י ן‬ ‫א ל ט ן ‪ .‬אב ע ר ו ו ע ן מ ע ן ק ו ק ט א ר י י ן א י ן ד ע ם ש ו ר ש‬ ‫דע ר או י בע ר שטע ר ז אל ה ע לפ ן ‪ ,‬מי ר ז אלן אי ם ק ע נ ע ן‬ ‫ע בו דה !‬ ‫פ ו ן די ז אך ‪ ,‬ז ע ט מע ן אז ע ס אי ז פ ו נ ק ט פ אר ק ע ר ט‪.‬‬ ‫די נ ע ן אלע או נ ז ע ר ע טע ג מי ט ר ח מי ם או ן אפ ע נ ע‬ ‫ח ס ד י ם ‪ .‬ד י אמ ו נ ה א י ן א י ם ז א ל ז י י ן פ ע ס ט‬ ‫דער אמת׳ער חידוש איז דער וועג פון אברהם אבינו‪:‬‬ ‫מיר זאגן דאך אין דער הגדה‪ :‬״מתחילה עובדי‬ ‫צו אנערקענען דעם באשעפער און אים דינען מיטן‬ ‫עבודה זרה היו אבותינו‪ ,‬ועכשיו קרבנו המקום‬ ‫אי י נ גע ו ו אר צלט אי ן או נ ז ע ר ע ה ע ר צע ר ‪ ,‬אז מי ר ז אלן‬ ‫ג א נ צ ן ה א ר ץ ‪ .‬א ו ן מ י ר ‪ ,‬ד י ש ו מ ר י ת ו ר ה ו ח ר ד י ם ל דב ר‬ ‫לעבודתו״‪ .‬תרח‪ ,‬דער טאטע פון אברהם אבינו‪ ,‬איז‬ ‫א י ם ד י נ ע ן מ י ט ש מ ח ה ו ב ט ו ב ל בב ‪ ,‬ב י ז מ י ר ו ו ע ל ן ז ו כ ה‬ ‫ה ׳‪ ,‬ה א ל ט ן ז י ך פ ע ס ט ב י י ד ע ם ג ר ו י ס ן ח י ד ו ש ‪.‬‬ ‫ג ע ו ו ע ן א ן ע ו בד ע ב ו ד ה ז ר ה ‪ .‬א ב ר ה ם א ב י נ ו א י ז‬ ‫זיין צו ביאת גואל צדק במהרה בימינו‪ ,‬אמן‪.‬‬ ‫)הגאון רבי יצחק הוטנר זצ"ל(‬ ‫ג ע ו ו ע ן ד ע ר ו ו א ס ה א ט א נ ע ר ק ע נ ט ז י י ן בא ש ע פ ע ר‬ ‫)ה ר ה "ח ר ' א ב ר הם י שע י ' ק ל י י ן ה י "ו (‬ ‫בע‬ ‫ע‬ ‫קב‬ ‫םק‬‫תם‬ ‫תווררת‬ ‫ת‬ ‫ז י י ן ז י י דן ‪ ,‬דע ר ה י י לי גע ר בע ל שם טו ב ז י ״ע ‪ ,‬אז ״ת י בה ״‬ ‫פ ו ן ג פ רית איז גע ו ו א ר ן ע צי ג פ ר‬ ‫תייבבהה״״‬ ‫םצטהורב זית״עע‪,‬שהאז ל״ת‬ ‫אוריףהייאליוגועאררטב‪,‬עלאוןש ״‬ ‫זאיייזן זימירדןמ‪,‬זדע‬ ‫פ ו ן ג פ רית איז גע ו ו א ר ן ע צי ג פ ר‬ ‫די ג ו ט ע מחשב ה ו ו א ס ה א ט‬ ‫תיעבאהז״‬ ‫מיייזנטמ‪:‬ר״משזתראה להאיר התיבה שתוציא מפיך״ ‪ -‬ז‬ ‫ל‬ ‫ה‬ ‫ש‬ ‫ע‬ ‫ת‬ ‫ר‬ ‫ה‬ ‫צ‬ ‫״‬ ‫ן‬ ‫ו‬ ‫א‬ ‫‪,‬‬ ‫ט‬ ‫ר‬ ‫א‬ ‫ו‬ ‫ו‬ ‫א‬ ‫ף‬ ‫י‬ ‫ו‬ ‫א‬ ‫א‬ ‫עשה לך תבת עצי גפר וגו׳ וכפרת אתה מבית ומחוץ‬ ‫שטת ורואאהסלגיהיאטיראהרותייסבהפוןשדתיויןצימאוימלפזיאך״ל ‪-‬ליזיעכטאן‪,‬ז‬ ‫״‬ ‫‪:‬‬ ‫ט‬ ‫נ‬ ‫י‬ ‫י‬ ‫מ‬ ‫שיתת וע‪,‬צייד(ג‪.‬פר וגו׳ וכפרת אתה מבית ומחוץ‬ ‫בעכשפהר )לבךראתב‬ ‫גע ר א ט ע ו ו ע ט נ ח‬ ‫דאס וואר‬ ‫ב כ פ ר ) ב ר א ש י ת ו ‪ ,‬י ד (‪.‬‬ ‫דעיאי״סשו‪.‬וארט וואס גייט ארויס פון דיין מויל זאל לייכטן‪,‬‬ ‫אלה תולדות נח נח איש צדיק תמים היה בדורותיו את‬ ‫אין מדרש הגדול שטייט‪ ,‬אז די תיבה איז געמאכט‬ ‫תוםלדהותתהנלחך ננחח )אבירשאשצידית וק‪ ,‬תט(מ‪.‬ים היה בדורותיו את‬ ‫ע י י ״ש‪.‬‬ ‫ט‬ ‫מאמכיט‬ ‫שטאיוייטפ‪,‬ן נאאזמדעין פתויןבדהעראיגזפ גריעת‪,‬‬ ‫גאיעןוואמרדןרפשון העגצדיוגלפר‪,‬‬ ‫האלאלהקי‬ ‫אי ן ס פ ה ״ק ב י ת א הר ן שטי י ט‪ :‬״צו ה ר ת ע שה לת י בה ‪.‬‬ ‫ט‬ ‫ה א ל ק י ם ה ת ה ל ך נ ח ) ב ר א ש י ת ו ‪ ,‬ט (‪.‬‬ ‫שרהט״ל‪.‬תידבאה‪.‬‬ ‫ס‬ ‫סלפייה״כקטונביגתזאאלהסרןטושמטיאיכיטן‪ :‬״צוצו דהרעםת ועוא‬ ‫אידןער‬ ‫א‬ ‫וגועעוולאכרעןרפוןדיעציאנגשפיר‪ ,‬דאווירפןהנמאבמועלן פזוןענדעןער גפפארריטתי‪,‬לימגיט‬ ‫ביים סוף פון פרשת בראשית שטייט‪ :‬״ויאמר ה׳ אמחה‬ ‫וגועעוולאכרען‪.‬ר די אנשי דור המבול זענען פארטיליגט‬ ‫ט‪ :‬״והיאאדממרה״ה‪.‬׳ אבמאחלדה‬ ‫ט‬ ‫אס‬ ‫טו״‪.‬ל דמי‬ ‫האידיעסרט‪,‬לייאכזטודינגדיזבאולריסטתוורמהא וכיתןפלצוה דזעאלםן וזוייאןר פ‬ ‫תישימתעשלטיפיני‬ ‫באייתם הסואףדםפוןאפשררשתברבראא‬ ‫גע ו ו אר ן ‪.‬‬ ‫מהה״‪.‬תובלאדולתד‬ ‫ט‬ ‫טע‬ ‫טןמפעוןלגומי‬ ‫עםדיבודריאבוברירוךתוהרוהא‪.‬ודתעפרלמהי זטאמלןאכזיי‬ ‫החיייוסתט‪,‬פונאז‬ ‫אין אן אנדער מדרש‪ ,‬בראשית רבתי לר״מ הדרשן‪ ,‬האב‬ ‫דאעתרנהאאךדהםייבאטשרזיךבראןא אונזער סדרה‪ :‬״אל‬ ‫ד‬ ‫א‬ ‫ה‬ ‫י‬ ‫נ‬ ‫פ‬ ‫ל‬ ‫ע‬ ‫מ‬ ‫י‬ ‫ת‬ ‫ת‬ ‫ת‪ ::‬ו״ואאס האבן די‬ ‫ו‬ ‫ד‬ ‫ל‬ ‫ו‬ ‫ת‬ ‫ה‬ ‫ל‬ ‫נדחע״‪.‬רנדאאךרףהיימבעטן זפיךאראשןטיאיוןנזדעירשיסידכורה‬ ‫צחייורותפיפוםנ‪ .‬די אותיות פון ״צהר״ קענען זיך‬ ‫ע‬ ‫ט‬ ‫ו‬ ‫ג‬ ‫ן‬ ‫ע‬ ‫מ‬ ‫ט‬ ‫כ‬ ‫א‬ ‫מ‬ ‫ט‬ ‫י‬ ‫מ‬ ‫ר‬ ‫ע‬ ‫ד‬ ‫‪.‬‬ ‫א‬ ‫ו‬ ‫ה‬ ‫ך‬ ‫ו‬ ‫ר‬ ‫ב‬ ‫א‬ ‫ר‬ ‫ו‬ ‫ב‬ ‫ם‬ ‫ע‬ ‫אייןךאגןעאפנונדעען‪:‬ר ״מלדךרגשפ‪,‬רב‪-‬ראאשבילתלרהבםתיגפלררי״תמ״‪.‬הדדעררשן‪,‬מדהראשב‬ ‫א‬ ‫צציוזרואפמיעם‪.‬נשטדיעלן אאוויתיףותדרייפוןאופנ״יצם‪:‬הר״צה״ר‪,‬קענצרע״ןה זאיוןך‬ ‫ש‬ ‫שיהיכואותי‪:‬סווצואמסעהקןאבןדעדםי‬ ‫טיעיןר דגיזיר‬ ‫נתוח״ל‪.‬דודתארפףוןמ נעןח פמאירטש ד‬ ‫ט‪,‬פופנאעןר‪:‬וו״אלסך גהפארט‪-‬דאעברלאוליהבםע גרפשריטתע״ר‪ .‬גדעעהריימסןדרנח‬ ‫פאירךעגגע‬ ‫אווןן‬ ‫ש? פ ו ן נ ח מי ט דע ר גז י ר ה או י ס צו מע ק ן דע ם‬ ‫תועלנדטות‬ ‫עןם‪:‬דעצרהפ״ורן‪ ,‬״רצרצ״הה״‪ ,‬א‬ ‫מיאיכאטופמני‬ ‫רצוצז״אה‪.‬מדעונרשךטדעעלרן עאוביוףדהדר‬ ‫סןץנ?ח‬ ‫שויטבקעיירןשאטנדערערגעעההייאל‬ ‫נפערמעגעןט‪,‬דופואקראוועאצסי גהפאר‪,‬ט אדוןע נריא‬ ‫מ‬ ‫שעטןנ׳דסע גרופטוןן ״ררצצוןה״‪,‬אואיוףן‬ ‫רמצע״ןה‪.‬אידזורמךמדשעירך עדבועדםהאמויאבכעטר מ‬ ‫נ ע מע ן דו ו ק א ע צי גפ ר ‪ ,‬או ן נ י שט ק י י ן אנ דע ר ע ה אלץ ?‬ ‫מע נ טש?‬ ‫שיי״ךש‪.‬דעם אויבערשטנ׳ס גוטן רצון אויף‬ ‫ר ב י י ש מ ע א ל ז אגט‪ ,‬א ז ו ו ע ן ד ע ר ג ז ר ד י ן א י ז‬ ‫לאמיר פריער דערמאנען די גמרא )עירובין יג‪ ,(:‬אז מען‬ ‫מ‪,‬מעי‬ ‫דמעעןר וואיעזלט‬ ‫רפבאירחיתשמ׳מעעטאלגעוזואאגרטן‪ ,‬אואיזף דווורעןהמדבעורל‪ ,‬גאיזזר אודייךן אואייףז‬ ‫להאאמטירזיפךריצעוזראדמעערנמגאענרעעןכדניטגמארוןא )בעאירשולביאןסיןג‪,(::‬״נאוזחמ לעון‬ ‫ד ע ר ו ו ע ל ט‪ ,‬ע י י ״ ש ‪.‬‬ ‫אבמרענאגעיורתערכנטמשאנוןברבא״א‪.‬שלדאערסן‪ :‬מ״נהורחש״לאו‬ ‫ד י ס פ ר י ם ה ק ד ו ש י ם ז אג ן א ו י ך ‪ ,‬א ז א י ן ד ע ם פ ס ו ק ל י גט‬ ‫מיל‪,‬ט זאיייז אאיוןיגךפארוייתף‪.‬‬ ‫מבו‬ ‫אונייףדודןוורועהרן‬ ‫מ׳עעווטאגרןעוועאררזןאל‬ ‫תג‬ ‫נפחא נרגחזר‬ ‫להאאדטם זיךשלצאוז נ‬ ‫שיוםב זה‪.‬אגןדעארויך‪,‬באארז אמייןםדעחיםיפםסושקרילייבגטט‬ ‫מזריםאויהףקדותש‬ ‫דאי רספ‬ ‫אוימביעטרזישיטאן‪,‬ין וגויפריעתס‪.‬‬ ‫חרנגנזרח גהעואוטארגןעעפרונזעאןל נחיןדוןביויוםערן‬ ‫ננא‬ ‫םערשטל)אסוף מסכת מכות(‪ ,‬אז מען האט געציילט די‬ ‫א‬ ‫״‬ ‫ש‬ ‫ר‬ ‫ה‬ ‫מ‬ ‫ר‬ ‫ע‬ ‫ד‬ ‫‪.‬‬ ‫״‬ ‫א‬ ‫ר‬ ‫ב‬ ‫נ‬ ‫ש‬ ‫מ‬ ‫ר‬ ‫ת‬ ‫ו‬ ‫י‬ ‫א‬ ‫ר‬ ‫ב‬ ‫נ‬ ‫לעראדקל‬ ‫)אפררשתנו‪ ,‬אות טז‪ ,‬ד״ה צהר תעשה לתיבה(‪ ,‬אז ״צהר״‬ ‫ט‬ ‫ב‬ ‫י‬ ‫י‬ ‫ר‬ ‫ש‬ ‫ם‬ ‫י‬ ‫י‬ ‫ח‬ ‫ם‬ ‫י‬ ‫מ‬ ‫ר‬ ‫א‬ ‫ב‬ ‫ר‬ ‫ע‬ ‫ד‬ ‫‪.‬‬ ‫ה‬ ‫ב‬ ‫ו‬ ‫ש‬ ‫ת‬ ‫ף‬ ‫י‬ ‫ו‬ ‫א‬ ‫ז‬ ‫מ‬ ‫נשאטריינטח)בהראאטשיגתעו‪,‬פוחנ(‪:‬ען״ונחןח מביציאםחןא״ו‪.‬יבערשטן‪ ,‬ווי עס‬ ‫מאעןמהעארטלגאעצתייעלשטה׳דסי‬ ‫מרצוקות און געפונען אז עס זענען ד‬ ‫ז‬ ‫א‬ ‫‪,‬‬ ‫(‬ ‫ת‬ ‫ו‬ ‫כ‬ ‫מ‬ ‫ת‬ ‫כ‬ ‫ס‬ ‫מ‬ ‫ף‬ ‫ו‬ ‫ס‬ ‫)‬ ‫ט‬ ‫ר‬ ‫ע‬ ‫ל‬ ‫ע‬ ‫)אפיזרשאתלנו‪,‬שוןאופתוןט״ז‪,‬צהד״ריהם״צ‪.‬הנרחתהעאשטהגלעתדיאברהפ(‪,‬טאבזוי״עצןהרד״י‬ ‫ש ט י י ט ) ב ר א ש י ת ו ‪ ,‬ח ( ‪ :‬״ ו נ ח מצ א ח ן ״ ‪.‬‬ ‫ס‬ ‫ס״פוהנעמןצואוזתעלסאזעתנעעןשדהאקמעגעןר רלמא״חתעמשצוהו׳ת‬ ‫ומויצוועתשיןא‪:‬וןשגע‬ ‫ה א ט ד ע ר א ו י ב ע ר ש ט ע ר ג ע ז אגט ‪ :‬א ג ז י ר ה א י ז ש ו י ן‬ ‫סן עדיר‬ ‫אע‬ ‫תייזבהא בליישוטןאגפ‪,‬וןא״זציהערדיעםר״‪ .‬זנאחלהזאעןט אגועןדפאררעפגןט ובווי‬ ‫א‬ ‫עןן‬ ‫האראויטסדאעוירף נאוחי‪,‬באעברעשרטעערר אגיזעזדאאגךט‪:‬א אצדגיזקיראהון אמיזען שקוי‬ ‫מו״חא מהצפווסתד‬ ‫ת דלעאריתבעעשרהנעקנעטגןערר צ‬ ‫ועוישעה‪.‬שידן‪:‬ערשמס״ענהטמשצואויז‬ ‫אועיןבעאורןשפטרעערגןבורועאנסגטעאר‬ ‫טיובט‪.‬הווביעיטטעאגר‪ ,‬זיאיזזיאעגןדעאזר דזעארל ז‬ ‫ת‬ ‫אןהניפשסטד‬ ‫טףפנאחר‪,‬לאירבן‪.‬ערצוערריקאיציזעדןאדךי גאזיצרדיהקקאעוןןממעעןן אקויעןך‬ ‫שוי‬ ‫אירוםינסי א‬ ‫א‬ ‫טןשעאסי וואלט אים בעסער געווע‬ ‫ו‬ ‫צ‬ ‫ר‬ ‫ע‬ ‫ט‬ ‫נ‬ ‫ע‬ ‫נ‬ ‫ר‬ ‫ע‬ ‫ב‬ ‫י‬ ‫ר‬ ‫ע‬ ‫ד‬ ‫ז‬ ‫ועוישצהו‪ .‬אדערירוומח‪,‬ענאו‬ ‫א‬ ‫טובוט‪.‬ל‪,‬וואעוןט עארפ זשייר זוואגעןלןאזזידיערתשאוויבבהערטושן‪,‬טועויר בחזר״עלנגזטאגן‬ ‫מ‬ ‫שואאפןריצווווחו‪,‬עארון‪,‬ן עעכסתו״ודא‪.‬לט אים בעסער געווען נישט‬ ‫ובויא צ‬ ‫טרןד‪.‬עצרוראיויקבציעערןשדיט געזרירגהעטקוןען? מעערן האואיטך‬ ‫נאיישםטנ‪.‬י ושוטאספאהראלי‬ ‫)מבברואל‪,‬שיאותןראבפהשל‪,‬רז(ו‪,‬ועעלכןת״זידי‪ .‬תשובה טון‪ ,‬ווי חז״ל זאגן‬ ‫בא ש א פ ן צ ו ו ו ע ר ן ‪ ,‬ע כ ת ״ד ‪.‬‬ ‫א‬ ‫טכןדעאר תאיויבבהעפרוןשטעעציר גגפער‪,‬טווןו?אעסראיהזאט‬ ‫אא‬ ‫נאיישםטג‪.‬עווהיאיססןהמ‬ ‫או י ב אז ו י ‪ ,‬פ אר ו ו אס ה אט דע ר או י בע ר שטע ר י א‬ ‫)ב ר א ש י ת ר ב ה ל‪ ,‬ז ( ‪ ,‬ע כ ת ״ ד ‪.‬‬ ‫דער בית אהרן טייטשט ״ופתח התיבה בצדה תשים״‪:‬‬ ‫לאישםוןגפעוןהיגיפסרןית‪ .‬אזוי איז די גזירה געבליבן אין קראפט‪,‬‬ ‫א‬ ‫ז‬ ‫י‬ ‫א‬ ‫ס‬ ‫א‬ ‫ו‬ ‫ו‬ ‫‪,‬‬ ‫ר‬ ‫פ‬ ‫ג‬ ‫י‬ ‫צ‬ ‫ע‬ ‫ן‬ ‫ו‬ ‫פ‬ ‫ה‬ ‫ב‬ ‫י‬ ‫ת‬ ‫א‬ ‫ן‬ ‫כ‬ ‫א‬ ‫מ‬ ‫ש? ה אט דע ר או י בע ר שטע ר י א‬ ‫מרעונוטאס‬ ‫שאפאןזויד‪,‬עםפא‬ ‫באואיב‬ ‫ם״ט‪:‬‬ ‫טירןר פטיאירטאשבטע״לו תשובה‪ .‬אויב ער קען ניש‬ ‫י‬ ‫ש‬ ‫ת‬ ‫ה‬ ‫ד‬ ‫צ‬ ‫ב‬ ‫ה‬ ‫ב‬ ‫י‬ ‫ת‬ ‫ה‬ ‫ח‬ ‫ת‬ ‫פ‬ ‫ערס באייזת אאה‬ ‫דדא‬ ‫שונןחפואןיזגפגרעירת‪.‬אטאזעוויועאיטז גדיעוגוזיאררן‪,‬ה געעכבת״לידב)ןועאיייןןקררשא״יפ(‪.‬ט‪,‬‬ ‫לאון‬ ‫בא ש א פ ן ד ע ם מ ע נ ט ש ?‬ ‫מען קען זאגן‪ ,‬לויט די ווערטער פון חז״ל )קידושין מ‪,(.‬‬ ‫דאראיינקומען דורכן גרויסן טויער‪ ,‬זאל ער אריינקומען‬ ‫ט‬ ‫ש‬ ‫י‬ ‫נ‬ ‫ן‬ ‫ע‬ ‫ק‬ ‫ר‬ ‫ע‬ ‫ב‬ ‫י‬ ‫ו‬ ‫א‬ ‫‪.‬‬ ‫ה‬ ‫ב‬ ‫ו‬ ‫ש‬ ‫ת‬ ‫ל‬ ‫ע‬ ‫ב‬ ‫א‬ ‫ר‬ ‫א‬ ‫פ‬ ‫ר‬ ‫י‬ ‫ט‬ ‫א‬ ‫ז‬ ‫י‬ ‫א‬ ‫ס‬ ‫א ו ן נ ח א י ז ג ע ר א ט ע ו ו ע ט ג ע ו ו א ר ן ‪ ,‬ע כ ת ״ד ) ו ע י י ן ר ש ״ י ( ‪.‬‬ ‫דאס ווארט ״תיבה״ מיינט דאך אויך א ווארט‪ .‬לויט די‬ ‫שקטיעדורשימןצמר‪(.‬ף‪,‬‬ ‫מזעןאקעגןו זטאעגן‪,‬מלחוישטבדהי וואיעזרטדעערר פואןויחבזע״רל )‬ ‫אוטמיערן פדווןרדכןערגרזויייסט‪.‬ן דטואיסערא‪,‬יזזאדלערערעניאןריפיונןק״וחמתערן‬ ‫דאוררייךנק‬ ‫א‬ ‫ט‪.‬בודדא״‪,‬סעאכיזת״דד‪.‬ער ענין פון ״חתר‬ ‫ט‪.‬וקלו״יעטשדיה‬ ‫טלןדאאךראמוזיךאיאנ ועוםארפס‬ ‫תיירבהב״ייגמיעינפא‬ ‫שויאםראטיז״מ‬ ‫דמאדרס ו‬ ‫טעערר נמיצשרטף‬ ‫חשאבויהברעערכשנט‬ ‫טעדמער‬ ‫לאזמעאש גה‪,‬וטאעבעמרחאשבשהלעאכיז‬ ‫לדוורחךתיארטהירמתפוחןתדכעסראזייהכ‬ ‫למךדרתשביתם עאיצזי גמיפרר״‪:‬בייאגנעשפטאאלןטאדרעמםזוואיאנרעטם״גפפסוריקת״״עזשאלה‬ ‫שט‬ ‫לו חתירה מתחת כסא הכבוד״‪ ,‬עכת״ד‪.‬‬ ‫ש‬ ‫עןעכדנעטרערמענינט‬ ‫ולוימעאשהמ‪,‬עאשבהע‪.‬רביאי שאלעמכצטועת מעחששהבהק ר‬ ‫טע‪-‬ם ״וועאציר גטפ״רג״‪.‬פרדייתג״זזיראהל‬ ‫שטוואאטר ד‬ ‫לעךר זתיבךתמעאצכין גאפןר״א‪:‬נאדנער‬ ‫ש‬ ‫א ו י ך א י ן ס פ ה ״ ק דב ר י ש מ ו א ל פ ו ן ה ר ה ״ ק ד ע ר ר ב י ר ׳‬ ‫מצפואתר עדשערה גוקטער מחשבה און‬ ‫ט‬ ‫נ‬ ‫ע‬ ‫מ‬ ‫ר‬ ‫ע‬ ‫ד‬ ‫ן‬ ‫ע‬ ‫שאה‪.‬רדבייניעןאסיי‬ ‫ודויעריאבעמרע פ‬ ‫ש״מעו )אפלרפשוןתנהו(רהש״טקיידט‪,‬עראזר״בציהרר׳‬ ‫שוימךעלאיקןאסמפניה״קלקשדבבורריג זי‬ ‫א‬ ‫ה‬ ‫ר‬ ‫י‬ ‫ז‬‫ג‬ ‫י‬ ‫ד‬ ‫מיאבכן‪,‬ן אאןבעארנדדעאס איז פאר אים איבערגעדרייט‬ ‫‪.‬‬ ‫״‬ ‫ר‬ ‫פ‬ ‫ג‬ ‫י‬ ‫צ‬ ‫ע‬ ‫״‬ ‫‪-‬‬ ‫ט‬ ‫ר‬ ‫א‬ ‫ו‬ ‫ו‬ ‫ר‬ ‫אעירז זגיעךבל‬ ‫דסיעיריפבאערןר טפוןארדידינמעצןוה‪,‬סייבעפתארביידעארלגאוטתעערשמה וחושעברהט אעוןר‬ ‫שיטכייטיטג‪,‬קאיזי ״טצפהורן‬ ‫שיבזורמגרזימ״זע )אופירףשדתנעור( ל‬ ‫מנביהק״ל א‬ ‫שלהקלאתי‬ ‫שעמע‬ ‫ת‬ ‫ט‬ ‫גאיעזווגאערןבלליטבון‪,‬בהא;באענרשדטאאסט גאיפזריפתארהאאטיםעראיבבאעקרוגמעעדןריעיצי‬ ‫טאבראןשטוטןרדאיפמטצובלה‪,‬ויזבעפתארבןייטאראלכאטןת‪.‬עשה ווערט ער‬ ‫נסיייש פ‬ ‫אווןן‬ ‫שוקיביה‪,‬ט פ‬ ‫שושבהה‪.‬ל״תפיבתהח״ האיתזיבמה״רמאזיזאוידףערדעפרתחליכהטתיג‬ ‫תע‬ ‫ת‬ ‫גגפעורואצורןוולעטרוןבגהע;ראאנטשעוטואעטט‪.‬גפרית האט ער באקומען עצי‬ ‫נ י ש ט בא ש ט ר א פ ט בל ו י ז פ א ר ן ט ר אכ ט ן ‪.‬‬ ‫שיוזן דפועןר אפתמחארהב‪,‬ת ושווייבלה‪ ,‬מיאוטן‬ ‫שיתםח״ האיתזיבאה״לא‬ ‫״תבשצודבהה‪.‬ת״פ‬ ‫ג פ ר צ ו וו ע ר ן ג ע ר א ט ע וו ע ט ‪.‬‬ ‫ווען מען רעכנט צו די גוטע מחשבות צו די גוטע‬ ‫ט‬ ‫אויך דאס ווארט ״כפר״ קען מיינען א פדיון‪ ,‬עפעס‬ ‫ומועעןשימם‪,‬ען וורעערכטנטדעצור דציד גוהטזכעותמחגרשעבוסתערצופונדיעםגוטצדע‬ ‫טן ימיצר‬ ‫״קבלצוגדעה תתחשביוםל״ותאידזאראף למשעוןן מפלוןחמאה מהאארלב‪,‬טן וומיייל‬ ‫ס‬ ‫סטוואאנרשטט״אכטפר״א צווייטער זאך‪ .‬אזוי שטייט‬ ‫ע‬ ‫פ‬ ‫ע‬ ‫‪,‬‬ ‫ן‬ ‫ו‬ ‫י‬ ‫ד‬ ‫פ‬ ‫א‬ ‫ן‬ ‫ע‬ ‫נ‬ ‫י‬ ‫י‬ ‫מ‬ ‫ן‬ ‫ע‬ ‫ק‬ ‫ואוויאךס דקואמ‬ ‫ערד‬ ‫שודין יהזאכגוותט גפראערןסעמרענפטונשעאםז צ‬ ‫טרדטעםדעאירז צ‬ ‫המחעושביה‪.‬ם‪,‬לוויוע‬ ‫הקרלועג‪.‬ע תחבולות דארף מען מלחמה האלטן מיטן יצר‬ ‫הרע‪.‬‬ ‫שסעיהקוו מג‪ ,‬ג(‪ :‬״נתתי כפרך מצרים כוש וסבא תחתיך״‪,‬‬ ‫ט‬ ‫י‬ ‫י‬ ‫ט‬ ‫ש‬ ‫י‬ ‫ו‬ ‫ז‬ ‫א‬ ‫‪.‬‬ ‫ך‬ ‫א‬ ‫ז‬ ‫ר‬ ‫ע‬ ‫ט‬ ‫י‬ ‫י‬ ‫ו‬ ‫ו‬ ‫צ‬ ‫א‬ ‫ט‬ ‫א‬ ‫ט‬ ‫ש‬ ‫נ‬ ‫א‬ ‫ט‬ ‫מ‬ ‫)ויוא‬ ‫ט גדעעווםאארין‪.‬ז שוין יא גוט פארן מענטש אז ער‬ ‫האיחזובבהא‪.‬שלואיפן‬ ‫״ ת ח ת י י ם ש נ י י ם ו של י ש י ם ת ע ש ה ״ א י ז מ ר מ ז א ו י ף ד ר י י‬ ‫שנטת״תכיפכרפךר״ךממלצשרויןםפכדויושן‪.‬ו דסבאאס תקחעןתיזיךי״ן‪,‬‬ ‫ט‪,‬ייג(ט‪ :‬״‬ ‫שערישהו״ימג‬ ‫)יאון‬ ‫א י ז בא ש א פ ן ג ע ו ו א ר ן ‪.‬‬ ‫מרעירי‬‫שןנייתםשוובשהל‪.‬י דשייםערתשעטשעה״איאז‪,‬יזאזמרממעזן אטוויטף ד‬ ‫״מתדחריתגיויתם אי‬ ‫ט‬‫מבשיוןת ופדמיוחןו‪.‬ץדבאכספרק״‪:‬עןמזייין‬ ‫מיז טאיייןט״ושכטפ ״רכתפראךת״המל‬ ‫דאועןרררש״‬ ‫דאס איז אבער נאר ביי אנדערע עבירות‪ .‬ביי עבודה‬ ‫שרבעה מעבציטרורףת‪.‬לבמייעשעבה‪,‬ו ודויה‬ ‫טיע אמנחדע‬ ‫ארעכבי‬ ‫זדראהסאיאזיזאואיבךעאר נ‬ ‫שןטאעיזאינז‪,‬אךאזנימשעטן עטווסטקמאעירן‬ ‫שות‪,‬בה‪.‬אבדיערערמע‬ ‫נמידשריטגוקיתיןאיעןביתרו‬ ‫תראוותעהטמנבחי זתיךומאוחיוסץליביזכןפרפ״ו‪:‬ן דמיעטר‬ ‫תימבזהאפיוןן ״ועכציפרגפ‬ ‫ערר ר‬‫דדע‬ ‫מרח ושובאהס זמינצדטירגףט למימטעשעבה‪,‬ו ודוהי‬ ‫של‬ ‫תןתאאיהז‪ .‬נדאיךצנויוישיטטעעואסיזק‪ ,‬אאיזן‬ ‫נמיצשווטתקי‪-‬יןדעאבסיראויתז‪ ,‬תאבשועברהמע‬ ‫טינת‪.‬ח זיך אויסלייזן פון דער‬ ‫גדזירה צו ווערן נידון מיט גפר‬ ‫ע‬ ‫ו‬ ‫ו‬ ‫ר‬ ‫פ‬ ‫ג‬ ‫י‬ ‫צ‬ ‫ע‬ ‫ן‬ ‫ו‬ ‫פ‬ ‫ה‬ ‫ב‬ ‫י‬ ‫ת‬ ‫ר‬ ‫ע‬ ‫זדיר גהמאריזא זאואיגךטאדארט‪ .‬איינע‬ ‫ע‬ ‫ט‬ ‫כ‬ ‫ע‬ ‫ל‬ ‫ש‬ ‫טעמעאןיז‪,‬טואטז‬ ‫טו‪-‬ט דאואיסך אמיצזוותת‪.‬שואבוןה די דריטע איז‪ ,‬אז‬ ‫י‬ ‫י‬ ‫ו‬ ‫ו‬ ‫צ‬ ‫י‬ ‫ד‬ ‫‪.‬‬ ‫ה‬ ‫א‬ ‫ת‬ ‫ת‬ ‫מצעוןות‬ ‫מ‬ ‫גז י ר ה צו ו ו ע ר ן נ י דו ן מי ט גפ ר י ת ‪.‬‬ ‫זדיר גהמפראארזלאיגרטט דדאעררטי‪.‬באעיירנ די מעלה‪ ,‬ווייל אויך זיינע‬ ‫ה‬ ‫ד‬ ‫ו‬ ‫ב‬ ‫ע‬ ‫ט‬ ‫י‬ ‫מ‬ ‫ט‬ ‫ג‬ ‫י‬ ‫ד‬ ‫נ‬ ‫י‬ ‫ז‬ ‫ס‬ ‫א‬ ‫ו‬ ‫ו‬ ‫ר‬ ‫ע‬ ‫א שי י נ ע ר ר מז דע ר צו ‪ :‬די ו ו ע ר טע ר ״ת בת ע צי גפ ר ״‬ ‫זשרלהעכפטאערלמירחטשבדועתרויובעערןר אידים גמעערלעה‪,‬כנ וטויויויל מאעוישךיםז‪.‬יינע‬ ‫טןאיקזו‪,‬נואז‪ -‬מדעאןסטאויטז‬ ‫טע‬ ‫סדדיזיידןרימי‬ ‫שןובטוהטכדאיויזךיךמצצווומת‪.‬תאחון‬ ‫תע‬ ‫מ‬ ‫זאענשעיןינבעגירמרטמרזיאד ״עורהצייו‪:‬נודיהגוזורעהרטבעמרקו״מתהבתעועמצדית‪,‬ג ופנרח״‬ ‫שלעכטע מחשבות ווערן אים גערעכנט ווי מעשים‪.‬‬ ‫שוובבהה כעידילאזיה‪.‬ך עצור מענתדחיגסטד זמיייןט מדייטןהייקלוינגוע‪-‬וודעארסטעאיר‪:‬ז‬ ‫תש‬ ‫ת‬ ‫זנצענל״ע‪,‬ןמביגטיןמכטורליל‪.‬א ״והיינו הגזרה במקומה עומדת‪ ,‬ונח‬ ‫דאס איז געווען ביים דור המבול‪ .‬אויף זיי שטייט ״כי‬ ‫שועב והועמראטהעברה‪:‬‬ ‫שיהםייתליג‬ ‫ש׳ו יברהאנעוילנפאלה‪.‬אועתר לעהנידויתגטמןמיהטעודי‬ ‫״תוה‬ ‫נצל״‪ ,‬מיטן כולל‪.‬‬ ‫אהאיזה גאערוץועןחבמייסם דמופרניההמם״ב‪,‬ול‪.‬אואןויףזייזייהשאטביןיטא״ויכךי‬ ‫דמאלס‬ ‫״אומה׳ן ינרצאחנוס נלפהלואעודת״‪ ,‬לעהכי״ול‪.‬ת מן העושים תשובה מאהבה‬ ‫) ה ר ה ״ ח ר ׳ א ל י ׳ ר י י כ מא ן ה י ״ ו (‬ ‫סדהמפזנריהה‪.‬ם״ב‪,‬יי אזויןי זאיייז דהעארבןחשאוביוןך‬ ‫)הרה״ח ר׳ אלי׳ רייכמאן הי״ו(‬ ‫גמעלזינדיגט מיט עבו‬ ‫מ‬ ‫ח‬ ‫ץ‬ ‫ר‬ ‫א‬ ‫ה‬ ‫ה‬ ‫א‬ ‫אמן נצח סלה ועד״‪ ,‬עכ״ל‪.‬‬ ‫ט זביייי בזיעיסעאירז גדעועורעןחניששבון‬ ‫וגויעזדינעדריגגטעוומעיןטאזעבעוסדהוו זארלה‪.‬‬ ‫עס איז מיר בייגעפאלן צוצולייגן נאך א רמז‪ .‬״בצדה״‬ ‫א ל יכטיגקייט אין יע ד ן ו ו א ר ט‬ ‫ט‬ ‫סןאימזעןמיצרעבטייייגלען‪:‬פא״לבןצדצוצהו״‪.‬ליידגין גנמארךאאזראגמזט‪) .‬״במנצחדוהת״‬ ‫ע‬ ‫א ל יכטיגקייט אין יע ד ן ו ו א ר ט‬ ‫ט‬ ‫ובויאדשעארפןגעצווו ועוןעארזן‪ .‬עדסערוופאאלרטאיזיזיאבויעףסזעייר נגגזעורוגעןעונויאשרן‪:‬‬ ‫קע‬ ‫אוות‬ ‫מוראארןזאמגיטט )אמןנח‬ ‫תוהוואעדרםן‪.‬״‪.‬דערפאר איז אויף זיי נגזר געווארן‪:‬‬ ‫״באאמשחאהפןאצ‬ ‫ת‬ ‫ט‪ :‬א״יבזצבדאהש״‪.‬אפדןי גגעו‬ ‫כקטע‪:‬ן(‪ ,‬מאעזן דיצ ועוטעייללן‬ ‫צהר תעשה לתבה וגו׳ ופתח התבה בצדה תשים‬ ‫ש‪,‬הטז(ל‪.‬תבה וגו׳ ופתח התבה בצדה תשים‬ ‫כה״ט‪:‬א(‪ ,,‬וואיזילדיזיוואעיזלטענאלייזך בצאושאןאפאןכגסעדווראה‪,‬רןוומאיסט אאיןז אאופתן‬ ‫)צבהרראשתיעת ו‬ ‫״אמחה את האדם״‪.‬‬ ‫פהו״ןא‪,‬אווונייטןל‪ ,‬זיאוןאיוזועערנלעיךס וצווילאןאראוכיססגדיריןה‪,‬קוועןאסאראוייזסגאייפן‪.‬ן‬ ‫) ב ר א ש י ת ו ‪ ,‬ט ז(‪.‬‬ ‫י ע צ ט פ א ר ש ט י י ט מ ע ן ד ע ם ה מ ש ך ‪ .‬נ א ך ״ אמ ח ה א ת‬ ‫שיןט‪.‬‬ ‫פפואןרואוונאטסן‪,‬איאזוןדוועעררליענסק ועורילפיאסרועילסעגייפןונקעעםן הא״רואי נסיגי‬ ‫די מפ ר שי ם פ ר ע גן )ע י ׳ בס פ ה ״ק או ר ח לח י י ם ( ‪ :‬די ת ו ר ה‬ ‫שך‪.‬אננדאעךר ״שא גמעחווהעןאת‪-‬‬ ‫יהעאצדטם״פזאארגשטטידייטתומרעהן‪ :‬דביעיםנחהמאיז‬ ‫דאייזמדפארךשניצםחפיורתע‪,‬גןע)סעי׳לעברסנפטה״אוקנזאואר וחו לעגחייאיםן(‪:‬יעדידןתודוררה‪.‬‬ ‫שו גלדעווותיעןהם‪-‬‬ ‫״האאלדהם״תוזלאגדוטתדניח״ת‪.‬וררהש‪:‬״יבייטיינטחשאיט‪ :‬״עיקר ת‬ ‫ר‬ ‫ע‬ ‫ד‬ ‫נ‬ ‫א‬ ‫ז‬ ‫ט‬ ‫שעווםעהט״את נשיובה‬ ‫ש‬ ‫טונ‬‫פצואגרעוובואנסדןאיאזוידבןע?ר אלזינאקויעבר דפיעסרעמלעענ פ‬ ‫שרה‪.‬‬‫ואויאזסדאלךענרצנחטיותא‪,‬ונעזס הלייענרנטט דאוענרז אציוווויעג ״אציןה ירעדתןעדו‬ ‫ש״בייםט״‪.‬יינטחשאטי‪:‬ז ״געעיווקערן א צדיק‪ ,‬ער‬ ‫ם‬ ‫ה‬ ‫י‬ ‫ת‬ ‫ו‬ ‫ד‬ ‫ל‬ ‫ו‬ ‫ת‬ ‫״שאללהצדיתוקילדםומתענשחי״‪.‬ם רטו‬ ‫צטווןג‪,‬עבזואנלדן מאועיןבןא?יםאז קאועינבעןדעצרורימקענ אריינלאזן דורכן‬ ‫ה‬ ‫ב‬ ‫ו‬ ‫ש‬ ‫ת‬ ‫ט‬ ‫ע‬ ‫ו‬ ‫ו‬ ‫ש‬ ‫ט‬ ‫ולותאבסה״ל?עדרינתטיבאהונפזון נהחיינאיטז דדאעךרשוצייןווליאנ״גצגהעורועןת‪.‬עשה‬ ‫ען אזיצךדי נקי‪,‬שעטר‬ ‫םטטן אויבערשטן און‬ ‫ו‬ ‫ו‬ ‫ע‬ ‫ג‬ ‫ז‬ ‫י‬ ‫א‬ ‫ח‬ ‫נ‬ ‫‪.‬‬ ‫״‬ ‫ם‬ ‫י‬ ‫ב‬ ‫ו‬ ‫שיזל צ גדיעגקיאםנגמעןעשימי‬ ‫א‬ ‫שטןמעעןפעאניונםג‪ .‬קענען צוריק אריינלאזן דורכן‬ ‫טווין‪,‬בעזראל‬ ‫לתבה״? די תיבה פון נח איז דאך שוין לאנג געווען‪.‬‬ ‫או י בע ר שטן ע פ ע נ ו נ ג‪.‬‬ ‫א‬ ‫מען קען דאס פארשטיין לויט דעם וואס די ספרים‬ ‫שגלאענגפעטן נאמךיטדןעראועיבבועדרהשזטרןה פאווןן זייזןיךדורנ‪.‬ישביטי‬ ‫נאיאזכגעגע‬ ‫ם‬ ‫נאיאכםגזעעשנלעןעפדיט גנואטךע דמעחרשעבובותדיהא זצרוהגעפרוןעכזיניןט גדועור‪.‬ואבריןי‬ ‫דאס קען זיין דער רמז‪ :‬״ופתח התיבה בצד ה' תשים״‪.‬‬ ‫המקעןדוקשיעןם דזאאגסן‪ ,‬פאאזר״שתיטיביןה״לומיייטנטדעאוםיךוואאסוודאירטספ‪-‬רידי‬ ‫דמאאךס זקיךעןדזיעיןם דפעתרחרהמזת‪:‬ש״וובפהת‪,‬חוויהתדייבעהפבעצנודנגה'איתןשידםע״‪.‬ר‬ ‫והוקעדרוטשעירם זפואןגן‪,‬תוארזה ״אתויןבהת״פלמיהינווטאאסויךא אמ ועונאטרשט ז‪-‬אגדטי‬ ‫מחדשעברופתאירא אציוזגעעררעגכנעוטועגןעוכודאראןי‬ ‫מעעןשידים גוטוטבעים‪.‬‬ ‫צאויםדיזענ‬ ‫ת״חא‪.‬התשובה‪ ,‬ווי די עפענונג אין דער‬ ‫זמייאטך פזוינךעדםעאםותפ ה‬ ‫ט‬‫שטזיגאגדי‬‫טעמריטפןוןמויתול‪.‬ר״הצהאורן תתעפשלהה לוותאבסה״‪:‬א ממאעךנלטיכ‬ ‫ואורעוירס‬ ‫שיטםצוטוווביעםר‪.‬ן‪,‬דאעוןרפפואןראיאיםז זעארל גדיעוווועעןלטכדפאוין‬ ‫גצוערדאיטמעועוע‬ ‫ז י י ט פ ו נ ע ם או ת ה ״א‪.‬‬ ‫ש דהאלוותעבנהע״ן‪ .:‬מאך ליכטיג די‬ ‫ע‬ ‫ת‬ ‫ר‬ ‫ה‬ ‫צ‬ ‫״‬ ‫‪.‬‬ ‫ל‬ ‫י‬ ‫ו‬ ‫מ‬ ‫ן‬ ‫ט‬ ‫י‬ ‫מ‬ ‫טע ר פ ו ן די י ן לע ר נ ע ן או ן‬ ‫ואורעוירס‬ ‫שטאועיוופגעעטבוציוטוווועערןר‪,‬ן‪.‬און פון אים זאל די וועלט פון‬ ‫גפערירא‬ ‫פארוואס זענען דא מרומז ביידע ענינים‪ ,‬סיי תפלה און‬ ‫ווערטער פון דיין לערנען און דאווענען‪.‬‬ ‫פ ר י ש או י פ גע בו י ט ו ו ע ר ן ‪.‬‬ ‫פסיאירותושאוסב זהע?נדעןאסדאקעמןרוממעזן בפייאדרעשעטניייןנימםי‪,‬טסידיי ותופעלרהטאעורן‬ ‫אין ספה״ק דגל מחנה אפרים ווערט געברענגט בשם‬ ‫)ה ר ה "ח ר ' י צ ח ק של מ ה ד ר ע זד נע ר ה י "ו (‬ ‫סיי תשובה? דאס קען מען פארשטיין מיט די ווערטער‬ ‫אין ספה״ק דגל מחנה אפרים ווערט געברענגט בשם‬ ‫)ה ר ה "ח ר ' י צ ח ק של מ ה ד ר ע זד נע ר ה י "ו (‬ ‫ה מ ש ך ב ע מ ו ד ד׳‬ ‫ה מ ש ך ב ע מ ו ד ד׳‬ ‫ה מ ש ך מ ע מ ו ד ג׳‬ ‫ז״ל‪ ,‬האט דערמיט געטייטשט אין דער הגדה בית אהרן‪,‬‬ ‫ז י י ע ר ע ש ו ו ע ר ע ע ב י ר ו ת ה אב ן ז י י נ א ך ג ע ק ע נ ט‬ ‫פ ו ן ה ר ה ״ ק מ ה ר י ״ ד מ ב ע ל ז א ז י ״ ע ) ס פ ר מ ה ר י ״ד‪,‬‬ ‫אין פירוש בינת אהרן )דף מט‪.(:‬‬ ‫גע ר אטע ו ו ע ט ו ו ע ר ן ‪ ,‬ו ו י י ל ת שו בה מי ט ת פ לה ה ע לפ ט‬ ‫ה ו ש ע נ ו ת ‪ ,‬ד״ ה ח י כ ן ת ש ע ש ע י ( ‪ ,‬א ו י ף ״ ח י כ ן ת ש ע ש ע י ‪,‬‬ ‫מ ע ן ק ע ן צ ו ל י י ג ן נ א ך א נ ק ו ד ה ‪ .‬ד ע ר פ ס ו ק ז אגט‬ ‫או י ף י ע דן ע ו ו ן או ן י ע דע ח טאת ‪.‬‬ ‫ט ו ב ב א נ ק ש ע י ״ ‪ .‬ד י ה ו ש ע נ ו ת ז אגט מ ע ן א י ן ד ע ם ט אג‬ ‫)במדבר כג‪ ,‬י(‪ :‬״מי מנה עפר יעקב ומספר את רבע‬ ‫) ה ר ה "ג ר ' ש מ ח ה א ב ר ה ם ק א ר נ ר י י ך ש ל י ט " א (‬ ‫פ ו ן ד ע ר ו ו א ך א י ן ו ו ע לכ ן י ו ם כ י פ ו ר א י ז א ו י ס ג ע פ א ל ן ‪.‬‬ ‫ישראל״‪ ,‬און רש״י טייטשט ״רביעיותיהן״ וכו׳‪ .‬קומט‬ ‫אויס‪ ,‬אז דורך דער מצוה פון פריה ורביה ציילט דער‬ ‫די גמרא )יומא פו‪ (.‬רעכנט אויס פיר חילוקי כפרה‪ .‬עס‬ ‫א ו י ב ע ר ש ט ע ר ד י א י ד ן ש ו י ן מש ע ת י צ י ר ה ‪ ,‬נ א ך א י י ד ע ר‬ ‫אידישע קינ ד ע ר ו ו ע ר ן נישט ב ט ל‬ ‫איז דא א זאך וואס די כפרה דערויף ווערט נישט‬ ‫זיי ווערן געבוירן‪ .‬שוין פון דעמאלט אן זענען זיי א דבר‬ ‫ואתם פרו ורבו שרצו בארץ ורבו בה )בראשית ט‪ ,‬ז(‪.‬‬ ‫פארענדיגט בחיים‪ .‬אבער דער תכלית איז דאך‪ ,‬אז דער‬ ‫שבמנין‪ ,‬און ווערן נישט בטל ברוב צווישן די אומות‪.‬‬ ‫מע נ טש ז אל אלע ס מת ק ן ז י י ן נ אך בי י ם לע בן ‪ .‬ה אט ז י י ן‬ ‫א י ן ד ע ר מ ס ו ר ה ו ו ע ר ן צ ו ז אמ ע נ ג ע ש ט ע ל ט ד ר י י‬ ‫דער חתם סופר אין תורת משה )פרשת משפטים(‪,‬‬ ‫פ א ט ע ר ‪ ,‬ה ר ה ״ ק מ ה ר ״ י ז י ״ ע ‪ ,‬ג ע ז אגט‪ ,‬א ז ד י ע צ ה ד ע ר צ ו‬ ‫פסוקים‪ :‬״ואתם פרו ורבו״‪ ,‬״ואתם תהיו לי ממלכת‬ ‫אויפן פסוק ״לנטות אחרי רבים להטות״‪ ,‬ענטפערט‬ ‫איז תשובה צוזאמען מיט תפלה‪.‬‬ ‫כ ה נ י ם ו ג ו י ק ד ו ש ״ א ו ן ״ ו א ת ם ה דב ק י ם ב ה ׳ א ל ק י כ ם‬ ‫א ו י ף א ן א נ ד ע ר א ו פ ן ‪ .‬מ ע ן ג י י ט נ א כ ן ר ו ב ו ו ע ן ע ס א י ז דא‬ ‫חיים כולכם היום״‪ .‬מען קען זאגן‪ ,‬אז אין די דריי‬ ‫דע ר מי ט ה אט ע ר גע טי י טשט די ו ו ע ר טע ר פ ו ן דע ר‬ ‫א ס פ ק א ו ן מ ע ן ק ע ן ז אג ן ס ב ר ו ת א ו י ף ב י י ד ע ז י י ט ן ‪.‬‬ ‫דעמאלט איז דער רוב מכריע‪ .‬אבער ווען א זאך איז‬ ‫פ ס ו ק י ם לי גן דר י י טע מי ם פ אר ו ו אס אי די שע ק י נ דע ר‬ ‫גמרא דארט‪ :‬״והני מילי באתרא דלא תבעי‪ ,‬באתרא‬ ‫קלאר‪ ,‬וועט מען נישט טוישן דעם אמת אפילו‬ ‫ו ו ע ר ן נ י שט בטל בר ו ב צו ו י שן די או מו ת ה ע ו לם ‪.‬‬ ‫ד ת ב ע י ל י ת ל ן ב ה ״ ‪ .‬״ב א ת ר א ד ל א ת ב ע י ״ מ י י נ ט ו ו ע ן‬ ‫ט ו י ז נ ט ע ר ו ו ע ל ן ז אג ן פ א ר ק ע ר ט ‪.‬‬ ‫מען טוט תשובה אן תפלה; אבער ״באתרא דתבעי״‪,‬‬ ‫מ י ר ו ו ע ל ן מ ק ד י ם ז י י ן ד ע ם מד ר ש ) ו י ק ״ ר פ ״ד ס ״ ו ( ‪ .‬א ג ו י‬ ‫מיר ווייסן קלאר אז דער אמת׳ער באשעפער און זיין‬ ‫ווען מען בעט און מען דאוונט דערביי‪ ,‬קען מען אלעס‬ ‫ה א ט ג ע פ ר ע גט ר ב י י ה ו ש ע ב ן ק ר ח ה ‪ :‬א י ן א י י ע ר ת ו ר ה‬ ‫תורה איז אמת‪ ,‬לויט דעם וואס מיר האבן געזען און‬ ‫מתקן זיין בחיים‪ .‬דאס איז ״חי כן תשעשעי״‪ ,‬אלעס צו‬ ‫שטייט )שמות כג‪ ,‬ב( ״אחרי רבים להטות״‪ ,‬מען דארף‬ ‫מ ק ב ל ג ע ו ו ע ן ב י י ם ב א ר ג ס י נ י ‪ .‬דא א י ז נ י ש ט ש י י ך צ ו ג י י ן‬ ‫גיין נאכן רוב‪ .‬מיר זענען דאך מער ווי אייך; פארוואס‬ ‫מת ק ן ז י י ן בי י ם לע בן ; או ן די ע צה דע ר צו אי ז ״טו ב‬ ‫נאכן רוב‪ .‬דאס זאגט דער פסוק‪ :‬״לנטות״ ‪ -‬ווען עס איז‬ ‫גי י ט אי ר נ י שט מי ט או נ ז אי ן או נ ז ע ר ע בו דה ז ר ה ?‬ ‫בא נ ק ש ע י ״ ‪ -‬ת פ ל ה א ו ן ת ח נ ו נ י ם ‪.‬‬ ‫דא א נטיה אויף ביידע זייטן‪ ,‬דעמאלט ״אחרי רבים‬ ‫ל ה ט ו ת ״ ‪ .‬א ב ע ר נ י ש ט ו ו ע ן ד ע ר אמ ת א י ז ק ל א ר ‪ ,‬ע כ ת ״ ד‬ ‫דער חידושי הרי״ם ענטפערט )פרשת במדבר(‪ ,‬לויט די‬ ‫אין די מאמרים אויף יום הקדוש )כל נדרי‪ ,‬ד״ה איתא‬ ‫ו דפ ח ״ח ‪.‬‬ ‫ווערטער פון תוספות )בבא מציעא ו‪ :‬ד״ה קפץ(‪.‬‬ ‫בשו״ע( ברענגט ער אויך בשם זיין פאטער מהר״י זי״ע‪,‬‬ ‫ת ו ס פ ו ת פ ר ע גט ב י י מ ע ש ר ב ה מ ה ‪ ,‬פ א ר ו ו א ס ד י ב ה מ ה‬ ‫אז דאס איז נאר ווען מען טוט תשובה מיט תעניתים‬ ‫ד ע ר ר ב י ז י " ע א י ן ד ב ר י י ו א ל ) פ ר ש ת ת ש א‪ ,‬ע מ ו ד ר פ (‬ ‫ש ר י י ב ט נ א ך א ת י ר ו ץ ‪ ,‬ל ו י ט ד ע ר גמ ר א )ב י צ ה ל ח ‪ , ( .‬א ז א‬ ‫ווערט נישט בטל ברוב‪ .‬דער דין אז א דבר שבמנין איז‬ ‫ו כד ו מ ה ‪ ,‬א ן ת פ ל ה ‪ .‬א ב ע ר ו ו ע ן מ ע ן ב ע ט ד ע ם‬ ‫ז אך ו ו אס ה אט א בע ל ה בי ת ו ו ע ר ט נ י שט בטל‪.‬‬ ‫אפילו אין טויזענט נישט בטל איז דאך נאר מדרבנן‪,‬‬ ‫או י בע ר שטן מי ט ת פ לה או ן ת ח נ ו נ י ם ‪ ,‬אי ז נ י שטא ק י י ן‬ ‫אבער מן התורה ווערט אויך א דבר שבמנין בטל‪.‬‬ ‫ז אך ו ו אס שטי י ט אי ן ו ו ע ג פ אר דע ר ת פ לה ‪ .‬פ ו נ ק ט ו ו י‬ ‫אי די שע ק י נ דע ר גע ה ע ר ן צו ם או י בע ר שטן ‪ .‬ע ר ה אט‬ ‫או נ ז או י ס דע ר ו ו ע לט פ ו ן אלע פ ע לק ע ר צו ז י י ן ז י י ן‬ ‫מע ן בע ט או י ף אנ דע ר ע גע בר ו י כן או ן דע ר‬ ‫ערקלערט תוספות‪ ,‬אז עס איז דא א חילוק‪ .‬ווען‬ ‫נחלה‪ .‬מיר האבן א בעל הבית‪ ,‬און דערפאר ווערן מיר‬ ‫א ו י ב ע ר ש ט ע ר ע נ ט פ ע ר ט‪ ,‬ק ע ן מ ע ן א ו י ך א ו י ף ד ע ם‬ ‫מענטשן ציילן א זאך צוליב איר חשיבות‪ ,‬איז דאס נאך‬ ‫ני שט ב ט ל ב ר וב ! דע ר מי ט פ אלט או ו ע ק די טע נ ה פ ו ן די‬ ‫בע טן ‪ ,‬ע י י ״ש‪.‬‬ ‫נ י ש ט ק י י ן ח ש י ב ו ת מ ן ה ת ו ר ה ‪ .‬אב ע ר ב י י מ ע ש ר ב ה מ ה‬ ‫א ו מ ו ת ה ע ו ל ם ‪ ,‬ע כ ת ״ד ‪.‬‬ ‫ה אט די ת ו ר ה אלי י ן גע ה י י ס ן צי י לן י ע דע בה מה‬ ‫יעצט גייען ביידע פירושים צוזאמען‪ ,‬און דער פסוק‬ ‫דאס איז דער רמז פון דער מסורה‪ .‬די דריי פסוקים‬ ‫בא ז ו נ ד ע ר ‪ .‬ד י ת ו ר ה ה א ט א י ר ג ע ג ע ב ן א ח ש י ב ו ת ‪ ,‬א ו ן‬ ‫ב א ל י י כ ט א ו נ ז א י ן י ע ד ן ד ו ר ‪ :‬וו ע ן מ ע ן נ ע מ ט צ ו ז א ם‬ ‫ו ו י י ז ן או י ף די דר י י ת י ר ו צי ם ‪:‬‬ ‫ת פ ל ה מ י ט ת שו ב ה ‪ ,‬ק ע ן מ ע ן א ל ע ס מ ת ק ן ז י י ן ב ח י י ם‪.‬‬ ‫דע ר פ אר ו ו ע ר ט ז י אפ י לו מן ה ת ו ר ה נ י שט בטל‪.‬‬ ‫״ו א ת ם פ רו ו ר בו ״ ‪ -‬ד ו ר ך ד ע ר מ צ ו ה צ י י ל ט ד ע ר‬ ‫א ו י ב ע ר ש ט ע ר ר ב י ע י ו ת י ה ן של י ש ר א ל ‪ .‬מ י ר ז ע נ ע ן א‬ ‫דע ר פ אר ה אט דע ר או י בע ר שטע ר גע ה י י ס ן צי י לן די‬ ‫דאס איז געווען די עצה פאר די אנשי דור המבול‪ ,‬וואס‬ ‫דבר שבמנין‪ ,‬וואס ווערט אפילו באלף נישט בטל‪.‬‬ ‫אידן‪ .‬אזוי זענען זיי א דבר שבמנין וואס איז חשוב מן‬ ‫איז מרומז אינעם ציווי צו נח‪ .‬זיי זאלן מאכן א‬ ‫ה ת ו ר ה ‪ ,‬או ן ז י י ו ו ע ר ן נ י שט בטל צו ו י שן די פ ע לק ע ר ‪,‬‬ ‫לי כטי גק י י ט אי ן ז י י ע ר ע ו ו ע ר טע ר פ ו ן ת ו ר ה ו ת פ לה ‪ ,‬או ן‬ ‫״ו א ת ם ת ה יו ל י מ מ ל כ ת כ הנ י ם וגו י ק דו ש ״ ‪ -‬מ י ר‬ ‫גע ה ע ר ן צו ם או י בע ר שטן ‪ ,‬או ן א ז אך ו ו אס ה אט א בע ל‬ ‫ע כ ת ״ ד ‪ ) .‬ו ע י י ן ו ו א ס מ י י ן פ ע ט ע ר ‪ ,‬ה גא ו ן א ב ר ה ם א ה ר ן‬ ‫דערביי עפענען דאס הארץ צו תשובה‪ .‬אפילו נאך‬ ‫ה בי ת ו ו ע ר ט נ י שט בטל בר ו ב‪.‬‬ ‫״ואתם הדבקים בה׳ אלקיכם חיים כולכם היום״ ‪ -‬מיר‬ ‫טייע ר ע שטיינ ע ר ו ו א ס ה א ב ן ב א ל א כטן די נ א כט‬ ‫ז ע נ ע ן דב ו ק א י נ ע ם א ו י ב ע ר ש ט ן מ י ט ד ע ר ק ל א ר ע ר‬ ‫י די ע ה אז ה ׳ ה ו א ה אלק י ם ‪ .‬ע ס אי ז בי י או נ ז נ י שט ק י י ן‬ ‫ז ע נ ע ן גע ו ו ע ן אי י נ גע שטע לט ז י י ע ר טי י ע ר ע‬ ‫צ ה ר ת ע ש ה ל ת ב ה ) ב ר א ש י ת ו ‪ ,‬ט ז(‬ ‫ס פ ק ‪ ,‬א ו ן ב י י א ק ל א ר ע ר ז א ך ג י י ט מ ע ן נ י ש ט נ אכ ן ר ו ב ‪.‬‬ ‫ש ט י י נ ע ר ‪ ,‬ו ו א ס ז י י ע ר ו ו ע ר ט ה א ט מ ע ן גא ר נ י ש ט‬ ‫ר ש ״ י ט י י ט ש ט‪ ,‬א ז א י ן ד ע ר ת י ב ה א י ז ג ע ו ו ע ן א ן ״ א ב ן‬ ‫דע ר פ אר ו ו ע ר ן אי די שע ק י נ דע ר נ י שט בטל צו ו י שן די‬ ‫גע ק ע נ ט שאצן ‪.‬‬ ‫טובה המאירה להם״ ‪ -‬א טייערער שטיין וואס האט‬ ‫או מו ת ה ע ו לם ‪.‬‬ ‫א ב ע ר נ י ש ט בל ו י ז מ י ט ז י י ע ר ש י י נ ק י י ט א ו ן‬ ‫גע לו י כטן פ אר נ ח או ן אלע ו ו אס ז ע נ ע ן גע ו ו ע ן מי ט‬ ‫)הרה"ח ר' חיים פריעדמאן הי"ו(‬ ‫אי ם אי ן דע ר ת י בה ‪.‬‬ ‫ט י י ע ר ק י יט ז ע נ ע ן ד י שט י י נ ע ר ג ע ו ו ע ן‬ ‫א ו י ס ע ר ג ע ו ו ע נ ל י ך ‪ .‬ז י י ה אב ן א ו י ך ג ע ל ו י כ ט ן ! ר ב י‬ ‫אן ע נ לי כע ו ו או נ דע ר לי כע ז אך גע פ י נ ע ן מי ר אי ן די‬ ‫בנימין שרייבט‪ :‬״כי בלילה אין צריכים שם נרות‪ ,‬כי‬ ‫מ ס ע ו ת פ ו ן ר ב י ב נ י מ י ן מ ט ו דל ה ‪ .‬ע ר ה א ט ג ע ל ע ב ט‬ ‫א י ן ד ע ר צ י י ט פ ו ן ד י ר א ש ו נ י ם ‪ ,‬בא ז ו כ ט פ י ל ע‬ ‫הכל רואין מאור המרגליות אשר יתנו אורם״‪.‬‬ ‫לע נ דע ר או ן פ אר שר י בן ו ו אס ע ר ה אט גע ז ע ן או י ף‬ ‫ביינאכט האט מען דארט נישט געדארפט קיין‬ ‫זיינע רייזעס‪.‬‬ ‫לי כט; מע ן ה אט גע ק ע נ ט ז ע ן בי י ם שי י ן פ ו ן די‬ ‫ווען ער באשרייבט די גרויסע שטאט קוסטנטינא‪,‬‬ ‫מ ר גל י ו ת ‪.‬‬ ‫ו ו א ו ע ס א י ז ג ע ו ו ע ן ד ע ר ז י ץ פ ו ן ד ע ר מל ו כ ה א י ב ע ר‬ ‫)מסעות רבי בנימין מטודלה‪ ,‬ביים באשרייבן די שטאט‬ ‫גא נ ץ י ו ן ‪ ,‬ד ע ר צ י י ל ט ע ר פ ו ן א ג ר ו י ס ן פ א ל א ץ ו ו א ס‬ ‫ק ו ס טנ טי נ א(‬ ‫דע ר ק ע נ י ג ע מנ ו אל ה אט גע בו י ט‪ .‬אי ן דע ם פ אלאץ‬