אמרי מנחם שינאווא · Imrei Menachem Shinive — לך לך (2026-10-19)

קונטרס
אמרי מנחם
דברי תורה וסיפורי קודש
מאת כבוד קדושת מרן
רבינו אברהם מנחם מענדל וואגשאהל זי"ע
אדמו"ר משינאווא
לך
גליון קס"ג -שנה ד' -שנת תשפ"ז לפ"ק
· אידיש ·
יו"ל ע"י
כל הזכויות שמורות
אמרי מנחם /לך
וְ ֶא ֶע ְׂש ָך לְ גוֹי ָּגדוֹל וַ ֲא ָב ֶר ְכ ָך וַ ֲאגַ דְּ לָ ה ׁ ְש ֶמ ָך וֶ ְהיֵ ה ְּב ָר ָכה.
א) רש"י זאגט אינעם ערשטן פשט" :והיה ברכה -הברכות נתונות
בידך ,עד עכשיו היו בידי ,ברכתי לאדם ונח ומעכשיו אתה
תברך את אשר תחפוץ" – ביז יעצט האב איך אליינס געגעבן ברכות,
און פון יעצט און ווייטער וועסטו קענען בענטשן וועמען דו וועסט
וועלן .לכאורה ,וויאזוי שטימט דער ֶ'ו ְהיֵ ה' ,וואס איז משמע אז
אברהם זעלבסט וועט עפעס 'ווערן' ,דא רעדט מען דאך נישט פון
קיין שינוי אינעם מהות פונעם מענטש ,נאר פון א כח וואס ער
באקומט צו בענטשן ,וואלט געדארפט שטיין עפעס א לשון ווי ְ'ו ֵתן
ברכות' וכדומה?
ב) אין צווייטן פשט זאגט רש"י" :דבר אחר ,ואעשך לגוי גדול זהו
שאומרים אלקי אברהם ,ואברכך זהו שאומרים אלקי יצחק,
ואגדלה שמך זהו שאומרים אלקי יעקב ,יכול יהיו חותמין בכולן
תלמוד לומר והיה ברכה ,בך חותמין ולא בהם" – דער 'והיה ברכה'
קומט זאגן ,אז מען וועט נישט ענדיגן די ערשטע ברכה מיט אלע
אבות ,נאר בלויז מיט 'מגן אברהם' .אין די טעג (י"ב חשון) געפאלט
דער יארצייט פונעם שווער זכרונו לברכה (הגה"צ מוואוידיסלאוו זצ"ל),
שטעלט ער זיך (בספרו ירבה תורה פר' לך אות ה) ,וואס איז א חילוק צי מען
ענדיגט מיט אלע אבות אדער בלויז מיט אברהם?
ג) אויך ווייסן מיר דאך א כלל ,אז ווען רש"י זאגט א 'פשט' און א
'דרש' ,איז פארהאן עפעס א שייכות צווישן זיי ,און ביידע
גייען אויפן זעלבן מהלך .דארף מען פארשטיין דעם שייכות דא
צווישן דעם כח צו בענטשן מיט דעם ענין פון ענדיגן 'מגן אברהם'?
ד) דער בעל הטורים מאכט דא א חשבון ,אז דער אייבערשטער האט
דא געגעבן פאר אברהם 'שבע ברכות' .דארף מען פארשטיין
וואס האט דאס א שייכות מיט די 'שבע ברכות' פון 'שמחת חתן ב
וכלה'?
ה) אויבן אין פרשת נח זאגט רש"י א חילוק צווישן נח און אברהם:
"את האלקים התהלך נח -ובאברהם הוא אומר אשר
התהלכתי לפניו ,נח היה צריך סעד לתומכו ,אבל אברהם היה מתחזק
אמרי מנחם /לך
ומהלך בצדקו מאליו" – נח האט געדארפט א 'סעד' אים
אונטערצולאנען ,אבער אברהם איז געגאנגען פון זיך אליינס .דא ביי
אונז זאגט רש"י א חילוק צווישן נח און אברהם ,אז נח האט נישט
געקענט בענטשן און אברהם האט יא געקענט .לכאורה ,איז מסתבר
אז דאס האט א שייכות מיט דעם חילוק פון 'סעד לתומכו' ,דארף
מען פארשטיין דעם שייכות?
ו) בכלל דארף מען פארשטייןָ ,אן סייעתא דשמיא קען מען דאך
גארנישט ,נו ,וואס מיינט רש"י צו זאגן ,אז אברהם האט
נישט געדארפט קיין 'סעד לתומכו'?
ז) דער עבודת ישראל (פרשתן ד"ה איתא בילקוטא) ברענגט א מדרש אויפן
ֹ ׂ
ימנִ י ַכחו ָתם ַעל ִל ֶ ּב ָך" – זה אברהם שהיה דבוק
"ש ֵפסוק (שיר השירים ח ,ו)ִ :
בהקדוש ברוך הוא כחותם" – אברהם אבינו איז געווען דבוק אינעם
אייבערשטן ווי א זיגל .און דער עבודת ישראל איז דאס מסביר ,אז
פונקט ווי דער זיגל האט אין זיך די גאנצע צורה פונעם בילד וואס מען
האט איינגעקריצט אין אים ,אט אזוי איז געווען אברהם אבינו ,אז
דער גאנצער רצון הבורא איז געווען איינגעקריצט אין זיינע אברים,
וואס דערפאר האט ער מקיים געווען די גאנצע תורה נאך איידער
מען האט עס געגעבן .לכאורה קען מען טייטשן מיט דעם מדרש ,אז
דאס ליגט אין די ווערטער פון רש"י' :בך חותמין' -מיט דיר וועט מען
זיגלען .אבער לכאורה דער עבודת ישראל רעדט בעיקר פון דעם
ענין ,אז אברהם אבינו האט געהאט איינגעקריצט אין זיך דעם רצון
ה' ,אבער וואס איז דער פשט פון דעם אז אברהם וועט חתמ'ענען?
וואס ליגט אין דעם? און וואס האט דאס מיטן ענין פון אויספירן די
ברכה בלויז מיט 'מגן אברהם'?
ג
א וזל"ק" :איתא בילקוט שימני כחותם על לבך (שה"ש ח ,ו) זה אברהם שהיה דבוק
בהקב"ה כחותם וכו' ,ביאור הדברים ,כי אברהם אבינו ע"ה היה דבוק כחותם
כי החותם מצייר צורתו במה שכנגדו כמו בשעוה וכיוצא בו .דהיינו אם החותם
צורתו בולטת שכנגדו שוקע ואם הוא שוקע שכנגדו בולט .וכן הנמשל באברהם
אבינו ע"ה שהיה כל כך דבוק בקב"ה עד שנחקק בו כל כך רצון הבורא עם כל
תורתו ומצותיו עד שהשיג הכל וקיים אפילו עירובי תבשילין ומחמת דביקותו
ברצונו ית"ש נחקק באיבריו כל הרשימו מה שיעשה בהם עד שקיים כל התורה".
אמרי מנחם /לך
ֹ ׂ
ח) אין פרשת שמיני שטייט (ויקרא ט ,כב)" :וַ ִ ּי ּ ָשא ַא ֲהרן ֶאת יָ ָדו ֶאל ָה ָעם
ׁ ֹ ׂ
וַ יְ ָב ֲר ֵכם וַ ֵ ּי ֶרד ֵמ ֲעשת ַה ַח ָּטאת וְ ָהע ָלה וְ ַה ּ ְש ָל ִמים" – נאכדעם
וואס אהרן האט געמאכט די קרבנות ,האט ער געבענטשט דעם
פאלק מיט ברכת כהנים .די גמרא זאגט (מגילה יח ,).אז דער פסוק איז
'מסורס' ,ווייל קודם איז געווען דער 'וירד מעשות החטאת' און
נאכדעם איז געווען דער 'ויברכם' .לכאורה ,פארוואס טאקע שטייט
עס נישט לויטן סדר ווי עס איז געווען?
ֹ ֹ ֹ
ט) אין פרשת דברים שטייט (דברים א ,יא)" :ה' ֱאל ֵקי ֲאבו ֵת ֶכם י ֵסף
ׁ
יב ֵר ְך ֶא ְת ֶכם ַּכ ֲא ֶשר ִ ּד ֶ ּבר ָל ֶכם" – דער
יכם ָּכ ֶכם ֶא ֶלף ּ ְפ ָע ִמים וִ ָ
ֲע ֵל ֶ
אייבערשטער זאל מוסיף זיין אויף אייך טויזנט מאל אזויפיל ,און ער
זאל אייך בענטשן אזויווי ער האט גערעדט צו אייך .זאגט רש"י:
"אמרו לו ,משה אתה נותן קצבה לברכותינו ,כבר הבטיח הקב"ה את
אברהם אשר אם יוכל איש למנות" – אידן האבן געפרעגט משה ,דער
אייבערשטער האט דאך צוגעזאגט פאר אברהם אבינו ,אז מען וועט
נישט קענען ציילן זיינע קינדער ,נו ,פארוואס גיבסטו א מאס פון
טויזנט מאל? "אמר להם ,זו משלי הוא אבל הוא יברך אתכם כאשר
דבר לכם" – האט משה רבינו זיי געענטפערט ,די ברכה וואס איך גיב
אייך איז בלויז פון מיר ,אבער דער אייבערשטער זאל אייך טאקע
בענטשן ָאן א מאס .לכאורה ,וואס הייסט 'זו משלי' ,ווען משה רבינו
וואונטשט גיבט ער דען עפעס פון זיך ,א ברכה איז דאך אלעמאל ,אז
מען וואונטשט יענעם 'דער אייבערשטער זאל העלפן דו זאלסט
ֹ ֹ
האבן כך וכך' ,אזויווי משה רבינו זאגט דא אליינס" :ה' ֱאל ֵקי ֲאבו ֵת ֶכם
ֹ
יכם ָּכ ֶכם ֶא ֶלף ּ ְפ ָע ִמים" ,נו ,וואס הייסט 'זו משלי'?
י ֵסף ֲע ֵל ֶ
ביים דאווענען איז מען א 'מקבל'
נאר עס קען אפשר זיין אזוי .די ספרי היסודב זענען מסביר דעם
חילוק צווישן 'תפלה' און 'ברכה' ,ווייל כאטש וואס דער נוסח ווען
ד
ב עי' בספר העקרים מאמר ד' פי"ט וז"ל" :והנראה לי בזה הוא שענין הברכות אינו
הגדת עתידות כלל ,אבל הוא תפלה עם נתינת הכנה אל המקבל שיחול השפע
האלקי עליו .וזה שהשפעים העליונים ישתלשלו ויושפעו על המקבלים בהדרגות
ואמצעיים ,ובתנאים שיהיו המקבלים ראוים ועל יחס וסדר שמור ,ושיהיו עם זה
מוכנים לקבל השפע ההוא .ואם יפסק ההשתלשלות מאיזה מהאמצעיים ולא
יהיה היחס שמור או הסדר ,או יהיה המקבל בלתי מוכן ,יתבלבל השפע או
אמרי מנחם /לך
א איד גיבט א ברכה – איז טאקע מיטן זעלבן לשון ווי ער זאגט
ביים דאווענען' ,דער אייבערשטער זאל העלפן' – דאך איז פארהאן
א גרויסער חילוק צווישן 'תפלה' און 'ברכה' .ווייל 'תפלה' איז דער
פשט ,אז א איד איז זיך מכניע און ער בעט זיך ביים אייבערשטן.
דאס הייסט ,ער איז יעצט א 'מקבל' וואס נעמט השפעה פון אויבן.
און ווי מער שפל'דיג און נכנע ער איז ביי זיך ,אלץ חשוב'ער איז
ֹ ֹ ׁ
"לב נִ ְש ָ ּבר וְ נִ ְד ֶּכה ֱאל ִקים לא
די תפלה; ווי עס שטייט (תהלים נא ,יט)ֵ :
ִת ְבזֶ ה" .ווייל ווי מער הכנעה עס ליגט אין דער תפלה – אלץ מער
'מקבל' איז ער .ווידער אבער 'ברכה' איז דער פשט ,אז דער צדיק
ווערט יעצט א 'צינור' און א ְ ּ
'ב ֵר ָכה' 'משפיע' צו זיין די השפעה פון
אויבן .אז אפילו אויב דער מענטש איז נישט ראוי צו באקומען אזא
שפע ,ער האט נישט די הכנה מקבל צו זיין אזא טובה ,אבער דער
צדיק ווערט דער 'כלי לקבל' ,און ער גיבט עס אים איבער ווייטער.
ביים אנוואונטשן איז מען סיי א 'מקבל' און סיי א 'משפיע'
קומט אויס ,פונקט אזויווי א 'צינור' האט צוויי זייטן ,פון איין זייט
גיסט מען אריין ,וואס דארט איז ער א 'מקבל' און פון צווייטן
זייט גיסט ער ארויס ,וואס דארט איז ער א 'משפיע' ,אזוי אויך דארף
דער צדיק בשעת ער וואונטשט האבן ביידע בחינות אויפאיינמאל,
אז פון איין זייט איז ער יעצט 'נכנע' פונקט ווי ביים דאווענען ,וואס
ער איז מתפלל און ער איז 'מקבל' די השפעה פון אויבן ,אבער פון
צווייטן זייט דארף ער יעצט האבן א בחינה פון 'ויגבה לבו בדרכי
השם' ,ער דארף יעצט האבן די שטארקייט צו געבן און משפיע זיין
השפעות! ווייל אין דעם 'חלק ההשפעה' איז נישט קיין מעלה צו זיין
שפל'דיג און גארנישט ביי זיך ,נאר פארקערט ,ער דארף גלייבן אז
דער אייבערשטער האט אים געגעבן דעם כח צו זיין דער צינור וואס
איז משפיע די השפעות.
ה
היחס ,ולא יחול השפע האלהי בהשתנות הסדר .ולזה צריך שיהיה במקבל הכנה
כדי שיחול בו השפע ההוא .וכשלא יהיה המקבל מוכן לקבל השפע האלהי,
יוכן על ידי הנביא או על ידי הצדיק או החסיד ,ויהיה המברך אמצעי בהורדת
השפע ההוא .וזהו ענין סמיכת היד שהיו סומכין ידיהם המברכים על המתברכין
לתת הכנה אל המתברך שיקבל השפע או הטוב ההוא ,וכאילו החסיד או הצדיק
המברך הוא צנור להמשיך השפע האלהי על ידיו" .ועי' גם בספר אברבנאל
עה"ת פר' תולדות.
אמרי מנחם /לך
ויברכם וירד מעשות החטאת – נאר נאכן 'מקבל' זיין קען מען 'משפיע' זיין
מיט דעם פארשטייט מען ,פארוואס דער פסוק האט אויסגעדרייט
ֹ ׂ
דעם סדר ,אז נאכן "וַ ִ ּי ּ ָשא ַא ֲהרן ֶאת יָ ָדו ֶאל ָה ָעם וַ יְ ָב ֲר ֵכם" שטייט
ׁ ֹ ׂ
ערשט "וַ ֵ ּי ֶרד ֵמ ֲעשת ַה ַח ָּטאת וְ ָהע ָלה וְ ַה ּ ְש ָל ִמים" – וועלכע איז געווען
פריער .ווייל 'תפלה' איז דאך 'במקום קרבן' ,וואס דעמאלט איז די
עבודה צו זיין בהכנעה און 'מקבל' זיין די השפעה .און די תורה וויל
מיר דא לאזן הערן ,אז אפילו בשעת 'ברכת כהנים' ,וואס דעמאלט
איז דאך אהרן משפיע פארן כלל ישראל – איז ער אבער אויך געבליבן
אינעם מצב פון בשעת'ן מקריב זיין די קרבנות! דער 'עשות החטאת
והעולה והשלמים' האט אנגעהאלטן אפילו בשעת'ן 'ויברכם'! ווייל
מען דארף האבן ביידע בחינות אויפאיינמאל.
זו משלי הוא – דאס האב איך אליינס ממשיך געווען
מיט דעם פארשטייט מען די ווערטער פון רש"י" :זו משלי הוא" – די
ברכה וואס איך האב אייך געגעבן פון 'אלף פעמים ככה' ,דאס
האב איך ממשיך געווען פאר אייך מיט מיין אייגענעם 'כח ההשפעה',
וואס איך האב זיך געמאכט א צינור ממשיך צו זיין פאר אייך די
ׁ
יב ֵר ְך ֶא ְת ֶכם ַּכ ֲא ֶשר ִ ּד ֶ ּבר ָל ֶכם" –
דאזיגע ברכה .און אויסער דעם" :וִ ָ
דער אייבערשטער וועט אייך שיקן די השפעה וואס ער האט אייך
צוגעזאגט – ָאן דעם וואס איך זאל זיין דער צינור! ווייל פאר דער
הבטחה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט פאר די אבות,
פעלט נישט אויס קיין צינור ,ווייל דאס וועט זיכער אנקומען.
ווילאנג ער דארף א 'סעד לתומכו' קען ער נישט משפיע זיין קיין ברכות פאר אידן
מיט דעם קען מען זאגן ,אז די ביידע חילוקים צווישן נח און אברהם
זענען איין נקודה ,אז דאס וואס רש"י זאגט דא" :עד עכשיו היו
בידי ,ברכתי לאדם ונח ,ומעכשיו אתה תברך את אשר תחפוץ" איז
געבונדן מיט דאס וואס רש"י זאגט אין פרשת נח" :נח היה צריך סעד
לתומכו ,אבל אברהם היה מתחזק ומהלך בצדקו מאליו" .ווייל דער ו
נח האט נישט געהאט קיין כח פון 'ויגבה לבו' ,ער האט נישט געגלייבט
אז א צדיק קען גוזר זיין און משפיע זיין ,ער האט א גאנצן צייט
געדארפט א 'סעד לתומכו' – זיך אנלאנען אויפן אייבערשטן ,דאס
הייסט ,נאר זיין נכנע און א 'מקבל' .און דערפאר האט ער נישט
געקענט ווערן קיין 'צינור' צו בענטשן און משפיע זיין .אבער אברהם
אמרי מנחם /לך
האט נישט געדארפט א גאנצן צייט דעם 'סעד לתומכו' ,נאר ער האט
זיך 'מחזק' געווען צו גיין 'מאליו' ,ער האט געגלייבט אין זיין 'כח
ההשפעה' וואס דער אייבערשטער האט אים געגעבן! און דערפאר
האט אים טאקע דער אייבערשטער געגעבן דעם כח הברכה צו
בענטשן וועמען ער וויל – אפילו אויב יענער איז נישט ראוי! און
דערפאר זאגט די תורה דעם לשון 'וֶ ְהיֵ ה' ,ווייל דאס איז נישט בלויז א
כח צו געבן ברכות ,נאר דאס איז א מהות פון א 'משפיע' ,וואס נאר
דורכדעם קען ער משפיע זיין און טיילן ברכות.
בלויז דער וועלכער איז בטל צום אייבערשטן בתכלית – קען באקומען דעם 'כח ההשפעה'
פון צווייטן זייט ,האבן מיר געשמועסט ,אז כדי צו זיין א 'צינור' מוז
ער זיין נכנע צום אייבערשטן ,ווייל נאר אויב דער צינור איז
'מקבל' די השפעה – וואס דאס גייט דורך די 'הכנעה' – קען ער
נאכדעם טיילן די השפעה .און באמת איז דאס נאכמער ,אז דער
צדיק מוז זיין אינגאנצן בטל ומבוטל ,ווייל טאמער איז ער ביי זיך
'עפעס' – איז ער דאך שוין נישט קיין 'צינור' – וועלכער איז בלויז ווי
א 'ידא אריכתא' פון אויבן! ער האט דאך שוין אינזין עפעס אייגענס!
און דערפאר גיבט מען דעם 'כח הברכה' נאר פאר אזא צדיק וואס ער
איז בטל ומבוטל און נכלל אינעם אייבערשטן כביכול – ָאן קיין שום
אייגענעם רצון! און זיין גאנצע רצון משפיע צו זיין – איז נאר ווייל ער
איז נכלל אינעם 'רצון להטיב' פונעם אייבערשטן!
דער 'כח הברכה' איז ווי א 'זיגל' וואס דער מלך אליינס זיגלט דערמיט זיין חתימה
דער משל דערצו איז דער זיגל פון שעוה ,וואס דער מלך קריצט
אריין זיין אונטערשריפט דערין ,און דערנאך דארף ער שוין
נישט אונטערשרייבן אליינס יעדעס מאל ,נאר ער זיגלט מיטן זיגל,
און עס ווערט אויסגעשריבן זיין אונטערשריפט ,און דאס איז נאר
וויבאלד דער זיגל האט אין זיך אריינגענומען אלץ וואס מען האט אין
ז אים איינגעקריצט – ָאן קיין שום שינוי .אט אזוי איז אויך דער צדיק,
אז וויבאלד ער איז אזוי בטל ומבוטל צום אייבערשטן ,איז דער רצון
ה' געווארן אויסגעקריצט אין אים – ָאן קיין שום שינוי ,און דעריבער,
אלץ וואס ער טוט און וואונטשט – איז כאילו דער אייבערשטער
האט עס געוואונטשן! ער איז ווי דער זיגל וועלכער חתמ'עט אונטער
דעם אונטערשריפט פונעם אייבערשטן כביכול.
אמרי מנחם /לך
בך חותמין -אברהם איז געווארן ווי דער זיגל פונעם מלך ממשיך צו זיין אלע השפעות
מיט דעם פארשטייט מען דעם צושטעל וואס דער עבודת ישראל
ֹ ׂ
ימנִ י ַכחו ָתם ַעל ִל ֶ ּב ָך" – זה
"ש ֵשטעלט אהער דעם מדרשִ :
אברהם שהיה דבוק בהקדוש ברוך הוא כחותם" – ווייל דייקא צוליב
דעם וואס אברהם אבינו איז געווען אזוי דבוק און בטל צום
אייבערשטן ,ווי די 'שעוה' וועלכע לאזט זיך דרוקן און קוועטשן אלץ
וואס מען קריצט אריין אין איר – דערפאר האט ער באקומען א
הבטחה פון 'בך חותמין' – וואס לויטן עבודת ישראל טייטשט מען
דאס פון לשון 'אונטערשריפט' ,אז מיט דיר וועט מען זיגלען אלע
פאפירן! דו וועסט זיין דער 'משפיע' וועלכער ברענגט אראפ די
השפעות צו אידישע קינדער! און דאס איז ממש די זעלבע זאך ווי
דער 'מעכשיו אתה תברך את אשר תחפוץ' – ווייל דורכדעם וואס ער
איז געווארן ווי דער זיגל פונעם מלך ,איז דער אייבערשטער מסכים
צו אלעס וואס ער וואונטשט!
א איד דארף זיין בשמחה אין יעדן מצב
ֹ ׁ ׂ ׂ ֹׂ ׂ
עס שטייט אין פסוק (ישעיה סא ,י)" :שוש ָא ִשיש ַ ּבה' ּ ָת ֵגל נַ ְפ ִשי ֵ ּבאל ַקי".
שטעלן זיך די ספרים ,וואס איז דער כפל הלשון? און פארוואס
טוישט דער פסוק פון שם הוי"ה צום שם 'אלקים'? זאגן די ספרים א
בחינה ,אז דער שם הוי"ה ווייזט אויף 'מדת הרחמים' – ווען דער
אייבערשטער טוט חסדים נגלים און דער מענטש איז בשמחה.
ווידער ,דער שם 'אלקים' ווייזט אויף 'מדת הדין' – ווען עס איז חלילה
נישט אזא מצב פון חסדים 'נגלים' נאר פארקערט ,און דעמאלט
דארף מען מקיים זיין דעם 'חייב אדם לברך על הרעה כשם שמברך
על הטובה' ,און ווי רש"י זאגט" :לקבלינהו בשמחה".
אבער דעם כח צו מאכן אנדערע בשמחה – איז נאר ווען עס גייט גוט בטוב הנגלה
אבער כאטש וואס דער מענטש איז בשמחה אויף ביידע אופנים ,איז
אבער דאך דא א חילוק צווישן זיי ,אז ווען א מענטש באקומט ח
השפעות פון בלויז 'רחמים וחסדים' – איז ער אזוי שטארק בשמחה
אז ער קען אויך דערפרייען אנדערע אידן .ווידער ,אויב די שמחה איז
נישט בשלימות ,נאר עס איז חלילה א בחינה פון שם 'אלקים' ,און
אודאי איז ער אן ערליכער איד וואס ער איז זיך מחזק אז אלעס איז
לטובה ,ביז ער קומט ממש ָאן צו זיין 'בשמחה' – האט ער אבער בלויז
אמרי מנחם /לך
א כח פאר 'זיך אליין' צו זיין בשמחה ,אבער ער קען נישט משמח זיין
א צווייטן איד מיט דער שמחה.
ווען עס איז 'מדת הדין' בחינת 'אלקי' – איז בלויז 'תגל נפשי' אבער מען קען נישט יענעם
משמח זיין
ׂ ׂ ֹׂ ׂ
מיט דעם טייטשן די ספרים" :שוש ָא ִשיש ַ ּבה'" – ווען עס איז א
הנהגה פון שם הוי"ה ,פון 'רחמים וחסדים' ,דעמאלט איז נישט
בלויז 'שוש' ,אז איך בין פרייליך ,נאר 'אשיש' ,איך קען אויך
ֹ ׁ
"ת ֵגל נַ ְפ ִשי ֵ ּבאל ַקי" –
אריינברענגן שמחה אין אנדערע אידן ,אבער ּ ָ
טאמער עס איז אריינגעמישט דערין אויך א הנהגה פון 'אלקי' ,פון
מדת הדין ,עס איז נישט קיין השפעה פון בלויז חסד ,דעמאלט איז
נאר 'תגל נפשי' ,איך אליין בין בשמחה ,אבער איך קען נישט משמח
זיין אנדערע אידן מיט דער שמחה.
ביי א חתן איז פארהאן א כח פון 'שוש אשיש' – ושמח את אשתו
ׁ ֹ ׁ ׂ
אויפן פסוק (דברים כד ,ה)" :וְ ִש ַּמח ֶאת ִא ְש ּתו ֲא ֶשר ָל ָקח" ,זאגט רש"י:
"ושמח -ישמח את אשתו ותרגומו ויחדי ית אתתיה .והמתרגם
ושמח אלא של
ויחדי עם אתתיה טועה הוא שאין זה תרגום של ִ
ושמח" .דער מאן זאל איר דערפרייען .זעט מען פון דעם ,אז פון
ָ
הימל גיבט מען פאר א חתן א כח פון 'שוש אשיש בה'! זיין שמחה איז
אזוי בשלימות ָאן קיין שום תערובת דין ,ביז ער קען גאר דערפרייען
אנדערע דערמיט.
לעתיד וועט זיך דער אייבערשטער פרייען מיט אונז אויף אן אופן פון 'שוש אשיש'
ׂ ׂ ֹׂ ׂ
עס שטייט אין פסוק (ישעיה סב ,ה)ּ " :ו ְמשוש ָח ָתן ַעל ַּכ ָ ּלה יָ ִשיש ָע ַליִ ְך
ֹ
ֱאל ָקיִ ְך" – לעתיד וועט זיך דער אייבערשטער פרייען מיטן כלל
ישראל ,אזויווי א חתן פריידט זיך מיט די כלה .האבן מיר אמאל
ֹׂ ׂ
געטייטשטג אז די כוונה איזּ " :ו ְמשוש ָח ָתן ַעל ַּכ ָ ּלה" – פונקט ווי די
שמחה וואס א חתן פריידט זיך מיט די כלה איז אזא שלימות'דיגע
ֹ ׂ ׂ
ט שמחה וועלכע האט א כח משמח צו זיין אנדערע" ,יָ ִשיש ָע ַליִ ְך ֱאל ָקיִ ְך"
– אט אזא שמחה וועט זיך דער אייבערשטער פרייען לעתיד מיטן
כלל ישראל! עס וועט נישט זיין א שמחה פון 'תגל נפשי' ,וואס ער
וועט זיך פרייען מיט אונז בלית ברירה ,א בחינה פון 'מברך על הרעה'
ג עי' ספר אמרי מנחם שנה ג עמ' תרכב.
אמרי מנחם /לך
חס ושלום ,נאר עס וועט זיין א שלימות'דיגע שמחה פון 'מברך על
הטובה' ,א בחינה פון 'שוש אשיש' ,וואס דער אייבערשטער – וואס
זיין שמחה איז דאך 'אין סוף' – וועט זיך פרייען מיטן כלל ישראל ,און
ממילא וועלן מיר אויך ווערן בשמחה ,ווייל זיין שמחה כביכול וועט
זיך איבערגיסן צו אונז.
נאר אברהם קען משפיע זיין ברכות און משמח זיין אנדערע – ווייל ער איז א בחינה פון שוש
אשיש בה'
עס איז באקאנט אז יצחק איז 'מדת הגבורה' ,וואס דאס איז די בחינה
פון 'שם אלקים' .און אויך יעקב איז 'תפארת' – וואס דאס האט
אויך אין זיך א חלק פון 'מדת הדין' .און נאר אברהם איז בלויז חסדים,
וואס דאס איז די בחינה פון 'שם הוי"ה' .און דערפאר ,דער כח וואס
אברהם האט דא באקומען צו זיין א 'משפיע' וועלכער טיילט ברכות
און איז ממשיך ישועות – דאס קומט פון דעם וואס זיין מדה איז 'כולו
חסד' ,א בחינה פון שם הוי"ה ,וואס דערפאר האט ער דעם כח פון
ׂ ׂ ֹׂ ׂ
"שוש ָא ִשיש ַ ּבה'" – ער קען דערפרייען אנדערע אידן מיט ישועות
און השפעות טובות! ווידער אבער יצחק און יעקב האבן נישט דעם
כח – על כל פנים אויף אזא גרויסן אופן ווי אברהם – ווייל זיי זענען
ֹ
"באל ַקי" – זיי האבן אין זיך א בחינה פון 'מדת הדין', א בחינה פון ֵ ּ
ׁ
ממילא זענען זיי נאר אין א בחינה פון ּ ָ
"ת ֵגל נַ ְפ ִשי" – מקבל זיין
השפעות פאר זיך און פאר אנדערע אידן דורכן דאווענען ,אבער זיי
האבן נישט דעם כח פון הוי"ה צו זיין א 'משפיע' ,משמח צו זיין
אנדערע אידן מיט זייערע ברכות.
בך חותמין – מען זאגט נאר 'מגן אברהם' ווייל נאר אויף דיר קען מען דערמאנען דעם שם הוי"ה
מיט דעם קען מען פארשטיין דעם ענין פון 'בך חותמין ולא בהם',
פארוואס מען ענדיגט נישט די ברכה מיט יצחק און יעקב ,נאר
בלויז מיט אברהם .ווייל אנהייב ברכה זאגט מען 'אלקי אברהם,
אלקי יצחק ואלקי יעקב' – מען דערמאנט דעם 'שם אלקים' ,ממילא,
י
קען מען דאס זאגן אויך אויף יצחק און יעקב .אבער ביי דער 'חתימת
הברכה' זאגט מען דאך 'ברוך אתה ה' ,מען דערמאנט בלויז דעם 'שם
הוי"ה' – וואס דאס איז דאך 'מדת הרחמים' ,און דערפאר ענדיגט מען
בלויז מיט אברהם וואס ער איז 'כולו חסד'.
אמרי מנחם /לך
פאר דער זעלבער סיבה פארוואס מען זאגט נאר 'מגן אברהם' – קען קיינער אויסער דיר נישט
בענטשן
מיט דעם פארשטייט מען וויאזוי די צוויי פשטים גייען אינאיינעם,
ווייל דער ענין פון 'בך חותמין ולא בהם' – איז א 'נתינת טעם'
אויפן ערשטן פשט פון 'מעכשיו אתה תברך את אשר תחפוץ" .ווייסטו
פארוואס בלויז דו וועסט האבן דעם כח צו טיילן ברכות און ממשיך
זיין ישועות פאר אידן? דאס איז צוליב די זעלבע סיבה וואס ביים
סיום הברכה וואו מען דערמאנט נאר דעם שם הוי"ה – קען מען
דערמאנען בלויז דיר! ווייל נאר דו ביסט 'כולו חסד' – ָאן קיין תערובת
פון 'מדת הדין'! ממילא אויב אזוי ,איז הוא הדין אז נאר דו וועסט
קענען משמח זיין אנדערע אידן דורכן אנוואונטשן ברכות .און דאס
גייט אויך אינאיינעם מיטן טייטש פונעם עבודת ישראל ,אז 'בך
חותמין' – מיט דיר וועט מען זיגלען אלע השפעות טובות! נאר דו
וועסט קענען אונטערשרייבן דעם אייבערשטנ'ס הסכמה אויף יעדע
השפעה ,ווייל נאר דו ביסט בטל ומבוטל צום אייבערשטנ'ס 'רצון
להטיב' ,און דערפאר ביזטו ווי דער שעוה וועלכער נעמט אריין אין
זיך דעם אונטערשריפט פונעם מלך.
דער אייבערשטער האט אים געוואונטשן 'שבע ברכות' – א שלימות'דיגע שמחה ווי ביי א חתן
מיט דעם פארשטייט מען דעם ענין וואס דער בעל הטורים זאגט
דא ,אז דער אייבערשטער האט געגעבן 'שבע ברכות' פאר
אברהם אבינו .ווייל דא האט זיך ארויסגעברענגט דער כח וואס
אברהם אבינו האט משמח צו זיין אנדערע – פונקט ווי א חתן האט א
כח משמח צו זיין די כלה ,א בחינה פון 'כמשוש חתן על כלה' ,וואס
דעמאלט זאגט מען 'שבע ברכות' ,און דארט זאגט מען טאקע א
טאפלט לשון 'שמח תשמח רעים האהובים' ,וואס דאס איז די בחינה
פון 'שוש אשיש' .און דערפאר האט אים דער אייבערשטער געגעבן
דא 'שבע ברכות'.
אי
טאמער איז מען עומד אינעם 'נסיון העושר' – וועט מען עס טאקע נוצן צו משמח זיין אנדערע
אידן
דאס איז א זאך וואס יעדער איד וואס דער אייבערשטער האט אים
געגעבן דעם 'ואברכך בממון' דארף זיך מתבונן זיין דערין ,אז
ער זאל נוצן די השפעות טובות צו זיין א 'משפיע' און מאכן פרייליך
אנדערע אידן .און אודאי איז דאס שייך נאר טאמער ער אליינס איז
אמרי מנחם /לך
עומד אינעם 'נסיון העושר' ,דאס עשירות טוט אים נישט עפעס
חלילה פארפירן ,ווייל אויב ווערט חלילה א מצב פון 'וישמן ישורון
ויבעט' ,אויב איז דאס אידישקייט שוואכער געווארן דורכן עשירות
– איז דאך דאס נישט קיין "שוש בה'" ,די שמחה איז דאך נישט קיין
שמחה מיטן אייבערשטן ,נו ,אודאי קען נישט ארויסקומען דערפון
קיין "אשיש בה'"! אבער טאמער א איד לאזט זיך נישט פון די אלע
נסיונות וואס קומען צו גיין מיטן עשירות ,נאר ער האלט זיך ביי אלע
בחינות פון אידישקייט און בלייבט א חסיד'ישער איד מיטן גאנצן
יראת שמים – דעמאלט וועט ער אודאי אויסנוצן זיין שמחה פארן
אייבערשטנ'ס וועגן ,משמח צו זיין דעם צווייטן איד.
Ƿ דברי כיבושין *
על כל פנים :זעען מיר דאך דא ,וואס איז דער פשט [פון] א אידישע
שמחה' ,ישיש עליך אלקיך כמשוש חתן על כלה' ,א אידישע
שמחה איז א געוואלדיגע זאך! דאס איז א שמחה וואס דאס איז א
בחינה וואס מען דארף אויפשטעלן דורות און דורות און ווייטער
גיין! און דאס אלעס גייט נאר מיט דעם כח וואס מען איז מקבל פון
די אבות [ביז אברהם אבינו – מקור הברכות] .אזוי ארום קען מען
גיין ווייטער מיט די שמחה ,די דורות ווייטער איבערצוגעבן.
האבן מיר דאך דא היינט אזא חשוב'ע שמחה פון אונזער חשוב'ן
דייןד' .תורה' – א שטוב פון תורה' .חסידות' -ווייסט מען דאך ווי ער
איז דבוק אין צדיקים' .צדקה וחסד' – מיט א גרויסן מאס .און נאך
אזוי ווייטער[ ,מען זאגט בלויז] 'מקצת שבחו [בפניו]'.
איז נישט קיין ספק ,אז אונזער חשוב'ער חתן האט זיך פון וועמען צו
לערנען .ווער שמועסט נאך אז מען וועט צוריקגיין צו דעם זיידן
רבי מרדכי דוב זכרונו לברכה[ ,וואס ער איז געווען] א איד א תלמיד
בי
חכם מופלג ,וואס איז געווען אדוק אין דער תורה .ער האט אביסל
אויסגענארט דעם עולם ...אבער סוף כל סוף 'הקדוש ברוך הוא
ַ
ד ה"ה הרב הגאון הגדול המפורסם מוה"ר רבי בנימין הלוי גרובער שליט"א לאיוש"ט.
* צו הערן די דברי כיבושין ,רופט 718-400-7790און דרוקט 1
אמרי מנחם /לך
מפרסמו' .אז מען גייט צוריק אין [נאך פריערדיגע] דורות – [שטאמט
מען] גאר פון 'נודע ביהודה' .עס איז א משפחה מיוחסת.
דער חתן דארף דאס אלעס וויסן" ,מאין באת" -זאלסט וויסן [דיין
יחוס]" ,ולאן אתה הולך" -דו גייסט יעצט אויף א וועג ,אזוי ווי
"ד ֶר ְך ֶ ּג ֶבר ְ ּב ַע ְל ָמה" .דאס ווערט אויך אנגערופן
עס שטייט (משלי ל ,יט)ֶ :
אן ענין פון 'דרך'.
ער דארף וויסן וואספארא אחריות א חתן האט ,אז מען דארף
אויפשטעלן דורות .אלעס ווענדט זיך [אין אים] .אין יעדע מינוט
פון א איד קען מען גיין גאר 'מעלה מעלה'[ ,אדער] חלילה טאמער
פארגעסט מען זיך ,אדער מען פארלירט זיך חלילה – האט מען נישט
קיין השגה ווי ווייט דאס קען חלילה גיין.
מען זעט ,עס איז דא 'מחשבה'' ,דיבור' און 'מעשה' .וואס גרעסער די
זאך איז – האט עס מער שורש[ ,ממילא] קען מען [מער]
אויפטון ,און [אויך חלילה] פארקערט .ביי 'מעשה' – איז עס
קאנצענטרירט אויף א קלענערן כמות' ,דיבור' -איז שוין כולל נאך
מער' .מחשבה' -איז דאך גאר הויךה[ ,דערפאר] אין 'מחשבה' ווענדט
זיך אלעס! אלעס גייט 'בתר מחשבה' (זוהר הק' ח"א קנד.):
על כל פנים :דארף מען וויסן ,א חתן איז דאך 'מוחלין לו על כל
עוונותיו' (ירושלמי ביכורים ג ,ג) ,ממילא איז א שעת הכושר ,איז אן
ה עי' בספר זרע קודש (פר' תרומה ד"ה ויקחו) וזל"ק" :כי באמת שמחשבה של אדם
בא מעולמות עליונים מאוד ,כי השכל והמחשבה אנו רואין שזהו עיקר האדם,
והכל הולך אחר המחשבה ,כי נשתלשל מעולם עליון יותר מבחינות מדריגות
דיבור ומעשה" .ועי' גם בספה"ק שיחות הר"ן (סי' מז) וזל"ק" :כל בחינה שהיא
גבוה למעלה יותר אצל האדם ,היא יכולה להגיע ולהשיג יותר .כמו למשל ,עם
הרגל יכולין להשליך איזה דבר למעלה ,אבל עם היד יכולין להשליך למעלה
גי יותר .ובהדבור יכולין להשיג ולהגיע יותר ויותר ,כי בהדבור יכולין לדבר למרחוק.
והשמיעה היא גבוה יותר ויכולין לשמוע קול מרחוק מאד ,כגון כשיורין בקני
שרפה (שקורין הורמאטעס) יכולין לשמוע למרחוק מאד .והראיה יכולה להשיג
ולהגיע עוד יותר ויותר ,כי בהראיה יכולין לראות ולהביט על השמים .נמצא שכל
בחינה שהיא גבוה יותר למעלה ,היא יכולה להשיג ולהגיע יותר ,והמחשבה היא
גבוה מאד למעלה מן הכל ,ויכולה להשיג ולהגיע למעלה למעלה על כן צריכין
לשמרה מאד".
אמרי מנחם /לך
'עת רצון' זיך צו נעמען טאקע זיך דערמאנען ,צו בעטן 'זכות אבות
יגן עלינו' ,אז עס זאל אונז באגלייטן דער 'זכות אבות' ,אז דער
אייבערשטער העלפן ,אז דער טאטע מאמע און די גאנצע משפחה
זאל זוכה זיין זיך מיטצופרייען און זען נחת פון דעם חשוב'ן
פארפאלק .דער חתן אונזערער איז א געוואלדיגער בעל כשרון –
ווער עס ווייסט – [ער האט] כוחות גרויסע אין 'הבנה' און אין
אלעמען ,עס איז נישט קיין ספק אז ער קען וואקסן בתורה וביראת
שמים ,לשם ולתפארת פאר די משפחה.
זאל דער אייבערשטער טאקע העלפן ,אז דער זיווג זאל עולה יפה
זיין ,זאלן זען אידיש נחת ,מיט געזונט ,און דורות ישרים ,און די
שמחה זאל ברענגען דעם שמחת עולם במהרה בימינו ,אמן.
4
די
אמרי מנחם /לך
וְ ֵע ֶמק ַה ּ ִׂשדִּ ים ֶּב ֱארֹת ֶּב ֱארֹת ֵח ָמר וַ ָ ּינֻ ס ּו ֶמלֶ ְך סְ דֹם וַ ֲעמ ָֹרה
וַ ִ ּי ּ ְפל ּו ׁ ָש ָּמה וְ ַה ִּנ ׁ ְש ָא ִרים ֵה ָרה ָּנסוּ.
א) רש"י זאגט" :בארת בארת חמר -ומדרש אגדה שהיה הטיט מוגבל
בהם ונעשה נס למלך סדום שיצא משם ,לפי שהיו באומות
מקצתן שלא היו מאמינין שניצל אברהם מאור כשדים מכבשן האש,
וכיון שיצא זה מן החמר האמינו באברהם למפרע" – עס זענען געווען
גוים וואס האבן נישט געגלייבט אז אברהם אבינו איז ארויסגעגאנגען
לעבעדיג פונעם קאלעך אויוון ,אבער יעצט ווען זיי האבן געזען אז
דער מלך סדום איז ארויסגעגאנגען פון א גרוב פול מיט ליים – האבן
זיי שוין אויך געגלייבט אינעם נס פון כבשן האש .פרעגט דער רמב"ן
א שטארקע קושיא" :ואני תמה במדרש ההגדה הזה ,כי האומות שלא
היו מאמינים שעשה הקב"ה נס לאברהם ,בראותם נסו של מלך סדום
לא יוסיפו אמונה בהקב"ה ,כי מלך סדום עובד עבודה זרה היה ,והנה
נסו או יחזק ידי עובדי עבודה זרה ,או שיאמינו בכל הנסים שיהיו
בכשפים או מקרה באפשרות רחוקה ,ונסו יתן ספק בלב המאמינים
בנסו של אברהם" – דער מלך סדום איז דאך געווען אן עובד עבודה
זרה ,נו אויב אזוי ,איז דאך פארקערט ,אנשטאט די גוים זאלן
באקומען אמונה אינעם אייבערשטן אז ער האט געמאכט א נס פאר
אברהם אבינו – וועלן זיי גאר באקומען מער חיזוק אויף עבודה זרה,
און זיי וועלן נאכמער מטיל ספק זיין אינעם נס פון כבשן האש?
ב) אויך קען מען פרעגן אויף רש"י ,פארוואס האט אויסגעפעלט צו
מאכן אזא נס מיטן מלך סדום – אים צו ראטעווען פון א
גרוב פול מיט ליים ,עס איז דאך שוין געווען דא אזא גרויסער 'נס
שלא כדרך הטבע' ,אז דער אברהם אבינו מיט זיינע ּפ ָאר מענטשן
האבן באזיגט אזעלכע גרויסע און שטארקע מלכים .און דאס איז
דאך א גרעסערער נס; ווי דער אור החיים הק' זאגט אין פרשת וישב
וט (בראשית לז ,כאו) ,אז עס איז שווערער ניצול צו ווערן פון בעלי בחירה
ו וזל"ק" :ויצילהו מידם -פירוש לפי שהאדם בעל בחירה ורצון ויכול להרוג מי שלא
נתחייב מיתה ,מה שאין כן חיות רעות לא יפגעו באדם אם לא יתחייב מיתה
לשמים .והוא אומרו ויצילהו מידם פירוש מיד הבחירי ,ובזה סתר אומרו ונראה
מה יהיו חלומותיו וגו' ,כי הבחירה תבטל הדבר ,ואין ראיה אם יהרגוהו כי שקר
דיבר".
אמרי מנחם /לך
– ווי פון בעלי חיים וכדומה וואס האבן נישט קיין בחירה .נו אויב
זעסטו אז דער אייבערשטער האט געמאכט א נס און געראטעוועט
אברהם'ן פון די מלכים וועלכע זענען בעלי בחירה ,איז דאך אודאי
אז ער האט געקענט מאכן א נס און אים ראטעווען פון כבשן האש?
ׁ ֹ ֹ
ג) "וַ ֵ ּי ֵצא ֶמ ֶל ְך ְסדם ִל ְק ָראתו וגו' ֶאל ֵע ֶמק ָשוֵ ה ה ּוא ֵע ֶמק ַה ֶּמ ֶל ְך".
לכאורה ,וואס איז א נפקא מינה וואוהין זיי זענען
ארויסגעגאנגען מקבל פנים צו זיין אברהם אבינו? אויך ,וואס פעלט
ׁ ֹ ֹ ֹ ׁ
"א ֲח ֵרי ש ּובו ֵמ ַה ּכות ֶאת ְּכ ָד ְר ָלע ֶמר וְ ֶאת ַה ְּמ ָל ִכים ֲא ֶשר
אויס צו זאגן ַ
ֹ
ִא ּתו" ,מען ווייסט דאך דאס אליינס פונעם המשך הפסוקים?
ֹ ׁ
ד) " ּו ַמ ְל ִּכי ֶצ ֶדק ֶמ ֶל ְך ָש ֵלם הו ִציא ֶל ֶחם וָ יָ יִ ן" .לכאורה זענען די דריי
פסוקים שלא על הסדר ,ער וואלט געדארפט קודם
צוענדיגן דעם גאנצן ענין פון מלך סדום ,ביז נאך 'ענר אשכול וממרא
הם יקחו חלקם' ,און נאכדעם דערציילן דעם ענין פון 'ומלכי צדק
מלך שלם הוציא לחם ויין' – דער גאנצער שמועס וואס ער האט
געהאט מיט 'מלכי צדק' ,און פארוואס דא אינמיטן דעם שמועס וואס
אברהם האט געהאט מיטן מלך סדום – האקט ער איבער מיט דער
ענין פון 'מלכי צדק מלך שלם'?
ֹ ׁ ֹ ֹ
אמר ָ ּבר ּו ְך ַא ְב ָרם ְל ֵא-ל ֶע ְליון קנֵ ה ָש ַמיִ ם וָ ָא ֶרץ" .מען
ה) "וַ יְ ָב ֲר ֵכה ּו וַ ּי ַ
זעט דא א ספעציעלן לשון 'קונה שמים וארץ' – וואס
מען טרעפט דאס נישט געווענליך .און אויך ווען אברהם ענטפערט
ֹ
צוריק פארן מלך סדום שטייט ווייטער דער לשון" :וַ ּי ֶ
אמר ַא ְב ָרם ֶאל
ֹ ֹ ׁ ֹ ֹ
ֶמ ֶל ְך ְסדם ֲה ִרמ ִתי יָ ִדי ֶאל ה' ֵא-ל ֶע ְליון קנֵ ה ָש ַמיִ ם וָ ָא ֶרץ" .דארף מען
פארשטיין דעם ענין?
ֹ
"א ַחר ַה ְ ּד ָב ִרים ָה ֵא ֶ ּלה ָהיָ ה ְד ַבר ה' ֶאל ַא ְב ָרם ַ ּב ַּמ ֲחזֶ ה ֵלאמר ַאל ּ ִת ָירא
ו) ַ
ֹ ׂ ֹ
ַא ְב ָרם ָאנ ִכי ָמ ֵגן ָל ְך ְש ָכ ְר ָך ַה ְר ֵ ּבה ְמאד" – דער אייבערשטער
האט געזאגט צו אברם ,דו דארפסט גארנישט מורא האבן ,איך וועל
זט
דיר באשיצן .זאגט רש"י" :אנכי מגן לך -מן העונש שלא תענש על כל
אותן נפשות שהרגת" – איך וועל דיר באשיצן אז דו זאלסט נישט
נענש ווערן אויף דעם וואס דו האסט גע'הרג'עט די אלע מענטשן.
לכאורה איז זייער שווער צו לערנען אזוי פשט ,ווייל געווענליך 'מגן'
מיינט באשיצן פון א צווייטן וועלכער וויל אים שלעכטס טון ,אבער
אמרי מנחם /לך
אן 'עונש' קומט דאך פונעם אייבערשטן אליינס ,נו ,דארף ער בלויז
זאגן אז 'איך וועל דיר נישט מעניש זיין' ,נישט אז 'איך וועל דיר
באשיצן'?
ז) דער רבי זכרונו לברכה (דברי יואל פר' לך עמ' רו) ברענגט פון ישועות
יעקב הל' חנוכה ,וואס ער ברענגט א מדרש" :אל תירא אברם
אנכי מגן לך -הכל יודעין שאנכי מגן לך" .דארף מען פארשטיין די
כוונה?
אברהם האט געפירט א מלחמה מפרסם צו זיין די אמונה אינעם בורא כל עולמים
נאר עס קען אפשר זיין אזוי .דער אוהב ישראל (פרשתן ד"ה ויצא מלךז)
איז מסביר באריכות ,אז די גאנצע מלחמה וואס אברהם אבינו האט
דא געפירט קעגן די 'ארבעה מלכים' איז אלעס געווען א מלחמה
אויף אמונה ,ווייל די פיר מלכים זענען געווען גרויסע כופרים און
אפיקורסים רחמנא ליצלן ,און דער אברהם אבינו האט געפירט א
מלחמה קעגן זיי ,מפרסם צו זיין די אמונה אז עס איז דא א באשעפער
אויף דער וועלט וואס ער האט אלעס באשאפן און ער איז ווייטער
משגיח בתחתונים ,און עס איז נישטא גארנישט אויסער אים.
ז וזל"ק" :איתא (קדושין מט ):יו"ד קבין גאות ירדו לעולם .תשעה נטלו עילם כו'.
והנה כדרלעמר היה מלכו של עילם ,ונתגאה בגאותו ואמר שהעולם הוא קדמון
בעצמו ,ואמר בלבו אין אלהים לית דין ולית דיין ,כדברי שאר כל האפיקורסים,
ולכן שמו כדרלעמר .היינו כדור לעומר .ר"ל שעשה כדור לעומר הוא עשירית
האיפה שהוא המלוכה הק' של מלך מ"ה הקדוש ב"ה .והוא עשה כדור ר"ל
שהכחיש כביכול במלכו של עולם ואמר שהעולם הוא קדמון .גם התרגום יונתן
בן עוזיאל דרשו לשני תיבות כדו"ר לעומר אך לפי דרכו.
וזהו היה מלחמת אברהם אבינו ע"ה אתו ,כדי לפרסם אלוהותו ית"ש
זי ולהתוודע ולהגלות כי הוא מלך על כל הארץ .והוא האצילם ובראם ויצרם
ועשאם ואין זולתו .והנה כשהכה אאע"ה את כדרלעמר והמלכים אשר אתו
שהיו גבורים גדולים וחזקים והוא היה במתי מעט ואעפ"כ נצחם ,אז נתוודע
ונתגלה לכל כי יש משגיח ושולט ומולך על כל העולם כולו ומנהיג אותם
כרצונו .ולכן כתיב ויצא מלך סדום לקראתו אחרי שובו כו' אל עמק שוה .שו"ה
הוא נוטריקון שאמר והיה העולם ,ר"ל שנתאספו כולם כאחד והודו שיש
משגיח ושליט בעולם ,שאמר וברא העולם והוא מלך על כל העולם כולו .וזה
עמק המלך .והבן היטב".
אמרי מנחם /לך
דער נס פונעם נצחון האט יעדן איבערצייגט אין דער אמונה הטהורה
און דערפאר ,נאכדעם וואס אברהם אבינו האט מכניע געווען די
קליפה פון אפיקורסות און באזיגט די פיר מלכים מיט אזעלכע
נסים ,וואס א ּפ ָאר שוואכע מענטשן האבן באזיגט אזעלכע פיר
גרויסע גבורים מיט זייער שטארקע מיליטער – האבן אלע איינגעזען
די ריכטיגקייט פון די הייליגע אמונה .און דעמאלט זענען אלע גוים
זיך צוזאמגעקומען צום 'עמק שוה' – דאס איז ראשי תיבות 'שאמר
והיה העולם' – אלע האבן מודה געווען אז דער אייבערשטער האט
באשאפן די וועלט מיט זיין דיבור ,און 'עמק המלך' – אלע האבן מודה
געווען אז דער אייבערשטער איז דער 'מלך' אויף דער וועלט ,אזוי
טייטשט דער אוהב ישראל.
אבער לויט דעם ווערט נאך שווערער די קושיא וואס מיר האבן
געפרעגט :פארוואס האט אויסגעפעלט צו מאכן דעם נס ,אז
דער מלך סדום זאל ארויסקומען פונעם גרוב מיט ליים? אויב האבן
שוין אלע מודה געווען אינעם אייבערשטן ,נו ,פארוואס האבן זיי
נאכאלץ נישט געגלייבט אין דעם נס פון 'כבשן האש'?
זיי האבן נאר געגלייבט אין 'השגחה כללית' אבער נישט אין 'השגחה פרטית'
נאר עס קען זיין ,אז די גוים זענען נאכאלץ נישט געווען איבערצייגט
אין 'השגחה פרטית' ,ווייל זיי האבן גע'טענה'ט :ריכטיג טאקע
אונז גלייבן שוין אינעם 'שאמר והיה העולם' אז דער אייבערשטער
האט אלעס באשאפן ,און אז ער איז דער 'מלך העולם' ,און ער איז
משגיח אויף דער וועלט; ווי מען האט דא געזען ווי ער מאכט נסים
פאר אברהם איינצונעמען די ארבעה מלכים .אבער מהיכי תיתי אז
דער אייבערשטער איז משגיח אויף יעדן מענטש בפרטיות און אויף
יעדן פרט און פרט פונעם מענטש? דאס וואס ער האט דא געהאלפן
פאר אברהם ,איז דאך נישט געווען בלויז א הצלה פאר אברהם
בפרטיות ,נאר דא איז דאך געווען א וועלטס מלחמה ,און דאס איז חי
געווען א הצלה פאר די אלע נפשות וואס די פינף מלכים האבן
גענומען אין געפענגעניש ,וואס אברהם אבינו האט זיי באפרייט ,און
אויפן 'כלל' איז טאקע דא א 'השגחה כללית' .אבער מי יימר אז דארט
וואו עס איז נוגע פארן פרטיות'דיגן מענטש פאר זיך ,דארט ווערט
ער אויך מושגח מיט א באזונדערע השגחה פונעם אייבערשטן? און
אמרי מנחם /לך
דערפאר האבן זיי נאכנישט געוואלט גלייבן אין דעם נס פון 'כבשן
האש' – וואס דאס איז געווען א נס פאר אברהם אבינו בפרטיות.
נאכן זען דעם נס פארן מלך סדום 'בפרטיות' האבן זיי שוין מודה געווען אינעם נס פון כבשן
האש
אבער נאכדעם וואס זיי האבן געזען אז דער מלך סדום איז
ארויסגעקומען פונעם ליים 'שלא כדרך הטבע' ,וואס דאס
איז דאך אויך געווען א נס בלויז פאר איין יחיד ,ווייל א 'מלך' קען
מען דאך אויפנעמען א צווייטן – ממילא ,האבן זיי איינגעזען אז דער
אייבערשטער איז משגיח אויך אויף יעדן יחיד בפרטיות; ווי רש"י
זאגט .און עס איז שוין נישט שווער די קושיא פונעם רמב"ן אויף
רש"י ,אז דער נס וואס איז געשען פאר אן 'עובד עבודה זרה' קען
נישט ברענגען קיין חיזוק האמונה ,נאר פארקערט ,עס ברענגט א
שוואכקייט אין אמונה? ווייל לויט ווי דער אוהב ישראל זאגט ,האבן
דאך שוין יעצט אלע מודה געווען אינעם אייבערשטן אליין ,און
קיינער האט שוין דא נישט געהאט קיין הוה אמינא אין גלייבן אין די
אלע כוחות זרות און שתי רשויות וכדומה ,ממילא ,איז דער נס פונעם
מלך סדום געווען נאר א 'גילוי מילתא בעלמא' ,צו ווייזן אז דער
אייבערשטער איז אויך משגיח אויפן יחיד בפרטיות ,וואס דאס איז
זיי נתברר געווארן ווען זיי האבן געזען אזא נס וואס איז געשען פארן
מלך סדום – וואס ער איז א פרטיות'דיגער מענטש.
השוה ומשוה קטן וגדול – דער אייבערשטער איז משגיח אויף אלעמען 'בשוה'
ֹ ֹ
מיט דעם פארשטייט מען דעם פסוק" :וַ ֵ ּי ֵצא ֶמ ֶל ְך ְסדם ִל ְק ָראתו" – דא
האט דער אייבערשטער באוויזן א פרטיות'דיגער נס פאר א
פרטיות'דיגן מענטש ,אז דער מלך סדום איז ארויסגעגאנגען פונעם
ליים ,און זאלסט נישט חושש זיין אז דאס איז גאר א חיזוק פאר די
ֹ ֹ ׁ
"א ֲח ֵרי ש ּובו ֵמ ַה ּכות ֶאת
אמונות טפילות; ווי דער רמב"ן פרעגט ,נייןַ ,
ֹ ׁ ֹ
ְּכ ָד ְר ָלע ֶמר וְ ֶאת ַה ְּמ ָל ִכים ֲא ֶשר ִא ּתו" – דאס איז שוין געווען נאכדעם
טי
וואס די אלע אומות העולם האבן געזען דעם נס המלחמה ,וואס איין
אברהם אבינו האט דערשלאגן די אלע שטארקע מלכיםֶ ,
"אל ֵע ֶמק
ׁ
ָשוֵ ה ה ּוא ֵע ֶמק ַה ֶּמ ֶל ְך" – און דורכדעם האבן זיי שוין אלע מודה געווען
אין דער אמונה און מלוכה פונעם 'מי שאמר והיה העולם'; ווי דער
אוהב ישראל טייטשט ,און אויך ווי דער פשוט'ער טייטש ,אז זיי האבן
אמרי מנחם /לך
איינגעזען אז ביים אייבערשטן איז אלעס 'שוה' ,די השגחה איז
אלעמאל גלייך! עס איז נישטא קיין חילוק צווישן די השגחה אויפן
רבים ביז די השגחה אויפן יחיד! קומט אויס ,אז דער קומענדיגער
פסוק 'ומלכי צדק מלך שלם' האקט נישט איבער אינמיטן אן ענין,
ווייל דער 'ויצא מלך סדום' איז נישט קיין הקדמה צום 'ויאמר מלך
סדום' ,נאר דאס איז א זאך פאר זיך ,וואס ער וויל דא דערציילן דעם
נס פונעם מלך סדום ,אז ער איז ארויסגעגאנגען פון דעם גרוב פול
מיט ליים ,וואס דורכדעם האבן זיי אלע מודה געווען אין השגחה
פרטית.
קונה שמים וארץ – ער איז דער בעל הבית אויף די גאנצע בריאה
מיט דעם פארשטייט מען פארוואס דוקא דא ווערט גענוצט דער
ׁ ֹ
לשון" :קנֵ ה ָש ַמיִ ם וָ ָא ֶרץ" ,ווייל דער פסוק וויל דערציילן ,אז
דורך דעם 'נס המלחמה' איז נתגלה געווארן פאר יעדן ,אז דער
איבערשטער איז 'קונה שמים וארץ'! אלעס איז זיינס און עס איז
נישטא קיין שום אנדערע כוחות אויף דער וועלט.
אברהם אבינו האט מורא געהאט :אפשר וועט זיין א גוי וואס וועט מיינען אז זיינע נסים קומען
אויך פון ע"ז
"א ַחר ַה ְ ּד ָב ִרים ָה ֵא ֶ ּלה ָהיָ ה ְד ַבר ה' ֶאל ַא ְב ָרם
זאגט אבער דער פסוקַ :
ֹ
ַ ּב ַּמ ֲחזֶ ה ֵלאמר ַאל ּ ִת ָירא ַא ְב ָרם" .דער אברהם אבינו איז געווען
זייער באזארגט מיטן זעלבן קושיא וואס דער רמב"ן פרעגט :ווער
ווייסט צי די גוים וועלן נישט נעמען דעם נס פון מלך סדום ,און
דורכדעם ברענגען א חיזוק צו זייערע עבודה זרות? און כאטש וואס
יעדער האט דאך דא געזען אזא גרויסן 'נס המלחמה' ,וואס האט
קלאר געוויזן אז עס איז דא א באשעפער אויף דער וועלט ,אבער
אברהם האט חושש געווען – ווי דער דרך הצדיקים וועלכע האלטן
זיך קליין בענוה – אז ער האט נאכנישט גענוג מפרסם געווען אין
דער גאנצער וועלט אז ער איז א מאמין בה' ,און דער מלך סדום האט
כ
מער מפרסם געווען זיינע עבודה זרות – ווי אברהם האט מפרסם
געווען להבדיל די אמונה הקדושה ,ממילא ,אפשר וועלן זיין מענטשן
וועלכע האבן געהערט פונעם נס וואס איז געשען פארן עובד עבודה
זרה מלך סדום ,און זיי וועלן זאגן אז דער נס און אויך די אלע אנדערע
נסים ,דער 'נס המלחמה' און דער 'נס כבשן האש' וואס איז געשען צו
אמרי מנחם /לך
אברהם איז אלעס געווען דורך די עבודה זרה חלילה? ווייל זיי ווייסן
נאכנישט אז אברהם איז א 'כופר בעבודה זרה' .דאס איז געווען דער
פחד פון אברהם אבינו.
אנכי מגן לך – יעדער ווייסט אז דיינע נסים קומען בלויז פון צד הקדושה און נישט פון יענע זייט
"אל ּ ִת ָירא
דערפאר האט דער אייבערשטער געזאגט צו אברהםַ :
ֹ
ַא ְב ָרם ָאנ ִכי ָמ ֵגן ָל ְך" – דו דארפסט זיך נישט זארגן אז
אפשר ווייסט נאכנישט איינער אז דו ביסט א מאמין בה' ,און ווי דער
מדרש זאגט" :הכל יודעין שאנכי מגן לך" – יעדער ווייסט שוין אז איך
בין דיין באשיצער! איך בין דער וועלכער מאכט דיר נסים! ממילא,
וויבאלד יעדער האט געזען דעם נס וואס דו האסט געהאט מיטן
באזיגן די מלכים – איז יעדער געוואויר געווארן אז איך בין דער מלך
העולם וואס איז משגיח בעליונים ובתחתונים ,סיי אויפן כלל און סיי
אויפן פרט ,ממילא ,האסטו זיך נישט וואס צו זארגן.
היוצא לנו מזה :אויב אברהם אבינו האט אזוי געארבעט און זיך
מוסר נפש געווען מפרסם צו זיין די אמונה פאר אלע גוים פון
דער וועלט ,האט ער דאך אודאי געארבעט אריינצוברענגען אמונה
אין אונז – זיינע קינדער ,ממילא האבן מיר די אמונה אין אונז! יעדער
איד איז א מאמין! מיר זענען 'מאמינים בני מאמינים'! אונז אלע
גלייבן אז דער אייבערשטער איז משגיח בהשגחה פרטית אויף יעדן
פרט ופרט! נאר וואסשע דען? פארוואס האבן מיר נאך נסיונות פון
'קנאה' און פון 'דאגות'? ווייל מען דארף ארבעטן דאס מגלה צו זיין
'מכח אל הפועל'! מען דארף ארבעטן צו וויסן אז מען גלייבט! אבער
מען דארף נישט דא באשאפן א נייע זאך ,ווייל באמת גלייבן מיר
שוין.
דער אייבערשטער זאל העלפן ,מיר זאלן זוכה זיין זיך צו האלטן אין
די אמונה הטהורה והקדושה ,און 'בזכות אמונה' וועט מען ווערן
אכ אויסגעלייזט ,זאלן מיר זוכה זיין בקרוב צו די גאולה שלימה במהרה
בימינו ,אמן.
4
אמרי מנחם /לך
Ƿ ממה שסיפר תחת השיחים במשך השנים דיבורים וסיפורים -
הרה"צ רבי ישכר בער הלוי ראטנבערג מוואידיסלב
בן הרה"צ ר' יעקב יצחק אלחנן זי"ע
י"ב חשון תשמ"ז לפ"ק
א מסכת ביי די ניין יאר
דעם שווער'ס מוח איז געווען הפלא'דיג! ער איז דאך געווען א בכור
און געדארפט מאכן א סיום מסכת ערב פסח ,האט ער שוין ביי
די ניין יאר אליינס געענדיגט א מסכת און געמאכט דעם סיום.
ביי די עלף יאר האט שוין זיין פאטער דער וואלבראמער רבי זצ"ל
געלערנט מיט אים יורה דעה חלק א'.
געזען ר' מאטעלע קוזמירער
זיין פאטער האט אים אמאל מיטגענומען אלס עלטערע אינגל ,צו
הרה"ק רבי מאטעלע קוזמיר'ערח .אויך איז רבי מאטעלע אמאל
געקומען אויף א שבת קיין מעכיוו .דער שווער פלעגט אלע יארן
דערציילן מיט א התפעלות די עבודה ,און ער פלעגט נאכמאכן די
הייליגע תנועות פון דביקות וואס ער האט געזען ביי אים.
נישט געווען א תלמיד פון ישיבת יח"ל
דער שווער איז געווען זייער בידידות מיט הרה"צ רבי מאיר שפירא
זצ"ל .מענטשן מיינען ,אז ער איז געווען א תלמיד פון 'ישיבת
חכמי לובלין' אבער עס איז נישט ריכטיג .און עס שטימט אפילו
נישט מיט די יארן ,ווייל די ישיבה איז נתייסד געווארן בערך אין יאר
תר"צ ,און דער שווער האט שוין חתונה געהאט אין יאר תרפ"ו.
יחוס אבותיו
דער שווער זכרונו לברכה איז געווען אן אייניקל 'בן אחר בן' פונעם
אור לשמים .ער איז אויך געווען אן אייניקל פון נאך צדיקים, בכ
ער האט געהאט א באגאזש מיט יחוס...אבער געקאכט האט ער זיך,
אין לובלין און אין לעלוב.
ח בנו של המגיד הקדוש מטריסק זי"ע.
אמרי מנחם /לך
געפירט דאס רבנות ביד רמה
דער שווער איז געווען א 'מרא דאתרא' בכל התוקף ,און נישט
אריינגעלאזט קיין פירצה אין שטאט .דער שווער האט זיך
געפירט לאיסור אויף מאשין מצות ,ווי די הוראה פונעם הייליגן דברי
חיים ,און ער האט נישט געלאזט פארקויפן אין וואידיסלאוו קיין
מאשין מצות .איז אמאל אנגעקומען קיין וואידיסלאוו א סוחר מיט א
וועגעלע צו פארקויפן 'מאשין מצות' ,האט דער שווער עטליכע מאל
געשיקט דעם 'הויכן לייזער' (ער איז געווען א שטוב מענטש ביים שווער) ,אז
ער זאל זאגן פארן סוחר בשמו ,אז דער רב האט באפוילן אז ער זאל
ארויסגיין פון דער שטאט .אבער דער סוחר האט זיך נישט וואוסנדיג
געמאכט פון דער התראה ,און ווייטער פארקויפט די מצות .האט
דער שווער גענומען א פלעשל חמץ'דיג ביר ,און איבערגעגעבן פאר
דעם הויכן לייזער ,אז ער זאל אהינגיין און אנגיסן אלע מצות מיט
ביר! ער האט טאקע אזוי געטון ,אלע מצות זענען געווארן חמץ'דיג
לכל הדעות ,און ער האט שוין נישט געהאט וואס צו פארקויפן.
מען האט אים אפגעשוינט פון הימל
דער שווער איז געווען אן 'אוד מוצל מאש' וואס מען האט אים מן
השמים געראטעוועט פונעם קריג .די מעשה איז געווען אזוי:
דער שווער איז דאך געווען דער שטאט'ס רב אין וואוידיסלאוו,
וואוידיסלאוו איז געווען א שטאט מיט זעקס הונדערט משפחות
שומרי שבת ,דער שווער פלעגט באטאנען ,אז אין וואוידיסלאוו איז
נישט געווען קיין איין מחלל שבת! דאס איז געווען א חידוש בימים
ההם אין פוילן.
הכלל ,דער שווער פלעגט באקומען דארט א חודש'ליכן געהאלט
פון די קהלה ,אבער עס האט נישט געקלעקט אויף
אויסצוהאלטן א גאנצע משפחה מיט קינדער ,און ברבות הימים האט
גכ
זיך אים אנגעזאמלט אסאך חובות .איז די שוויגער ע"ה אויפגעקומען
מיט אן עצה ,אז זי מיט אלע קינדער זאלן פארן אויף פסח קיין
לאנדאן צו איר פאטער – דער שאצער רב זצ"ל ,און זיי וועלן שוין
ָ
דארט פארבלייבן אויפן זומער ,און אזוי וועט ער כמעט נישט האבן
קיין הוצאות פון שטוב ,און מיטן געהאלט וואס ער באקומט פון דער
קהלה וועט ער קענען אפצאלן זיינע חובות .וכך הוה ,אויף פסח
אמרי מנחם /לך
תרצ"ט האט ער געשיקט די שוויגער מיט די קינדער קיין לאנדאן
צום שאצער זיידן ,און נאר ער איז אליין געבליבן אין וואוידיסלאוו
צוזאמען מיט זיין עלטסטן זון מאיר הי"ד – וועלכער איז שוין
דעמאלט געווען כמעט א צוועלף יעריגער יונגל ,און ער האט
געלערנט דארט אין חדר ,דעריבער האט ער אים נישט געוואלט
מיטשיקן קיין לאנדאן.
עס איז געקומען סוף זומער ,און מען האט שוין געשמעקט אין דער
לופט אז דא קומט א מלחמה ,אלע האבן גערעדט אז דער רשע
ימ"ש גרייט זיך צו דערקלערן קריג אויף פוילן ,און דער שווער האט
חושש געווען ,אז איינמאל עס וועט אויסברעכן א קריג ,וועט ער
נישט קענען פארן קיין לאנדאן און די משפחה וועט נישט קענען
צוריק קומען אהער קיין פוילן ,און מען וועט בלייבן אפגעזונדערט
פון די גאנצע משפחה פאר יארן לאנג .דעריבער האט ער באשלאסן
צו פארן קיין לאנדאן ווילאנג מען קען נאך פארן און זיך פאראייניגן
מיט די משפחה .אבער ער האט דאך געהאט אן אחריות פון א
שטאט'ס רב ,עס דארף דאך זיין איינער וואס זאל פסק'ענען שאלות
און אנפירן מיט דער קהלה ,האט דער שווער געלאדנט זיין פאטער
דער וואלבראמער רבי הרה"ק רבי יעקב יצחק אלחנן זצ"ל וואס ער
האט דעמאלט געוואוינט אין טשענסטחוב ,אז ער זאל קומען קיין
וואוידיסלאוו ,איבערנעמען זיין דירה און איבערנעמען דאס רבנות
פאסטן אויף דערווייל.
אין יענע צייט איז געווען דער סדר ,אז קינדער האבן נישט געהאט
קיין אייגענעם פאספארט ,נאר מען האט צוגעשריבן זייער
נאמען צו איינעם פון די עלטערנ'ס פאספארט .איז דער שווער
געגאנגען צום קאנצעליי מיטן זון מאיר ,און זיי געבעטן אז זיי זאלן
פוילישער דער אבער פאספארט. זיין צו צושרייבן אים
איינגעשטעלטער דארט האט פארשטאנען ,אז דער שווער וויל דכ
פארלאזן דאס לאנד צוליב די אנקומענדיגע מלחמה ,האט דער רשע
זיך ארויסגעדרייט מיט תירוצים ,און בשום אופן נישט מסכים געווען
צו צושרייבן דעם זון אויפן ּפאס פונעם פאטער .בלית ברירה ,האט
דער שווער אים געמוזט איבערלאזן ביים טשענסטחובער זיידן ,און
ער איז אליינס אוועקגעפארן .ליידער איז דער זון – מיין שוואגער
אמרי מנחם /לך
מאיר – נעבעך אומגעקומען אין קריג דריי יאר שפעטער ,י"ח כסלו
תש"ג ,זייענדיג א בחור'ל פון פופצן יאר הי"ד.
בימים ההם האבן ציווילע מענטשן כמעט נישט גענוצט קיין
עראפלאנען צו פארן ,נאר מען איז געפארן מיט שיפן .דער
שנעלסטער וועג פון פוילן קיין לאנדאן איז געווען אזוי :מען איז
געפארן מיט א באן קיין דייטשלאנד ,פון דארט האט מען גענומען א
באן קיין פראנקרייך ,און פון דארט איז מען געפארן מיט א שיף
וועלכע איז ארויסגעפארן פון קעלעי-פראנקרייך ,און געאנקערט
אינעם ּפ ָארט שטאט ָ
דאווער-ענגלאנד .דער שווער איז ארויסגעפארן
בערך אנהייב אלול תרצ"ט קיין דייטשלאנד מיטן באן ,און געוואלט
נעמען דעם באן פון דארט קיין פראנקרייך .אבער למעשה ווען ער
איז אנגעקומען קיין דייטשלאנד ,האט שוין די מלחמה געהאלטן אט
אט ביים אויסברעכן ,און עס איז שוין נישט געווען קיין באנען צו
פארן קיין פראנקרייך ,און אודאי נישט קיין שיפן פון פראנקרייך קיין
ענגלאנד .האט דער שווער אנגעקלינגען צום שאצער זיידן ,אז ער
איז יעצט אין דייטשלאנד ,און ער וויל נעמען א פליגער פון
דייטשלאנד קיין ענגלאנד ,אבער עס קאסט צען פונט – א הון רב
בימים ההם – און ער האט נישט דאס געלט ,דערפאר בעט ער ,אז
מען זאל אים שיקן טעלעגראפיש צען פונט .די שוויגער ע"ה האט זיך
זייער געוואונדערט ,פארוואס ער וויל זיך דא נאכגעבן אזא לוקסוס
ווי נעמען א פליגער ,האט זי אים געפרעגט אויפן טעלעפאן:
"פארוואס נעמסטו נישט די באן ווי געהעריג?" (מען האט נאכנישט
געוואוסט אין לאנדאן וואו דער מצב האלט דארט) .אבער דער שווער האט
מורא געהאט צו רעדן איין איבריג ווארט ,ווייל די רשעים האבן שוין
דעמאלט אונטערגעהערט די טעלעפאנען ,האט ער איר געענטפערט
אין לשון הקודש" :אסור לדבר"...
הכלל ,דער שאצער זיידע האט אפירגעקראצט דאס געלט ,מן הסתם
הכ
האט ער זיך אנגעבארגט פון די גאנצע שטאט ...און דעם
קומענדיגן אינדערפרי ווי נאר דער באנק עפנט זיך ניין אזייגער ,איז
דער פעטער יאנקעלע זצ"ל (בן הרה"ק משאץ זי"ע) געגאנגען אין באנק
און אויפגעגעבן דאס געלט טעלעגראפיש ,און אזוי איז דער שווער
אמרי מנחם /לך
ארויפגעגאנגען אויפן פליגער און ארויסגעפלויגן פונעם גיא צלמות
– ממש אין דער לעצטער מינוט.
דעם רבינ'ס הייליגע בענקעניש צום דור המדבר
אין די ערשטע יארן וואס דער שווער איז געקומען אהער קיין
אמעריקע ,איז אים נישט אויסגעקומען מיטצוהאלטן די טישן
פון רבי'ן זכרונו לברכה.
ער האט געהאט א קרוב און א שטארק נאנטער ידיד דער
פאלטישאנער רב ז"לט .און ער האט געמאכט א שמחה אין
וויליאמסבורג איז דער שווער געפארן אויף שבת צו די שמחה ,האט
ער מיטגעהאלטן שלש סעודות ביים רבי'ן זכרונו לברכה.
האט דער שווער דערציילט :אז ביי שלש סעודות אינמיטן דער
תורה ,האט זיך דער רבי צוקאכט איבערן דור המדבר ,און
אנגעהויבן זאגן" :אה ,דער אייבערשטער וועט העלפן משיח וועט
קומען ,וועלן מיר זוכה זיין צו זען די ליכטיגע צורות ,די צורות
הקדושות פון דור דעה ,פון דור המדבר וואס האבן זוכה געווען צו
זען א מתן תורה און א קריעת ים סוף ,אה ,דער דור דעה ,דער 'דור
דעה' ,מיט די צורות הקדושות" .דער שווער האט געזאגט "ער האט
מיך ארויסגענומען פון די כלים" ...ממש אזוי זיך צו קאכן און בענקען
זיי צו זען .ער האט געזען אז דער רבי לעבט אין אן אנדערע וועלט!
אויך האט דער שווער געזאגט ,אז ער איז געזעסן נעבן רבי'ן ,און
כאטש עס איז געווען טונקל האט ער זייענדיג אזוי נאנט ,געזען
ווי דער רבי הייבט זיך פון בענקל זאגנדיג די דיבורים ,און ער איז
ממש ווי געפלויגן אין דער לופט! און פון דעמאלט ָאן פלעגט ער
אסאך פארן צום רבי'ן ובפרט צו די שובבי"ם תורות.
זיין קירבה צום רבי'ן זכרונו לברכה
ער פלעגט גיין כסדר צום רבי'ן מיט קוויטלעך .און אויך דער רבי וכ
האט שטארק געהאלטן פון אים.
ט הרה"צ רבי ישראל אברהם שטיין ז"ל חתן הרה"צ רבי אלעזר טווערסקי זצ"ל שהי'
חתן של הרה"צ רבי מאיר מאסקאוויטש משאץ ,אחיו וחותנו של הרה"ק רבי
שלום משאץ זי"ע.
אמרי מנחם /לך
עס איז אסאך מאל געווען ,וואס דער רבי האט געוואלט זיך
דורכשמועסן עפעס אן עצה וכדומה וויאזוי צו טון ,האט ער
געזאגט" :רופט מיר אריבער דעם וואוידיסלאווער רב".
ווען דער רבי ז"ל האט מייסד געווען דעם 'התאחדות הרבנים' אין
יאר תשט"ו ,האט אים דער רבי ז"ל אריינגענומען אינעם 'ועד
הרבנים' ,כאטש עס איז געווען דעמאלט אסאך עלטערע רבנים ,ווייל
דער רבי האט געזען זיין חכמה און יראת שמים.
א שליחות פונעם שינאווער רב זי"ע
דער שווער פלעגט זייער אסאך מאל דערציילן די מעשה ,וואס ער
האט געהערט פון זיין טאטן דער וואלבראמער רבי הרה"ק ר'
יעקב יצחק אלחנן זי"ע .אז בעפאר זיין בר מצוה איז ער געפארן
צוזאמען מיט זיין טאטן הרה"ק ר' אברהם שלום פנחס זי"ע צום
שינאווער רב זי"ע ,און דער שינאווער רב האט דעמאלט גערעדט
מיט זיי א לאנגע שמועס קעגן די ציונים.
בתוך הדברים האט דער שינאווער רב זיי פארציילט" :עס איז דא
געקומען צו מיר א געוויסער אידישער דאקטער (איינער וואס
האט שטודירט פלעגט מען רופן 'דאקטער') פון שטאט יערוסלוב ,און ער האט
געבעטן אז ער וויל רעדן מיט מיר ביחידות און קיינער זאל נישט זיין
אין שטוב ,האב איך נישט געוואלט זיין ביחוד מיט א 'מגולח' ,האב
איך געהייסן פאר זלמן גבאי ,אז ער זאל לאזן אפן די טיר ,כדי עס
זאל נישט זיין קיין יחוד .האב איך אים געפרעגט" :נו ,וואס ווילט
איר?" ,האט ער געזאגט ,ער וויל אז איך זאל מיך צושטעלן צו די
ציוני'סטישע פארטיי ,און ער זאגט מיר צו אז ער וועט מיר צושטעלן
יעדן טאג א וואגאן מיט חסידים פון דייטשלאנד… (דער שווער פלעגט
זאגן ,אז ער גלייבט נישט אז יענער האט עס אזוי גראב ארויסגעזאגט ,נאר מן הסתם האט
ער עס מרמז געווען און גערעדט ארום און ארום ,און דער שינאווער רב האט באלד
זכ פארשטאנען וואס יענער וויל) .האב איך אים געענטפערט" :איך וויל אייך
נישט קענען! איך דארף נישט אייך און נישט אייער כבוד און געלט!
דוד המלך זאגט שוין אין תהלים "הלוא משנאיך ה' אשנא ובתקוממיך
אתקוטט תכלית שנאה שנאתים לאויבים היו לי".
אמרי מנחם /לך
און דער שינאווער רב האט ממשיך געווען צו רעדן מיט א קאך צו
זיין זיידן און טאטן" :זיי די ציונים ,האבן ארויסגעלאזט א שם רע
אויף רבי דוד משה (פון טשארטקוב) אז ער איז א ציוני'סט .חס ושלום! ר'
דוד משה איז אן ערליכער איד! נאר דארטן אין טשארטקוב איז דא
איינער א 'זקן אשמאי' וואס ער איז א ציוני ,דעריבער זאגן זיי 'דער
טשארטקובער איז א ציוני' ,כדי מען זאל מיינען אז מען מיינט רבי
דוד משה" .און דעמאלט האט זיך דער שינאווער רב געוואנדן צו זיין
זיידן" :איך מאך אייך א שליח ,אז איר זאלט דאס דערציילן אין
פוילן" .און דעריבער פלעגן טאקע זיין זיידע און טאטע דאס כסדר
דערציילן ,ווייל זיי האבן געהאלטן אז זיי האבן א חוב דאס צו
פארציילן אין שליחות פונעם שינאווער רב זי"ע.
מפקיר געווען די פרנסה פאר כבוד שמים
בעפאר דער קריג ,איז דער שווער געווען אין דער אגודה ,אבער
נאכן קריג האט דער שווער געזען אז זיי פארקריכן ,איז ער
ארויסגעגאנגען פון דארט .אבער זיי האבן אים כסדר מקרב געווען
און געהאפט אז ער וועט נאך אמאל צוריק קומען צו זיי .און דער
שווער האט טאקע געהאט אין זיין בית המדרש מתפללים אגודה'יסטן,
וועלכע זענען געווען גבירים אדירים און האבן אים געשטיצט בדרך
כבוד.
עס איז געווען ביי איין פראטעסט קעגן די ציונים ,דוכט זיך מיר אז
דאס איז געווען ביי די פרשה פון ר' פנחס סעגאלוב ,האט דער
רבי זכרונו לברכה דעמאלט צום ערשטן מאל געבעטן דעם שווער צו
רעדן א דרשה ברבים .די דעמאנסטראציע איז געווען גערופן אויף
זונטאג .געדענק איך ,אז יענעם מוצאי שבת איידער די דרשה האט
זיך דער שווער געדרייט אין שטוב ארויף און אראפ שטארק
פארקלערט ,אינמיטן גיבט ער מיר א זאג" :יא ,וואס? מען האט מיך
מכבד געווען מיט א גרויסן כבוד צו האלטן א דרשה ,הא? הער מיך חכ
אויס ,דו זעסט מיין מנין? איך ווייס נישט צי נאך דער דרשה וועט
מיר בלייבן צען אידן!".
האט זיך איינער אין שטוב אנגערופן" :נו אפשר טאקע איז מען נישט
מחויב צו האלטן א דרשה? מען רעדט דאך דא פון פרנסה?".
זאגט ער" :אבער וויאזוי קען מען שווייגן?! מען טאר נישט שווייגן!".
אמרי מנחם /לך
אזוי איז ער געווען גרייט מיט א 'הנני מוכן ומזומן' מפקיר צו זיין די
פרנסה ,עס האט געפלאקערט אין אים דער כבוד שמים.
און ער האט טאקע געהאט רוח הקודש… דעם קומענדיגן שבת נאך
די דרשה קעגן די ציונים ,איז דער עולם אוועקגעגאנגען ,דאס
ביהמ"ד איז געווארן כמעט ליידיג! און ער האט טאקע נישט געהאט
קיין שטיקל ברויט אין שטוב .איך געדענק נאך ,ווי איינמאל איז ער
געפארן מיט א קאר סערוויס ,האט ער נישט געהאט צו באצאלן,
האט ער געמוזט אויסבארגן פונעם לינקן קעשענע – וואו ער פלעגט
האלטן די מעשר געלט ,ווייל פונעם קרן האט ער שוין נישט געהאט.
למשל ,דער ...רב און דער ...רב וכדומה ,זענען אלע געווען ערליכע
אידן ,אבער ווען זיי האבן געזאגט פייערדיגע דרשות קעגן
ציונות ,האבן זיי דאך גערעדט אין וויליאמסבורג צו היימישע אידן,
און צומארגנס איז מען געקומען צו זיי מיט א גוט ווארט" :אה ,עס
איז געווען אזא מורא'דיגע דרשה!" .נו ,דאס איז נאכנישט ממש
מסירות נפש .אבער איינער וואס ער האט אזעלכע גבירים ,און ער
איז אלעס מפקיר ,בידיעה תחלה אין וואס ער גייט אריין ,דאס איז
שוין עפעס העכערע כוחות.
נאך דער דרשה ,איז ער געגאנגען דאווענען אינדערוואכן אין דער
ספרד'ישער שול אין בארא פארק ,וואס דארט איז געווען א
צענטער פון מנינים ,האב איך געהערט ווי מענטשן רעדן צווישן זיך:
"דו זעסט אים? ער איז נאך ארגער פון סאטמאר רב…".
אינטערעסאנט אבער ,אז ווען דער רבי איז געווארן נישט געזונט,
זענען די אלע אגודה'סטעלעך צוגעקומען צום
שווער און זיך נאכגעפרעגט אויפן רבי'ן" :וואס מאכט דער רבי?" .דא
האט מען געזען אזא בחינה פון "וימסרו" (במדבר לא ,ה) ,וואס רש"י
זאגט דארט" :להודיעך שבחן של רועי ישראל כמה הם חביבים על
טכ
ישראל ,עד שלא שמעו במיתתו מה הוא אומר 'עוד מעט וסקלוני',
ומששמעו שמיתת משה תלויה בנקמת מדין לא רצו ללכת עד
שנמסרו על כרחן".
אמרי מנחם /לך
שנעל געזאגט – אבער געלאזט דמעות
פסח ביינאכט פלעגט דער שווער ז"ל זיך שטארק יאגן צו טרינקען
דעם פערטן כוס נאך פאר חצותי.
עס איז געווען שיין צו זען ,ווי זאגנדיג די הגדה היבש שנעל – איז
אים גערינען טרערן פון די אויגן בשעת סיפור יציאת מצרים! און
דער שווער ז"ל איז בטבע נישט געווען קיין בעל בכי!..
רחמנא אמר תקעו
דער שווער ז"ל פלעגט אסאך מאל שמועסן פון דעם חילוק צווישן די
אמאליגע דורות ביז צו די היינטיגע דורות .האט ער געזאגט
אזוי" :אמאל פלעגן זיין 'סוחרים' ,וואס ביי תקיעת שופר 'האבן זיי
געהאנדלט"( .דאס הייסט ,צדיקים וואס האבן געהאט א דעה אויבן אין הימל ,און
האבן געקענט האנדלען ממתיק צו זיין דינים און מבטל זיין גזירות).
שפעטער איז שוין געווארן א שוואכערע וועלט ,עס איז שוין נישט
געווען קיין סוחרים וואס האנדלען ,אבער זיי האבן כאטש
געוואוסט 'איבער וואס עס האנדלט זיך' .און אז מען ווייסט איבער
וואס עס האנדלט זיך -איז אויך א מדרגה.
נאך שפעטער ,איז שוין דאס אויך נישט געווען ,אבער זיי האבן
כאטש געוואוסט 'אז עס האנדלט זיך' .אבער היינט – האט ער
אויסגעפירט – מיט א קרעכץ – 'ווייסט מען אפילו נישט אז עס
האנדלט זיך'.
דער גרויסער 'יום הדין' איבער הצלת רבינו
ווען מען האט גערעדט וועגן די הצלה פונעם רבי'ן זכרונו לברכה פון
די רשעים ימ"ש – פלעגט דער שווער זכרונו לברכה זאגן ,אז עס
האט זיך זיכער געטון אין הימל א גאנצער 'ויכוח' און א 'מלחמה'
צווישן די מיימינים און משמאילים ,צי מען קען זוכה זיין בדין אז
דער צדיק יסוד עולם ,זאל ניצול ווערן און זאל אונז אלע ראטעווען. ל
י די צווייטע נאכט האט ער נאכמער געיאגט ,צו ציילן ספירה פאר חצות .צומאל ,אז
עס איז שוין געווארן אביסל שפעט צו חצות ,פלעגט ער ציילן ספירה תיכף
נאכן פערטן כוס ,און שפעטער צוגעענדיגט די הגדה .אויסער ,אויב עס האט
זיך געמאכט א מנין צו ספירה ,און עס האט אויסגעפעלט צו ווארטן אויפן מנין
– האט ער געווארט און געציילט ספירה נאך חצות.
אמרי מנחם /לך
לגבי משה מילתא זוטרתא הוא
ווען דער רבי זכרונו לברכה איז נסתלק געווארן ,איז געווען א
געוויסער ראש ישיבה פון אן אנדערן קרייז ,וואס ער האט
געזאגט ביי זיין הספד אויפן רבי'ן" :אזל גברא דמסתפינא מיניה" – אז
ער האט שוין נישט דעם פחד ה' וואס ער האט געהאט בחייו פונעם
רבי'ן .האט דער שווער געזאגט אויף דעם ,אז אונז קענען אויך דאס
זאגן" :אזל גברא" – עס איז נסתלק געווערן אזא איד" ,דמסתפינא" –
וואס דאס ביסל יראת שמים וואס איך האב נאך געהאט" ,מיניה" –
איז נאר געקומען דורך אים!
איך האב נישט קיין כח צו 'נסים נגלים'...
דער שווער פלעגט נאכזאגן פון זיין מאמע שרה בילא ע"האי ,וואס
זי פלעגט זאגן בצחות לשונה" :רבונו של עולם ,טוה מיט אונז
'פארבארגענע נסים' (נסים נסתרים) ,ווייל צו 'אפענע נסים' האבן מיר
שוין נישט קיין כח."...
דער שווער פלעגט אסאך מאל איבערזאגן די דברי חכמה מיט א
געוואלדיגע הנאה...
פאר די פשוט'ע אידן גיב נישט די נסיונות פון קידוש השם...
ענליך דערצו ,פלעגט ער נאכזאגן א מליצה ישרה אויפן כלל ישראל
– פון זיין טאטן דער וואלבראמער רבי זצ"ל הי"דבי ,וואס ער
האט געזאגט ביים קריג ,ווען ער האט מיטגעהאלטן ווי אידן פרעגן
ֹ
נעבעך קושיות אויף דער הנהגת ה' ,האט ער געטייטשּ ִ :
"ב ְקר ַבי" –
ׁ
"א ָ ּק ֵדש" – זענען די שווערע גזירות א בחינה פון
ביי די גרויסע אידןֶ ,
'קידוש השם' ,דעם אייבערשטנ'ס נאמען ווערט געהייליגט ,אבער
"וְ ַעל ּ ְפנֵ י ָכל ָה ָעם" – פאר די פשוט'ע אידן וואס זענען בבחינת 'עם',
"א ָּכ ֵבד" – איז דאס שווער צו פארנעמען ,אזויווי דער לשון ָ
'כ ֵבד ֶ
אל
אי הרבנית שרה בילא ע"ה -נ' י"ג תשרי תר"צ ,בת הרה"ק רבי אליעזר האדמו"ר
מפינטשוב זצ"ל – י' שבט תרצ"ז ,בן הרה"ק רבי חיים מאיר האדמו"ר
מפינטשוב זצ"ל – נ' כ"ט שבט תרע"ז .שם אמו הרבנית מרים ע"ה בת הרה"ק
רבי ישכר בער הסבא קדישא מראדושיץ זי"ע.
בי הרה"צ רבי יעקב יצחק אלחנן בן הרה"צ רבי אברהם שלום פנחס הלוי ראטנבערג
זצ"ל נעק"ה ח"י כסליו תש"ג לפ"ק.
אמרי מנחם /לך
ָה ָר ָעב ָ ּב ָא ֶרץ' ,אז די פשוט'ע אידעלעך האבן נישט קיין כח
אויסצוהאלטן די ביטערע עינויים רח"ל.
טעה בהמלך הקדוש
דער שווער האט דערציילט ,אז אמאל האט א חסיד געשיקט פאר
אריינגעשריבן האט און במתנה, ספר א טאטן זיין
איבערגעטריבענע טיטלען ,און איינער פון די טיטלען איז געווען
'המלך הקדוש' ...דאס האט ער שוין נישט אויסגעהאלטן ,האט ער
צוריקגעשיקט דעם ספר ,צושרייבנדיג" :טעה בהמלך הקדוש
חוזר."...
עי' בסוף הקונטרס (עמוד לד) שהדפסנו חליפות מכתבים בין רבינו לחמיו זצ"ל
*
הרה"ק ר' מנחם מענדל בהרה"ק ר' יעקב קאפל חסיד מקאסוב זי"ע
בעל 'אהבת שלום' -י"ז מרחשון תקפ"ו
געשפירט 'אוירא דארץ ישראל' אויפן ציון
דער פשעווארסקער רבי ,ר' יאנקעלע ז"ל איז אמאל געווען דאהי ביי
מיר אין שטוב ,איז דער וויזניצער רבי ,ר' מאטעלע ז"ל
אריבערגעקומען צו אים אויף א באזוך .און זיי זענען ביידע געזעסן
שטיל ,און קיינער האט נישט אנגעהויבן צו רעדן קיין ווארט .ווייזט
אויס ,אז ר' יאנקעלע האט נישט געוואלט אנהייבן צו רעדן תורה
בפניו פונעם וויזניצער רבי'ן ,האט זיך ר' יאנקעלע ז"ל אנגערופן:
"איך ,אויב איך האב נישט קיין תורה ,גיב איך זיך אן עצה מיט א
מעשה…" .און ער האט אים דערציילט די פאלגענדע מעשה פונעם בל
'אהבת שלום'.
האט ער פארציילט :דער שינאווער רב זצ"ל איז אמאל געקומען קיין
קאסוב צו הרה"ק רבי יעקב שמשון זצ"ל ,א זון פונעם תורת
חיים( ,ער האט געהאט א גרויסן פאטער ,און ער אליינס איז אויך געווען א גרויסער
מענטש) .נאכן דאווענען האט ר' יעקב שמשון איינגעלאדנט דעם
אמרי מנחם /לך
שינאווער רב אויף ָאנבייסן (פרישטאג) .האט דער שינאווער רב
געזאגט" :גוט ,אבער איך וועל קודם גיין אויפן ציון פונעם אהבת
שלום" .איז ער געגאנגען ,און דער שינאווער רב האט זיך דארט
פארזוימט גאר א לענגערע צייט.
ווען ער איז צוריקגעקומען ,האט אים ר' יעקב שמשון געפרעגט:
"שינאווער רב ,וואס האט אזוי לאנג גענומען ביי אייך אויפן
ציון?" .האט ער אים געענטפערט" :איך ווייס נישט וואס ,אבער איך
האב דארט געשפירט 'אוירא דארץ ישראל' ,האב איך זיך נישט
געקענט פועל'ן אוועקצוגיין" .איז ר' יעקב שמשון זייער נתפעל
געווארן ,אז ער איז ממש ארויס פון די כלים ,און ער האט זיך
אנגערופן" :אויב אזוי ,וועל איך אייך דערציילן א מעשה" .און ער
האט אים דערציילט די פאלגענדע מעשה:
הרה"ק רבי אורי סטרעליסקער זצ"ל איז געווען א שוואגער מיט
הרה"ק דער אהבת שלום זצ"לגי .אמאל זענען זיי ביידע געווען
ביי הרה"ק רבי ארון לייב פון פרימישלאן ,און הרה"ק רבי מאיר'ל
פרעמישלאנער זצ"ל איז נאך דעמאלט געווען א אינגל .נאכדעם
ווי זיי זענען ארויס פון שטוב ,פרעגט אים זיין פאטער – הרה"ק ר'
ארון לייב זצ"ל" :מאיר'ל ,ווער פון די צוויי געפעלט דיר בעסער?".
האט ער געענטפערט" :דער שווארצער!די" – דאס האט געמיינט דער
סטרעליסקער .האט רבי ארון לייב געזאגט " :זיי זענען ביידע צדיקי
אמת ,נאר ער [דער סטרעליסקער] איז ממשיך אוירא דארץ ישראל
בחייווט ,און ער [דער אהבת שלום] וועט ממשיך זיין אוירא דארץ
ישראל לאחר פטירתו!" .און דאס האט דער שינאווער רב דארט
געשפירט.
גי הרה"ק רבי אורי מסטרעליסק זי"ע נשא (בזו"ש) בתו של הרה"ק רבי יעקב קאפיל
גל
חסיד זי"ע – אביו של בעל אהבת שלום.
די דער סטרעליסקער האט געהאט שווארצע האר און דער אהבת שלום האט געהאט
רויטע האר.
וט דאס הייסט ,אז רבי מאיר'ל האט יעצט געשפירט אויף אים קדושת ארץ ישראל.
אבער ר' ארון לייב האט געזען אויף נאך ווייטער ,אז דער אהבת שלום וועט
לאחר פטירתו ממשיך זיין קדושת ארץ ישראל.
אמרי מנחם /לך
ושמעו הולך למרחוק
דער תורת חיים פון קאסוב (א זון פונעם אהבת שלום) איז אמאל געווען
ראש השנה אין לובלין ביים חוזה .דארט איז געווען דער מנהג,
אז ווען דער חוזה האט זיך געוואשן נטילת ידים ,האט דער גבאי
אריינגעגאסן וואסער אינעם טעפל ,ביז ווען דער חוזה האט
אויפגעהויבן די האנט און געוויזען אז עס איז שוין גענוג .ראש השנה
בייטאג ,ווען דער חוזה האט זיך געוואשן ,האט דער גבאי אנגעגאסן
דעם טעפל ,און דער חוזה איז געשטאנען אזוי איינגעבויגן פאר א
לאנגע צייט און נישט געוויזן מיט דער האנט אויפצוהערן ,און דער
גבאי גיסט נאך און נאך ,א גוזמא פון צייט .ביז דער חוזה האט זיך
געגעבן א שטעל אויף און זיך אויסגעדרייט צום תורת חיים" :איך
האב יעצט געהערט דעם שופר בלאזן פון אייער טאטן".
4
חליפת מכתבים
מכתב מאת הגה"צ רבי ישכר בער הלוי ראטנבערג זצ"ל אבד"ק וואוידיסלאוו
שכתב לחתנו רבינו זי"ע – בזמן האירוסין.
ב"ה עש"ק פנחס כ"ב תמוז תש"י לפ"ק.
אהובי המל"ח [המיועד להיות חתני] הב' המופלג בתו"י בנש"ק מוכתר בנמוסין
כמר אברהם מנחם מענדל נ"י ויזרח.
גלויתך ,קבלה על דמי החתימה ,נכון קבלתי בעש"ק העבר ,אך לא יכולתי
להשיב בו ביום ,ואחר עד עתה .חדוש שלא כתבת שום ד"ת ,אין לנו
שיור רק התורה הזאת ,כי כל הדברים יגעים ואין לומר בהם שיור כי אין משתייר
מהם כלום ,רק בתוה"ק יש שיור ,וכמו שהסביר לנו המהר"ל מפראג ז"לזט שאין
דל
זט ז"ל המהר"ל בספרו תפארת ישראל פרק י"ד :וביאור הענין זה כי המצוה תקרא נר,
מפני שהנר האור שלו נתלה בגוף השמן והפתילה ומפני כך אינו אור גמור ,וכן
המצוה נתלה במעשה האדם שעשה על ידי גופו ואין המצוה דבר נבדל לגמרי
בשביל זה ,אבל התורה שאינה נתלה בגוף והוא שכל נבדל בלבד ,לכך תקרא
התורה אור כי האור הוא נבדל לגמרי אינו נתלה בגשם .וידוע שכל דבר שהוא
בגוף הוא בזמן וכל דבר שאינו בגוף אינו תחת הזמן ,ולכך אמר שהמצוה לפי
שעה דהוא הזמן שהאור אלהי שהוא במצוה הוא נתלה בגוף כמו האור שהוא
אמרי מנחם /לך
לזמן שום חבור אם לא ע"י התוה"ק כי הזמן אינו מציאות כשאר גשם והוא רק
כמו שלד שאם ממלאים חיותו בבשר גידין ועצמות הרי נעשה גוף שלם ,ולא
באופן אחר .אבקשך שכעת תכתוב לי מכתב שיש בו שיריים.
בטח קבלת מתנת כ"ק חותני הגה"צ שליט"א -ס' מנחת חינוך -הפוך בי' והפוך
בי' דכולא בי' (אבות פרק ה' משנה כ"ב) ,ועי' בלשונו הזהב של החינוך בפרשתנו
מצוה ת"א ,וכדי להבין על בוריו צריכים מקודם לראות מצוה ט"ז ,עיי"ש דיבוריו
הקדושים המתוקים.
מאפס הפנאי אקצר ואומר לך שלו' וברכה ותוכל לשקוד על דלתי התוה"ק
במנוחה וישוב הדעת בלי שום מפריע ח"ו ויהי' שלו' בעולםזי וכט"ס
מעתה ועד עולם.
המל"ח המברכך בשבתא טבא וכט"ס.
ישכר בער הלוי.
*
תשובה מאת רבינו זי"ע על מכתב הנ"ל
לחותנו כ"ק הגה"צ רבי ישכר בער הלוי ראטנבערג זצ"ל אבד"ק וואוידיסלוב
ב"ה
עש"ק מ"מ [=מטות מסעי] פה מאנסיחי יצ"ו[ .שנת תש"י לפ"ק].
בין המצרים ,יזרח אור לישרים ,ה"ה כבוד מחו' היקר ההגה"צ וכו' שליט"א.
מכתבו הנעים הגיעני ביום ב' על נכון ,ונהנתי מאד מהסברו בדברי המהר"ל
מפראג ז"ל כי הוא דבר נכון מאוד.
בנר הנתלה בגוף שהוא השמן והפתילה והוא לזמן ,אבל התורה היא מיוחדת
לאור שאין אור גשמי שאין בו דבר ממש וכך התורה היא שכל נבדל ,ולפיכך
התורה מגינה לעולם שהרי הדבר הנבדל מן הגשמי אינו נתלה בזמן ,עכ"ל .ועיין
גם בספר נצח ישראל ריש פרק כ"ז.
הל
זי כנראה שהכוונה בברכה זו ,כי ביום י' תמוז שנה הוא ,התפרצה מלחמת בין צפון
קאריע ,בעזר מדינת רוסיא וכינע ,לבין דרום קאריע ,בעזר מדינת ארה"ב.
וכידוע שאחר מלחמת העולם השניה חשבו שלא יהי' עוד מלחמות בין האומות,
ומלחמה החדשה הזו עורר אז פחד גדול בין היהודים.
חי רבינו זי"ע למד אז בבית מדרש עליון במאנסי שהיה תחת דגלו של הגאון רבי ראובן
גראזאווסקי זצ"ל .וראה בהערה הסמוך.
אמרי מנחם /לך
ומה שתמה כמ"ח שליט"א על שלא כתבתי ד"ת ,היא מחמת שטרוד אני בשיעורי
דיומא וחס אני על הזמן ודעתי שטוב יותר ללמוד כמה דפין גמרא ותוס'
ופוסקים מלעסוק בפלפולים ,כמש"כ השל"ה הק' במס' שבועות (אות כ"ט-ל"ב).
אולם כדי למלאות רצון כמח' שליט"א אכתוב מה שנראה לי בסוגיא דפשטו
קידושין בכולה.
וכדי לבאר הענין מוכרח אני להעתיק הגמרא והאבני מילואים .דאיתא בקדושין
דף ז' אמר רבא התקדשי לי לחציי מקודשת ,חצייך מקודשת לי אינה
מקודשת וכו' .ופריך וניפשטו קידושי בכולה ,מי לא תניא וכו' ,מי דמי התם
בהמה הכא דעת אחרת ,הא לא דמיא וכו'.
והקשה האבני מילואים (סימן ל"א ס"ק י"ח) וז"ל :דנהי דאיהי לא נתרצות אלא
לחצי' מ"מ לחצי' הרי נתרצית ,וא"כ נימא דתפשיט בכולה ,דהא גבי
הקדיש חצי' נמי לא נתרצה אלא לחצי' "וממילא" פשטו הקדש בכולה כיון
דליכא מעכב דבהמה שלו ,וה"נ מי מעכב על ידיהם כיון דשניהם המקדש
והמתקדשת נתרצו לחצי' נימא דתפשוט קידושו בכולה.
ובתוס' רי"ד הרגיש בזה וכתב ז"ל :הכא דעת אחרת ,פי' ואע"פ שהאשה נתרצית
לקדש חצי גופה ונימא דתיפשוט קידושי בכולה גופה ,מ"מ בלא דעת
האיש אינה יכולה להתקדש וכיון שהדבר תלוי בשני דיעות לא פשטו אלא במה
שפירשו ,אבל בהמה שאין דעת אחרת שם פשטו קידושי בכולה ,עכ"ל.
אמנם מדברי תוס' נראה דלא סב"ל לחלוק בכך ,דהקשו תוס' שם ע' ב' ד"ה
חצייך בפרוטה ז"ל :וא"ת ואמאי לא יועיל והא לא אמר לעיל דלא פשטו
קידושין בכולה אלא משום דאיכא דעת אחרת ואינה מתרצות אלא למה
ששומעת ,אבל אם היינו יודעים שמתרצה בכולה פשטו קידושין בכולה ,והכא
גלי אדעתה שמתרצה בכולה .וי"ל דאי הוי מיירי דאמר לה בלשון קידושין אין
ה"נ דהוי פשטו קדושין בכולה ,אבל הכא איירי דאמר לה הרי את מאורסת לי ,או
בחד מהנך לישנא דלעיל ,עכ"ל.
ואי נימא דהיכא דאי' שני דעות לא אמרינן כלל פשטו קידושין בכולה ,א"כ לא
הוי מקשי מידי ,אע"כ דלא סברי כדברי תוס' רי"ד ,וא"כ הדרא קושי' לדוכתי'
דנהי דאיכא דעת אחרת הא נתרצות עכ"פ לחצי' ,וא"כ מי מעכב על ידיהם
שתפשוט קידושין בכולה וכמ"ש ,עכ"ל [האבני מילואים] ,ותריץ כדרכו ,ומסיק:
א"כ לפי מ"ש תוס' בסוגיין לא סברי כתוס' רי"ד ,ומש"ה קשיא להו בהא דבעי
ול
חצייך בפרוטה וחצייך בפרוטה דיון דנתרצה לכולה א"כ פשטו קידושי בכולה
"ממילא" כיון דליכא מעכב ,ומחלקין בין לשון הרי את מקודשת וכו' .וא"כ
באומר הרי את מקודשת לחצאין לא מבעי דודאי פשטו קידושי בכולה כיון
דנתרצית .וא"כ קשה על הרמב"ם (הלכות אישית פרק ג' הלכה ט') דהוא כתב באומר
לשון התקדשי וכו' ,ונראה דס"ל כתוס' רי"ד וכו' עכ"ל.
אמרי מנחם /לך
נ"ל דכונתו בשיטת תוס' רי"ד הוא כך ,כיון דהחלות הקדש על חציי' הראשון
א"א לחול כי אם בהסכמת שניהם ,א"כ אין כח בקידושין הללו להתפשט,
משא"כ בבהמה דבדעת אחד יכול לחול קידושי עלי' ,אלים כחן להתפשט על
כולה ,וא"כ מדהוקשו התוס' גבי חצייך בפרוטה וכו' דנימא פשטו אע"ג שתלוי
בדעת שניהם ,נראה דלא סברי כתוס' רי"ד .וא"כ לפי שיטת תוס' הקשה על
הרמב"ם דהוא אומר בלשון התקדשו ואפ"ה הוי רק ספק קדושין ,ותריץ
דהרמב"ם כתוס' רי"ד.
ולפע"ד נ"ל דאין כאן מחלוקת בין תוס' רי"ד עם תוס' ,וגם יתורץ קושיתו על
הרמב"ם .והוא עפ"י שיטת תוס' ר"י הזקן דהא דאמרינן באומר רגלה
של זו עולה הוי כולה עולה ,הוא מטעם שדעתו על כולה והוא רוצה שהכל יהי'
קודש ,ובא הגזרת הכתוב ואומר אעפ"י שהוא לא אמר רק על מקצת מ"מ כיון
דהרצון הוא על כולה על האמירה בלבד אמרינן שתתפשט ,אבל אם גם ברצון
דהיינו אם אמר בפירש שאין רצוני רק על חצי' ,על זה לא אמרה תורה שתתפשט
בע"כ .וא"כ לפ"ז יש לנו לומר שזה ג"כ כוונת תוס' רי"ד באומרו מ"מ בלא דעת
האיש אינו יכולה להתקדש ,פי' דאין אנו יכולים לומר גבה שדעתה על כולה ,כי
הדבר אינו תלוי רק בדעתה ,וא"כ כשהבעל אומר לה חצייך מקודשת היא אינו
רק כמסכמת על דבריו ,ואיך אנו יכולים לומר דדעתה על כולה ,כי היא אינה
יכולה להתקדש יותר מרצון הבעל ,ולפי שיטת תוס' ר"י הזקן לא אמרינן
דתפשוט בע"כ ,משא"כ קושיות תוס' הוא על הגמרא דלקמן חצייך בפורטה וכו',
ואז כשאמר לה על חצי' השני' ,כבר דעתה ורצונה על כולה ,וכן פרשו אחרונים
דקושיות תוס' על חצי' השני' ,וא"כ שפיר הקשו דנימא פשטו קידושין בכולה
כיון דרצונה על כולה ואין כאן מחלוקת בין תוס' לתוס' רי"ד דהוא קאי על עמוד
הקודם חצייך מקודשת לי שפיר תריץ כיון דתלוי בדעת שניהם ,א"כ אין דעתה
בכולה אז לא אמרינן בע"כ דתפשוט בכולה.
וכדי לתרץ קושיתו על הרמב"ם דהוא אומר בלשון קידושין ואפ"ה הוי רק ספק
קדושין ,אע"ג דרצונה בכולה ,נחקור מקודם חקירה אחת בשיטת ר"י הזקן,
וזו צורתה ,לשיטתו דלא אמרינן פשטו קידושין בע"כ אלא דוקא היכא דאיכא
רצון ,אי בעינן שיהא רצונו דוקא שבאמירה זו תתפשט בכולה אז דוקא אמרינן
פשטו בכולה ,אבל היכא דרצונו שיחול קידושי ע"י קנין אחר אע"ג שאין החסרון
ברצון בענין חלות ההקדש רק באיזה קנין יחול ההקדש ,אפ"ה לא אמרינן פשטו
זל בע"כ ,או דילמא דאנן לא בעינן רק רצון חלות ההקדש אבל מה שרצונו שיחול
ע"י קנין אחר ,על זה אמרינן פשטו בע"כ אפילו לשיטת ר"י הזקן.
ונ"ל שזה תלוי במחלוקת תוס' והרמב"ם ,דלהרמב"ם צריך שיהי' רצון אפילו
באיזה קנין ואם רצונו שיחול ע"י קנין אחר דהיינו באומר חצייך בפרוטה
וכו' ,דאז חזינין דרצונו שיחול לא ע"י התפשטות כיון דאומר חצייך וחצייך אז לא
אמרינן פשטו אפילו אין החסרון ברצון בעלות ההקדש .מש"ה פסק דאפילו אמר
אמרי מנחם /לך
בלשון הקדש הוי רק ספק קידושין ,אבל שיטת תוס' דאם רצונו להקדישם כולה
ואין חסרון ברצון בענין חלות ההקדש אפילו אין רצונו שע"י התפשטות אז
אמרינן פשטו בע"כ ,מש"ה הקשו שפיר ,ודו"ק.
והצעתי הדבר לפני תלמידי הישיבהטי והוטב בעיניהם .גם היה לי ישוב על
השגת הראב"ד על הרמב"ם הנ"ל (פ"ד הלכה י') ,אולם אח"כ מצאתי הדבר בל"מ
ואין מן הצורך לכתוב.
הנני כותב בחפזון גדול כי בא השמש.
כ"ד מיל"ח דו"ש באה"ר ומחכה לשמוע ולהשמיע אך בש"ט.
אברהם מנחם מענדל וואגשאהל
ימחול נא כמ"ח שליט"א לפ"ש כבוד גיסו הה"ג מהו"ר מיכל שליט"אכ בשמי.
טי רבינו זי"ע למד אז בבית המדרש עליון במאנסי למשך חמש שנים .כשני שנים
בבחרותו ,ואחר נישואיו השתקע לדור שם במס"נ ,אשר העיר היה אז כמדבר
שממה ,רק למען לימוד התורה .אביו לא היה גר שם ,ולא חותנו ,רק קיים
המאמר חז"ל "הוי גולה למקום תורה" במלוא מובן המלה.
בבית מדרש עליון למד במשך השנים עם הגה"צ רבי שמעלקא טויבנפעלד
זצ"ל ,אבד"ק חרדים דחסידי סאטמאר מאנסי; הגה"צ רבי ישראל חיים
מנשה פריעדמאן זצ"ל ,ראב"ד קהל ייטב לב סאטאמאר; הגה"צ רבי משה
הלברשטאם זצ"ל ,אדמו"ר מקיוויאשד; הגה"צ רבי יונה פילאפף זצ"ל; הגה"צ
רבי צבי מאיר גינזבערג זצ"ל יו"ר אגודת הרבנים; הגה"צ רבי שמחה שוסטאל
זצ"ל ,ר"י בית בנימין סטעמפערד קאנעטיקוט; הגה"צ רבי משה גרין זצ"ל,
ר"י ישיבה דמאנסי; הגה"צ רבי יחזקאל הורוויץ זצ"ל ,דומ"ץ וויען; הגה"צ רבי
יהושע געלדצעהלער זצ"ל ,בעמח"ס קדשי יהושע; ולהבחל"ח הגה"צ רבי צבי
הערש הורוויץ שליט"א ,האדמו"ר מסטריזוב; הגה"צ רבי יוסף צבי אילאוויטש
שליט"א ,אבד"ק שאמשאן .ועוד.
שם בבית מדרש עליון שרר רוח של תורה וטהרה וחסידות ,ושם למד בהתמדה
גדולה עד למאוד וממש לא פסק פומיה מגורסיה עד להפליא .בחודש ניסן
תשט"ו נסגר שערי הכולל .וסיפר הגה"צ רבי יהושע געלדצעלער זצ"ל שגם
הוא למד אז שם ,שבעת סגירת הכולל היה שם י"ב אברכים יקרים ,וכולם
חיפשו משרה (פאסטן) ,כמגיד שיעור וכעין זה ,ורק רבינו היה היחידי שלא
רצה לקבל עליו שום משרה ,כי זה יפריע לו מהתמדתו בתורה ,והשתקע אז חל
בעיר בארא פארק וקבע לימודו בהכולל "בית יוסף נאווארדיק" ,והמשיך ללמוד
בהתמדה רבה .ומספר הגה"צ אבד"ק חוסט שליט"א (וומס"ב) ששמע מהגאון
רבי אברהם יפה זצ"ל ,הראש הכולל של נאווארדיק ,שלא ראה מעולם אברך
'חסידי' שילמוד כל כך בהתמדה כהאברך הזה !...הרבה פעמים לא שם שינה
לעיניו במשך הלילה ,ורק הניח מעט לישון על ספסלי ביהמ"ד.
כ הגה"צ רבי יחיאל מיכל מאסקאוויטש זצ"ל בנו של הרה"ק משאץ זצ"ל .אחר מלחמת
אמרי מנחם /לך
כל ב"ב היקרים שיחי' יעמדו על הברכה.
ואודות מתנת כ"ק חותנו שליט"א צריך אני לקבל המעות אצל ידידינו ר' נפתלי
ליפשיץ שליט"א ולקנות לי הספר ,אולם אין רצוני ליסע עבור זה לעיר
כי יש בכאן המנחת חינוך ,וגם קבעתי לי שיעור בכל שב"ק בבוקר ,וכשאהי'
אי"ד [אם ירצה השם] בעיר אקנה לי.
הנ"ל
4
העולם השניה דר רבינו זי"ע באנטווערפן ,ובשנת תש"ט נסע לאמעריקע ,ועל
הדרך עמדה הספינה בחוף העיר לונדון (ואז נכנס עם אמו הרבנית זצ"ל להגה"ק
משאץ) ,ושם עלה על הספינה גם הגה"צ רבי מיכל הנ"ל להשתקע באמעריקע,
ועל הדרך היו להם שיעורים קבועים ולמדו בהתמדה רבה .וכשהגיע לאמעריקע
היה הוא השדכן שהציע את הבחור המתמיד שפגש על הספינה עבור בתו של
גיסו הגה"צ מוואוידיסלוב זצ"ל .וסיפר הגה"צ רבי יוסף חיים מאסקאוויטש
זצ"ל האדמו"ר משאץ בוויליאמסבורג ,בנו של רבי מיכל'י הנ"ל ,שזוכר כשאביו
דיבר על הטעלפאן והציע השידוך להגה"צ מוואוידיסלוב ,אמר לו :בחור כזה
שעבר צרות יגון ואנחה במשך שש שנים במלחמת העולם השניה ,ונתגלגל
למדינת סיביר למשך כמה שנים ,ואחרי ככלות הכל הוא לומד בהתמדה רבה
כל כך ,בחור כזה אין בנמצא.
צו הערן די
דברי כיבושין והתחזקות
רופט 718-400-7790
טל
להערות והארות:
845.459.5954
zy
לקבלת הקונטרס מדי שבוע:
mechonshinova@gmail.com
yz
קול צהלה ורנה שפתינו אז תרננה
מעומק לב מלא רגשי הוקרה והערכה ,ביחד עם רגשי גיל
וחדוה ,שמחה וצהלה ,נביע קול תודה וזמרה ,וברכת מזלא
טבא ,קדם האי גברא רבא ויקירא ,יקר רוח ורב תבונות,
רבים נהנים ממנו עצה ותושי' ,פזר נתן לאביונים להחזיק
תורה ,ירא ושלם ,מורה ודאין ,הרב הגאון הגדול המפורסם
ה"ה ידידינו מוה"ר
רבי שלמה האלפרין שליט"א
בן ידידנו הרב רבי אהרן שליט"א
שעמד לימין רבינו זי"ע במסירות נאמנה רבות בשנים וחיבה יתירה נודעת לו
מגדולי התומכים להוצאת דברי תורתו של רבינו זי"ע מדי שבוע בשבוע
ומה גם שלאחרונה נדב העצי חיים של כסף טהור לכבוד ולתפארת
להספר תורה שנכתב לענרו"נ של כ"ק מרן רבינו זי"ע
צו הערן די
והתחזקות
השרויה במעונו לרגלכיבושין
השמחה הגדולה דברי
718-400-7790בשעטומ"צ
רופטבנישואי בתו תחי'
ויהא רעוא מקדם אבוהון דבשמיא ,בזכות מרן רבינו זי"ע ,שהזיווג
יעלה יפה יפה ,קשר של קיימא ,ויבנו ביחד בית נאמן בישראל
לתפארת המשפחה הנכבדה ,דורות ישרים ומבורכים הולכי בדרך
אבות ועובדי ה' באמת ובתמים ,בני חיי ומזוני רויחי ,ויזכה לראות רוב
תענוג ונחת דקדושה מכל יו"ח היקרים שיחי' שמחת הלב והרחבת
הדעת בבריאות השלימות בגו"נ לאריכות ימים ושנים טובים וכט"ס.
המברך מעומק הלב
אוהבך ידידך מוקירך
חיים מאיר וואגשאהל בשם 'מכון אמרי מנחם'
zy
