חתם סופר · Chasam Soifer — לך לך (2026-10-19)

ברוך יודא קליין
נ
דער הייליגער
חתם סופר
צווייטער טייל:
זיינע קינדער און אייניקלעך
דער כתב סופר
הגה״ק רבי אברהם שמואל בנימין סופר זצ״ל
[]44 די טיילונג אין אונגַארן
[פארזעצונג פון פריער]
ָ
באגריף פון ָאּפטיילן זא ַ דאן בכלל נישט עקזיסטירט ַא ַ האט ַ אייראּפע ָ
ָ
רעליגיע פון דער רעגירונג. ווען נישט די טיילונג חלילה
יאר תקמ"ז. געווארן אין ָ
ָ קאנסטיטוציע איז געשריבן מעריקאנער ָ ַ די ַא רלאמענט ּפא ַ
איידער מיר קומען צום הויכּפונקט ,די ָאּפשטימונג אין ַ
ראנטירט רעליגיעזע פרייהייט ,איז גא ַ
וואס ַ דער ערשטער ַאמענדמענטָ , כאּפן ַא ברייטערן בליק אויף דעם לטובת דער טיילונג ,איז וויכטיג צו ַ
קאנגרעס אין שנת תקנ"א. מעריקאנער ָ
ַ געווארן דורכ'ן ַא ָ ראטיפיצירט ַ באגרעניצונגען פון אידישע ּפאליטישן הונטערגרונט ,די רעכטן און די ַ ָ
ּפארטע
נא ָ בא ַ
לעאן ַ
ּפא ָ
נא ָ האט ַ יאר שּפעטער ,שנת תקס"אָ , מיט צען ָ דאס וועט אונז געבן די ריכטיגע אייראּפעָ .
ָ קהילות צו יענער צייט אין
בסאלוטער הערשער מאכט און זיך דערקלערט ַאלס דער ַא ָ רכאּפט די ַ פא ַ ַ פארשטיין הלמאי די טיילונג איז געווען ַאזוי ּפערסּפעקטיווע אויף צו ַ
קלאמירט פרייהייט און ּפרא ַהאט גלייכצייטיג ָ לעאן ָ ּפא ָנא ָ פראנקרייךַ . פון ַ אונגארישן
ַ פאר'ן
רוואס עס איז געווען ַא נס הצלה ַפא ָלעבנסוויכטיג און ַ
פאר ַאלע בירגער. גלייכע רעכטן ַ פאר כלל ישראל. אידנטום און ַ
נישטא מער
ָ קראטיע:
דעמא ַ ָ סארט האט איינגעפירט ַא נייע ָ לעאן ָ ּפא ָנא ָ ַ *
קיין מיוחסים ,קיין פירשטן ,פריצים און ּפרינצן .די חשוב'סטע ַאדעל– שטאטן פון ַאמעריקע ,די יונייטעד סטעיטס ,איז געווען ַ פאראייניגטע
די ַ
רמאגן ַאלע די זעלבע רעכטן .בלויז פא ָ איינפאכסטע בירגער ַ ַ לייט און די לאנד אין דער געשיכטע .נישט קראטישע ַדעמא ַ
ָ דאס ערשטע פולשטענדיג ָ
פאלק :די רעכט פון שטימען און דאס ָ רמאגט נישט ָ פא ָ איין ּפריווילעגיע ַ קראטיע וואו ַאלע דעמא ַ
ָ בלויז איז ַאמעריקע געווען די ערשטע ריכטיגע
בסאלוטער לעאן איז דער ַא ָ ּפא ָ
נא ָאויסוויילן אירע הערשער .אני אמלוךַ . לאנד וואו דידאס ערשטע ַ נאר אויך ָבירגער געניסן פון גלייכע רעכטן ָ
פארפארזיכערט פרייהייט און די גלייכע רעכטן ַ וואס ַ הערשערַ .א קייזער ָ האט נישט ַאריינגערעדט אין רעליגיעזע ַאנגעלעגנהייטן .אין רעגירונג ָ
| פ' לך לך תשפ"ז | 16
באשיצט ַאלע וואס ַ טאר ָ דיקטא ָ ַ גנאדיגער ַאלע בירגער אונטער איםַ .א ַ
דיסקרימינאציעס פון ַ דאס זענען רפאלגונגען ,צי ָ פא ָ בירגער צוגלייך פון ַ
דער רעגירונג ָאדער קריוודעס און עוולות מצד דער קירכע.
געשאנקען דעם ָ עמאנציּפירט די אידישע בירגער און ַ האטלעאן ָ ּפא ָ נא ָ ַ
אידישן דת די זעלבע רעכטן ווי להבדיל די קריסטליכע רעליגיע .דער
האט עקזיסטירט אין ַאמעריקע איז וואס ָ געדאנק פון רעליגיעזע פרייהייט ָ ַ
באגריף פון לעאן'ס ַ ּפא ָ נא ָ אייראּפעַ . ָ פאר פארבליבן פרעמד ַ לאנג ַ יארן ַ נאך ָ ָ
וואס די רעגירונג נעמט יעדע שטאנען דערפון ָ בא ַ רעליגיעזע פרייהייט איז ַ
וואס שטייען אין שּפיץ מאכט זיכער ַאז די ָ רעליגיע אונטער אירע פליגל און ַ
פונקציאנירן פריי ַאלס די פירער פון דער רעליגיע. ָ פון יעדער רעליגיע
קערּפערשאפט
ַ לעאן געגרינדעט ַא אידישע ּפא ָ נא ָ האט ַ פאר דעם צוועק ָ ַ
דערמאנען די ַ דארף וואס ַ נאמען ָ האט גערופן "סנהדרין" — ַא ָ וואס ער ָ ָ
שטאנען פון ַא בא ַ לעאן'ס סנהדרין איז ַ ּפא ָ נא ָ סנהדרין פונעם זמן הביתַ .
דארפן ראבינער ,וועלכע ַ רעפארמירטע ַ ָ געמיש פון ערליכע רבנים און
שטיין אין שּפיץ פון דער אידישער רעליגיע.
באשטימט דעם האט ער ַ וואס ַאלס דעם ראש פון זיין "סנהדרין" ָ ַא נס ָ
דאס וואס ווי דער חתם סופר דערציילט ָ גאון וצדיק רבי דוד זינצהיים זצ"לָ ,
פארזיכערט ַאז האט ער ַ אין זיין הספד אויף אים (דרשות חת"ס חלק א' דף פ')ָ ,
געוואלט ָ דאס האט ָ לעאן ָ ּפא ָ נא ָ פונקציאנירן ווי ַ ָ זאל נישט דער "סנהדרין" ָ
וואס די רע–בנים מיטגלידער שאדן ָ זאל נישט זיין ביכולת צו טון דעם ָ און ָ
קערּפערשאפט זענען געווען מסוגל צו טון. ַ פון דער
וואס איז געווען נסיסטואריע"ָ , ַ "קא
האט אויך געגרינדעט די ָ לעאן ָ ּפא ָ נא ָ ַ
פראנקפורט
"יודנגאסע" אין ַ
ַ לאנד .די רעגירונג קערּפערשאפט פון ַאלע אידישע קהילות איבער'ן ַ ַ די
נסיסטואריע און רבי דוד זינצהיים ַ קא
פינאנצירט די ָ ַ נטראלירט און קא ָ האט ָ ָ
נסיסטואריע. ַ קא
צענטראלן ָ ַ איז געווען דער ערשטער הויּפט רב פון
ווי די קריסטליכע קירכעס. יאר .אין די פופצן נגעהאלטן נישט מער ווי ָ 15 ַ האט ָא מאכט ָ לעאן'ס ַ ּפא ָ נא ָ ַ
האבן זיך ַאזויפיל פון די קינדער פון די ערשטע משכילים דערפאר ַָ באווייזנדיג איינצונעמען און פאר ַא וויילע געווען ַא מושל בכיפה ַ יאר איז ער ַ ָ
האבן גענומען גלויבן אין אותו האיש שר"י. גע'שמד'ט רח"ל .נישט ווייל זיי ָ פארלוירן דאס ַאלץ ַ האט ער ָ אייראּפע .צום סוף ָ ָ באהערשן גרויסע טיילן פון ַ
געוואלט זיין
ָ האבן נישט געווארן קריסטן ווייל זיי ָ
ָ האבן זיך געטויפט און זיי ָ פראנקרייך, ַ טראן אין ָ געווארן פון ָ באזייטיגט אין זיינע מלחמות .ער איז ַ
רעפארמירטע רעליגיעזע אידן .קיין ָ קיין רעליגיעזע אידן ,אפילו נישט קיין דאךגעווארן צו ַאן אינזל אין מיטללענדישן יםָ . ָ פארשיקט שטראפט און ַ ָ בא ַ
רמאגט .די ָאּפציע פוןפא ָ האבן זיי נישט ַ ַאנדערע ָאּפציע ווי ווערן קריסטן ָ פארשּפרייט און זענען זיינע אידייען פון גלייכע רעכטן און "פרייהייט" ַ
נאך נישט עקזיסטירט. האט ַָא "פרייען" איד ָ געהאטַ האט וואס ער ָ געווארן אין די ַאלע מדינות ָ ָ גינסטיג אויפגענומען
* אייראּפעאישע לענדער. ָ באזעצט ,ווי אויך אין שכנות'דיגע ַ
קערּפערשאפט
ַ צענטראלע קהילה
ַ געדאנק פון איין
ַ לעאנער
ּפא ָנא ָ דעם ַ *
אונגארישער קולטוס ַ האבן דער נטראלירט דורך דער רעגירונג ָ קא ָ ָ האט לאנד וואו ַא מענטש ָ דאס ערשטע ַ ַאמעריקע איז אגב אויך געווען ָ
געוואלט איינפירן
ָ לאגן
נעא ָ
עטוואש און זיינע פריינד די אידישע ָ ַ מיניסטער מיליאנען אידישע פליטים זענען מיט ָ אינגאנצן נישט געמוזט זיין רעליגיעז. ַ
אונגארן.
ַ אין גראמען און ַאנדערע שוועריגקייטן ּפא ָ נטלאפן פון ָ ָ יאר שּפעטער ַא הונדערט ָ
רא נס דיפא ַ
וואס ַבאגרייפן ווי גרויס די סכנה איז געווען ,און ָ אויף צו ַ האבן זיי ליידער אייראּפע קיין ַאמעריקע .אין דער טריפה'נער ַאמעריקע ָ ָ אין
פארגעשטעלט ,איז וויכטיג צו קוקן אויף שכנות'דיגע האט מיט זיך ָ טיילונג ָ ּפגעווארפן דעם עול תורה ומצוות רח"ל. ָ ראאינגאנצן ַא ָ ַ
דייטשלאנד ,בעהמען און מעהרן. ַ לענדער ,ווי געדאנק פון ַ האט צו יענער צייט נישט עקזיסטירט דער אייראּפע ָ ָ אין
סעקולאריזם ,פון זיין ַא נישט רעליגיעזער גוי ָאדער ַא "פרייער" איד ל"ע .אין ַ
לאנגען בא ַ האט יעדער אידּ ,פונקט ווי להבדיל יעדער גוי ,געמוזט ַ אייראּפע ָ ָ
געהאט לגמרי ַאן ַ האט אייראּפע ָ ָ צו ַא רעליגיע .פרייהייט פון רעליגיע אין
פראנקפורט
חורבן ַ באדייט ַאז די דאס ַ האט ָ אייראּפע ָ ָ באדייט ווי אין ַאמעריקע .אין ַאנדערן ַ
וואס
שטאט פון חתם סופרָ ,ָ פראנקפורט ,די
ַ שטאט
ָ לאמיר נעמען די ָ ראנטירט די רעכטן פון ַאלע רעליגיעס אויב זייערע קהילות און גא ַ רעגירונג ַ
שטאט וואו עס
ָ במשך פון דורות איז זי געווען די ירושלים ד'אשכנז .די נטראלירט דורך דער רעגירונג. קא ָ קערּפערשאפטן זענען ָ ַ
האבן משמש געווען ברבנות ַאזעלכע גדולי ומאורי ישראל ווי דער של"ה ָ האבן דערפאר ָ ַ געהאלטן ַאז ַ האבן רעפארמער ָ ָ די ערשטע משכילים און
הקדוש ,זיין זון רבי שבתי שעפטל הורוויץ דער בעל ווי העמודים ,רבי די גוים ,סּפעציעל די קריסטן ,פיינט דעם איד ,ווייל דער איד איז ַאנדערש,
נפתלי כ"ץ דער בעל סמיכות חכמים ,רבי יעקב פופרש דער שב יעקב, ָאּפגעזונדערט מיט זיין אויסזען און מיט די מנהגים פון דער אידישער
פאלק דער פני יהושע ,רבי אברהם אביש מליסא (רבי רבי יעקב יהושע ַ רעפארמירן די אידישע רעליגיע ,די אידישע ָ געוואלט ָ האבן זיי רעליגיעָ .
פראנקפורט אויף
שטאט ַ ָ נאך .די
פראנקפורטער) ,דער בעל הפלאה ,און ָ
אביש ַ זאלן אויסקוקן גענוי מנהגים און די אידישע שולען — זייערע טעמּפלען — ָ
17 | פ' לך לך תשפ"ז |
"ידידי הרב הגאון הגדול המפורסם נ"י ע"ה פ"ה (נר ישראל ,עמוד הימיני ,פטיש
החזק) מו"ה זלמן טריר ראב"ד ור"מ דק"ק פפד"מ יע"א".
ווען הגאון רבי צבי הירש הורוויץ ,דער בעל מחנה לוי זצ"ל ,איז
פראנקפורט ַאלס ממלא מקומו פון זיין געווארן ַאלס רב אין ַ ָ אויפגענומען
געווארן
ָ פאטער דער בעל הפלאה איז רבי שלמה זלמן טריער אויפגענומען ָ
שטאט ,אונטער'ן ראש בית דין הגאון ָ ַאלס איינער פון די זעקס דיינים פון
דראך .רבי שלמה זלמן טריער איז אויך אויפגענומען זאנוויל ַ רבי שמואל ַ
געווארן ַאלס ראש ישיבה. ָ
ּפאריז איז רבי פאררופן זיין "סנהדרין" אין ַ האט ַ לעאן ָ ּפא ָ נא ָ ווען ַ
פארטרעטער פון געווארן ַאלס איינער פון די צוויי ַ ָ שלמה זלמן געשיקט
וואס 250 טראץ דעם ָ ָ צוזאמען מיט רבי יצחק הילדסהיים. ַ פראנקפורט, ַ געמאלן בילד פון הגאון רבי יוסף דוד זינצהיים ז"ל
ָ
האבן געשיקט ַא בריוו צו פראנקפורט ָ ַ רעפארמער אין ָ פון די ערשטע בלאט פון זיין ספר "יד דוד" — דפוס אופיבאך תקנ"ט
און שער ַ
פאר'ן "איינזען די וויכטיגקייט פון רייניגן די דאנקען ַ בא ַ לעאן אים צו ַ ּפא ָ נא ָ ַ
צוריקגעשטאנענע מנהגים" (עפ"ל) איז רבי שלמה זלמן ַ אידישע רעליגיע פון וועלכער דער חתם סופר שרייבט צו זיין רבי'ן רבי נתן ַאדלער" :הנה האמת
ּפאריז זיין ַא מיטגליד פון דעם ַאזוי גערופענעם "סנהדרין" .ער געפארן קיין ַ ָ (פראנקפורט) ישמרה הא–ל ,אחת היא לאומתה ,אין ַ כי הקהלה הקדושה הזאת
געוואלט שטיין צו הילף צו הגה"צ רבי דוד זינצהיים. ָ האט ָ בכל העולם דוגמתה"( .שו"ת חת"ס חלק ז' סי' ט').
נאך דער הסתלקות פון רבי צבי הירש הורוויץ דער בעל שנת תקע"זָ , פירערשאפט פון דער ַ נאכ'ן חתם סופר איז די בלויז איין דור ָ
געווארן (אין שנת תקע"ח) ָ מחנה לוי ,איז רבי שלמה זלמן טריער אויפגענומען געווארן דורך ַא גרוּפע רייכע אידישע ָ פראנקפורטער קהילה איבערגענומען ַ
האט ער משמש געווען ברבנות יאר ָ פראנקפורט .במשך פון ָ 25 ַאלס רב אין ַ נאלן ,וועלכע זענען פעסיא ַ
ָ ּפרא
ָ דאקטוירים און באנקירערָ , פינאנצירערַ , ַ
האט ער רעזיגנירט פון זיין יאר ָנאך ָ 25 פראנקפורטָ . פון דער קהילה אין ַ מענדלסאן'ס בערלינער ָ כפאלגער פון נא ָ רעפארמערָ , ָ דיקאלע רא ַ געווען ַ
רעפארמער ,וועלכע ָ סּפראווען מיט די ַ האט זיך מער נישט געקענט ַאמט .ער ָ תלמידים .אין ָאנהויב זענען זיי געווען ַא מינדערהייט .רוב פון דער
אויסגעראטן אידישקייט ָ האבן מיט דער שטיצע פון דער רעגירונג לגמרי ָ נאך געווען שומרי תורה ומצוות .אין געציילטע פראנקפורטער קהילה איז ָ ַ
פראנקפורט. אין ַ באוויזן פולשטענדיג אונטערצוברענגען תורה און האבן זיי ָאבער ַ יארן ָ ָ
געהאט
ַ האט רבי שלמה זלמן טריער רעפארמער ָ ָ קאמף קעגן די אין זיין ַ פראנקפורט. אידישקייט אין ַ
שטאט :הגאון רבי דוב בער הכהן ַאדלער זצ"ל, ָ צו הילף די דיינים פון דאן נישט נאך ַ האט ָ מאל געשריבןָ , האבן שוין ַא ָ "דייטשלאנד" ,ווי מיר ָ ַ
ענגלאנד ,און הגאון רבי ַ ברודער פון הגאון רבי נתן ַאדלער ,הויּפט רב פון פארלאנד ַ שטאט און ַא ַ ָ פראנקפורט איז געווען ַא לאנדַ . עקזיסטירט ַאלס ַא ַ
אהרן פולד זצ"ל ,ביידע גאונים מופלגים. דאנק זייערע רעפארמער זענען ַא ַ ָ פראנקפורטער זיךַ .א .city stateדי גרוּפע ַ
פראנקפורט שרייבט וועגן זיי" :האב"ד איינער פון די יונגערע דיינים אין ַ מאכט פון דער האבן זיי מיט דער ַ געווארן די ראשי קהילהָ . ָ פארבינדונגען ַ
מהו' זלמן טריר ז"ל היה סיני בבקיאותו ,והרב מהו' בער ַאדלער ז"ל היה רשלאסן ַאלע ָ פא
האט געוועלטיגט איבער דער קהילהַ , רעגירונג ,וועלכע ָ
עוקר הרים בחריפותו ,והרב מהו' אהרן פולדא ז"ל היה טוחנן זה בזה ּפגעשאפן די שחיטה .די שוחטים ַ רמאכט ַאלע מקוואות און ָא פא ַ חדריםַ ,
בהלכה בשכלו הזך". געווארן
ָ ּפגעזאגט
ָ געווארן דורך דער קהילה זענען ָא ָ צאלט בא ָ וועלכע זענען ַ
לאגן, נעא ָ
פראנקפורטער קהילה ,געפירט דורך די ָ ַ האט די שנת תר"ב ָ געווארן.
ָ פון זייער שטעלעס און די אידישע שחיטה איז בטל
דאסּפראדוקטן און ָ פארקויפן כשר'ע ָ דאס ַ רבאטן ָ פא ָ רבאטן ברית מילהַ , פא ָ ַ געווארן צו גרינדן ַאן אייגענע ָ די פרומע אידן זענען נישט ערלויבט
לערנען מיט קינדער גמרא. וואס אין איר שּפיץ נקציאנירטע קהילהָ , ָ סא
קהילה .בלויז איין רעגירונגס ַ
געוואלט פועל'ן ביי דער רעגירונג ַאז קינדער ָ האט רבי שלמה זלמן טריער ָ רעפארמער ,איז געווען ערלויבט צו עקזיסטירן. ָ געשטאנען די ַ זענען
זאלן נישט קענען רעגיסטרירט ווערן ַאלס אידן. וואס ווערן נישט גע'מל'ט ָ ָ האט רמאגט ַאן ערליכן רב וועלכער ָ פא ָ נאך ַ דאן ָ האט ַ פראנקפורט ָ ַ
צוזאמען מיט די דיינים רבי אהרן פולד און רבי דוב ַ רבי שלמה זלמן, רעפארמער .ער איז ָאבער ָ באקעמפן די מיט לייב און לעבן געּפרואווט צו ַ
פארעפנטליכט ַא בוך ,געשריבן אויף דער דייטשער דאן ַ האבן ַ בער ַאדלערָ , האט זיי וואס ָ כטלאז קעגן די "ראשי הקהילה" מיט דעם ציבור ָ ָ מא
געווען ַ
וואס
גוטאכן איבער די בעשניידונג"ָ , ַ נאמען "רבני'שע שּפראך ,אונטער'ן ָ ַ רמאגט ַאלס די פירער פא ָ האבן ַ וואס זיי ָ לעגאלן כח ָ ַ געשטיצט ,צוליב דעם
דאס בוך איז געווען מיינט :רבני'שע מיינונג און חוות דעת וועגן ברית מילהָ . פון דער רעגירונגס ַאנערקענטער קהילה.
דייטשלאנד ,ווי דער ערוך לנר ,רבי ַ זאמלונג פון בריוו פון גדולי הרבנים אין ַא ַ דאן געווען הגאון רבי שלמה זלמן טריער פראנקפורט איז ַ דער רב אין ַ
באמבערגער, יעקב צבי מעקלנבורג דער בעל הכתב והקבלה ,רבי יצחק דוב ַ נאכ'ן בעל מחנה לוי ,דער זון פון דאקסישער רב ָ רטא ָ זצ"ל ,דער לעצטער ָא ָ
נאך .דער בוך רבי שמשון רפאל הירש ,ווי אויך רבי צבי הירש חיות און ָ בעל הפלאה זצ"ל.
נטהאלטן בריוו פון שטיצע פון רבנים און ּפערזענליכקייטן פון ַ האט אויך ַא ָ פאטער רבי שלמה זלמן טריער איז געבוירן אין שנת תקי"ח צו זיין ָ
ּפארט (שי"ר) ,יצחק נח ּפא ָ
רא ַ די קרייזן פון "חכמת ישראל" ,ווי ר' שלמה יודא ַ הגאון רבי אברהם טריער זצ"ל ,וועלכער איז געווען ַאן אב"ד אין ַא קלויז
ליּפמאן צונץ( .זע שאלות ותשובות ַ לוצאטו און יום טוב ַ מאנהיימער ,שמואל דוד ַ אויפגעוואקסן
ַ פראנקפורט אונטערן בעל הפלא"ה .רבי שלמה זלמן איז אין ַ
"מנחת יצחק" חלק ד' סימן י'). פראנקפורט .שּפעטער איז ער ַאליין שאטן פון גדולי עולם ,די חכמי ַ אין ָ
באזייטיגן רבי שלמה רעפארמער זענען נישט געווען בכח צו ַ ָ ַאזוי ווי די פראנקפורט. געווארן ראש ישיבה און דיין אין ַ ָ
ּפאלד לעא ָ
רעפארם ּפרעדיגער ָ ָ האבן זיי אויפגענומען דעם זלמן פון זיין ַאמט ָ דער גאון הדורות הגאון רבי עקיבא איגר שרייבט צו אים אין ַא בריוו:
| פ' לך לך תשפ"ז | 18
דער הייליגער חתם סופר | ברוך יודא קליין
פראנקפורט געלט ער ַ דער חתם סופר פלעגט אים יערליך שיקן קיין
פאר רבי דאס איבערגעבן צו זיין מוטער די צדיקת ריזל ,און שטיצע ַ זאל ָ ָ
שמעון ַאדלער .ער פלעגט אים אויך שיקן געלט צו גיין מתפלל זיין על קברי
באציאונגען צווישן ר' יארצייטן .די ַ טאג פון זייערע ָ אבותיו ורבותיו אין ָ
נאכדעם געווארן ָאנגעצויגן ָ ָ אהרן פולד און דעם חתם סופר זענען צום סוף
האט מתיר געווען גילוח האט געהערט ַאז רבי אהרן ָ וואס דער חתם סופר ָ ָ
האט אים דער חתם סופר ווייטער געשיקט געלט שטיצע דאך ָ בחול המועדָ .
זאלן מתפלל זיין וואס ָ פאר זיין מוטער און צו דינגען שליחים ָ איבערצוגעבן ַ
יארצייטן. טאג פון זייערע ָ על קברי אבותיו ורבותיו אין ָ
האבן זיך נישט פראנקפורט ָ ַ פארבליבענע שומרי תורה ומצוות אין די ַ
האבן ביזן טיילונג אין רגאניזירן ַאלס ַא קהילה .צוויי קהילות ָ געקענט ָא ַ געמאלן בילד פון די סנהדרין
ָ
האט אייראּפעָ . ָ לאנד אין אונגארן נישט געקענט עקזיסטירן אין קיין שום ַ ַ
רגאניזירט ַאלס ַא "קלוב" .קלובען,clubs , פראנקפורט זיך ָא ַ די קהילה אין ַ דאן רעזיגנירט פון האט ַ ראבינער .רבי שלמה זלמן ָ שטיין ַאלס געהילפס ַ
האט די פרומע געמיינדע אייראּפעָ . ָ ּפאּפולער אין געווארן זייער ָ ָ דאן זענען ַ ּפאלד שטיין לעא ָ
האבן אויף זיין ָארט אויפגענומען ָ רעפארמער ָ ָ זיין ַאמט .די
נאך דער הסתלקות פון רבי שלמה זלמן טריר זיך יאר ָ פראנקפורט ַא ָ אין ַ פראנקפורט. ראבינער פון ַ ַאלס ַ
האבן לעגאל ַָ נאמען "קהל עדת ישורון". רגאניזירט ַאלס ַא קלוב ,אונטער'ן ָ ָא ַ פאמיליעס. פארבליבן ַארום 200ערליכע ַ דאן ַ נאך ַ פראנקפורט זענען ָ אין ַ
רעפארמער קהילה צו ָ פראנקפורטער לאנגט צו דער גרויסער ַ בא ַ זיי ווייטער ַ כטלאז קעגן דער ָאפיציעלער קהילה ,די איינציגע ָ מא
זיי זענען ָאבער געווען ַ
צאלן שטייערן. האבן ווייטער געמוזט ָ וועמען זיי ָ לעגאל געמעגט עקזיסטירן ,געפירט דורך די רייכע ראשי ַ האט וואס ָ קהילה ָ
שטאנען פון 212 בא ַ די פרומע געמיינדע קהל עדת ישורון ,וועלכע איז ַ רעפארמיסטישע אפיקורסים. ָ קהילה ,די
האט אין שנת תרי"א אויפגענומען ַאלס רב הגאון רבי שמשון משפחותָ , גארדאס מיינט נישט ַאז די פרומע אידן זענען געווען בלויז ָארימעלייטָ . ָ
דאן געווען רב אין ניקלשבורג ,אין מעהרן. רפאל הירש ,וועלכער איז ביז ַ האט זיך אויך פראנקפורטער משפחות ָ ַ ווייט דערפון .צווישן די פרומע
אונגארן,
ַ נאכ'ן טיילונג אין האט שּפעטערָ , רבי שמשון רפאל הירש ָ נאר די גאר רייכע משפחה .נישט סתם ַא רייכע משפחהָ , געפונען דוקא ַא ָ
פראנקפורט און ַ געקעמפט דורכצופירן ַאן ָאפיציעלע טיילונג אויך אין סאמע סאמע רייכסטע אידישע משפחה אין דער וועלט ,און שּפעטער די ַ ַ
דייטשלאנד ,צוליב אסור להתחבר לרשעים .שנת תרל"ז7 , ַ דערנאך אין ָ פאמיליע אין דער וועלט ,צווישן אידן און להבדל נישט אידן רייכסטע ַ
געווארן .פון די ָ דאס ערלויבט אונגארן ,איז אים ָ ַ נאכ'ן טיילונג אין יאר ָ ָ ראטשילד ראטשילד משפחה! די משפחה פון רבי ַאנשיל ָ צוגלייך — די ָ
האבן ָאבער בלויז 80משפחות זיך פראנקפורט ָ 200פרומע משפחות אין ַ דאך פראנקפורטָ . וואס איז בשעתו געווען פון די פרומע בעלי בתים אין ַ ָ
נגעשלאסן אין דער זעלבסטשטענדיג ָאּפגעטיילטע קהילה .שּפעטער איז ָ ָא געהאט קיין דעה אין דער קהילה ַ האבן רבי ַאנשיל און זיין משפחה נישט ָ
געוואקסן. ַ די קהילה רעפארמער און דורך ָ געווארן דורך די ָ וועלכע איז אויסשליסליך געפירט
האט ערלויבט וואס ָ דאנק דעם געזעץ ָ רעפארמער ַא ַ ָ האבן די בכל אופן ָ פראנקפורט וועלכע איז שוין ַא מערהייט פון דער אידישער געמיינדע אין ַ
באוויזן אין איין ָאדער צוויי די עקזיסטענץ פון בלויז איין אידישע קהילה ַ רעפארמער. ָ געווארן אונטער'ן איינפלוס פון די ָ שטארק נחמץ ַ
דורות אויסצורייסן תורה און אידישקייט פון די גרעסטע אידישע שטעט — האבן די פרומע האט רעזיגנירט פון זיין ַאמט ָ ווען רבי שלמה זלמן טריער ָ
נאך געפונען גדולי התורה האבן זיך ָ פראנקפורט ָ גאנצע מדינות .אין ַ און פון ַ האבן אויך ּפריוואטע היימען .די אידן ָ ַ אומלעגאלע מנינים אין ַ געמאכט
ַ אידן
באקעמפט .אויך דער גרעסטער גביר אין דער אידישער האבן זיי ַ וואס ָ ָ ּפריוואט געלערנט תורה מיט זייערע קינדער. ַ האבןּפריוואט און ָ ַ גע'שחט'ן
דאך זענען זיי געווען לאנגט צו דער חרדי'שער געמיינדעָ . בא ַ האט ַ וועלט ָ ראטשילדס און זענען געווארן דורך די ָ ָ פינאנצירט די ַאקטיוויטעטן זענען ַ
האט ערלויבט בלויז איין אידישע קהילה וואס ָ כטלאז קעגן דעם געזעץ ָ ָ מא ַ געווארן דורך דעם דיין הגאון רבי אהרן פולד ,וועלכער איז ָ רגאניזירט ָא ַ
רעפארמער. ָ געשטאנען די
ַ — אין וועמענס שּפיץ עס זענען וואס געקראגן פון זיין שווער ַא גרויסן נדן ָ ָ האט ַאליין געווען ַא נגיד — ,ער ָ
האבן דורכגעפירט רעפארמער ָ ָ וואס די דעם זעלבן חורבן און שמד ָ האט אינוועסטירט אין דער בערזע — און וועלכער איז אויך געווען ַא ער ָ
מאליגע ערים האבן זיי דורכגעפירט אין ַאלע ַאנדערע ַא ָ פראנקפורט ָ ַ אין שטארקער איש המעש. ַ
ברעסלאו ,פוזנא,
ַ דייטשלאנד .אין ַאזעלכע שטעט ווי ַ ואמהות בישראל אין גראפישן זכרון .ער טא ַ פא ָ מענאלן ָ ַ פענא
ָ געהאט ַא ַ האט רבי אהרן פולד ָ
מאל משמש געווען ברבנות גדולי ישראל ,און ס'האבן ַא ָ ָ און בערלין ,וואו האט יונגערמאן ָ
ַ האט געקענט ציטירן פון ש"ס ופוסקים אויפ'ן לשוןַ .אלס ָ
האבן זיך במשך פון דורות געפונען די גרעסטע ישיבות און וועלכע וואו עס ָ ער זיך שוין געשריבן מיט די גרעסטע גאוני הדור .מיט'ן גדול הדור און
רעפארמערָ האבן די זענען געווען פעסטונגען פון תורה און אידישקייט ָ געהאט ַא סּפעציעלן ַ האט ער פראנקפורטער געבוירענער דער חתם סופר ָ ַ
האט געמעגט דאנק זייער שליטה איבער די קהילות ,ווען בלויז איין קהילה ָ ַא ַ יארקשר .די ערשטע תשובה געדרוקט פון חתם סופר צו אים איז פון ָ
באוויזן עוקר מן השורש צו זיין יעדן זכר פון תורה שטאטַ , ָ עקזיסטירן אין ַא יאר ַאלט( .שו"ת חת"ס חושן תקע"ב ווען רבי אהרן פולד איז געווען בלויז ָ 22
און אידישקייט. מאל אין די דערמאנט אים דער חתם סופר מערערע ָ ַ דאן משפט סימן כ"ז) .זינט ַ
אונגארן — אויב ַ דראעט די אידישע קהילות אין בא ָ האט ַ די זעלבע סכנה ָ תשובות (צום ביישּפיל :אבן העזר ח"ב סי' נו ד"ה ואמנם) ,און אין זיינע חידושים (צ .ב.
געווארן זיך צו טיילן פון די ָ וואלטן חלילה נישט ערלויבט דאקסן ָ רטא ָ די ָא ָ רמאכט די פא ַ האבן ַ רעפארמער ָ ָ ש .חידושי חת"ס כתובות לב .פסחים קב .):ווען די
לאגן. נעא ָ ָ דייטשלאנד ,זענען טייל ַ ישיבה אין פיורדא (פירטה) ,די גרעסטע ישיבה אין
פארזעצונג קומט אי"ה ָ פראנקפורט. געפארן לערנען צו רבי אהרן פולד אין ַ ָ פון די תלמידים
19 | פ' לך לך תשפ"ז |
