gilyoines.com חזרה לאתר · Back to the site

חתם סופר · Chasam Soifer — לך לך (2026-10-19)

מוציא לאור: חתם סופר · Chasam Soifer

שבוע: לך לך (2026-10-19)

חתם סופר · Chasam Soifer — לך לך (2026-10-19)

פתח את ה-PDF הורדה

‫ברוך יודא קליין‬ ‫נ‬ ‫דער הייליגער‬ ‫חתם סופר‬ ‫צווייטער טייל‪:‬‬ ‫זיינע קינדער און אייניקלעך‬ ‫דער כתב סופר‬ ‫הגה״ק רבי אברהם שמואל בנימין סופר זצ״ל‬ ‫[‪]44‬‬ ‫די טיילונג אין אונגַארן‬ ‫[פארזעצונג פון פריער]‬ ‫ָ‬ ‫באגריף פון ָאּפטיילן‬ ‫זא ַ‬ ‫דאן בכלל נישט עקזיסטירט ַא ַ‬ ‫האט ַ‬ ‫אייראּפע ָ‬ ‫ָ‬ ‫רעליגיע פון דער רעגירונג‪.‬‬ ‫ווען נישט די טיילונג חלילה‬ ‫יאר תקמ"ז‪.‬‬ ‫געווארן אין ָ‬ ‫ָ‬ ‫קאנסטיטוציע איז געשריבן‬ ‫מעריקאנער ָ‬ ‫ַ‬ ‫די ַא‬ ‫רלאמענט‬ ‫ּפא ַ‬ ‫איידער מיר קומען צום הויכּפונקט‪ ,‬די ָאּפשטימונג אין ַ‬ ‫ראנטירט רעליגיעזע פרייהייט‪ ,‬איז‬ ‫גא ַ‬ ‫וואס ַ‬ ‫דער ערשטער ַאמענדמענט‪ָ ,‬‬ ‫כאּפן ַא ברייטערן בליק אויף דעם‬ ‫לטובת דער טיילונג‪ ,‬איז וויכטיג צו ַ‬ ‫קאנגרעס אין שנת תקנ"א‪.‬‬ ‫מעריקאנער ָ‬ ‫ַ‬ ‫געווארן דורכ'ן ַא‬ ‫ָ‬ ‫ראטיפיצירט‬ ‫ַ‬ ‫באגרעניצונגען פון אידישע‬ ‫ּפאליטישן הונטערגרונט‪ ,‬די רעכטן און די ַ‬ ‫ָ‬ ‫ּפארטע‬ ‫נא ָ‬ ‫בא ַ‬ ‫לעאן ַ‬ ‫ּפא ָ‬ ‫נא ָ‬ ‫האט ַ‬ ‫יאר שּפעטער‪ ,‬שנת תקס"א‪ָ ,‬‬ ‫מיט צען ָ‬ ‫דאס וועט אונז געבן די ריכטיגע‬ ‫אייראּפע‪ָ .‬‬ ‫ָ‬ ‫קהילות צו יענער צייט אין‬ ‫בסאלוטער הערשער‬ ‫מאכט און זיך דערקלערט ַאלס דער ַא ָ‬ ‫רכאּפט די ַ‬ ‫פא ַ‬ ‫ַ‬ ‫פארשטיין הלמאי די טיילונג איז געווען ַאזוי‬ ‫ּפערסּפעקטיווע אויף צו ַ‬ ‫קלאמירט פרייהייט און‬ ‫ּפרא ַ‬‫האט גלייכצייטיג ָ‬ ‫לעאן ָ‬ ‫ּפא ָ‬‫נא ָ‬ ‫פראנקרייך‪ַ .‬‬ ‫פון ַ‬ ‫אונגארישן‬ ‫ַ‬ ‫פאר'ן‬ ‫רוואס עס איז געווען ַא נס הצלה ַ‬‫פא ָ‬‫לעבנסוויכטיג און ַ‬ ‫פאר ַאלע בירגער‪.‬‬ ‫גלייכע רעכטן ַ‬ ‫פאר כלל ישראל‪.‬‬ ‫אידנטום און ַ‬ ‫נישטא מער‬ ‫ָ‬ ‫קראטיע‪:‬‬ ‫דעמא ַ‬ ‫ָ‬ ‫סארט‬ ‫האט איינגעפירט ַא נייע ָ‬ ‫לעאן ָ‬ ‫ּפא ָ‬‫נא ָ‬ ‫ַ‬ ‫*‬ ‫קיין מיוחסים‪ ,‬קיין פירשטן‪ ,‬פריצים און ּפרינצן‪ .‬די חשוב'סטע ַאדעל–‬ ‫שטאטן פון ַאמעריקע‪ ,‬די יונייטעד סטעיטס‪ ,‬איז געווען‬ ‫ַ‬ ‫פאראייניגטע‬ ‫די ַ‬ ‫רמאגן ַאלע די זעלבע רעכטן‪ .‬בלויז‬ ‫פא ָ‬ ‫איינפאכסטע בירגער ַ‬ ‫ַ‬ ‫לייט און די‬ ‫לאנד אין דער געשיכטע‪ .‬נישט‬ ‫קראטישע ַ‬‫דעמא ַ‬ ‫ָ‬ ‫דאס ערשטע פולשטענדיג‬ ‫ָ‬ ‫פאלק‪ :‬די רעכט פון שטימען און‬ ‫דאס ָ‬ ‫רמאגט נישט ָ‬ ‫פא ָ‬ ‫איין ּפריווילעגיע ַ‬ ‫קראטיע וואו ַאלע‬ ‫דעמא ַ‬ ‫ָ‬ ‫בלויז איז ַאמעריקע געווען די ערשטע ריכטיגע‬ ‫בסאלוטער‬ ‫לעאן איז דער ַא ָ‬ ‫ּפא ָ‬ ‫נא ָ‬‫אויסוויילן אירע הערשער‪ .‬אני אמלוך‪ַ .‬‬ ‫לאנד וואו די‬‫דאס ערשטע ַ‬ ‫נאר אויך ָ‬‫בירגער געניסן פון גלייכע רעכטן ָ‬ ‫פאר‬‫פארזיכערט פרייהייט און די גלייכע רעכטן ַ‬ ‫וואס ַ‬ ‫הערשער‪ַ .‬א קייזער ָ‬ ‫האט נישט ַאריינגערעדט אין רעליגיעזע ַאנגעלעגנהייטן‪ .‬אין‬ ‫רעגירונג ָ‬ ‫| פ' לך לך תשפ"ז‬ ‫|‬ ‫‪16‬‬ ‫באשיצט ַאלע‬ ‫וואס ַ‬ ‫טאר ָ‬ ‫דיקטא ָ‬ ‫ַ‬ ‫גנאדיגער‬ ‫ַאלע בירגער אונטער אים‪ַ .‬א ַ‬ ‫דיסקרימינאציעס פון‬ ‫ַ‬ ‫דאס זענען‬ ‫רפאלגונגען‪ ,‬צי ָ‬ ‫פא ָ‬ ‫בירגער צוגלייך פון ַ‬ ‫דער רעגירונג ָאדער קריוודעס און עוולות מצד דער קירכע‪.‬‬ ‫געשאנקען דעם‬ ‫ָ‬ ‫עמאנציּפירט די אידישע בירגער און‬ ‫ַ‬ ‫האט‬‫לעאן ָ‬ ‫ּפא ָ‬ ‫נא ָ‬ ‫ַ‬ ‫אידישן דת די זעלבע רעכטן ווי להבדיל די קריסטליכע רעליגיע‪ .‬דער‬ ‫האט עקזיסטירט אין ַאמעריקע איז‬ ‫וואס ָ‬ ‫געדאנק פון רעליגיעזע פרייהייט ָ‬ ‫ַ‬ ‫באגריף פון‬ ‫לעאן'ס ַ‬ ‫ּפא ָ‬ ‫נא ָ‬ ‫אייראּפע‪ַ .‬‬ ‫ָ‬ ‫פאר‬ ‫פארבליבן פרעמד ַ‬ ‫לאנג ַ‬ ‫יארן ַ‬ ‫נאך ָ‬ ‫ָ‬ ‫וואס די רעגירונג נעמט יעדע‬ ‫שטאנען דערפון ָ‬ ‫בא ַ‬ ‫רעליגיעזע פרייהייט איז ַ‬ ‫וואס שטייען אין שּפיץ‬ ‫מאכט זיכער ַאז די ָ‬ ‫רעליגיע אונטער אירע פליגל און ַ‬ ‫פונקציאנירן פריי ַאלס די פירער פון דער רעליגיע‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫פון יעדער רעליגיע‬ ‫קערּפערשאפט‬ ‫ַ‬ ‫לעאן געגרינדעט ַא אידישע‬ ‫ּפא ָ‬ ‫נא ָ‬ ‫האט ַ‬ ‫פאר דעם צוועק ָ‬ ‫ַ‬ ‫דערמאנען די‬ ‫ַ‬ ‫דארף‬ ‫וואס ַ‬ ‫נאמען ָ‬ ‫האט גערופן "סנהדרין" — ַא ָ‬ ‫וואס ער ָ‬ ‫ָ‬ ‫שטאנען פון ַא‬ ‫בא ַ‬ ‫לעאן'ס סנהדרין איז ַ‬ ‫ּפא ָ‬ ‫נא ָ‬ ‫סנהדרין פונעם זמן הבית‪ַ .‬‬ ‫דארפן‬ ‫ראבינער‪ ,‬וועלכע ַ‬ ‫רעפארמירטע ַ‬ ‫ָ‬ ‫געמיש פון ערליכע רבנים און‬ ‫שטיין אין שּפיץ פון דער אידישער רעליגיע‪.‬‬ ‫באשטימט דעם‬ ‫האט ער ַ‬ ‫וואס ַאלס דעם ראש פון זיין "סנהדרין" ָ‬ ‫ַא נס ָ‬ ‫דאס‬ ‫וואס ווי דער חתם סופר דערציילט ָ‬ ‫גאון וצדיק רבי דוד זינצהיים זצ"ל‪ָ ,‬‬ ‫פארזיכערט ַאז‬ ‫האט ער ַ‬ ‫אין זיין הספד אויף אים (דרשות חת"ס חלק א' דף פ')‪ָ ,‬‬ ‫געוואלט‬ ‫ָ‬ ‫דאס‬ ‫האט ָ‬ ‫לעאן ָ‬ ‫ּפא ָ‬ ‫נא ָ‬ ‫פונקציאנירן ווי ַ‬ ‫ָ‬ ‫זאל נישט‬ ‫דער "סנהדרין" ָ‬ ‫וואס די רע–בנים מיטגלידער‬ ‫שאדן ָ‬ ‫זאל נישט זיין ביכולת צו טון דעם ָ‬ ‫און ָ‬ ‫קערּפערשאפט זענען געווען מסוגל צו טון‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫פון דער‬ ‫וואס איז געווען‬ ‫נסיסטואריע"‪ָ ,‬‬ ‫ַ‬ ‫"קא‬ ‫האט אויך געגרינדעט די ָ‬ ‫לעאן ָ‬ ‫ּפא ָ‬ ‫נא ָ‬ ‫ַ‬ ‫פראנקפורט‬ ‫"יודנגאסע" אין ַ‬ ‫ַ‬ ‫לאנד‪ .‬די רעגירונג‬ ‫קערּפערשאפט פון ַאלע אידישע קהילות איבער'ן ַ‬ ‫ַ‬ ‫די‬ ‫נסיסטואריע און רבי דוד זינצהיים‬ ‫ַ‬ ‫קא‬ ‫פינאנצירט די ָ‬ ‫ַ‬ ‫נטראלירט און‬ ‫קא ָ‬ ‫האט ָ‬ ‫ָ‬ ‫נסיסטואריע‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫קא‬ ‫צענטראלן ָ‬ ‫ַ‬ ‫איז געווען דער ערשטער הויּפט רב פון‬ ‫ווי די קריסטליכע קירכעס‪.‬‬ ‫יאר‪ .‬אין די פופצן‬ ‫נגעהאלטן נישט מער ווי ‪ָ 15‬‬ ‫ַ‬ ‫האט ָא‬ ‫מאכט ָ‬ ‫לעאן'ס ַ‬ ‫ּפא ָ‬ ‫נא ָ‬ ‫ַ‬ ‫האבן זיך ַאזויפיל פון די קינדער פון די ערשטע משכילים‬ ‫דערפאר ָ‬‫ַ‬ ‫באווייזנדיג איינצונעמען און‬ ‫פאר ַא וויילע געווען ַא מושל בכיפה ַ‬ ‫יאר איז ער ַ‬ ‫ָ‬ ‫האבן גענומען גלויבן אין אותו האיש שר"י‪.‬‬ ‫גע'שמד'ט רח"ל‪ .‬נישט ווייל זיי ָ‬ ‫פארלוירן‬ ‫דאס ַאלץ ַ‬ ‫האט ער ָ‬ ‫אייראּפע‪ .‬צום סוף ָ‬ ‫ָ‬ ‫באהערשן גרויסע טיילן פון‬ ‫ַ‬ ‫געוואלט זיין‬ ‫ָ‬ ‫האבן נישט‬ ‫געווארן קריסטן ווייל זיי ָ‬ ‫ָ‬ ‫האבן זיך געטויפט און‬ ‫זיי ָ‬ ‫פראנקרייך‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫טראן אין‬ ‫ָ‬ ‫געווארן פון‬ ‫ָ‬ ‫באזייטיגט‬ ‫אין זיינע מלחמות‪ .‬ער איז ַ‬ ‫רעפארמירטע רעליגיעזע אידן‪ .‬קיין‬ ‫ָ‬ ‫קיין רעליגיעזע אידן‪ ,‬אפילו נישט קיין‬ ‫דאך‬‫געווארן צו ַאן אינזל אין מיטללענדישן ים‪ָ .‬‬ ‫ָ‬ ‫פארשיקט‬ ‫שטראפט און ַ‬ ‫ָ‬ ‫בא‬ ‫ַ‬ ‫רמאגט‪ .‬די ָאּפציע פון‬‫פא ָ‬ ‫האבן זיי נישט ַ‬ ‫ַאנדערע ָאּפציע ווי ווערן קריסטן ָ‬ ‫פארשּפרייט און‬ ‫זענען זיינע אידייען פון גלייכע רעכטן און "פרייהייט" ַ‬ ‫נאך נישט עקזיסטירט‪.‬‬ ‫האט ָ‬‫ַא "פרייען" איד ָ‬ ‫געהאט‬‫ַ‬ ‫האט‬ ‫וואס ער ָ‬ ‫געווארן אין די ַאלע מדינות ָ‬ ‫ָ‬ ‫גינסטיג אויפגענומען‬ ‫*‬ ‫אייראּפעאישע לענדער‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫באזעצט‪ ,‬ווי אויך אין שכנות'דיגע‬ ‫ַ‬ ‫קערּפערשאפט‬ ‫ַ‬ ‫צענטראלע קהילה‬ ‫ַ‬ ‫געדאנק פון איין‬ ‫ַ‬ ‫לעאנער‬ ‫ּפא ָ‬‫נא ָ‬ ‫דעם ַ‬ ‫*‬ ‫אונגארישער קולטוס‬ ‫ַ‬ ‫האבן דער‬ ‫נטראלירט דורך דער רעגירונג ָ‬ ‫קא ָ‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫לאנד וואו ַא מענטש ָ‬ ‫דאס ערשטע ַ‬ ‫ַאמעריקע איז אגב אויך געווען ָ‬ ‫געוואלט איינפירן‬ ‫ָ‬ ‫לאגן‬ ‫נעא ָ‬ ‫עטוואש און זיינע פריינד די אידישע ָ‬ ‫ַ‬ ‫מיניסטער‬ ‫מיליאנען אידישע פליטים זענען מיט‬ ‫ָ‬ ‫אינגאנצן נישט געמוזט זיין רעליגיעז‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫אונגארן‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫אין‬ ‫גראמען און ַאנדערע שוועריגקייטן‬ ‫ּפא ָ‬ ‫נטלאפן פון ָ‬ ‫ָ‬ ‫יאר שּפעטער ַא‬ ‫הונדערט ָ‬ ‫רא נס די‬‫פא ַ‬ ‫וואס ַ‬‫באגרייפן ווי גרויס די סכנה איז געווען‪ ,‬און ָ‬ ‫אויף צו ַ‬ ‫האבן זיי ליידער‬ ‫אייראּפע קיין ַאמעריקע‪ .‬אין דער טריפה'נער ַאמעריקע ָ‬ ‫ָ‬ ‫אין‬ ‫פארגעשטעלט‪ ,‬איז וויכטיג צו קוקן אויף שכנות'דיגע‬ ‫האט מיט זיך ָ‬ ‫טיילונג ָ‬ ‫ּפגעווארפן דעם עול תורה ומצוות רח"ל‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫רא‬‫אינגאנצן ַא ָ‬ ‫ַ‬ ‫דייטשלאנד‪ ,‬בעהמען און מעהרן‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫לענדער‪ ,‬ווי‬ ‫געדאנק פון‬ ‫ַ‬ ‫האט צו יענער צייט נישט עקזיסטירט דער‬ ‫אייראּפע ָ‬ ‫ָ‬ ‫אין‬ ‫סעקולאריזם‪ ,‬פון זיין ַא נישט רעליגיעזער גוי ָאדער ַא "פרייער" איד ל"ע‪ .‬אין‬ ‫ַ‬ ‫לאנגען‬ ‫בא ַ‬ ‫האט יעדער איד‪ּ ,‬פונקט ווי להבדיל יעדער גוי‪ ,‬געמוזט ַ‬ ‫אייראּפע ָ‬ ‫ָ‬ ‫געהאט לגמרי ַאן‬ ‫ַ‬ ‫האט‬ ‫אייראּפע ָ‬ ‫ָ‬ ‫צו ַא רעליגיע‪ .‬פרייהייט פון רעליגיע אין‬ ‫פראנקפורט‬ ‫חורבן ַ‬ ‫באדייט ַאז די‬ ‫דאס ַ‬ ‫האט ָ‬ ‫אייראּפע ָ‬ ‫ָ‬ ‫באדייט ווי אין ַאמעריקע‪ .‬אין‬ ‫ַאנדערן ַ‬ ‫וואס‬ ‫שטאט פון חתם סופר‪ָ ,‬‬‫ָ‬ ‫פראנקפורט‪ ,‬די‬ ‫ַ‬ ‫שטאט‬ ‫ָ‬ ‫לאמיר נעמען די‬ ‫ָ‬ ‫ראנטירט די רעכטן פון ַאלע רעליגיעס אויב זייערע קהילות און‬ ‫גא ַ‬ ‫רעגירונג ַ‬ ‫שטאט וואו עס‬ ‫ָ‬ ‫במשך פון דורות איז זי געווען די ירושלים ד'אשכנז‪ .‬די‬ ‫נטראלירט דורך דער רעגירונג‪.‬‬ ‫קא ָ‬ ‫קערּפערשאפטן זענען ָ‬ ‫ַ‬ ‫האבן משמש געווען ברבנות ַאזעלכע גדולי ומאורי ישראל ווי דער של"ה‬ ‫ָ‬ ‫האבן‬ ‫דערפאר ָ‬ ‫ַ‬ ‫געהאלטן ַאז‬ ‫ַ‬ ‫האבן‬ ‫רעפארמער ָ‬ ‫ָ‬ ‫די ערשטע משכילים און‬ ‫הקדוש‪ ,‬זיין זון רבי שבתי שעפטל הורוויץ דער בעל ווי העמודים‪ ,‬רבי‬ ‫די גוים‪ ,‬סּפעציעל די קריסטן‪ ,‬פיינט דעם איד‪ ,‬ווייל דער איד איז ַאנדערש‪,‬‬ ‫נפתלי כ"ץ דער בעל סמיכות חכמים‪ ,‬רבי יעקב פופרש דער שב יעקב‪,‬‬ ‫ָאּפגעזונדערט מיט זיין אויסזען און מיט די מנהגים פון דער אידישער‬ ‫פאלק דער פני יהושע‪ ,‬רבי אברהם אביש מליסא (רבי‬ ‫רבי יעקב יהושע ַ‬ ‫רעפארמירן די אידישע רעליגיע‪ ,‬די אידישע‬ ‫ָ‬ ‫געוואלט‬ ‫ָ‬ ‫האבן זיי‬ ‫רעליגיע‪ָ .‬‬ ‫פראנקפורט אויף‬ ‫שטאט ַ‬ ‫ָ‬ ‫נאך‪ .‬די‬ ‫פראנקפורטער)‪ ,‬דער בעל הפלאה‪ ,‬און ָ‬ ‫אביש ַ‬ ‫זאלן אויסקוקן גענוי‬ ‫מנהגים און די אידישע שולען — זייערע טעמּפלען — ָ‬ ‫‪17‬‬ ‫|‬ ‫פ' לך לך תשפ"ז |‬ ‫"ידידי הרב הגאון הגדול המפורסם נ"י ע"ה פ"ה (נר ישראל‪ ,‬עמוד הימיני‪ ,‬פטיש‬ ‫החזק) מו"ה זלמן טריר ראב"ד ור"מ דק"ק פפד"מ יע"א"‪.‬‬ ‫ווען הגאון רבי צבי הירש הורוויץ‪ ,‬דער בעל מחנה לוי זצ"ל‪ ,‬איז‬ ‫פראנקפורט ַאלס ממלא מקומו פון זיין‬ ‫געווארן ַאלס רב אין ַ‬ ‫ָ‬ ‫אויפגענומען‬ ‫געווארן‬ ‫ָ‬ ‫פאטער דער בעל הפלאה איז רבי שלמה זלמן טריער אויפגענומען‬ ‫ָ‬ ‫שטאט‪ ,‬אונטער'ן ראש בית דין הגאון‬ ‫ָ‬ ‫ַאלס איינער פון די זעקס דיינים פון‬ ‫דראך‪ .‬רבי שלמה זלמן טריער איז אויך אויפגענומען‬ ‫זאנוויל ַ‬ ‫רבי שמואל ַ‬ ‫געווארן ַאלס ראש ישיבה‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫ּפאריז איז רבי‬ ‫פאררופן זיין "סנהדרין" אין ַ‬ ‫האט ַ‬ ‫לעאן ָ‬ ‫ּפא ָ‬ ‫נא ָ‬ ‫ווען ַ‬ ‫פארטרעטער פון‬ ‫געווארן ַאלס איינער פון די צוויי ַ‬ ‫ָ‬ ‫שלמה זלמן געשיקט‬ ‫וואס ‪250‬‬ ‫טראץ דעם ָ‬ ‫ָ‬ ‫צוזאמען מיט רבי יצחק הילדסהיים‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫פראנקפורט‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫געמאלן בילד פון הגאון רבי יוסף דוד זינצהיים ז"ל‬ ‫ָ‬ ‫האבן געשיקט ַא בריוו צו‬ ‫פראנקפורט ָ‬ ‫ַ‬ ‫רעפארמער אין‬ ‫ָ‬ ‫פון די ערשטע‬ ‫בלאט פון זיין ספר "יד דוד" — דפוס אופיבאך תקנ"ט‬ ‫און שער ַ‬ ‫פאר'ן "איינזען די וויכטיגקייט פון רייניגן די‬ ‫דאנקען ַ‬ ‫בא ַ‬ ‫לעאן אים צו ַ‬ ‫ּפא ָ‬ ‫נא ָ‬ ‫ַ‬ ‫צוריקגעשטאנענע מנהגים" (עפ"ל) איז רבי שלמה זלמן‬ ‫ַ‬ ‫אידישע רעליגיע פון‬ ‫וועלכער דער חתם סופר שרייבט צו זיין רבי'ן רבי נתן ַאדלער‪" :‬הנה האמת‬ ‫ּפאריז זיין ַא מיטגליד פון דעם ַאזוי גערופענעם "סנהדרין"‪ .‬ער‬ ‫געפארן קיין ַ‬ ‫ָ‬ ‫(פראנקפורט) ישמרה הא–ל‪ ,‬אחת היא לאומתה‪ ,‬אין‬ ‫ַ‬ ‫כי הקהלה הקדושה הזאת‬ ‫געוואלט שטיין צו הילף צו הגה"צ רבי דוד זינצהיים‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫ָ‬ ‫בכל העולם דוגמתה"‪( .‬שו"ת חת"ס חלק ז' סי' ט')‪.‬‬ ‫נאך דער הסתלקות פון רבי צבי הירש הורוויץ דער בעל‬ ‫שנת תקע"ז‪ָ ,‬‬ ‫פירערשאפט פון דער‬ ‫ַ‬ ‫נאכ'ן חתם סופר איז די‬ ‫בלויז איין דור ָ‬ ‫געווארן (אין שנת תקע"ח)‬ ‫ָ‬ ‫מחנה לוי‪ ,‬איז רבי שלמה זלמן טריער אויפגענומען‬ ‫געווארן דורך ַא גרוּפע רייכע אידישע‬ ‫ָ‬ ‫פראנקפורטער קהילה איבערגענומען‬ ‫ַ‬ ‫האט ער משמש געווען ברבנות‬ ‫יאר ָ‬ ‫פראנקפורט‪ .‬במשך פון ‪ָ 25‬‬ ‫ַאלס רב אין ַ‬ ‫נאלן‪ ,‬וועלכע זענען‬ ‫פעסיא ַ‬ ‫ָ‬ ‫ּפרא‬ ‫ָ‬ ‫דאקטוירים און‬ ‫באנקירער‪ָ ,‬‬ ‫פינאנצירער‪ַ ,‬‬ ‫ַ‬ ‫האט ער רעזיגנירט פון זיין‬ ‫יאר ָ‬‫נאך ‪ָ 25‬‬ ‫פראנקפורט‪ָ .‬‬ ‫פון דער קהילה אין ַ‬ ‫מענדלסאן'ס בערלינער‬ ‫ָ‬ ‫כפאלגער פון‬ ‫נא ָ‬ ‫רעפארמער‪ָ ,‬‬ ‫ָ‬ ‫דיקאלע‬ ‫רא ַ‬ ‫געווען ַ‬ ‫רעפארמער‪ ,‬וועלכע‬ ‫ָ‬ ‫סּפראווען מיט די‬ ‫ַ‬ ‫האט זיך מער נישט געקענט‬ ‫ַאמט‪ .‬ער ָ‬ ‫תלמידים‪ .‬אין ָאנהויב זענען זיי געווען ַא מינדערהייט‪ .‬רוב פון דער‬ ‫אויסגעראטן אידישקייט‬ ‫ָ‬ ‫האבן מיט דער שטיצע פון דער רעגירונג לגמרי‬ ‫ָ‬ ‫נאך געווען שומרי תורה ומצוות‪ .‬אין געציילטע‬ ‫פראנקפורטער קהילה איז ָ‬ ‫ַ‬ ‫פראנקפורט‪.‬‬ ‫אין ַ‬ ‫באוויזן פולשטענדיג אונטערצוברענגען תורה און‬ ‫האבן זיי ָאבער ַ‬ ‫יארן ָ‬ ‫ָ‬ ‫געהאט‬ ‫ַ‬ ‫האט רבי שלמה זלמן טריער‬ ‫רעפארמער ָ‬ ‫ָ‬ ‫קאמף קעגן די‬ ‫אין זיין ַ‬ ‫פראנקפורט‪.‬‬ ‫אידישקייט אין ַ‬ ‫שטאט‪ :‬הגאון רבי דוב בער הכהן ַאדלער זצ"ל‪,‬‬ ‫ָ‬ ‫צו הילף די דיינים פון‬ ‫דאן נישט‬ ‫נאך ַ‬ ‫האט ָ‬ ‫מאל געשריבן‪ָ ,‬‬ ‫האבן שוין ַא ָ‬ ‫"דייטשלאנד"‪ ,‬ווי מיר ָ‬ ‫ַ‬ ‫ענגלאנד‪ ,‬און הגאון רבי‬ ‫ַ‬ ‫ברודער פון הגאון רבי נתן ַאדלער‪ ,‬הויּפט רב פון‬ ‫פאר‬‫לאנד ַ‬ ‫שטאט און ַא ַ‬ ‫ָ‬ ‫פראנקפורט איז געווען ַא‬ ‫לאנד‪ַ .‬‬ ‫עקזיסטירט ַאלס ַא ַ‬ ‫אהרן פולד זצ"ל‪ ,‬ביידע גאונים מופלגים‪.‬‬ ‫דאנק זייערע‬ ‫רעפארמער זענען ַא ַ‬ ‫ָ‬ ‫פראנקפורטער‬ ‫זיך‪ַ .‬א ‪ .city state‬די גרוּפע ַ‬ ‫פראנקפורט שרייבט וועגן זיי‪" :‬האב"ד‬ ‫איינער פון די יונגערע דיינים אין ַ‬ ‫מאכט פון דער‬ ‫האבן זיי מיט דער ַ‬ ‫געווארן די ראשי קהילה‪ָ .‬‬ ‫ָ‬ ‫פארבינדונגען‬ ‫ַ‬ ‫מהו' זלמן טריר ז"ל היה סיני בבקיאותו‪ ,‬והרב מהו' בער ַאדלער ז"ל היה‬ ‫רשלאסן ַאלע‬ ‫ָ‬ ‫פא‬ ‫האט געוועלטיגט איבער דער קהילה‪ַ ,‬‬ ‫רעגירונג‪ ,‬וועלכע ָ‬ ‫עוקר הרים בחריפותו‪ ,‬והרב מהו' אהרן פולדא ז"ל היה טוחנן זה בזה‬ ‫ּפגעשאפן די שחיטה‪ .‬די שוחטים‬ ‫ַ‬ ‫רמאכט ַאלע מקוואות און ָא‬ ‫פא ַ‬ ‫חדרים‪ַ ,‬‬ ‫בהלכה בשכלו הזך"‪.‬‬ ‫געווארן‬ ‫ָ‬ ‫ּפגעזאגט‬ ‫ָ‬ ‫געווארן דורך דער קהילה זענען ָא‬ ‫ָ‬ ‫צאלט‬ ‫בא ָ‬ ‫וועלכע זענען ַ‬ ‫לאגן‪,‬‬ ‫נעא ָ‬ ‫פראנקפורטער קהילה‪ ,‬געפירט דורך די ָ‬ ‫ַ‬ ‫האט די‬ ‫שנת תר"ב ָ‬ ‫געווארן‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫פון זייער שטעלעס און די אידישע שחיטה איז בטל‬ ‫דאס‬‫ּפראדוקטן און ָ‬ ‫פארקויפן כשר'ע ָ‬ ‫דאס ַ‬ ‫רבאטן ָ‬ ‫פא ָ‬ ‫רבאטן ברית מילה‪ַ ,‬‬ ‫פא ָ‬ ‫ַ‬ ‫געווארן צו גרינדן ַאן אייגענע‬ ‫ָ‬ ‫די פרומע אידן זענען נישט ערלויבט‬ ‫לערנען מיט קינדער גמרא‪.‬‬ ‫וואס אין איר שּפיץ‬ ‫נקציאנירטע קהילה‪ָ ,‬‬ ‫ָ‬ ‫סא‬ ‫קהילה‪ .‬בלויז איין רעגירונגס ַ‬ ‫געוואלט פועל'ן ביי דער רעגירונג ַאז קינדער‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫רבי שלמה זלמן טריער ָ‬ ‫רעפארמער‪ ,‬איז געווען ערלויבט צו עקזיסטירן‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫געשטאנען די‬ ‫ַ‬ ‫זענען‬ ‫זאלן נישט קענען רעגיסטרירט ווערן ַאלס אידן‪.‬‬ ‫וואס ווערן נישט גע'מל'ט ָ‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫רמאגט ַאן ערליכן רב וועלכער ָ‬ ‫פא ָ‬ ‫נאך ַ‬ ‫דאן ָ‬ ‫האט ַ‬ ‫פראנקפורט ָ‬ ‫ַ‬ ‫צוזאמען מיט די דיינים רבי אהרן פולד און רבי דוב‬ ‫ַ‬ ‫רבי שלמה זלמן‪,‬‬ ‫רעפארמער‪ .‬ער איז ָאבער‬ ‫ָ‬ ‫באקעמפן די‬ ‫מיט לייב און לעבן געּפרואווט צו ַ‬ ‫פארעפנטליכט ַא בוך‪ ,‬געשריבן אויף דער דייטשער‬ ‫דאן ַ‬ ‫האבן ַ‬ ‫בער ַאדלער‪ָ ,‬‬ ‫האט זיי‬ ‫וואס ָ‬ ‫כטלאז קעגן די "ראשי הקהילה" מיט דעם ציבור ָ‬ ‫ָ‬ ‫מא‬ ‫געווען ַ‬ ‫וואס‬ ‫גוטאכן איבער די בעשניידונג"‪ָ ,‬‬ ‫ַ‬ ‫נאמען "רבני'שע‬ ‫שּפראך‪ ,‬אונטער'ן ָ‬ ‫ַ‬ ‫רמאגט ַאלס די פירער‬ ‫פא ָ‬ ‫האבן ַ‬ ‫וואס זיי ָ‬ ‫לעגאלן כח ָ‬ ‫ַ‬ ‫געשטיצט‪ ,‬צוליב דעם‬ ‫דאס בוך איז געווען‬ ‫מיינט‪ :‬רבני'שע מיינונג און חוות דעת וועגן ברית מילה‪ָ .‬‬ ‫פון דער רעגירונגס ַאנערקענטער קהילה‪.‬‬ ‫דייטשלאנד‪ ,‬ווי דער ערוך לנר‪ ,‬רבי‬ ‫ַ‬ ‫זאמלונג פון בריוו פון גדולי הרבנים אין‬ ‫ַא ַ‬ ‫דאן געווען הגאון רבי שלמה זלמן טריער‬ ‫פראנקפורט איז ַ‬ ‫דער רב אין ַ‬ ‫באמבערגער‪,‬‬ ‫יעקב צבי מעקלנבורג דער בעל הכתב והקבלה‪ ,‬רבי יצחק דוב ַ‬ ‫נאכ'ן בעל מחנה לוי‪ ,‬דער זון פון‬ ‫דאקסישער רב ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫זצ"ל‪ ,‬דער לעצטער ָא ָ‬ ‫נאך‪ .‬דער בוך‬ ‫רבי שמשון רפאל הירש‪ ,‬ווי אויך רבי צבי הירש חיות און ָ‬ ‫בעל הפלאה זצ"ל‪.‬‬ ‫נטהאלטן בריוו פון שטיצע פון רבנים און ּפערזענליכקייטן פון‬ ‫ַ‬ ‫האט אויך ַא‬ ‫ָ‬ ‫פאטער‬ ‫רבי שלמה זלמן טריער איז געבוירן אין שנת תקי"ח צו זיין ָ‬ ‫ּפארט (שי"ר)‪ ,‬יצחק נח‬ ‫ּפא ָ‬ ‫רא ַ‬ ‫די קרייזן פון "חכמת ישראל"‪ ,‬ווי ר' שלמה יודא ַ‬ ‫הגאון רבי אברהם טריער זצ"ל‪ ,‬וועלכער איז געווען ַאן אב"ד אין ַא קלויז‬ ‫ליּפמאן צונץ‪( .‬זע שאלות ותשובות‬ ‫ַ‬ ‫לוצאטו און יום טוב‬ ‫ַ‬ ‫מאנהיימער‪ ,‬שמואל דוד‬ ‫ַ‬ ‫אויפגעוואקסן‬ ‫ַ‬ ‫פראנקפורט אונטערן בעל הפלא"ה‪ .‬רבי שלמה זלמן איז‬ ‫אין ַ‬ ‫"מנחת יצחק" חלק ד' סימן י')‪.‬‬ ‫פראנקפורט‪ .‬שּפעטער איז ער ַאליין‬ ‫שאטן פון גדולי עולם‪ ,‬די חכמי ַ‬ ‫אין ָ‬ ‫באזייטיגן רבי שלמה‬ ‫רעפארמער זענען נישט געווען בכח צו ַ‬ ‫ָ‬ ‫ַאזוי ווי די‬ ‫פראנקפורט‪.‬‬ ‫געווארן ראש ישיבה און דיין אין ַ‬ ‫ָ‬ ‫ּפאלד‬ ‫לעא ָ‬ ‫רעפארם ּפרעדיגער ָ‬ ‫ָ‬ ‫האבן זיי אויפגענומען דעם‬ ‫זלמן פון זיין ַאמט ָ‬ ‫דער גאון הדורות הגאון רבי עקיבא איגר שרייבט צו אים אין ַא בריוו‪:‬‬ ‫| פ' לך לך תשפ"ז‬ ‫|‬ ‫‪18‬‬ ‫דער הייליגער חתם סופר | ברוך יודא קליין‬ ‫פראנקפורט געלט ער‬ ‫ַ‬ ‫דער חתם סופר פלעגט אים יערליך שיקן קיין‬ ‫פאר רבי‬ ‫דאס איבערגעבן צו זיין מוטער די צדיקת ריזל‪ ,‬און שטיצע ַ‬ ‫זאל ָ‬ ‫ָ‬ ‫שמעון ַאדלער‪ .‬ער פלעגט אים אויך שיקן געלט צו גיין מתפלל זיין על קברי‬ ‫באציאונגען צווישן ר'‬ ‫יארצייטן‪ .‬די ַ‬ ‫טאג פון זייערע ָ‬ ‫אבותיו ורבותיו אין ָ‬ ‫נאכדעם‬ ‫געווארן ָאנגעצויגן ָ‬ ‫ָ‬ ‫אהרן פולד און דעם חתם סופר זענען צום סוף‬ ‫האט מתיר געווען גילוח‬ ‫האט געהערט ַאז רבי אהרן ָ‬ ‫וואס דער חתם סופר ָ‬ ‫ָ‬ ‫האט אים דער חתם סופר ווייטער געשיקט געלט שטיצע‬ ‫דאך ָ‬ ‫בחול המועד‪ָ .‬‬ ‫זאלן מתפלל זיין‬ ‫וואס ָ‬ ‫פאר זיין מוטער און צו דינגען שליחים ָ‬ ‫איבערצוגעבן ַ‬ ‫יארצייטן‪.‬‬ ‫טאג פון זייערע ָ‬ ‫על קברי אבותיו ורבותיו אין ָ‬ ‫האבן זיך נישט‬ ‫פראנקפורט ָ‬ ‫ַ‬ ‫פארבליבענע שומרי תורה ומצוות אין‬ ‫די ַ‬ ‫האבן ביזן טיילונג אין‬ ‫רגאניזירן ַאלס ַא קהילה‪ .‬צוויי קהילות ָ‬ ‫געקענט ָא ַ‬ ‫געמאלן בילד פון די סנהדרין‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫אייראּפע‪ָ .‬‬ ‫ָ‬ ‫לאנד אין‬ ‫אונגארן נישט געקענט עקזיסטירן אין קיין שום ַ‬ ‫ַ‬ ‫רגאניזירט ַאלס ַא "קלוב"‪ .‬קלובען‪,clubs ,‬‬ ‫פראנקפורט זיך ָא ַ‬ ‫די קהילה אין ַ‬ ‫דאן רעזיגנירט פון‬ ‫האט ַ‬ ‫ראבינער‪ .‬רבי שלמה זלמן ָ‬ ‫שטיין ַאלס געהילפס ַ‬ ‫האט די פרומע געמיינדע‬ ‫אייראּפע‪ָ .‬‬ ‫ָ‬ ‫ּפאּפולער אין‬ ‫געווארן זייער ָ‬ ‫ָ‬ ‫דאן‬ ‫זענען ַ‬ ‫ּפאלד שטיין‬ ‫לעא ָ‬ ‫האבן אויף זיין ָארט אויפגענומען ָ‬ ‫רעפארמער ָ‬ ‫ָ‬ ‫זיין ַאמט‪ .‬די‬ ‫נאך דער הסתלקות פון רבי שלמה זלמן טריר זיך‬ ‫יאר ָ‬ ‫פראנקפורט ַא ָ‬ ‫אין ַ‬ ‫פראנקפורט‪.‬‬ ‫ראבינער פון ַ‬ ‫ַאלס ַ‬ ‫האבן‬ ‫לעגאל ָ‬‫ַ‬ ‫נאמען "קהל עדת ישורון"‪.‬‬ ‫רגאניזירט ַאלס ַא קלוב‪ ,‬אונטער'ן ָ‬ ‫ָא ַ‬ ‫פאמיליעס‪.‬‬ ‫פארבליבן ַארום ‪ 200‬ערליכע ַ‬ ‫דאן ַ‬ ‫נאך ַ‬ ‫פראנקפורט זענען ָ‬ ‫אין ַ‬ ‫רעפארמער קהילה צו‬ ‫ָ‬ ‫פראנקפורטער‬ ‫לאנגט צו דער גרויסער ַ‬ ‫בא ַ‬ ‫זיי ווייטער ַ‬ ‫כטלאז קעגן דער ָאפיציעלער קהילה‪ ,‬די איינציגע‬ ‫ָ‬ ‫מא‬ ‫זיי זענען ָאבער געווען ַ‬ ‫צאלן שטייערן‪.‬‬ ‫האבן ווייטער געמוזט ָ‬ ‫וועמען זיי ָ‬ ‫לעגאל געמעגט עקזיסטירן‪ ,‬געפירט דורך די רייכע ראשי‬ ‫ַ‬ ‫האט‬ ‫וואס ָ‬ ‫קהילה ָ‬ ‫שטאנען פון ‪212‬‬ ‫בא ַ‬ ‫די פרומע געמיינדע קהל עדת ישורון‪ ,‬וועלכע איז ַ‬ ‫רעפארמיסטישע אפיקורסים‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫קהילה‪ ,‬די‬ ‫האט אין שנת תרי"א אויפגענומען ַאלס רב הגאון רבי שמשון‬ ‫משפחות‪ָ ,‬‬ ‫גאר‬‫דאס מיינט נישט ַאז די פרומע אידן זענען געווען בלויז ָארימעלייט‪ָ .‬‬ ‫ָ‬ ‫דאן געווען רב אין ניקלשבורג‪ ,‬אין מעהרן‪.‬‬ ‫רפאל הירש‪ ,‬וועלכער איז ביז ַ‬ ‫האט זיך אויך‬ ‫פראנקפורטער משפחות ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווייט דערפון‪ .‬צווישן די פרומע‬ ‫אונגארן‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫נאכ'ן טיילונג אין‬ ‫האט שּפעטער‪ָ ,‬‬ ‫רבי שמשון רפאל הירש ָ‬ ‫נאר די‬ ‫גאר רייכע משפחה‪ .‬נישט סתם ַא רייכע משפחה‪ָ ,‬‬ ‫געפונען דוקא ַא ָ‬ ‫פראנקפורט און‬ ‫ַ‬ ‫געקעמפט דורכצופירן ַאן ָאפיציעלע טיילונג אויך אין‬ ‫סאמע‬ ‫סאמע רייכסטע אידישע משפחה אין דער וועלט‪ ,‬און שּפעטער די ַ‬ ‫ַ‬ ‫דייטשלאנד‪ ,‬צוליב אסור להתחבר לרשעים‪ .‬שנת תרל"ז‪7 ,‬‬ ‫ַ‬ ‫דערנאך אין‬ ‫ָ‬ ‫פאמיליע אין דער וועלט‪ ,‬צווישן אידן און להבדל נישט אידן‬ ‫רייכסטע ַ‬ ‫געווארן‪ .‬פון די‬ ‫ָ‬ ‫דאס ערלויבט‬ ‫אונגארן‪ ,‬איז אים ָ‬ ‫ַ‬ ‫נאכ'ן טיילונג אין‬ ‫יאר ָ‬ ‫ָ‬ ‫ראטשילד‬ ‫ראטשילד משפחה! די משפחה פון רבי ַאנשיל ָ‬ ‫צוגלייך — די ָ‬ ‫האבן ָאבער בלויז ‪ 80‬משפחות זיך‬ ‫פראנקפורט ָ‬ ‫‪ 200‬פרומע משפחות אין ַ‬ ‫דאך‬ ‫פראנקפורט‪ָ .‬‬ ‫וואס איז בשעתו געווען פון די פרומע בעלי בתים אין ַ‬ ‫ָ‬ ‫נגעשלאסן אין דער זעלבסטשטענדיג ָאּפגעטיילטע קהילה‪ .‬שּפעטער איז‬ ‫ָ‬ ‫ָא‬ ‫געהאט קיין דעה אין דער קהילה‬ ‫ַ‬ ‫האבן רבי ַאנשיל און זיין משפחה נישט‬ ‫ָ‬ ‫געוואקסן‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫די קהילה‬ ‫רעפארמער און דורך‬ ‫ָ‬ ‫געווארן דורך די‬ ‫ָ‬ ‫וועלכע איז אויסשליסליך געפירט‬ ‫האט ערלויבט‬ ‫וואס ָ‬ ‫דאנק דעם געזעץ ָ‬ ‫רעפארמער ַא ַ‬ ‫ָ‬ ‫האבן די‬ ‫בכל אופן ָ‬ ‫פראנקפורט וועלכע איז שוין‬ ‫ַא מערהייט פון דער אידישער געמיינדע אין ַ‬ ‫באוויזן אין איין ָאדער צוויי‬ ‫די עקזיסטענץ פון בלויז איין אידישע קהילה ַ‬ ‫רעפארמער‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫געווארן אונטער'ן איינפלוס פון די‬ ‫ָ‬ ‫שטארק נחמץ‬ ‫ַ‬ ‫דורות אויסצורייסן תורה און אידישקייט פון די גרעסטע אידישע שטעט —‬ ‫האבן די פרומע‬ ‫האט רעזיגנירט פון זיין ַאמט ָ‬ ‫ווען רבי שלמה זלמן טריער ָ‬ ‫נאך געפונען גדולי התורה‬ ‫האבן זיך ָ‬ ‫פראנקפורט ָ‬ ‫גאנצע מדינות‪ .‬אין ַ‬ ‫און פון ַ‬ ‫האבן אויך‬ ‫ּפריוואטע היימען‪ .‬די אידן ָ‬ ‫ַ‬ ‫אומלעגאלע מנינים אין‬ ‫ַ‬ ‫געמאכט‬ ‫ַ‬ ‫אידן‬ ‫באקעמפט‪ .‬אויך דער גרעסטער גביר אין דער אידישער‬ ‫האבן זיי ַ‬ ‫וואס ָ‬ ‫ָ‬ ‫ּפריוואט געלערנט תורה מיט זייערע קינדער‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫האבן‬‫ּפריוואט און ָ‬ ‫ַ‬ ‫גע'שחט'ן‬ ‫דאך זענען זיי געווען‬ ‫לאנגט צו דער חרדי'שער געמיינדע‪ָ .‬‬ ‫בא ַ‬ ‫האט ַ‬ ‫וועלט ָ‬ ‫ראטשילדס און זענען‬ ‫געווארן דורך די ָ‬ ‫ָ‬ ‫פינאנצירט‬ ‫די ַאקטיוויטעטן זענען ַ‬ ‫האט ערלויבט בלויז איין אידישע קהילה‬ ‫וואס ָ‬ ‫כטלאז קעגן דעם געזעץ ָ‬ ‫ָ‬ ‫מא‬ ‫ַ‬ ‫געווארן דורך דעם דיין הגאון רבי אהרן פולד‪ ,‬וועלכער איז‬ ‫ָ‬ ‫רגאניזירט‬ ‫ָא ַ‬ ‫רעפארמער‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫געשטאנען די‬ ‫ַ‬ ‫— אין וועמענס שּפיץ עס זענען‬ ‫וואס‬ ‫געקראגן פון זיין שווער ַא גרויסן נדן ָ‬ ‫ָ‬ ‫האט‬ ‫ַאליין געווען ַא נגיד‪ — ,‬ער ָ‬ ‫האבן דורכגעפירט‬ ‫רעפארמער ָ‬ ‫ָ‬ ‫וואס די‬ ‫דעם זעלבן חורבן און שמד ָ‬ ‫האט אינוועסטירט אין דער בערזע — און וועלכער איז אויך געווען ַא‬ ‫ער ָ‬ ‫מאליגע ערים‬ ‫האבן זיי דורכגעפירט אין ַאלע ַאנדערע ַא ָ‬ ‫פראנקפורט ָ‬ ‫ַ‬ ‫אין‬ ‫שטארקער איש המעש‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫ברעסלאו‪ ,‬פוזנא‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫דייטשלאנד‪ .‬אין ַאזעלכע שטעט ווי‬ ‫ַ‬ ‫ואמהות בישראל אין‬ ‫גראפישן זכרון‪ .‬ער‬ ‫טא ַ‬ ‫פא ָ‬ ‫מענאלן ָ‬ ‫ַ‬ ‫פענא‬ ‫ָ‬ ‫געהאט ַא‬ ‫ַ‬ ‫האט‬ ‫רבי אהרן פולד ָ‬ ‫מאל משמש געווען ברבנות גדולי ישראל‪ ,‬און‬ ‫ס'האבן ַא ָ‬ ‫ָ‬ ‫און בערלין‪ ,‬וואו‬ ‫האט‬ ‫יונגערמאן ָ‬ ‫ַ‬ ‫האט געקענט ציטירן פון ש"ס ופוסקים אויפ'ן לשון‪ַ .‬אלס‬ ‫ָ‬ ‫האבן זיך במשך פון דורות געפונען די גרעסטע ישיבות און וועלכע‬ ‫וואו עס ָ‬ ‫ער זיך שוין געשריבן מיט די גרעסטע גאוני הדור‪ .‬מיט'ן גדול הדור און‬ ‫רעפארמער‬‫ָ‬ ‫האבן די‬ ‫זענען געווען פעסטונגען פון תורה און אידישקייט ָ‬ ‫געהאט ַא סּפעציעלן‬ ‫ַ‬ ‫האט ער‬ ‫פראנקפורטער געבוירענער דער חתם סופר ָ‬ ‫ַ‬ ‫האט געמעגט‬ ‫דאנק זייער שליטה איבער די קהילות‪ ,‬ווען בלויז איין קהילה ָ‬ ‫ַא ַ‬ ‫יאר‬‫קשר‪ .‬די ערשטע תשובה געדרוקט פון חתם סופר צו אים איז פון ָ‬ ‫באוויזן עוקר מן השורש צו זיין יעדן זכר פון תורה‬ ‫שטאט‪ַ ,‬‬ ‫ָ‬ ‫עקזיסטירן אין ַא‬ ‫יאר ַאלט‪( .‬שו"ת חת"ס חושן‬ ‫תקע"ב ווען רבי אהרן פולד איז געווען בלויז ‪ָ 22‬‬ ‫און אידישקייט‪.‬‬ ‫מאל אין די‬ ‫דערמאנט אים דער חתם סופר מערערע ָ‬ ‫ַ‬ ‫דאן‬ ‫משפט סימן כ"ז)‪ .‬זינט ַ‬ ‫אונגארן — אויב‬ ‫ַ‬ ‫דראעט די אידישע קהילות אין‬ ‫בא ָ‬ ‫האט ַ‬ ‫די זעלבע סכנה ָ‬ ‫תשובות (צום ביישּפיל‪ :‬אבן העזר ח"ב סי' נו ד"ה ואמנם)‪ ,‬און אין זיינע חידושים (צ‪ .‬ב‪.‬‬ ‫געווארן זיך צו טיילן פון די‬ ‫ָ‬ ‫וואלטן חלילה נישט ערלויבט‬ ‫דאקסן ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫די ָא ָ‬ ‫רמאכט די‬ ‫פא ַ‬ ‫האבן ַ‬ ‫רעפארמער ָ‬ ‫ָ‬ ‫ש‪ .‬חידושי חת"ס כתובות לב‪ .‬פסחים קב‪ .):‬ווען די‬ ‫לאגן‪.‬‬ ‫נעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫דייטשלאנד‪ ,‬זענען טייל‬ ‫ַ‬ ‫ישיבה אין פיורדא (פירטה)‪ ,‬די גרעסטע ישיבה אין‬ ‫פארזעצונג קומט אי"ה‬ ‫ָ‬ ‫פראנקפורט‪.‬‬ ‫געפארן לערנען צו רבי אהרן פולד אין ַ‬ ‫ָ‬ ‫פון די תלמידים‬ ‫‪19‬‬ ‫|‬ ‫פ' לך לך תשפ"ז |‬