להתענג - אידיש · LeHisaneg - Yiddish — לך לך (2026-10-19)

בס"ד
והתענג על ה' ויתן לך משאלות לבך
פרשת לך-לך
תשפ"ז
גליון ג'
י"ל ע"י כולל
כת בי ים החכמה
מכון תורת חכם
עיה"ק ירושלים תובב"א נלקט מתוך מאמרים ושיחות קודש מכ"ק אדמו"ר שליט"א
אברהם אבינו האט געמעגט
לחזות בנועם
אריינצוגיין אין א מקום
סכנה -אדאנק זיין בטחון דורשי יחודך כבבת שמרם;
ַוַ ְיְ ִִהי ָָר ָָעב ָּב ָָּא ֶֶרץ ַוַ ֵּיּ ֶֶרד ַַא ְְב ָָרם ִִמ ְְצ ַַרְיְ ָָמה
ָלָ גּור ָׁׁשם וגו'ִִ ,א ְְמ ִִרי ָנָ א ֲֲאֹח ִִֹתי ָָא ְּּתְ ,לְ ַַמ ַַען די עבודה פון אברהם אבינו -
ִיִ ַיַטב ִלִ י ַַב ֲֲעבּוֵרֵ ְךְ ,וְ ָָחְיְ ָָתה ַנַ ְְפִׁשׁ י ִּבְּגְ ָלָ ֵלֵ ְך. מגלה צו זיין דביקות בה'
הָאט אברהם אבינו זיך ָ רווָאס
פַא ַָ לכאורה,
זָאגן
זָאל מוזן ַַָאריינגעשטעלט אין ַַא סכנה אז שרה ָ נָאך ַַא מהלך פון יחודיםדָא ָ
ָָאבער באמת איז ָ לעשות ייחודים כמוך
ווָאס
דָאך איר געקענט געבן ַַא גטָ ,
'אחותי היא' ,ער וואלט ָ הָאט מגלה געוועןַַ ,אז ווָאס דער בעש"ט הק' ָ ָ
שטייט אין ספה"ק (בעש"ט עה"ת עקב אות ל"א)
גערַאטעוועט ווערן פון יעדן
ַ זָאלן זיי ביידע
דורכדעם ָ דָא ַַא דרך פון דביקות בה' דורך ּפונקט ווי ס'איז ָ
חשש איסור און סכנה. טרַאכטן ווי ער איזַ לעמָאל
ָ ַַאז ַַא מענטש זאל ַַא
דָא ַַא דרך פון
טרַאכטן פון שמות הק'ַַ ,אזוי איז ָ
ַ
אינגַאנצן ַַארומגענומען אין דעם אור אלקות ,און
ַ
פַארענטפערן לויט'ן רמב"ם דָאס ַ בּפשטות קען מען ָ טרַאכטן פון די אורות הק'.
דביקות בה' דורך ַ
זָאל ער זיך מדבק בשעת לימוד התורה והתפלה ָ
פַאר מתן תורה איז גירושין (הלכות מלכים פ"ט ,ח)ַַ ,אז ַ דָאס הייסט :נישט נאר יחודים פון שמות הק',ָ
הָאט ַַאוועקגעשיקטווָאס דער מאן ָ געווען בלויז דורכדעם ָ ווָאס ליגט
זיין צו דעם ּפנימיות'דיגן אור אין סוף ָ
נאר בעיקר זאל מען עוסק זיין אין יחודים פון אין די אותיות פון תורה ותפלהַַ .אזוי שטייט אויך
הָאט אברהם אבינו די פרוי פון זיין שטוב .אויב ַַאזויָ ,
די אורות הק' ,וואס איז דער דרך פון די ספרי פונעם רמב"ן (עיין שערי קדושה ח"ד ש"ג) ַַאז דער
נָאר ער
נישט געקענט גט׳ן שרה אמנו דורך געבן ַַא גטָ ,
תלמידי הבעש"ט הק' .אין די תקופה פון עקבתא טרַאכטן ַַאז אן אור ּפשוט
ַ מענטש זאל שטענדיג
דעמָאלט
ָ ווָאס
אינגַאנצן ַַאוועקשיקןָ ,
ַ געדַארפט
ַ ווָאלט איר
ָ
דמשיחא ,ווען מ'גרייט זיך שוין צום יום שכולו
ווָאלט זי געווען אין ַַא סכנת נפשות פון די מצריים. ָ פון 'אין סוף' נעמט אים ַַארום פון ַַאלע זייטן ,און
שבת ,דארף מען מרבה זיין מיט די יחודים פון
קַאנטן
בַא ַ
דָאס אויך מסביר זיין מיט'ן ַ
ָָאבער מ'קען ָ דורכדעם וועט ער ָָאנקומען צו דביקות.
די אורות ,וואס ווערט אנגערופן 'ייחודים ועליות
טָאר מען
ווָאס סתם ַַאזוי ָ
זַאכן ָ
דָא געוויסע ַ
יסודַַ ,אז ס'איז ָ ווָאס דער
קַאנט די אגרת קודש ָ בַא ַ
עס איז ַ
כמוך'.
נישט טון צוליב סכנה וכדו'ָָ ,אבער אויב דער מענטש בעש"ט הק' שרייבט (נדפס בשלימות בספה"ק בן פורת
הָאט ַַא שלימות'דיגע בטחון אינעם אויבערשטן ,מעג ָ דער ערשטער מהלך פון יחודים דורך שמות
יוסף ,ובספר בעש"ט עה"ת ּפר' נח הגה יג) וזל"ק" :ושאלתי
דָאס ָיָא טון ,און ס'ווערט ביי אים נישט גערעכנט ווי
ער ָ דָאס איזהק' ,ווערט ָָאנגערופן בחינת 'לאה' – ָ
פי משיח אימתי קאתי מר ,והשיב לי ,בזאת תדע,
ווָאלט עס ווָאס פאר ַַאנדערע מענטשן ָ
כָאטש ַַָא סכנהָ , געווָארן דורך דעם אר"י הק' ותלמידיו .און
ָ נתגלה
טרַאכטן פון
דער צווייטער מהלך פון יחודים דורך ַ בעת שיתפרסם לימודך ויתגלה בעולם ויפוצו
געווען אן איסור פון 'ונשמרתם מאד לנפשותיכם'.
די אורות הק' ווערט ָָאנגערופן בחינת 'רחל' – און מעיינותיך חוצה מה שלימדתי אותך והשגת,
ַַאזוי איז מבואר אין חזון איש (אורח חיים סימן נ״ט
דָאס איז דער דרך פון דעם בעש"ט הק' ותלמידיו. ָ ויוכלו גם המה לעשות ייחודים ועליות כמוך ,ואז
אות ד׳)" :יש לחשבו לספק סכנה ...ומי שבוטח בה׳ וקובע
יכלו כל הקליפות ויהיה עת רצון וישועה".
מזונות בנו באופן שאין מבשלין בשבילו בשבת ,וכבר
דָא ַַא
הורגלו בכך ,אין מזניחין אותו" .דער חזו"א ּפסק'נט ָ זיך אויפהייבן דורך טראכטן פונעם
הָאטגעווַאלדיגן חידוש להלכה ַַאז ַַאן אמת'ער בוטח בה' ָ
ַ אור ה' וואס נעמט אונז ארום דָאָס לשון פון משיח איז 'לעשות
זַאך איז ַַא סכנה
ממש אן ַַאנדערן דין ,ווייל אפילו אויב די ַ ייחודים ועליות כמוך'!
דָא אויבן קיין שום ציור גשמי
אודאי איז נישט ָ
פַאר'ן בעל בטחון איז פאר געווענליכע מענטשןָָ ,אבער ַ ווָאס
ח"ו ,און ס'איז אונז אוממעגליך צו משיג זיין ָ ווָאס דער אר"י הק' דער געווענליכער מהלך ָ
דָאס נישט קיין סכנה.ָ מ'זָאל
ָ הָאט מגלה געווען לגבי די יחודים איזַַ ,אז
ָ
ווָאס מיר
מיינט ַַא צורה רוחניות ,ווייל דער 'אור' ָ
פַארשטייט מעןַַ ,אז אברהם אבינו ,דער לויט דעם ַ דָא אויף דער וועלט ,איז ַַא גשמיות'דיגע
קענען ָ ווָאס
טרַאכטן פון יחודי שמות הק' מיט ַַא דביקותָ ,
ַ
טַאקע געמעגט הָאט ַ גרויסער מאמין ובוטח בחסד ה'ָ , מושגָָ .אבער פונדעסטוועגן זעט מען ַַאז השי"ת דורכדעם טוט מען אויף גרויסע תיקונים נשגבים
זַא מקום סכנה ווי מצרים ָָאן צו געבן ַַא גטַַאריינגיין אין ַַא ַ הָאט אונז געגעבן רשות זיך צו מדבק זיין ָ אין די עולמות העליונים.
רלָאזן אויף
פַא ָ
הָאט זיך געקענט ַ פאר שרה אמנו ,ווייל ער ָ
ווָאס איז געווען בשלימות( .ס'בלייבט זיין בטחון בהשי"ת ָ
נאר ַַא צ"ע ווייל לכאורה איז דער חידוש פונעם חזו"א
פרנס הגליון
נאר שייך ביי ַַא חשש סכנה ,און נישט ביי ַַא מקום פון ַַא נתנדב לעילוי נשמת הרה"ח המפורסם
חשש איסור ַַאזוי ווי מצרים). מו"ה טובי' יוסף בן מו"ה משה ז"ל לעפקאוויטש
נפטר י"ז סיון תשפ"ד לפ"ק
א
מיט דער דביקות פון די יחודים פאר ַַא לענגערע צייט. דער מענטש מורא'דיג נתעלה און ער גייט ַַארויף מדרגא טרַאכטן פון די אותיות הק',בעליונים דורך דעם יחוד פון ַ
זָאגט אין נתיב מצוותיך (נתיב מַארנא זי"ע ָ
מקָא ַ
ָ ווי הרה"ק ווָאס ער נעמט ַַאריין דעם אור אין זיך.
לדרגא ,דורכדעם ָ ווָאס די אותיות פון די שמות הק' זענען אויך ַַא כָאטש ָָ
התורה שביל א) אויפ'ן ּפסוק (תהלים קל"ח ,ב) 'כי הגדלת על כל נָאך ַַא דרךּ :פשוט זיך מתענג צו זיין מיט'ן
דָא ָ
דַאן איז ָ
ַ ווָאס
בחינה פון ַַא גשמיות'דיגע צורהָָ ,אבער ס'איז ַַא כלי ָ
הָאט ַַא מעלה
שמך אמרתך'ַַ ,אז די תורה הק' – 'אמרתך' – ָ ווָאס איז 'סובב כל עלמין' ָָאן קיין קשר מיט'ן
אור האלקי ָ הָאט אונז געגעבן ַַאז דורכדעם קען אונז נשמה השי"ת ָ
העכער דעם עסק פון יחודים – 'שמך' ,ווייל דביקות דורך מענטש .דער איד איז זיך מתבונן אין דעם שיינקייט זיך מדבק זיין בעליונים.
סַאך שעות רצופות, די תורה הק' קען מען ממשיך זיין ַַא ַ סַאךפונעם 'אור אלקי' און 'זיו העליון' ,און דורך ַַא ַ דָאס זעלבע איז לגבי דעם ַַאנדערן מהלך פון יחודים ָ
משא"כ דביקות דורך יחודים ,קענען רוב מענטשן נישט ַַאזעלכע מחשבות הייבט ער שּפירן ַַא בחינה פון עונג ,די הָאט אונז דער אויבערשטער פון די אורות העליוניםָ ,
בלייבן פאר ַַא לענגערע צייט. הייליגע מחשבות זענען אים מזכך און ברענגען אים צו ַַא געגעבן רשות צו אויפהייבן אונזערע נשמות ,זיך
דעריבער איז דער בעסטער מהלך ,דער 'דרך ישרה בחינה פון דביקות בבחינת עונג. טרַאכטן פון דעם
ַ ָָאּפצורייסן 'מחיזו דהאי עלמא' ,דורך
מ'זָאל עוסק זיין אין די יחודים הק'
ָ שיבור לו האדם'ַַ ,אז ווָאס נעמט אונז ַַארום .די מחשבות וועגן אור אין סוף ָ
ווָאס די תורה איז
מ'הַאלט אינמיטן לערנען די תורהָ , ַ בשעת דביקות בה' איז מבטל די עבודה זרה ווָאס זענען אונז מכשיר די אורות הק' זענען כלים ָ
נהַאלטן דעם אור פון די יחודים.
וויַאזוי מ'קען ָָא ַדער כלי ַ ווָאס זענען עוסק אין דעם מהלך פון יחודים די אידן ָ ווָאס
ָָאנצוקומען דורכדעם צו אמת'ע דביקות .דורכדעם ָ
ַַאזוי אויך קען מען עוסק זיין אין די עבודת היחודים, זענען מבטל די קליּפה פון עבודה זרה פון דער וועלט ,ווייל טרַאכטן מחשבות וועגן די ַ מען געוואוינט זיך איין צו
מ'דַאוונט ,ווען ס'איז אן עת רצון זיך צו מדבקַ בשעת ווען הָאבן
דער שורש פון ַַאלע עבודות זרות איז געוועןַַ ,אז זיי ָ רוחניות'דיגע אורות העליונים ,ווערט דער מח מזוכך און
זיין אין השי"ת. געווָאלט מדבק זיין צו די עולמות העליונים (עיין רמב"ם
ָ זיך דערהויבן ביז מ'איז זוכה צו ַַא נגיעה פון דעם קיום מצוות
עשה פון 'ובו תדבק'( .עיין ראשית חכמה שער האהבה פ"ט ושער
הָאבן געמיינט ַַאז מ'קען זיך מדבק הלכות ע"ז פ"א) ,נאר זיי ָ
דָאס
ווָאס באמת איז ָ זיין בעליונים דורך צורות גשמיותָ , הקדושה פ"א).
אן איסור חמור.
באקומען התעלות און תענוג דורך
הָאט מבטל געווען די ע"ז און ער אברהם אבינו ע"ה ָ טראכטן פון די אורות הק'
ער וועט אנהויבן ווָאס איז אמת'ע הָאט מגלה געווען דעם ספר יצירה ָ
דרכים זיך מדבק זיין בעליונים דורך הייליגע מחשבות פון
ָ
דָא
ּפונקט ווי ביי די יחודים דורך 'שמות הק'' איז ָ
שפירן אין יעדע יחודים .דעריבער ווערט ער ָָאנגערופן 'אברהם' ,מלשון סַאך דרכים פון צירופי שמותַַ ,אזוי אויך ביי די דביקות
ַַא ַ
זאך ארום אים דער דָאס היייסט ַַאז מ'קען זוכה זיין צו ַַא 'ראיה
'ראיה רמה'ָ , סַאך דרכים.
דָא ַַא ַ
דורך מחשבות פון די אורות הק' איז ָ
אור אלקי וואס אלוקות' דורך עוסק זיין אין יחודים. וויַאזוי דורך די תורה
טרַאכטן ַַ דָא איין דרך :צו
ס'איז ָ
איז מחיה די זאך. קומט אויס ַַאז די וואס גייען אויפ'ן הייליגן וועג פון ווָאס
ווָאס מ'לערנט יעצט ,ווערט מען איינס מיט'ן אור ה'ָ ,
ָ
אברהם אבינו ,מגלה צו זיין די דביקות דורך די יחודים ווָאס לערנט ,און דער אור
רָאּפ צו דעם מענטש ָ קומט ַַא ָ
הק' ,זענען מבטל די קליפות און טומאות פון דער וועלט, ווערט יעצט ַַא חלק און איין מציאות מיט דער נשמה!
און דאס איז מעורר דעם תיקון פון לעתיד לבוא ,ווי
צדיקים האבן געטייטשט 'בך חותמין' אז די גאולה שלימה
די עבודה פון יחודים ,אויך פאר וועט זיין דורכדעם וואס מ'גייט אויפ'ן דרך פון אברהם
פשוט׳ע אידן אין אונזער דור אבינו ע"ה( .ישמח ישראל פרשת לך; טהרת הקודש ,מאמר הצדקה טרַאַכטן וויַאַזוי
חודש חשון ,איז דער חודש פון אברהם אבינו ,דארף פ״ד).
דורך די תורה ווָאָס
מען יעצט עוסק זיין אין דעם הייליגן דרך ביתר שאת.
דאס איז דער סוד פון דער בקשה פון 'ותן טל ומטר',
ווען א איד וועט זיך מרגיל זיין צו טראכטן ,כאטש
מ'לערנט יעצט,
וואס מ׳הייבט אן אין דעם חודש (בא"י) .ווייל דער רעגן
בשעת׳ן לערנען תורה הקדושה און בשעת די תפלות,
איבער די הייליגע שמות און די הייליגע אורות ,וועט זיין ווערט מען איינס
איז מקשר צווישן הימל און ערד ,און מ'איז מתפלל אז מוח צוביסלעך ווערן מזוכך און אויסגעלייטערט .ער וועט מיט'ן אור ה',
די אורות פון די עולמות העליונים זאלן משפיע זיין צו די
עולמות תחתונים ,אז מיר זאלן זוכה זיין צו נכלל ווערן
אנהויבן שפירן אין יעדע זאך ארום אים דער אור אלקי
ווָאָס קומט ַאַר ָָא ּּפ
בעליונים.
וואס איז מחיה די זאך .ביז אלע זיינע חושים וועלן בטל
פַאר דעם אור .ער וועט מיט זיינע חושים נאר זען ווערן ַ צו דעם מענטש
מען זאל זיך נישט פטר׳ן פון דער הייליגער עבודה פַאר עבודת ה' ,א.א.וו.
און הערן פון יעדע זאך רמזים ַ ווָאָס לערנט ,און
מיט תירוצים אז "דאס זענען זאכן וואס זענען שייך נאר דער אור ווערט
פַאר צדיקים" .נאר אדרבה ,וויבאלד מיר זענען היינט ַ לימוד התורה צוזאמען מיט יחודים
יעצט ַַא חלק און
אין א מצב וואס די שכינה הק' איז ליידער אראפגעפאלן
ביז דער בחינה פונעם שער הנו״ן פון די שערי טומאה
ווָאס ס'שטייט פון אריה"ק (שער רוה"ק הקדמה
ס'איז ידוע ָ
איין מציאות מיט
דער נשמה!
א') ַַאז עוסק זיין אין יחודים איז העכער אפילו פון עסק
רחמנא ליצלן ,איז די עצה צו עוסק זיין אינעם ענין פון זָאגן (פאה פ"א מ"א) 'תלמוד תורה כנגד
כָאטש חז"ל ָ
התורהָ ,
יחודים ,וואס איז די בחינה פונעם שער הנו"ן פון דער כולם' ,ווערן די יחודים ַַאליין גערעכנט ווי לימוד התורה,
קדושה. עיי"שַַ .אזוי שטייט אויך אין דער הקדמה פונעם אדרא
אפילו א איד וואס איז נאכנישט מצליח אין עבודת (קכ"ח ע"א) ַַאז 'עת לעשות לה' הפרו תורתך' גייט ַַארויף
ה' ,קען זיך דערהייבן און עוסק זיין אין דער הייליגער אויף דער עבודה פון די יחודים ,אפילו ס'קוקט אויס דַאווענען פון טרַאכטן בשעת'ן לערנען און ַ ַ מ'קען
עבודה .כאטש ער קען דאס נישט טון בשלימות ,אבער בחיצוניות ווי ַַא הפסק פון לימוד התורהָָ ,אבער באמת מ'זָאל
ָ ווָאס זענען אים מקיף ,אוןדי אורות העליונים ָ
דָא ַַא גרויסער תיקון הנפש אין פונדעסטוועגן איז ָ איז עס בפנימיות אויך גערעכנט ַַאזויווי תלמוד תורה. זָאלן די אורות משתוקק זיין ַַאז דורך די לימוד התורה ָ
ווָאס מ'טוט ָיָא .יעדער איד איז פון די בני
יעדעס ביסל ָ הָאבן עוסק ווָאס ָ
טַאקע געווען צדיקים ָ עס זענען ַ המקיפים זיך מקשר זיין צום מענטש און ַַאריינגיין אין
הָאט ער ַַא שייכות מיט די הייליגע א-ל חי ,און אודאי ָ לַאנגע שעות ברצופות געווען מיט הייליגע יחודים פאר ַ מַאכן ַַאז
זיין ּפנימיות .דורכדעם איז דער איד זוכה צו ַ
ווָאס ער וועט זיך מקשר זיין מיט די עבודה ,דורכדעם ָ ווָאס איז
דָאס איז ַַא הויכע מדריגה ָ בלי הפסקָָ .אבער ָ דָאס די 'אורות מקיפים' זאלן ווערן 'אורות פנימים' ,און ָ
ווָאס זענען בחינת אברהם אבינו ,און זיי צדיקי אמתָ , נָאר שייך פאר יחידי סגולה (עיי' שעה"כ דרושי הלילה ד', ָ ס'זָאל נתגלה ווערן נייע און העכערע 'אורות ברענגט ַַאז ָ
זענען מגלה ַַאז יעדע נשמה פון ַַא איד קען מגלה דעם מַארנא הלכות תפילין סי' כ"ה) ,ווייל ּפשוט'ע
קָא ַ
ובשלחן הטהור ָ ווָאס ווערן שּפעטער אויך 'אורות פנימים', מקיפים'ָ ,
אויבערשטן אויף דער וועלט. הָאבן נישט די מעגליכקייט צו בלייבן מענטשן כערכינו ָ א.א.וו( .כמבואר בליקוטי מוהר"ן ח"ב ז' אות ו) דורכדעם ווערט
ב
ווָאס איז דער תכלית הכוונה פון דער
וועלטןָ ,
אור התענוג
שיעורי פתיחה לפנימיות קבלה וחסידות למתחילים הנדפס בספר נתיב חיים
לעשות רצונך חפצתי – דאס
איז דער תכלית פונעם 'אור'
בריאה.
ב
ָאָנהויבן מיט התבוננות צוביסלעך אין דער ערשטער תקופה ,ווען מ'הייבט אן
ַַאריינגיין אין דעם לימוד פון ּפנימיות התורה ,איז
דער ענין פון לעבן מיט'ן אור האמונה בלבבי משכן אבנה פַארשטיין באמת די ענינים על אוממעגליך צו ַ
ווָאס מענטשן ווייסן נישט והדביקות ,איז עּפעס ָ
וויַאזוי צו מקיים זיין למעשהָָ ,אבער ּפונקטליך ַ וויפיל מער אמונהַ ,אַזויפיל מער סַאך צייט ביז מ'הייבט עס בוריו ,עס געדויערט ַַא ַ
די ערשטע דרגא דערפון איז :זיך צו מתבונן זיין 'גילוי אלוקות' אין עבודת ה' פַארשטיין ריכטיג ,ווייל די ּפנימיות'דיגע ענינים
מ'דַארף
ַ קען מען נישט קונה זיין על רגל אחת,
אן ַ
באופן כללי אין די ּפסוקים פון 'שמע ישראל' און המשך ממאמר הקודם :דער לימוד פון ּפּנימיות סַאך לערנען ביז די נשמה איז זוכה ַַאז צוביסלעך ַַא ַ
'ברוך שם' ,מיט די ּפשוט'ע אמונה ַַאז השי"ת התורה ברענגטַ ,אַז מ'זָאָל זוכה זיין צו לעבן מיט'ן הייבט מען ָָאן צו משיג זיין מער און טיפערא.
איז 'יחוד במציאות' (שמע ישראל) ,און ער איז אויך אור פון אמונה ודביקות ,ווָאָס איז דער שורש און
תכלית פון ַאַלע תורה ומצוות. גַאנצן לימוד
ָָאבער דער עיקר נקודה פון דעם ַ
'יחוד בשליטה' (ברוך שם).
ּפנימיות התורה איז ַַאריינצוברענגען אינעם מענטש
די ערשטע התבוננות פון 'יחוד במציאות' איז ַַא נייע ליכטיגקייט אין עבודת ה' .דער 'אור האלקי'
די בחינה פון 'יחודא עילאה' ,זיך איינצו'חזר'ן רָאּפ מלמעלה למטה, פון אמונה און יחוד קומט ַַא ָ
איבערָאל ,ולית אתר
ָ ַַאז דער אויבערשטער איז ס'ווערט כביכול 'נתגשם' נידריגער פון איין
פנוי מיניה .און די צווייטע התבוננות פון 'יחוד בשליטה' זָאגט
ווָאס מ'קען נישט באמת וויסן ,ווי דער רמב"ם ָ ָ
רָאּפ
מדריגה צו דער ַַאנדערער ,ביז ס'ברענגט ממש ַַא ָ
לעמָאל
ָ איז די בחינה פון 'יחודא תתאה' ,צו געדענקן ַַא הָאט דעם (הלכות תשובה פ"ג ה"ב) ַַאז נאר דער 'א-ל דעות' ָ
פַאר'ן מענטש די בחינה פון 'כלים' (די מצוות ומעשים טובים), ַ
נישטָא קיין שום מקרה אויף דער וועלט .וויָ ַַאז ס'איז לעמָאלַַ ,אז לויט
ָ משקל דערפוןָָ ,אבער דער כלל איז ַַא
דָאס איז דער עיקר תכלית!ווָאס ָ
ָ
וויפיל מ'איז זוכה צו ַַא דביקות אינעם 'אור' פון אמונה
מַארנער שרייבט אין נוצר חסד (נתיב קָא ַ
דער הייליגער ָ
בַאקומען
שטַארקער איז מען זוכה צו ַַ און אלוקותַַ ,אזויפיל דָאס הייסט ַַאז די ּפנימיות התורה דארף ברענגען ָ
אמונה שביל ראשון) בלש"ק :כבר נתּפרסם וחקוק בלב ישראל
ווָאס מ'איז מקיים מיט די 'כלים' -די עבודת ה' בּפועל ָ דעם מענטש צו עבודת ה' בּפועל .ווען ַַא איד איז זוכה
ובדעתו ,שלא ימצא שום פעולה קטנה או גדולה ,שיהיה
תורה און מצוות. צו לעבן מיט התבוננות אין יחוד ה' און ער זוכט כסדר
במקרה חלילה ,אלא הכל בהשגחה עליונה ,בסוד השגחת
דעמָאלט ברענט ער שטענדיג ווי ַַאָ דעם דביקות הבורא,
אין סוף. עבודת ה' מיט דביקות -דער דַאווענען ,און עוסק זיין בעבודתפלַאם פייער צו לערנעןַ ,ַ
דערמַאנט ,די הבנה פון 'יחודא עילאה' (יחוד ַ און ווי תכלית הבריאה!
ה' ,ווייל דער כלליות׳דיגער 'אור' פון יחוד און אמונה
המציאות) מיט 'יחודא תתאה' (יחוד השליטה) זענען טיפע ס'איז ידוע ַַאז צדיקים זענען זוכה בשעת זייער לימוד רָאּפגעברענגט דורך ַַאלע עולמות ,ביזווערט צוביסלעך ַַא ָ
פַארשטיין גלייך על רגל ווָאס מ'קען נישט ַ
מושגיםָ , התורה ,עבודת התפלה און מעשי המצוותַַ ,אז ַַאלעס איז ס'ווערט דערפון 'כלים' ,צו קענען מקיים זיין ַַאלע מעשים
אחתּ ,פונקט ווי ַַאלע ענינים פון ּפנימיות התורה .נאר געווַאלדיגע התגלות פון 'זיו השכינה' .זיי שּפירן ַ מיט ַַא זָאגט (תהלים קיט ,פו)' :כל
טובים און מצוות ,ווי דער ּפסוק ָ
מָאל גייט עס ַַאביסל ַַאריין דָאס ערשטע ָ
ווען מ'הערט עס ָ בשעת מעשה ַַא גילוי אלקות מיט ַַאן אמת'ע דביקות בה', מצותיך אמונה'.
מָאל
כַא ָמָאל און ָנָא ַ
כַא ָ
אינעם נפש ,און ווען מ'הערט עס ָנָא ַ דָאס איז למעשה דער עיקר רצון הבורא' :נתאוה ווָאס ָ ָ
גייט עס צוביסלעך ַַאריין ָנָאכמער ,ביז מ'הייבט אן טיפער הקב"ה להיות לו דירה בתחתונים' (תנחומא נשא סט"ז ,ועיין תניא
דער חילוק צווישן צדיקים -לויט
זייער מדריגה אין אמונה
צו משיג זיין דעם אור האמונה ,מיט ַַאן אמת. פל"ו).
מ'ווָאלט משיג געווען
ָ אין ַַאנדערע ווערטער :אויב
שַאפן
בַא ַ
הָאט ַ
רווָאס השי"ת ָ
פַא ָגַאנצער תכלית ַ דער ַ
רווָאס
פַא ָ ווָאלט מען געזען בחוש ַַאז די סיבה ַ דעם אמתָ ,
ַַאלע עולמות עליונים ביז אונזער עולם הזה ,איז דאך
די עבודה פון איין צדיק איז מער ָָאדער ווייניגער פון דער
ווָאס וועלן אים דינען
זָאלן זיין אידן ָגעווען כדי עס ָ
געווָאנדן
ָ עבודה פון ַַאן ַַאנדערן צדיק ,איז ַַאלעס בפנימיות
באמת ,און זיי וועלן ממשיך זיין אלקות אויף דער וועלט,
נקודות אויף למעשה: זיי וועלן מגלה זיין דעם אויבערשטן אין דער בריאה.
ווָאס ברענגט דביקות און אין דער מדריגה פון אמונהָ ,
ביטול.
דַאוונט ,לערנט אדער טוט קומט אויסַַ ,אז ווען ַַא איד ַ
ווען ַַא איד איז זוכה צו ָָאנהויבן לעבן מצוות מיט ַַא דביקות ,איז ער דורכדעם מקיים דעם ַַאלעס ווענדט זיך לויט וויפיל מ'איז דבוק אין דעם
מיט'ן ליכטיגקייט פון ּפנימיות התורה, גַאנצן תכלית און כוונה פון בריאת כל העולמות! ַ גַאנצן חילוק צווישןדָאס איז קובע דעם ַ 'אור האמונה'ָ .
רָאּפ ביז די 'כלים' ,און
קומט דער 'אור' ַַא ָ דָאס אויך אמת אפילו ביי די ּפשוט'ע אודאי איז ָ דָאס
פַארשטענדליך ַַאז מ'קען ָ איין איד מיט'ן ַַאנדערן! ַ
געווַאלדיגע התעלות ַ בַאקומט ַַאמען ַ ווָאס דורכדעם ווערט זיכער נתקיים מצוות פון יעדן אידָ , נישט זען מיט די פליישיגע אויגן ,ווייל ס'איז ַַא גרויסע
אין תורה ומצוות ועבודת ה' – בּפועל. דער רצון הבורא בכלליותָָ ,אבער דער אמת'ער תכלית דָאס איז דער דָאס צו קענען משיג זייןָָ ,אבער ָ השגה ָ
דָאס איז דער עיקר תכלית פונעם ווָאס ָ
ָ ס'זָאל נתגלה ווערן
ווָאס דער אויבערשטער וויל איז ַַאזָ :ָ מציאות :וויפיל העכער דער מענטש איז מיט זיין דרגא פון
גַאנצן לימוד.ַ דָאס ווערט
ַַא גילוי אלקות בּפועל 'למטה בתחתונים' ,און ָ דָאס אויף
אמונה ,יחוד ה' און דביקותַַ ,אלץ מער ברענגט ָ
ווָאס מ'איז מקיים בשלימות,אויפגעטון נאר דורך מצוות ָ דַאווענען ,און עוסק זָאל מער לערנעןַ ,למעשהַַ ,אז ער ָ
דער חילוק צווישן די עבודה פון איין
נישט בלויז מיט ַַא חיצוניות'דיגע שלימות ,נאר בעיקר זיין במצוות ובמעשים טובים ובעבודת ה'.
געווָאנדן
ָ איד מיט'ן ַַאנדערן ,איז ַַאלעס
מ'הָאט ַַא דביקות אין דעםָ לויט וויפיל מיט ַַא ּפנימיות'דיגע שלימות פון כוונה און דביקות אין דער ענין פון משיג צו זיין די מדריגות פון אידן ,ווער
אור פון אמונה און אלוקות. דָאס ברענגט ַַא גילוי פון 'זיו השכינה' אויף ַַאלע
השי"תָ . ס'איז גרעסער ָָאדער קלענער ,איז ַַא עמקות'דיגע הבנה
דורך דעם 'אור האמונה' איז מען זוכה
צו מקיים זיין מצוות 'מיט ַַא דביקות
מברר זיין כוונה ַַאז ער וויל לערנען 'לשם דביקות' און נישט בלויז 'לשם ווָאס מרן
א) אין נשמתין חדתין ּפרשת תצוה אות ק"ה ווערט געברענגט ָ
געווַאלדיגע
ַ ווָאס ברענגט ַַא בהשי"ת'ָ , טַאקע שּפעטער זוכה זיין זיך צו מדבק זיין אינעם
הבנה' ,און ַַאזוי וועט ער ַ הָאט ָָאנגעהויבן לערנען
פַארציילטַַ ,אז בימי בחרותו ,ווען ער ָ הָאט ַ
שליט"א ָ
'התגלות אלקות' אויף דער בריאה. פַאר אים עפענען די שערי הידיעה והבנה .עכ"ל. ס'זָאל זיך ַ
עץ החייםַַ ,אז ָ איבערגעזָאגט ַַא מימרא
ָ סלָאנים'ער חסיד
הָאט אים ַַא ָ ספרי ּפנימיות התורה ָ
געזָאגט (נשמתין חדתין ,הוספהָ הָאט מרן שליט"א ָָאבער בנוגע ספרי חסידות ָ ווָאס איז מקובל ביי זייַַ ,אז "קבלה הייבט מען ָָאן צו לערנען פוןפון צדיקים ָ
די ערשטע דרגא פון אמונה איז צו דַארף מען ָיָא לערנען על לפרשת כי תשא ,עמ׳ תקי"ג אות א׳)ַַ ,אז ספרי חסידות ַ אינמיטן און נישט פון ָָאנהויב".
חזר'ן ַַאז 'לית אתר פנוי מיניה' און בַאנוגענען מיט'ן לערנען ַַא שטיקל הסדר ,מרישא ועד גמירא ,און זיך נישט ַ
בפשטות איז די כוונהַַ ,אז ס'איז שווער צו לערנען דעם לימוד מיט ַַא
אויף דער ּפרשה וכדומה( .עיין בספר דרכי חיים (התנהגות אות י״ד)ַַ ,אז הרה"ק בעל דברי
נישטָא קיין שום מקרה נאר ָ ַַאז ס'איז טָאג ָנָאך ברכת התורה ספרי חסידות 'על הסדר') .מרן הָאט געלערנט יעדן ָ
מצַאנז זי"ע ָ
ַ חיים
דַארף ָָאנהייבן לערנען
מסודר׳דיגן סדר ,מן הקל אל הכבד וכדו' .נאר מען ַ
הָאט מסביר געווען דעם טעם דערפון ,ווייל חסידות איז כנגד די שליט"א ָ נָאר ,אפילו ס'איז נישט לויטן ריכטיגן סדרָָ .אבער בפנימיות
סיי וואו ס'איז ָ
ַַאלעס איז בהשגחה עליונה. ווָאס ווערט ָָאנגערופן 'כח המסדר' (כמובא בלקו"מ סי' כ"ד), ספירה פון 'כתר' ָ דָאס איז דער מהלך פון לימוד הקבלה :ווען מ'הייבט איז דער הסבר ַַאז ָ
זָאל מען לערנען ספרי חסידות דוקא 'על הסדר' .ועיי"ש עוד דעריבער ָ מ'דַארף זיך
ַ פַארשטייט מען נאכנישט בשלימותָָ ,אבער אן לערנען ַ
מש"כ בזה. ָָאנשטרענגען צו ממשיך זיין און לערנען ווייטער ,דורכדעם איז דער מענטש
ג
הָאט זיך אונטערגענומען ָ
בַאזונדערע מוסדות על טהרת
לַאן ,און ער
ַ
פון דעם ּּפ ַ
אויפצושטעלן צוויי
קַאנט ַַאז בדורו
פַאר אים ,סיי
בַא ַ
פון דבר ה׳ און דעת תורה ממש ,ווי ַ
זענען ַַאלע גדולי ישראל געווען בטל ַ
הילולא דצדיקיא
פַאר מיידלעך פַאר אינגלעך און איינס ַהקודש ,איינס ַ די חסידי'שע גדולים און סיי די גדולים פון ליטא .ער
ּ
שּפעטער זוכה געווען צו ַַאן טַאקע
הָאט ַ — און ער ָ הָאט זוכה געווען דערצו דורך זיין מורא'דיגע התמדה ָ
אויסטערלישע סייעתא דשמיא. ויגיעה בעיון התורה ,בכל כוחו ממש ,לשמה.
מַאכן דעםווָאס ַ
רהַאן ַַאזעלכע ָ
פַא ַ
לצערינו ,זענען ַ
לימוד תורת הקבלה
טעות ,כאילו אויב מ'וויל מקרב זיין אידישע נשמות צו מרן רבי אברהם ישעיהו ב"ר
שמריהו יוסף בעל החזון איש זצ"ל
כ'הָאב געהערט פון הגה"צ רבי לייב פרידמאן זצ"ל,ָ
מַאכן קולות בעניני קדושה ,ווי צום
השי"ת מעג מען ַ
(תלמיד החפץ חיים ומח"ס צדקת הצדיק)ַַ ,אז בסוף
כצולָאזן בעניני מחיצות והפרדהָָ ,אדער
ָ נָא ּ
ביישּפיל ָ
הָאט ער ַַא ַ
סַאך עוסק געווען אין ימיו פונעם חזו"א ָ נסתלק ט"ו חשון תשי"ד
צו מקיל זיין ח"ו אין די תקנות גדולי ישראל לגבי הָאב איך
לימוד תורת הקבלה .פון ַַאן ַַאנדערן מקור ָ
דָאס איז ָָאבער ַַא גרויסער טעות
די כלים הטמאיםָ . הָאט געלערנט דעם ספה"ק עץ חיים געהערט ַַאז ער ָ
קיינמָאל נישט מקרב זיין אידישע
ָ מעיקרא .מען קען בעיון עמוק ַַאזויווי לימוד גמרא.
ווָאס
פַארדרייטן וועג ָ
נשמות צום אויבערשטן דורך ַַא ַ
גרויסע מדריגות אין לימוד התורה
איז בכלל נישט דער רצון ה' .קירוב צו השי״ת קען זיין נָאָכמער יגיעה בתפלה ס'איז ידוע די מורא'דיגע התמדה בתורה פונעם
בלויז דורך דעם דרך הקדושה.
ווי יגיעה בתורה ווָאס ער פלעגט לערנען ממש ביז חזון איש זי״עָ ,
הָאט דער
בנוסף צו זיין מורא'דיגע גדלות בתורהָ , אפיסת הכוחות מיט מסירת נפש .איבער דער קדושה
נָאָכ'ן ענדיגן די תורה קען מען געדַארפט
ַ הָאט
געזָאגט אויף זיךַַ ,אז ער ָ
ָ חזו"א ַַאליין געזָאגט,
ָ הָאט דער חזו"א ַַאליין
פון זיין לימוד התורה ָ
עוסק זיין בצרכי ציבור נָאכמער יגיעה
זיך מייגע זיין אין עבודת התפלה מיט ָ הָאט ער אויף זיך ַַאז אינעם ָ
טָאג פון זיין בר מצוה ָ
ווי אין לימוד התורה. מקבל געווען צו לערנען תורה לשמה; און בזכות די
מָאל זענען ַַא קבוצה אינגעלייט געקומען צום ַַא ָ
גַאנץ לעבן צוהָאט ער זוכה געווען במשך זיין ַ
קבלה ָ
ריינלָאזן אין ַַא
ָ זָאלן זיך ַַא
חזון איש פרעגן אויב זיי ָ
הָאט זיי דער חזון איש ָ געוויסן ענין פון עסקנות, דער לימוד פון טור מיט בית יוסף לערנען די תורה הק' לשמה.
זָאלן ענדערש זיצן און לערנען גמרא געזָאגט ַַאז זיי ָ
ָ פַאר'ן
געזָאגט ַ
ָ הָאט דער חזון איש ַַא דבר ּּפלא ָ טַאקע זוכה געווען צו הויכע ַ הָאט
ָ דער חזו"א
הָאט זוכהווָאס ער ָדָאס ָבעל שבט הלוי זצ״לַַ ,אז ָ מדריגות ,ווי הגה״צ רבי בנימין יהושע זילבער זצ״ל
הָאבן זיי ָ תוספות און נישט ווערן קיין עסקנים.
געווען צו השגות אין תורה מער פון אנדערע ,איז ווייל הָאט ער זיך ָ מָאל
פארציילט אין זיין ספרַַ ,אז ַַא ָ
הָאבן געפרעגט" :דער חפץ חיים און רבי חיים עוזר ָ
סַאך געלערנט טור און בית יוסף.הָאט ַַא ַ
ער ָ פַארשטיין ַַא שווערן ענין,געמוטשעט ביים לערנען צו ַ
הָאט סַאך ָָא ּּפגעגעבן מיט עניני ציבור?" ָ
יָא ַַא ַדָאך ָ
זיך ָ
דָאס דורכגערעדט מיט'ן סטייפלער זי״ע ,און הָאט ָער ָ
הָאבן דער חזון איש געענטפערטַַ ,אז די גדולי ישראל ָ
נָאכדעם ָָאנגעהויבן עוסק זיין בעניני ציבור ערשט ָ
התבוננות אין די נפלאות געגַאנגען פרעגן דעם חזון איש. ַ זיי זענען אינאיינעם
גַאנצע תורה( .ענליך הָאבן געענדיגט די ַ ָ ווָאס זיי
ָ הבורא ביז כלות הנפש הָאבן זיי
ָ ווען זיי זענען ַַאריינגעקומען אין צימער,
געזען ווי דער חזו"א שטייט און איז מעיין אין ַַא ספר
הָאט
ָ מ'פַארציילט אויפ'ן חזו"א ַַאז ווען ער
ַ
נָאך בשם כ״ק אדמו״ר מקלויזנבורג זצוק״ל: זָאגט מען ָ ָ געווַאלדיגע עמקות ,און ס'שיינט ממש אויף ַ מיט ַַא
ווָאס ליגט
ָ ריינגעטרַאכט אין די נפלאות הבורא
ַ ַַא
ווָאס
דַארפן זיין די גדולי הדור ,נישט די ָ "עסקנים ַ דערשרָאקן
ָ הָאבן זיך ּּפשוטאים ַַא לעכטיגער אור .זיי ָ
הָאט ער געמוזט זיךאין ַַא בלעטל ָָאדער ַַא בלוםָ ,
לערנען נישט)". רויסגעגַאנגען ,נישט צו שטערן און ַ און זענען ַַא
טרַאכטן דערפוןַַ ,אלץ חשש
ַ ָָא ּּפשטעלן און אויפהערן
ָָא ּּפרייסן דעם חזו"א פון זיין דביקות.
דער יסוד שטייט שוין אין ירושלמי (מגילה פ"א, זָאל אים נישט ברענגען ביז כלות ַַאז די התבוננות ָ
געזָאגט אויף זיך ַַאז ער
ָ הָאט
הלכה ד)ַַ ,אז רבי יהודה ָ טַאקע ַַאז ער הייבט
הנפש און סכנות נפשות .מ'זעט ַ מָאל ַַאריין צום
הגאון בעל שבט הלוי זי״ע איז ַַא ָ
דַארף שוין נישטקען עוסק זיין בצרכי ציבור ,ווייל ער ַ ָָאן דעם ספר 'אמונה ובטחון' מיט התבוננות אין די הָאט אים געזען שרייבן זיינע חידושי חזון איש און ָ
גרויסע פלאי הבריאה. הָאט אים דער שּפעטער ָ תורה מיט ַַא טיפע דביקותּ .
גַאנצע תורה איז שגור בפיו.
לערנען היות די ַ
געזָאגט מיט התרגשותַַ ,אז דער אויבערשטער ָ חזו"א
קַאַלטקייט אין אידישקייט מ'קען נישט אויפגעבן 'קדושה' צוזַאמען מיט די תלמידי חכמים און שרייבט ַ זיצט
איז יהרג ואל יעבור פאר 'קירוב רחוקים' ווָאס השי״ת איז מחדש יעדן מיט זיי די דברי תורה ָ
זָאגן (בראשית רבה פרשה מט ,ילקוט טָאג (ווי חז״ל ָ
ָ
כ'הָאב געהערט פון הגאון המפורסם רבי משה ָ שמעוני איוב רמז תתקכא) ַַאז הקב״ה איז מחדש
זָאגן
מָאל איז איינער ַַאריינגעקומען צום חזון איש ָ
ַַא ָ
מָאל איז געקומען צום מרדכי שולזינגער זצ״לַַ ,אז ַַא ָ הלכה בכל יום).
ַַאז ער וויל זיך מגייס אין דעם טמאנ׳עם מיליטער פון
הָאט געוואוינט אין חיפה ,ווען ווָאס ָ
חזון איש ַַא איד ָ
הָאט אים דער חזון איש געפרעגט: די ערב רב ה״יָ . ווָאס דער
מ'זעט זיין גרויסע השגות אין די בריוו ָ
דָארטן נישט געווען קיין שום ערליכער מוסד ס׳איז ָ
"דו האסט נישט מורא ַַאז דער מיליטער וועט דיך הָאט געשריבן (קובץ אגרות חזו"א אגרת טו חזו"א ָ
נָארגַאנצער שטאט זענען ָ על דרך התורה ,אין דער ַ
קַאלטקייט ָָא ּּפקילן דיין אידישקייט? ָ
זָאלסט וויסן ַַאז ַ ואגרת לג) ,וואו ער איז מסביר ַַאז רוח הקודש מיינט
הָאט ָ געווען פרייע שולעס רח"ל ,און יענער איד
אין אידישקייט איז יהרג ואל יעבור!" פַאראייניגט מיט'ן שורש
ווען דער שכל החכם ווערט ַ
געווָאלט אויפשטעלן ַַאן ערליכער תלמוד תורה און ַַא ָ
ווָאס
העליון – ער ווערט ממש איינס מיט'ן אור האלקי ָ
סַאך
שטַארקער יסוד פאר ַַא ַ ַ דָאס איז �ַא
ָ געהַאט גענוג
ַ הָאט נישטבית חינוך לבנותָָ ,אבער ער ָ
שיינט ַַאריין אין אים.
דָאס איז אויך איינע פון די טעמים אידישקייט עניניםָ . פַאר די אינגלעך בַאזונדערע מוסדות ַ געלט פאר צוויי ַ
געווָאלט מקיל ָ הָאט ער ָ און מיידלעך .דעריבער
רווָאס דער ּּפלומעניק פונעם חזו"א ,הגאון רבי חיים
פַא ָ
ַ
פַאר קליינע מ'זָאל ָָאנהויבן מיט איין מוסד ַ ָ זיין ַַאז דער אורים ותומים
הָאט גע׳פסק׳נט ַַאז די טמאנ׳ע כלים קנייבסקי זצ"לָ ,
זענען אסור ב'יהרג ואל יעבור' ,ווייל די כלים הטמאים
לַאן ַַאז מיטצוזַאמען ,מיט'ן ּּפ ַ
ַ אינגלעך און מיידלעך פונעם דור
בַאזונדערע מוסדות פאר דער צייט וועט מען עפענען ַ הָאט זוכה געווען דורך זיין גדלות
דער חזון איש ָ
מַאכן ָָא ּּפגעקילט פון יראת
ווָאס ַ
זַאכן ָ
זענען פיל מיט ַ
די יונגלעך און מיידלעך .ער איז געקומען בעטן פונעם בתורה צו זיין ווי דער אורים ותומים .דורך די קדושת
'קַאלטקייט
ַ שמים און אידישקייט ,און דער כלל איז: חזון איש ַַא היתר דערויף. הָאט ער געוואוסט ַַאלע חכמות ,כידוע ַַאז ער התורה ָ
אין אידישקייט איז יהרג ואל יעבור'.
הָאט געהערט די שאלה ,איז ווען דער חזון איש ָ הָאט געענטפערט אין עניני רפואה ,בפרט ביי שאלות ָ
זכותו יגן עלינו ועל כל ישראל. געווָארן מיט אן אש קודש .ער ָ ער ממש נתרגש ערַאציעס ,און ַַאזוי אויך ביי ַַאנדערעאיבער ָָא ּּפ ַ
נגעכַא ּּפט
ַ הָאט ָָא
ָ הָאט זיך אויפגעשטעלט און ער ָ וועלטליכע ענינים.
די אויערן פונעם שואל (שלא כדרכו כלל ,געווענליך מָאל הָאט זיך ַַא ָ
ָ דער בעל מכתב מאליהו זצ״ל
יצא לאור ע"י הָאט ממש לעמָאל רעדן רואיג) און ער ָ
ָ פלעגט ער ַַא רָא ּּפ
אויסגעדרוקטַַ ,אז אין יעדן דור שיקט השי"ת ַַא ָ
מכון תורת חכם ַַאריינגעשריגן אין זיין אויער' :אלקיהם של אלו שונא
זימה הוא!'
ווָאס איז בבחינת אורים ותומים און דער
הָאט זוכה געווען צו דער מדריגה אין ָ
איין צדיק ָ
חזון איש
לתרומות ,ולקבלת הגליון: שיעורי כ"ק אדמו"ר שליט"א בַאלד צוריקגעצויגן
הָאט ַ
פַארשטענדליך ַַאז יענער ָ
ַ אונזער דור; ַַאלע זיינע תשובות זענען געווען ַַא בחינה
info.lhisanag@gmail.com 646.693.0112
ד
