נקדישך · NAKDISHACH — וירא (2026-10-26)

בס"ד
מרומם זיין
עבודת התפלה
וקדושת ביהמ"ד
מיט די "הייליגע
קבלה" נישט
צו רעדן ביים
דאווענען
גליון תס"ה
פ' וירא תשפ"ז לפ"ק
יענו ּ
הוּא מוֹ ִשׁ ֵ
סיפורי ישועה מכלי ראשון בזכות הקבלה בקדושת התפלה ַכּ ָד ּ ָבר ָה ָאמוּר
פנינים ומרגליות על הפרשה בעניני תפלה
דאָס נישט ענטפערן דעם טעלעפאָן ַאל נ ָא ַאחַי תָּרֵ עּו
אינמיטן דאַווענען ,האָט מיר געמאַכט דאס ווארט 'נא' איז א לשון פון בקשה (עי'
ברכות ט ,).דאס הייסט תפילה.
פאַרלירן !!!$100,000 די סימן צו וויסן אויב א תפילה איז געווארן
ריכטיג אפגעראכטן איז ,אויב פארן דאווענען
וואס איך בין מקפיד נישט ב"ה ,שוין העכער זעקס ָיאר ָ ַא גאר פאלגענד איז ָ
האט א מענטש געהאט א שטארקער שונא,
האב איך דאווענען .די לעצטע צוויי ָיאר ָ צו רעדן ביים ַ וואס ַא ָ וואונדערליכע מעשה,
און נאכן דאווענען שפירט ער פלוצלינג אין
שטאּפל ווייטער :איך לעש אויס ַ דאס שוין גענומען ַא ָ ליינער שיקט ַאריין ערשטהאנטיג,
זיין הארץ ,אז ער ווערט א געטרייער פריינט
אינגאנצןָ ,אדער לאז איך עס אינדערהיים ַ סעלפאן
ָ דעם וואס דעטאלן .עּפעס ָ ַ מיט ַאלע
צו יענעם מענטש ,איז דאס א סימן מובהק
דאווענען.בשעת׳ן ַ ּפאסירט.
האט מיט אים אליין ַ ָ
אז די תפילה איז געווען כראוי ,און עס האט
נאר איך וויל נישט מדריגה-זאךָ ,
ַ ּפשוט ,נישט קיין ער הייבט ָאן קודם מיט ַא איבערגעלאזט א שטארקע רושם ,און א טיפע
גארנישט בשעת ווען איך רעד צום ווערן געשטערט פון ָ "דאסהתרגשות מיט די ווערטערָ : השפעה דארט אויבן אין הימל.
זאל נישט מלך מלכי המלכים! מיין מח ,מיין מחשבהָ , טעלעפאן
ָ נישט ענטפערן דעם
דאס איז דער טייטש פון אל נא אחי תרעו.
פליען אין ערגעץ ,סיידן אינעם סידור׳ל ,און אין מיין געמאכטַ האט מיר דאווענעןָ , אינמיטן ַ
'אל נא' ,עס קען נישט אנגערופן ווערן קיין
תפילה צום בורא עולם. פארלירן ,$100,000אבער האט מיר ַ תפילה ,אויב 'אחי תרעו' ,דאס הייסט אויב
האב איך געזען ַא מורא׳דיגע ברכה דורכאויס די יארן ָ געברענגט פארדינסטן בעז״ה פון ער האט נאך א שלעכטע מחשבה אויף זיין
והצלחה ,סיי אין מיין ביזנעס ,און סיי אין מיין ּפערזענליכן דאלער!״ ָ 500,000 (דברי ישראל) חבר.
לעבן .איך גלייב באמונה שלימה ,אז ַאלעס איז אינעם דאן הייבט ער ָאן דערציילן ווי
דאווענען מיט ַא ריינער זכות פון מיין זהירות יתירה צו ַ פאלגנד: ָ
כוונה ,און נישט ווערן געשטערט פון קיין שום זייטיגע איך וויל מיטטיילן מיין ּפערזענליכע
זאך.ַ מעשה ,ווייל איך גלייב
פאר די
דאנקען ַ בא ַאיך וויל זיך אויך ַ אז עס קען געבן חיזוק און
סוֹד ַשׂ ְר ֵפי ק ֶֹדשׁ
קדושת ביהמ"ד במשנתם של בעלי ההילולא
וואס איר געוואלדיגע עבודת הקודש ָ פאר ַאנדערע. אינסּפיראציע ַ
ַ
טוט ,אין מעורר זיין אידישע קינדער, צוגעזאגט ,אזָ האב אויך איך ָ הרה"ק רבי שלום פערלוב זצ"ל
מקוידינוב/בראהין -כ"ו חשון תרפ"ב לפ"ק
פאר אייער חלק אין מחזק זיין מיין און ַ ווען איך וועל זען ַא ישועה,
קבלה צו דעם ענין. וועל איך עס מפרסם זיין יָ דוּעַ ִמזו ַֹה"ק וְ כַ ָמה ְספָ ַה"ק
יעצט צו מיין מעשה. לרבים. ָה ִאסוּר לְ ִא ׁ ְש ָּתעִ י ְּבבֵ י
* ווערט א קודם כל וויל איך קלאר
יש ָּתא ...ע"כ יִ ָז ֵהר ּ ְכנִ ׁ ְ
קאנסטרוקציע איך ארבעט אין די ָ
דא אין ניו ָיארק .ליידער אינדוסטריע ָ
מיליאָנער מאכן :איך בין ַא ּפשוט׳ער איד,
פאר פרנסה. וואס ארבעט שווער ַ
ַ
ָ לְ פָ חוֹת ְמאֹ ד ְמאֹ ד ׁ ֶשל ֹא
איז עס אין דעם פעלד נישט קיין שרייבט אייך איין ,נעמט
די קבלות ,און זייט קונה
דער אָ תורה, בן קיין נישט בין איך לְ ִא ׁ ְש ָּתעִ י ְּבעוֹד ׁ ֶש ַהצִ בּ וּר
עּפעס ַא חשוב׳ער איד; איך בין
זאך ,צו זען ווי מענטשן
סאב-קאנטראקטארס
זעלטענע ַ
שרייען אויף ָ
ביידע וועלטן!
וואס איינפאכער ׳ארבייטער׳ָ , ַ ַאן ִמ ְת ּ ַפלְ לִ ין ַהגַ ם ׁ ֶשהוּא ֵאינ ֹו
׳ווענדארס׳ָ ,אדער פירן זיך אויף צו
ָ און 212.299.9185 פירט ַא ביזנעס ,און מוטשעט זיך ִמ ְת ּ ַפלֵ ל עַ כְ ׁ ָשיו.
Fax: 212.244.6551 מיט דעם טאג-טעגליכן דרוק פון
זיי ָאן קיין רעסּפעקט. million@ktyt.org (משמרת שלום ,טו ,ג)
המשך אויף עמוד ב'
כאטש מיין פרנסה.
ויש להזהר על קדושת הגליון אין לקרותו בשעת התפלה וקריאת התורה
יענו ּ
הוּא מוֹ ִשׁ ֵ
סיפורי ישועה מכלי ראשון בזכות הקבלה בקדושת התפלה ַא ִד ּיר וְ ָחזָ ק
פאון! עס ״ווען איך רוף ,מוזטו אויפהייבן דעם ָ האבן ב"ה המשך פון עמוד א' ׳טיעם׳ און איךָ , ציטוטים קצרים מספה"ק
דאווענסט ָאדער אינטערעסירט מיר נישט צי דו ַ געווענליך נישט אזעלכע על עוצם כחה של תפלה
דארפסטו ענטפערן!״ דו לערנסט .ווען איך רוף — ַ האנדלונגען ,דער אויבערשטער העלפט, בא ַ ַ הוו זהירין בתפילה שאין לך מדה אחרת
קלאר :אין ָ פארשטיין זייער לאמיר ַ יעצט ָ נאר מיט רעסּפעקטפולע האנדלען ָ און מיר ַ יפה הימנה
קאלס, דא דרוק ,דרינגנדע ָ קאנסטראקשן איז ָ האב איך שוין אבער ָארנטליכע קליענטןָ , אמר להם הקב"ה לישראל ,הוו זהירין בתפילה,
דאס ָ סיטואציעס .איך קען ַ ׳סטרעספולע׳ בייגעוואוינט גענוג דערפון אין דעם אינדוסטריע.
שאין לך מדה אחרת יפה הימנה ,ואפילו אין אדם
געווענליך הענדלען .ס׳קען זיך אלעס מאכן ,און רגאנגענעם זומער איז ביזנעס געווען פא ַ דעם ַ כדאי לענות לתפלתו ,ולעשות חסד עמו ,כיון
דארפסטו קענען 'אויב ווילסטו זיין אין דער קיךַ , שוואכער ווי געווענליךַ .אזויווי ַאסאך מענטשן
שמתפלל ומרבה בתחנונים אני עושה חסד עמו.
נעמען די היץ'... קאנטרי ,און בכלל זומער זענען געווען אין דער ָ (מדרש תנחומא בפרשתינו)
סמאל איז עס געווען אנדערש. דא ָ ָאבער ָ ּפראיעקטן ָ ׳שלאפן מענטשן איין׳ ,זענען די
זאגן אין ּפנים אריין ,אז זאל מיר ָ ַאז ַא מענטש ָ האבן ַאקטיוו ּפאמעליך ,און מיר ָ געגאנגען זייער ַ אע"פ שרואה שאין תפילתו מועלת ,אל
דאווען ָאדער לערן' — מוז איך 'אפילו ווען איך ַ געזוכט ַאריינצוברענגען נייע דזשאבס. ימנע מן הרחמים
קאלס?! טעלעפאן ָ ָ ענטפערן זיינע קאלבאקום איך ַא טעלעפאן ָ טאג ַ איין ָ ואברהם שב למקומו .ר"ל אע"פ שהלך הקב"ה
דאס איז איבערגעטראטן דעם גבול! פון ַא ׳סייט-מענעדזשער׳ פון ַא געוויסע ממנו ,ולא הועיל בתפילתו כלום על סדום ,אעפ"כ
האבן מּפאני ,מיט וועמען מיר ָ קא ַ קאנסטראקשן ָ אברהם שב למקומו להתפלל על בני ישראל,
האב איך עס געשּפירט: אין יענע סעקונדע ָ
זאלן מאל געהאט געארבעט .ער וויל מיר ָ שוין ַא ָ ואברהם עודנו עומד בתפילה על עמו ישראל,
האט מיר ּפונקט יעצט דער אויבערשטער ָ
פאר ַא היבש גרויסן ּפאוזעל׳ַ , ׳ּפרא ָ
ָ ַאריינשיקן ַא וכן נכון לכל איש ישראל ,אע"פ שרואה שאין
האב אים געבעטן!!! וואס איך ָ געשיקט דעם סימן ָ
פאר איינעם פון זייערע קליענטן. ּפראיעקט ַ ָ
מאל זאג איך אים" :אויב ָאן טראכטן צוויי ָ תפילתו מועלת ,אעפ"כ אל ימנע מן הרחמים
פיין .איך האב זיך תיכף צוגעכאּפט דערצו; להעתיר אל ד' תמיד( .תפארת שלמה בפרשתינו)
דאס איז דער מצב — ַאז איך דארף דיך ענטפערן ָ
פארשלאפענער ָ ַא גרויסער ּפראיעקט אין אזא
דאן זיי ַאזוי גוט ,און מעק אינמיטן מיין עבודת ה׳ַ ,
וואסער טראּפן ַ ָ סעזאן ,איז דאך ממש ווי ַא ָ
אויס מיין נומער!״
מדבר-טאג .איך האב זיך באלד ָ אין ַא זוניגן
ער איז געווען שאקירט.
זאל 'דעליטן' ״ביסטו זיכער אז דו ווילסט איך ָ
האבן ָ אריינגעלייגט דערינען ,און מיר יענו ּ
וְ יַ ְשׁ ִמ ֵ
אויסגעארבעט די ּפרייזן.
דיין נומער?״ פרעגט ער. ידיעות שונות ומטמוניות
דאס ּפאוזעל — ָ ּפרא ָ
איך רוף אים צוריק :די ָ נפלאות בנושא של תפלה
״וויאזוי דו ווילסט עס טון, ַ ״יא״ ,ענטפער איך. ָ טייטש דער ּפרייז פאר דעם ּפראיעקט — קומט
צי דעליטן ָאדער ַאנדערש .דער עיקר איז :רוף נאנט צו הונדערט טויזנט דאלערַ .א אויס ָ
יצחק אבינו תיקן ברכת מחיה המתים
סארט ַארבעט. פאר קיין שום ָ מיך מער נישטַ , באדייטנדע סומע.$100,000 : ַ כיון שהגיע החרב על צוארו של יצחק בשעת
האנדלען. ווייל איך וועל מיט דיר מער נישט ַ העקידה ,פרחה ויצאה נשמתו ,כיון שהשמיע
שטארקע צווייפל ,צי איך ַ געהאט ַא ַ האב איך ָ
האט ער — ווי האט דאס געהערטָ , ווען ער ָ זאל נעמען דעם דזשאב ָאדער נישט .מצד אחד, ָ קולו מבין שני הכרובים ,ואמר 'אל תשלח ידך
טעלעפאן,
ָ פארשטענדליך — אראּפגעלייגט דעם ַ ּפראיעקט איז עס נישט געווען ּפונקט די סארט ָ אל הנער' ,חזרה הנפש לגופו ,וידע יצחק שכך
ָאן זיך געזעגענען... וואס מיר טוען געווענליך .יעדע קאמּפאני ָ עתידין לחיות המתים ,באותה שעה פתח ואמר
ּפאוזעל ּפרא ָאון ָיא ,די הונדערט אלפים׳דיגע ָ וואס זיי צייכענען זיך גלייכט צו טון עּפעס אין ָ בא"י מחיה המתים( .פרקי דר"א ,פל"א)
פאר אייביג! שלאפן! ַ ָ געגאנגען
ַ איז טאמער נישט ,איז דא ַא ריזיקע ַאז די אויס ,ווייל ָ
וויל איך אייך פרעגן טייערע אידן :מיינט איר ַארבעט וועט נישט גוט דורכגעפירט ווערן .מצד כוונת ויעקוד את יצחק
צעבראכן און מלא חרטה? ָ אז איך בין געווארן האבן שוואך ,און מיר ָ ַ שני ,איז ביזנעס געווען כשיאמר 'ויעקוד את יצחק בנו' ,יכוין שיעקוד
ניין ,ניין ,און נאכאמאל ניין!!! געדארפט די ארבעט. ד' שרי מעלה כשהם מקטרגים על ישראל.
בקיצור ,איך דריי זיך ַאהין און אהער ,און קען (עבודת הקודש להחיד"א)
נאך באשרייבן דעם געפיל ָ איך קען נישט ַ
נישט מחליט זיין וואס צו טון .יענעם אינדערפרי
האב געשּפירט קאל! איך ָ טעלעפאן ָ ָ יענעם אמירת פרשת העקידה במנחה ,ובשבת
שטאלץ און גליקליך ,א צופרידנהייט אין אלע האב איך געבעטן דעם ָ דאווענען, ַ ביים
דאס ריכטיגע .איך האב געטון ָ גלידער ,אז איך ָ וואס אויבערשטן :״העלף מיר ,שיק מיר ַא סימן ָ עיין בס' עבודת הקודש להחיד"א ,לומר
האב געבעטן הדרכה פונעם אויבערשטן — און ָ זאל טון! זאל איך עס ָאננעמען ָאדער נישט״. איך ָ פרשת העקידה במנחה ,כי הוא הזמן היותר
האט מיר געגעבן מיין ענטפער. ער ָ דאווענען ,קוק איך ווען איך קום ַאהיים פון ַ ראוי לאמירת העקידה ,ועיין בסידור ר' שבתי,
פאל איז 100,000 וואס אין אונזער ַ די רעשטָ , איבערגעלאזט
ָ האב וואס איך ָ אויפן פאון — ָ שאין אומרים פרשת העקידה בשבת ,והטעם,
האט טאקע היסטאריע .ער ָ ָ געווארן ָ דאלער ,איז קאלס׳ פון אינדערהיים — און איך זע :דריי ׳מיסד ָ כי סגולת העקידה להמתיק הדינים ,ובשבת
קיינמאל נישט צוריקגערופן. ָ מער דעם זעלבן סייט-מענעדזשער. ויו"ט אין לעורר הדינים ,אך דעת כמה גדולים
געזאגט :אויב די ָ און צו מיר אליין האב איך האב וואס איך ָ ַאלע דרייּ ,פונקט אין די צייט ָ לאמרה גם בשבת ויו"ט ,רק לדלג התפילה שלפני
פאר מיר ,וועט עס מיר באשערט ַ דזשאב איז ַ געדאווענט. ַ העקידה ולאחריה ,ועיין במדרש פינחס מהרב
דער אויבערשטער שיקן אויף מיין וועג .און אויב איך רוף אים צוריק און ַאנטשולדיג זיך' :איך הקדוש ר' פינחס מקאריץ זצ"ל ,לומר התפילה גם
נישט ,וועט ער שיקן עּפעס בעסערס. דאווענען'. געהאלטן אינמיטן ַ ַ האב ָ בשבת( .ליקוטי מהרי"ח)
ֿ'אין אדם שומע לי ומפסיד' — נישט דא דאס ,הייבט ער ָאן שרייען נאר ער הערט ָ ווי ָ
המשך אויף עמוד ז' פאלגן דעם אזא זאך ווי ָ אויף מיר קולות וברקים:
ביים דאווענען רעדן מיר בלויז צום באשעפער ב
נ ַֹעם ִשׂ ַיח
דבר המערכת • הרב ב .צ .הירש
וימלא משאלותינו...
באקומט ער" ,רצון יראיו יעשה ואת שועתם
*
ישמע ויושיעם"..
מענין לענין:
האסט געבעטן אן אייזל? נאדיר אן אייזל!
אבער א איד וואס זוכט נישט קיין וועגן זיך
ארויסצודרייען ,און ער טוט נישט די מצוות ווייל
ער "מוז" ,נאר ווייל ער וויל טון דעם רצון ה' ,ביי
אזא איינעם פירט מען זיך אודאי לפנים משורת
ער אור החיים הק' אין פרשת ואתחנן
ברענגט ארויס ,אז כדי א איד זאל פועל'ן
ביי זיין דאווענען ,דארף ער רעדן קלאר.
ער ברענגט אראפ דעם מדרש (מגילת אסתר) ,אז
ד
ס'איז געווען א איד וואס איז געווען אויפן וועג,
שבת נאכ'ן דאווענען קומט א איד צו זאגן:
הדין .און אפילו אויב ער האט אמאל נישט געבעטן און ער איז געווען זייער אויסגעמוטשעט ,און
"איך האב פריער געזען ווי צוויי בחורים פירן א
ריכטיג ,פארשטייט מען אין הימל זיין בקשה ,און ער האט נישט געהאט קיין כח צו גיין ווייטער.
שמועס מיט די ליפן בשעת חזרת הש"ץ ,אבער
מען איז עס ממלא לרחמים ולרצון. האט ער געבעטן פונעם אויבערשטן" :שיק מיר
ס'איז געווען ָאן השמעת קול .פון איין זייט" ,זאגט
אן אייזל" .דערציילט דער מדרש ,אז פונקט איז
דער איד" ,איז געווען שיין צו זען אז זיי האלטן בנוגע לענינינו :עס מאכט זיך אמאל ,אז א
דארט דורכגעגאנגען א גוי ,וואס האט געהאט א
זיך אפ פון רעדן ,כמבואר אין שולחן ערוך .איך איד נעמט אונטער א קבלה נישט צו רעדן ביים
ניי-געבוירן אייזל וואס האט נאכנישט געקענט
האב זיך אבער געוואונדערט ,אז אויב ביי די דאווענען .ער האלט זיך טאקע שטארק ,און
גיין ,און ער האט געצוואונגען דעם איד צו שלעפן
שטילע שמונה עשרה זאגן זיי די ווערטער אויף רעדט נישט קיין אות אחת ביים דאווענען .אבער
דעם אייזל אויף זיין אקסל.
דעם זעלבן אופן ,הייסט עס דאך יא 'גערעדט', צוהערן א שמועס בשעת'ן דאווענען ,דאס האט
אויב אזוי ,ווי קען מען פירן אזא שמועס בשעת ער דאך נישט 'אונטערגענומען '...ער שטייט און דער אור החיים הק' לערנט ארויס פון דעם ,אז
חזרת הש"ץ?"... הערט צו ווי יענער רעדט ,און ער האט אפילו ווען מ'וויל עפעס פונעם אויבערשטן ,זאל מען
הנאה פונעם שמועס ,אדער ער ווינקט מיט די ארויסזאגן די בקשה קלאר; מ'זאל בעטן" :שיק
דעם הלכה'דיגן חלק לאמיר לייגן אין א זייט,
הענט ,און לאזט זיך אפילו הערן" :נו ,נע ,אהא", מיר אן אייזל אויף וואס צו רייטן דערויף" ,ווייל
אבער מצד השקפה איז
און ער זעט בכלל נישט אויב נישט ,קען ארויסקומען דאס פארקערטע...
כדאי אויסצושמועסן
דעם ענין. קיין חסרון אין דעם. אויבנאויף איז אביסל שווער צו פארשטיין,
עס מאכט זיך אמאל, "יעדער בר דעת ער האט גארנישט עובר מיר ווייסן דאך אז דער אויבערשטער איז א קל
געווען אויף זיין קבלה. מלא רחמים ,און אסאך מער ווי א מענטש וויל
אז קינדער און יונגע פארשטייט ,אז ער האט מקבל געווען באקומען ,וויל דער באשעפער אונז געבן .חז"ל
בחורים קענען הלכות
פסוקות ,נאר עס פעלט
די גאנצע מטרה "נישט צו רעדן" ,און זאגן אויך אין הקב"ה בא בטרוניא עם בריותיו
זיי דער הסבר הדברים. פונעם קבלה ,איז ער האלט עס אן מיט א
שטארקייט...
-ער זוכט נישט צו כאפן א מענטש ביים ווארט,
נאר פארקערט .פארוואס עפעס דא ,נאר ווייל
מען דארף אבער אויך
וויסן דעם טעם המצוה;
אפצוגעבן כבוד פארשטייט יעדער ער האט נישט געבעטן מיט די ריכטיגע ווערטער,
כאטש וואס אין שולחן פארן באשעפער. אבער ,אז כאטש ער איז האט ער אנשטאט א ישועה באקומען אן אייזל
וואס ער האט געדארפט שלעפן?...
אפשר טאקע נישט עובר
ערוך ווערט נישט
דערמאנט דער ענין
ארומווינקען ביי א אויף זיין קבלה ,איז דאס נאכמער ,דער באשעפער איז דאך דער בוחן
פון ווינקען בשעת'ן קופקע ,איז בכלל בכלל נישט דער עיקר כליות ולב ,און ער ווייסט וואס א מענטש טראכט.
נקודה! יעדער בר דעת מיר זאגן דאך ביי יעדע תפילה 'יהיו לרצון אמרי
דאווענען ,רעדן מיט
שטום-שפראך ,אדער
נישט קיין כבוד פארשטייט ,אז די גאנצע פי והגיון לבי לפניך' ,מיר בעטן אז דער באשעפער
ווייזן אותיות אין א שמים ,און אפילו מטרה פונעם קבלה ,איז זאל אננעמען אונזערע בקשות פונעם הארץ.
ס'איז דאך פשוט אז דער איד וואס איז געווען
סידור ,אבער ווען
איינער פארשטייט וואו
נאר צוהערן ווי אפצוגעבן כבוד פארן
באשעפער .ארומווינקען אזוי אויסגעמוטשעט ,האט נישט אינזין געהאט אז
ער געפינט זיך ,און יענער שמועסט" ... ביי א קופקע ,איז בכלל ער זאל דארפן שלעפן נאך עפעס?
פאר וועמען ער שטייט, נישט קיין כבוד שמים, דער חיד"א ענטפערט אויף דעם ,און ער
פארשטייט ער אליין און אפילו נאר צוהערן טייטשט די משנה אין פרקי אבות" ,בטל רצונך",
וואס עס איז ריכטיג און וואס נישט .אסאך זייטיגע ווי יענער שמועסט -וואס דאס איז גורם א אז אזא סארט זאך פאסירט נישט סתם אזוי
הלכות ווערן זעלבסט-פארשטענדליך. היפך פון א נחת רוח פארן באשעפער -איז ווי פאר יעדן ,נאר ביי איינעם וואס זיין גאנצער
אויסצושפילן דעם אמת'ן נקודה פון דער גאנצער מהלך אין עבודת ה' און אין קיום המצוות איז,
אויב איינער פארשטייט ,אז דאווענען איז נישט
ענין .ביי אזא איינעם פירט מען זיך אויך מידה אז ער טוט פונקטליך נאר דאס וואס ס'שטייט,
סתם 'געדאווענט '...נאר מ'שטייט דא און מ'רעדט
כנגד מידה .מ'איז ממלא זיינע בקשות פונקט ווי און נישט קיין ברעקל מער ווי ער מוז ,און
צום מלך מלכי המלכים ,פארשטייט ער פון זיך
ער האט געבעטן ,לא פחות ולא יותר. אפילו דאס טוט ער אויך טרוקן אן קיין שום
אליין אז 'נו'קענען און ווינקען קומט בכלל נישט
אין באטראכט ,נישט קיין חילוק צי עס ווערט ווידעראמאל ,א איד וואס פרובירט צו טון געפיל ,ווי א געצוואונגענער קנעכט .פאר
דערמאנט אין שלחן ערוך צי נישט' .עומד לפני דעם רצון ה' בשלימות ,ער איז מהדר מיט אלע אזא איינעם זאגט מען אים פון הימל :אז דו
המלך' באדייט :מ'טוט גארנישט ,נאר רעדן צום הידורים לעשות רצון הבורא ,פאר אזא איד גיבט טוסט נאר פונקטליך וואס ס'שטייט ,און דו
באשעפער! מען פון הימל וואס ער וויל ,אפילו זיינע בקשות זוכסט זיך ארויסצודרייען וואו דו קענסט,
זענען נישט קלאר ארויסגעזאגט אדער מסודר, וועט מען זיך מיט דיר אויך אזוי פירן.
ג ביים דאווענען רעדן מיר בלויז צום באשעפער
אוֹמ ִרים
ְמ ַשׁ ְבּ ִחים וְ ְ
ביאור רחב על סדר התפלה שהתקינו חז"ל
ווער עס האט עס מתקן געווען ,וואס שאדט עס ברענגט שוין (סי' רפא)' :ואומרים באשכנז בקדושה
דען צו זאגן? עס איז דאך א תוספת שבח פארן של שחרית ממקומך מלכנו ,ואז בקול רעש גדול,
אויבערשטן אין א טאג ווען עס ברענגט נישט קיין והכי שדר רב נטרונאי ריש מתיבתא דמתא מחסיא
ביטול מלאכה פארן פאלק ,און שוין הונדערטער מנהג בכל ישיבות לומר בקדושה כתר יתנו לך,
יש ְך
תפלת יום שב"ק
נַ ְק ִ ּד ׁ ָ
יארן וואס עס איז דער מנהג דאס צו זאגן אין וממקומך מלכנו ,ואז בקול רעש גדול ,ובמוסף
אונזערע מדינות ,און עס איז שוין געווארן אזויווי של שבת וי"ט ויה"כ ובנעילה אנו אומרים פעמים
וְ נַ עֲ ִריצָ ְך
א חובה ,ווי דער מגן אברהם שרייבט .דער חתם ולהיות לכם לאלהים ,אבל בר"ח ובחולו של מועד
סופר פירט אויס :וכל שחביריו שבכל בתי כנסיות אין אומרים אותו'.
נמנים לדבר מצוה והוא אינו נמנה עמהם וכו' ,יהי' דער לבוש ערקלערט ,פארוואס פונקט שבת
לו אשר לו ,וכי טעמא דפרושים ניקום ונפרש?" לייגט מען צו די הוספות .ער שרייבט ,אז שבת
קודש דערהייבט זיך די כסא הכבוד ,און אלע צבאי
שבַּת קׇדְ שֶך ָ
וְהַנְחִיל ֵנו ּה"א ׁ ַ ... השמים ווייסן נישט וואו עס געפינט זיך ,דעריבער
זאגן זיי בלשון נסתר 'ברוך כבוד ה' ממקומו' ,אז אין
הרה"ק ר' זאב וואלף מזיטאמיר זצ"ל פרעגט
סיי-וועלכן פלאץ עס געפינט זיך ,זאל פון דארט
אין זיין ספר 'אור המאיר' :וואס איז פשט פון די
זיין 'ממקומך מלכינו תופיע'. שבת זאגן אידן קדושה אנשטאט די
תפילה וואס מיר בעטן אז דער באשעפער זאל אונז
מנחיל זיין דעם שבת? בפרט ווען מיר בעטן דאס מלאכים
ונקדשתי תוספות אין מסכת סנהדרין (לז :ד"ה מכנף הארץ)
איינמאל און נאכאמאל ביי יעדע תפילה פון שב"ק?
ער וואונדערט זיך' :הלא כבר פנה ועבר היום דער באר היטב (סי' קה) ברענגט פונעם אריז"ל, ברענגט אן אינטערעסאנטע ידיעה ,אז די בני ארץ
אז ווען מ'זאגט קדושה ,זאל מען אינזין האבן צו ישראל פלעגן זאגן קדושה נאר אום שבת .דאס
הקדוש ,וביום הששי כבר קבלנו והוספנו מחול על
מקיים זיין די מצות עשה פון 'ונקדשתי בתוך בני איז געבויט אויף דעם מדרש ,וואס טייטשט אויס
הקודש ואחר כך בקבלת שבת וקידוש היום ,ואחר
ישראל' ,און אז עס זאל רוען אויף אים א קדושה ׁׁש
ׂר ִפים ע ְֹמ ִדים ִמ ַמ ַּעל לֹו ֵשדעם פסוק (ישעיה ו ,ב)ְ :ש ָ
כך תפלת שחרית ומוסף וקדושה רבה ,ומה לעשות
עליונה. ׁׁש ְכּנָ ַפיִ ם ְל ֶא ָחד ,אויף וואס דער מדרש ְכּנָ ַפיִ ם ֵש
עוד לאיש הישראלי שאנו שואלין אחר כל אלה
זאגט ,אז דורכאויס די ששת ימי המעשה זאגן די
והנחילנו וגו' שבת קדשך ,ומה שעשוי עשוי?'
דער חזן זאל זינגען לשם שמים שרפים שירה איין טאג פונעם וואך מיט יעדן כנף.
דער ענטפער איז ,אז עס איז דא א גרויסער
אין סידור הרוקח שטייט ,אז ווען דער שליח ווען עס קומט שבת זאגן זיי פארן אויבערשטן:
חילוק צווישן אונזער שבת וואס מיר האלטן דא
ציבור איז מסלסל בקולו הנעים ביי קדושה ,זאל ער מיר האבן נישט נאך א כנף צו זאגן שירה?! אויף
בעולם הזה ,און דער שבת פון הקב"ה וואס איז אן וואס דער באשעפער ענטפערט זיי :איך האב נאך
אור הנעלם מכל חי .דעריבער בעטן מיר און מיר זיך מתבונן זיין פאר וועמען ער שטייט ,און וועמען
א כנף אויף דער אונטערשטער וועלט (ד"ה כלל
זענען זיך מתחנן; 'עשינו מה שמוטל עלינו ואתה ער לויבט ,און ער זאל הייליגן דעם באשעפער מיט
א הויך קול ,מיט א זיס קול ,מיט שמחה און מורא, ישראל) ,וואס זיי וועלן היינט זאגן שירה ,ווי עס
עשה מה שמוטל עליך' ,והנחילנו ה' אלקינו שבת ׁמ ְענּו.
שטייט (ישעיה כד ,טז)ִ :מ ְכּנַ ף ָה ָא ֶרץ ְז ִמרֹת ָש ַ
קדשך' ,דייקא ,ליתן לנו לב טהור ,להשיג במשכלות ויכוין לבו לשמים.
במצות שבת שאתה מקיים בעצמך וכבודך'.
דער חתם סופר קעגן די 'מתחדשים' מנהגי בבל און מנהגי ארץ ישראל
אינעם בארימטן תשובת חתם סופר (חלק ו ,סימן
אין פארשידענע אלטע מקורות מזמן הגאונים,
פו) ,וואו ער טרעט ארויס קעגן די פארשידענע טרעפט מען אויך פארשידענע רמזים איבער די
זינגען א שיינעם 'ממקומך' שינויים אינעם נוסח התפילה וואס די רעפארמער קעגנזייטיגע מנהגים פון זאגן קדושה ,ווען אין בבל
ער הייליגער צאנזער רב זי"ע ,האט
מקפיד געווען אז מ'זאל זינגען א ניגון
ביי ממקומך ,אפילו שבת ערב פסח ,ווען
ד האבן געוואלט איינפירן ,רעדט ער אויך וועגן די
פיוטים וואס מ'לייגט צו אינמיטן דעם שבת'דיגן
'נקדישך' ,ווי 'אז בקול רעש גדול'' ,כבודו מלא
פלעגט מען זאגן יעדן טאג קדושה ,האט מען אבער
אין אסאך פלעצער אין ארץ ישראל נאר געזאגט
שבתים און ימים טובים.
מ'יאגט זיך ביים דאווענען. עולם' ,און 'ממקומו הוא יפן' ,וואס די מתחדשים אין מסכת סופרים (פרק כ) געפינען מיר א שורה:
אמאל איז א חזן צוגעגאנגען צום האבן געוואלט ארויסשניידן פונעם נוסח התפילה. 'כל יום שיש בו מוסף יש בו קדושה ,חוץ מן החנוכה
עמוד און נישט געזונגען ממקומך ,איז נאכן באהאנדלען א לאנגע ליסטע פון שינויים, שאף על פי שאין בו מוסף יש בו קדושה ,מפני שיש
דער צאנזער רב צוגעגאנגען צו אים און זיי אפווענדן איינס נאכן צווייטן ,קומט דער בה הלל' ,וי"א אף בפורים ,מפני שיש בה מגילה'.
נאכן דאווענען און אים אנגעשריגן" :דו חתם סופר ביים סוף פון דער תשובה צו די אין דער בארימטער 'קאירא גניזה' איז געפונען
גאלגאן! קוק אריין אין סידור! עס שטייט פיוטים אין קדושה ,און ער שרייבט' :דאס וואס געווארן אן 'אגרת' פון א חכם 'פירקוי בן באבוי',
דאך 'וכולם פותחים את פיהם בשירה די מתחדשים האבן געשריבן און מתקן געווען, וועלכער שילדערט ,אז עס איז געווען א גרויסער
ובזמרה ומברכין' ,די מלאכים זינגען נישט צו זאגן אין די קדושה פון שבת אינדערפרי מריבה ומחלוקה צווישן די קהילות אין ארץ ישראל,
שירה ,אבער קודם דארפן מיר זינגען .זיי דעם פיוט 'אז בקול רעש גדול' וכו' ,און 'כבודו 'עד שקבלו עליהם לומר קדושה בכל יום'.
שטייען מיט אפענע מיילער ,און ווארטן מלא' ,ווייל מיר ווייסן נישט ווער עס האט זיי מתקן
אז מיר זאלן זינגען .און דו גיבסט אזוי א געווען -איז קודם כל ,דער נוסח פון 'ממקומו הוא די צוגעלייגטע פיוטים
ווערזע אפ א ממקומך?!" יפן' ווערט דערמאנט אין תוספתא דעבודה זרה... שבת און יום טוב לייגט מען צו ספעציעלע
'און אפילו מיר זאלן זאגן אז מיר ווייסן נישט פיוטים און בקשות אין די קדושה .ווי דער טור
ביים דאווענען רעדן מיר בלויז צום באשעפער ד
ַעל ֵיְדי ִצ ְד ֶק ָך
סיפורי קודש בעניני "עבודת התפלה" אצל צדיקים הק' בעלי ההילולא
ְמ ָשׁ ְר ָתיו
ש ֲׁוֹא ִלים אויפצוהאלטן אן ארטיגן תלמוד תולדות צדיק
שו"ת בהלכות תפלה תורה ,וואס האט פונקציאנירט עבודת הרה"ק רבי גדליה משה
דאווענען בשעת אמירת קדיש
באהאלטענערהייט.
ווען עס איז געקומען נענטער התפילה מזוועהיל זי"ע איז געבוירן
געווארן כ"ו אייר שנת תרמ"ז,
צו ראש השנה ,האט ער געבעטן אצל הרה"ק רבי צו זיין הייליגן פאטער הרה"ק
שאלה :ווען מען האלט אינמיטן
די אפיצירן אז זיי זאלן אים רבי שלמה ,באקאנט אלס רבי
דאווענען ,און דער שליח ציבור
הייבט אן זאגן קדיש ,אויף א פלאץ
פארשאפן א שופר ,כדי צו קענען גדליה משה שלמה'קע זוועהילער .ער איז
וואו מען מעג ענטפערן אמן ,צי
מקיים זיין די מצות עשה פון
תקיעת שופר אום ראש השנה.
מזוועהיל געווארן אן איידעם ביי הרה"ק
רבי דוד שלמה מקאברין זי"ע.
מעג מען נאכן ענטפערן אמן אויף זיעועכי"א
זיי האבן אים טאקע פארשאפט אין יאר תרס"ט איז ער
'יהא שמיה רבה' ,ממשיך זיין א שופר ,אבער מיט דעם איז נפטר כ"ד חשון אויפגענומען געווארן אלס רב
דאס דאווענען ביז דער ש"ץ זאגט ער נאכנישט גענצליך געהאלפן תש"י לפ"ק אין שטאט זוועהיל ,וואו ער האט
'ויקרב משיחיה' ,אא"וו צווישן אלע געווארן .ער האט פארשטאנען משמש געווען ברבנות ביז ווען די
שטיקלעך ביזן סוף קדיש? אז אויב מ'וועט אים כאפן בלאזן קאמוניסטן ימ"ש האבן אים פארטריבן
שופר איז אחת דתו להמית רח"ל. קיין סיביר ,וואו ער האט זיך געפונען בגיא
תשובה :מען מעג ווייטער ממשיך ווען עס איז געקומען ראש השנה ,האט ער במשך צלמות פאר עטליכע יאר .בשנת תרצ"ז איז אים
זיין ,נאר ביים ענטפערן אמן ,זאל דעם גאנצן טאג מתפלל געווען ,און געבעטן ביים געלונגען זיך ארויסצוכאפן פון רוסלאנד ,און
מען אינזין האבן אויף וואס דאס רבוש"ע ,אז ער זאל זוכה זיין צו קענען מקיים זיין די ארויפגיין קיין ארץ ישראל ,וואו ער האט זיך
גייט ארויף. מצוה פון תקיעת שופר .עס איז שוין געווארן שפעט ווידעראמאל באגעגנט מיט זיין הייליגן פאטער.
נאכמיטאג ,ווען ער האט נאכנישט געטראפן א נאך די פטירה פון זיין פאטער איז ער אויפגענומען
געלעגנהייט צו קענען בלאזן ,האט ער זיך געשטעלט געווארן אלס ממשיך דרכו ,ביז צו זיין פטירה מיט
די שאלות ווערן געענטפערט דורך
הרה"ג ר' נחום צבי מאיר ראזענפעלד שליט"א
דאווענען מנחה ,זיך אויסגיסנדיג דאס הארץ פארן פינף יאר שפעטער ,כ"ד תשרי שנת תש"י .ער איז
מו"ץ בשיכון סקווירא ,ובעל הליכות החיים באשעפער ,אז ער זאל מאכן מיט אים א נס צו קענען נטמן געווארן אינעם שייך-באדר ביה"ח אין ירושלים.
איר קענט אנפרעגן א שאלה בעניני תפלה וקרה"ת בלאזן שופר. *
דורכן רופן דעם קרן תוי"ט האטליין און דרוקן #2
סוף טאג פלעגט מען געבן רשות פאר די
ארעסטאנטן ארויסצוגיין פארן טעגליכן שפאציר, די תקיעות אין סיביר
אבער אויך דעמאלס זענען געבליבן וועכטער אינעם עס האט דערציילט הרה"ג ר' שמעון רובין זצ"ל ,יד
האט זיך פלוצלינג אנגעהויבן אזוי צו יאגן?
בנין .פלוצלינג איז אנטשטאנען א מהומה צווישן ימינו און מקורב ביי רבי שלמה'קע ,און פערזענליכער
האט דער רבי געענטפערט ,אז אינמיטן דאווענען די ארעסטאנטן אינדרויסן ,און די וועכטער זענען
האט ער געהערט ווי צוויי קינדער שמועסן צווישן חברותא פון רבי גדלי' משה ,א מעשה וואס רבי גדלי'
ארויסגעלאפן איינצושטעלן סדר .בשעת עס זענען משה האט אים אליין אמאל דערציילט:
זיך ,אז 'דער רבי ציהט אזוי לאנג דאס דאווענען ,און געגאנגען די קולות אינדרויסן ,האט רבי גדלי' משה
איך בין שוין הונגעריג און אפגעמוטשעט' ,דעריבער זייענדיג פארווארפן אין סיביר ,איז ער איין טאג
געכאפט דעם געלעגנהייט ,און געמאכט די ברכות
האט ער זיך צוגעאיילט ,כדי די קינדער זאלן קענען דורכגעגאנגען צוויי רוסישע אפיצירן ,וועלכע זענען
מיט גרויס דביקות און כונה ,און געבלאזן דרייסיג
אהיימגיין און בארואיגן זייער הונגער (איש חסיד היה). געזעסן און געשפילט א שאך-שפיל .אינמיטן האט
קולות.
זיך דער שפיל פארהאנקעט ,און זיי האבן נישט
* אזוי האט ער יענעם יאר זוכה געווען מיט געוואוסט וויאזוי צו גיין ווייטער .ביידע אפיצירן
געוואלדיגע סייעתא דשמיא צו מקיים זיין די מצוה זענען געזעסן פארזונקען אין זייערע מחשבות ,ווען
נפשי בשאלתי ועמי בבקשתי פון תקיעת שופר. זיי האבן נישט געקענט אויפקומען אויף א מהלך צו
אמאל נאך סליחות האט רבי גדלי' משה זיך * רוקן דעם שפיל פאראויס.
געוואנדן צו איינעם פון די חסידים ,און געפרעגט: רבי גדליה משה איז צוגעגאנגען צו זיי ,און זיי
האסטו צוגעהערט וואס מען האט געזאגט היינט ביי זיך צוגעאיילט צוליב די קינדער געוויזן וויאזוי צו רוקן זייערע שטיקלעך אויפן ברעט,
סליחות?! אמאל אינעם טאג פונעם יארצייט פון איינע פון וואס האט זיי ביידע שטארק מחיה געווען .זיי האבן
'נפשי בשאלתי ,ועמי בבקשתי' -די זאכן וואס האבן זיינע מקורבים ,איז ר' גדלי' משה צוגעגאנגען צום גאר שטארק באוואונדערט זיין קלוגשאפט ,און
צו טון מיט 'נפשי' ,מיט מיינע אייגענע געברויכן ,דאס עמוד אלס שליח ציבור .ווי זיין שטייגער האט ער זינט דאן האבן זיי אים באהאנדלט מיט ספעציעלע
איז גענוג 'בשאלתי' ,מען בעט פונעם אויבערשטן. געדאווענט מיט גרויס מתינות ,ארויסזאגנדיג יעדעס באדינגונגען ,אים ארויסצוהעלפן.
אבער וואס עס איז נוגע פאר 'ועמי' ,פאר אידישע ווארט ממש ווי מ'ציילט דיאמאנטן .פלוצלינג האט די אפיצירן פלעגן אויך האנדלען אויפן שווארצן
קינדער ,דארף זיין 'בבקשתי' ,מען זאל זיך בעטן און ער זיך אנגעהויבן צוצויאגן ,און שנעל צוגעענדיגט מארקעט ,און זעענדיג די חכמה פונעם רבי'ן ,האבן זיי
בעטן ,איינמאל און נאכאמאל ,ביז כלל ישראל וועט דאס דאווענען. מסכים געווען אז רבי גדלי' משה זאל דינען אלס זייער
ווערן אויפגעראכטן. דער געטרייער משב"ק הרה"צ ר' אלי' ראטה זצ"ל, פארמיטלער און עצה-געבער פאר יעדע פראגע
און ער האט אויסגעפירט" :דאס איז די נקודה פון וועלכער האט נישט מוותר געווען קיין קוצו של יוד און סכסוך צווישן זיי .ביי יעדן הסכם און פשרה
סליחות" (צדיק יסוד עולם ,ח"ב ,עמ' .)5 פון לערנען זיין רבינ'ס הנהגות ,איז צוגעגאנגען צו האבן זיי געגעבן א חלק פון די רווחים פארן רבי'ן,
* אים נאכן דאווענען ,און געפרעגט פארוואס דער רבי וועלכער פלעגט עס תיכף אפשיקן קיין מאסקווע,
ה ביים דאווענען רעדן מיר בלויז צום באשעפער
עצות
ו
געוואלדיגע ציטער און מורא ,מיט די ריכטיגע כוונה,
און דאס איז א גרויסע תועלת צו זוכה זיין צו השראת
טובו++++ת
ְחֻּבּלֹות ת ְ ְבְ ַ
רוח הקודש' .דאס מיינט נישט אלעמאל דוקא דאס ֲעֶׂשׂה ְּל ְָך ָ ַּת ֲ
ַ
וואס מיר רופן אן 'רוח הקודש' ,נאר אז א איד האלט ְחָמָה ָמל ְ ָ
ִ
ּותְׁשּוֲעָה
זיך איין פון רעדן ,איז ער זוכה צו א סייעתא דשמיא ֻּבְֹר ְֹב יֹוֲעֵץ
וואס וועט אים העלפן אין אלע זיינע עניינים.
שלימות און השגה
נאך שרייבט רבי חיים וויטאל אין זיין ספר 'שער
הכוונות' (ענין בית הכנסת ,דף ג)' :ווער עס קומט אריין אין
בית המדרש ,מוז זיין זייער נזהר זיך אפצושטעלן
א רגע ביים טיר פארן אריינגיין ,און ווייזן אז ער
האט מורא און ער ציטערט ...און דאס העלפט גאר
לשמור.
שטארק פאר א מענטש צוצוקומען צו שלימות און
ולעשות.
צו השגות'.
די נשמה וועט לייכטן ולקיים.
אינעם ספר 'אור צדיקים' פון רבי מאיר פאפירוש
זי"ע שטייט (עבודת השם ,פרק ט)' :דעריבער זאל א בעל
נפש זיין נזהר ,און דאן וועט זיין נשמה לייכטן מיטן צו קענען אנהאלטן פופצן למעשה'דיגע עצות און
אור החיים' ,אמן סלה. די קבלה און זיין נזהר
בקדושת ביהכ"נ ותפילה געדאנקען פאר אנשים כערכינו
מקרב די גאולה
איבערגעזעצט פונעם גליון 'נועם נתיבותינו' שע"י קהל עדת חסידי באיאן
אין בית המדרש דארף מען שטיין באימה וביראה,
דורכדעם געבט מען כבוד פאר די שכינה הק' וואס
רוהט אין בית המדרש; דורכדעם איז מען מקרב די
גאולה ,און די ישועה וועט קומען בקרוב (אך פרי תבואה,
אז מען קען זוכה זיין פאר זיך אליין און מזכה זיין
הוי מחשב הפסד
אנדערע.
ריש פרשת וישלח). עצה י"ד
מצוה כנגד שכרה (ב)
תיקון לפגם בכבוד השכינה קבלת תורה מסיני
דער חיד"א שרייבט (ציפורן שמיר ,ט ,קלא)' :מען זאל די וואס הערן אויס קריאת התורה ,ווערט
זיין נזהר בשום אופן נישט צו רעדן אין בית המדרש גערעכנט זייער צוהערן אזויווי זיי וואלטן יעצט
אפילו נאכן דאווענען ,צוליב דעם כבוד השכינה וואס מקבל געווען די תורה ביים הר סיני (אזוי קומט אויס פון
רוהט דארט ,און דאס וועט זיין א תיקון פאר אלעס זוהר הקדוש ,וואס ווערט אראפגעברענגט אין יסוד ושורש העבודה,
וואס מען האט פוגם געווען אינעם כבוד השכינה'. שער ה ,פרק ח) .עס שטייט אין ספר הק' עבודת ישראל אפגעהיטן ווערן פון א
(מסכת אבות פרק ה ,משנה ה) ,אז כל שכן ביי חזרת הש"ץ מגיפה
נ
זיך נישט דערשרעקן פון און קריאת התורה ,דארף מען צוהערן צו די ווערטער
קיין שום שונא פונעם ש"ץ ,ווייל ער איז דאן אזויווי משה רבינו וואס
אך שרייבט דער 'ספר הגן ודרך משה' (מאמר ליום
ט) :אויב איר ווילט זיך ראטעווען פון א מגיפה
השי"ת וועט מלחמה האלטן פאר אייך ,אויב איז געשטאנען אויפן בארג סיני ,און איבערגעגעבן
ח"ו ,און היטן אייערע קליינע קינדער פון מיתות
'ואתם תחרישון' -אויב איר וועט שווייגן אין בית די ווערטער פונעם אויבערשטן פאר די אידן.
המדרש ,און נישט רעדן ביים דאווענען (חידת שמשון,
משונות רח"ל ,זאלט איר זיך צוריקהאלטן פון רעדן
מובא בפרדס יוסף פרשת שלח). אלעס גוטס ברוחניות דברים בטלים ,איר זאלט נישט רעדן אין בית המדרש
'ה' ילחם לכם' -פאר אייערט וועגן .און ווען וועט ובגשמיות קיין שום דברים בטלים.
דאס זיין? אויב 'ואתם תחרישון' ,דאס מיינט :ווען הרה"ק רבי מרדכי מטשערנאביל זי"ע שרייבט
(ליקוטי תורה ל ,הדרכה ז) :א איד דארף פילן א בושה און
די אומות זאלן נישט האבן
איר שווייגט אין בית המדרש ,דאן דארפט איר זיך
נישט דערשרעקן פון קיין שום שונא ,ווייל השי"ת פחד ווען ער טרעט אריין אין ביהמ"ד ...און זיך ערשט
קיין שליטה
וועט קעמפן פאר אייך (ספר הגן ודרך משה ,מאמר ליום טו). מכניע זיין צוליב די מורא מקדש ...און נישט רעדן אינעם ספר ברית אברהם (סוף פרשת מצורע) שטייט:
קיין ווארט פון דעם מאמענט וואס ער גייט אריין, אויב כלל ישראל וואלט געהיטן די קדושה פון בית
מ'איז זוכה צו יראת שמים ביז ער גייט ארויס .אויב ער מוז עפעס רעדן ,זאל ער המדרש ,און מען וואלט גארנישט גערעדט דארט,
און טהרת הנפש ארויסגיין אינדרויסן' .אם תאבו ושמעתם טוב הארץ וואלטן די אומות העולם נישט געקענט צורירן צו די
אין 'ארחות צדיקים' (שער השתיקה) שטייט :אז תאכלו' -אויב וועט איר צוהערן ,וועט איר זוכה זיין בתי מדרשים.
שווייגן איז א גרויסע גדר פאר יראת שמים ,ווייל צו גוטס סיי ברוחניות און סיי בגשמיות ,סיי אויף
ס'איז אוממעגליך אז א מענטש וואס רעדט אסאך דער וועלט און סיי אויף יענע וועלט.
א תיקון פאר זיינע עבירות
זאל האבן יראת שמים .אזוי שטייט אויך אין 'יסוד אין 'ספר הגן ודרך משה' ווערט געברענגט ,אז
ושורש העבודה' (שער י ,פרק ד) ,אז ס'איז נישט דא נאך השראת רוח הקדוש ווער עס האט עובר געווען און גערעדט אין בית
א זאך אויף דער וועלט וואס העלפט אזוי שטארק עס שטייט אין ספר הקדוש 'שער רוח הקדוש' פון המדרש ,קען האבן א תיקון דורכדעם וואס ער וועט
פאר טהרת הנפש ,ווי דאס וואס א מענטש האלט זיך רבי חיים וויטאל (דף יא)' :ווען מען גייט אריין אין בית פון היינט און ווייטער מעורר זיין און מוסר זאגן
(המשך יבא בעז"ה) צוריק פון רעדן דברים בטלים. המדרש און מען זיצט דארט ,דארף עס זיין מיט א פאר אנדערע; און די כח פון תשובה איז אזוי גרויס,
ביים דאווענען רעדן מיר בלויז צום באשעפער ו
יענו ּ
הוּא מוֹ ִשׁ ֵ
קבלתי ו[עדיין]לא נושעתי
$
מדור מיוחד אויף 'דברי חיזוק והדרכה' ווען מען זעהט נישט קיין ישועה נאכן נעמען די קבלה
בהכרח געדארפט טון .ווען עס קומט אבער
צו רוחניות'דיגע עניינים ,דעמאלס קומט
דער שטן האלט עס נישט אויס!
פארלירן דערפון .אינמיטן
רבוש״ע ,און ַ
דאווענען טוט מען נישט ביזנעס; ַ
דא ענדיגט זיך נישט די מעשה .אט הערט.
*
המשך פון עמוד ב'
יעבור עלי מה!
ָאבער ָ
יישר כח פארן נייעם קאלום ,וואס גיבט דינסטאג ּפרשת כי תצא ,ה׳ אלול ,ערב דער ָיארצייט ָ
אריין אזא פחד' ,אפשר דארף מען עס נישט חיזוק פאר אלע שעדיין מצפים לישועה .איך באקום איך עּפעס פונעם הייליגן תוספות יום טוב זי״עַ ,
טון?' .דער רבי האט אויסגעפירט" :די האב זיך געוואלט באציען צום מאמר פון אומגעראכטן. ָ אינגאנצן
ַ
סארט מחשבות זענען נאר עצת היצר!" הרב ב .צ .הירש פון די פארגאנגענע וואך, ׳אינבאקס׳.
ַ פיר באזונדערע ׳אימעילס׳ גרייכן מיין
בנוגע לעניינינו: וואס האט ארויפגעברענגט די שטארקע אין יעדע איינע ווערט מען געבעטן ַאריינצושיקן ַא
בענייני גשמיות זעען מיר ,אז אידן נקודה ,אז די ארבעט פון א איד איז צו טון ּפראיעקט. פאר ַא ָ ּפאוזעל ַ ּפרא ָ ָ
פרובירן אויס ביזנעסער ,טאנצן אריין אין דעם רצון ה' ,און נישט קוקן אויפן פועל
דאס זענען נישט געווען קיין קליינע דזשאבס. און ָ
נייע געשעפטן ,און מאכן אינוועסטמענטס, יוצא ,דער שכר אדער די מתנה.
מען מוטשעט זיך א יאר-צוויי יאר ,און ּפראיעקט יעדע איינע איז געווען פיל גרעסער פון דעם ָ
יעצט צום נקודה :יעדער איינער ווייסט,
על פי רוב ,איז מען בעז"ה מצליח .כאטש איבערגעלאזט.
ָ האב יעצט וואס איך ָ ָ
אז ארויסווארפן א בחור פון א ישיבה איז
מ'הערט דא און דארט אז געשעפטן זענען גאר א גרויסע אחריות און א סכנה .אבער ַאלע פיר אינאיינעם? כמעט ַא האלב מיליאן דאלאר!!!
דורכגעפאלן ,זעט מען דאך אז אידן פרובירן מצד שני פארשטייט יעדער בר דעת ,אז א האב באמת געשּפירט ווי דער אויבערשטער ווייזט איך ָ
איינמאל און נאכאמאל ,און דער שטן איז בחור וואס באלאנגט נישט אין א ישיבה, פארלירט פאר זיין כבודַ , מיר :ווען ַא איד איז מקריב עּפעס ַ
שטיל ,ער לאזט דורכפאלן און נאכאמאל און לייגט חלילה קאליע אנדערע ,איז דאס קיינמאל נישט. ָ ער
פרובירן. נישט קיין קלענערע אחריות און סכנה. צוגעזאגט :אויב מיר וועלן ָ האב איך אין יענעם מאמענט ָ
אבער ווען ס'קומט צו רוחניות ,א איד א מנהל האט דערציילט ,אז ער האט ּפראיעקטן ,דאס טייטש ,אז אונזער ׳קלאוזן׳ די ָ ָ טאקע ַ
נעמט א קבלה טובה ,דעמאלס קומט דער געהאט א בחור אין ישיבה וואס האט נישט דזשאבס ,וועל איך מפרסם זיין ַ פירמע גייט באקומען די
יצר הרע גאנץ שנעל צו גיין און הייבט אן געטויגט צו זיין אין דער ישיבה .נאכן זאלן קענען נעמען חיזוק דערפון. די מעשה ,כדי ַאנדערע ָ
דרייען א קאפ' :ביי דיר ארבעט עס נישט, דורכרעדן מיט די אנדערע איינגעשטעלטע געשלאסן ַא ׳דיעל׳ ָ האט מען שוין האלטן יעצטָ , ווי מיר ַ
וואס האסטו דערפון?' ער זוכט ווי אזוי אין די ישיבה ,האט מען מחליט געווען אז פאר פיל מער ווי ּפראיעקטן — ַ אויף איינס פון די פיר ָ
שוואך צו מאכן דעם מענטש .ער קומט מיט דעם בחור'ס פלאץ איז נישט דא .אלע האבן דאס ַאליין איז שוין מער ווי די הונדערט טויזנט דאלערָ .
טענות ומענות אז נישט פאר יעדעם ארבעט מיטגעשטימט מיט דעם באשלוס ,אויסער האב געהאט אויפגעגעבן! וואס איך ָ גאנצע דזשאב ָ ַ
עס ,והא ראי' ,עס איז שוין אדורך 120טעג, איינער וואס האט זיך אנטקעגנגעשטעלט:
און דו ביסט נאכנישט געהאלפן געווארן... זאכן נאך אינמיטןַ . האלטן ָ ּפראיעקטן ַ די ַאנדערע דריי ָ
דאס איז געווען די ב"ב פונעם מנהל .זי האט
שלעפן זיך ַאביסל זינט יום טובָ ,אבער מיר האפן ,מיטן
די ספרים הק' טייטשן דעם פסוק "וילך גע'טענה'ט ,אז זי ווייסט פון מעשיות איבער
אברם כאשר דבר אליו ה' ,וילך אתו לוט",
הילף פונעם אויבערשטן ,אויך די דריי צו שליסן בקרוב.
מענטשן וואס האבן וויי-געטון אנדערע ,און
ווען א איד וויל זיך דערהייבן למעלה ,און ס'האט נאכדעם חלילה נישט געטויגט... איך טייל יעצט מיט די מעשה ,סיי כדי צו מקיים זיין
טון דעם רצון ה' ,זאל ער וויסן אז "וילך אתו האט מען מחליט געווען אריינצוגיין צום זאלן זוכה זיין צו פאר ַא זכות ,אז מיר ָ מיין הבטחה ,און סיי ַ
לוט" ,דער שטן באגלייט אים ,ער האלט רבי'ן ,דער מנהיג העדה פון יענע קהילה ּפראיעקטן. שליסן די איבריגע דריי ָ
נישט אויס אז איינער האט זיך גענומען א און ישיבה ,צו הערן זיין חוות דעת .דער פאראיך האף אז די מעשה וועט געבן חיזוק ,אפילו ַ
חיזוק נישט צו רעדן בשעת התפלה ,אדער מנהל האט פארגעלייגט פארן רבי'ן די וואס מוטשעט זיך מיטן נסיון פון רעדן ביים איין מענטש ָ
אוועקגעלייגט די סעלפאן ,ספרים וגליונות, גאנצע שקלא וטריא ,און זיין פרוי האט אויסגעלאשן — זייטָ לאזן דעם פאון דאווענעןָ ,אדער פון ָ ַ
בשעת התפלה. פארגעלייגט איר טענה ,אז זי ציטערט פון פאר די אויגן דעם האלט ַ זאך!!! ַ וויסן :איר טוט די ריכטיגע ַ
ביי א ביזנעס אינוועסטמענט ווייסט מען, וויי-טון א צווייטן איד. יסוד' :אין אדם שומע לי ומפסיד' .געב נישט אויף דיין
אז ווילאנג דער 'קרן' איז פארזיכערט ,איז נאכן אויסהערן האט דער רבי שליט"א גלאנציג! וואס קוקט אויס ַ דאלער ָ פאר ַא ָ עבודת ה׳ַ ,
דער מענטש רואיגער ,אז ער גייט כאטש געזאגט" :עס קומען כסדר אריין צו מיר אלע ביזנעסמאן ,ווייס איך גוט ווי שווער עס קען זיין ַ ַאלס ַא
נישט דערלייגן וואס ער האט משקיע סארט עניינים .עס האט זיך שוין געמאכט ווארט אויף וויכטיגע ּפצוהאקן ,סּפעציעל ווען מען ַ ַ זיך ָא
געווען .א איד וואס נעמט א קבלה טובה, מענטשן וואס האבן ביזנעסער וועלכע דארף זיך נאך דזשאבס ,און מען ַ קאלס ,מען ָיאגט זיך ָ ָ
זאל וויסן אז זיין 'קרן' איז פארזיכערט; ער האבן געדארפט ארויסשיקן ארבעטער, סּפראווען מיט די דאגות פון פרנסה. ַ
טוט א ריכטיגע זאך ,און ער מאכט א נחת ווייל זיי האבן געפילט אז יענער טויג נישט דאס געזען מיט מיינע אייגענע אויגן: האב ָ ָאבער איך ָ
רוח פארן באשעפער ,וואס דאס איז דאך פארן געשעפט .אזוי אויך מאכט זיך אז מען ׳קאסטומער׳ ,און קיין איין קאל ,קיין איין ָ קיין איין פאון ָ
דער תכלית העולם. דארף ארויסשיקן אידן פון דירות ווייל מען וואסביזנעס געלעגנהייט ,איז נישט וויכטיגער ווי די צייט ָ
איי די בקשה האט ער נישט גע'פועל'ט?... דארף עס האבן וכדומה ,און קיינער זארגט פאר זיך ,און פארן רבונו של עולם ,צו בעטן ַ מיר שטייען ַ
דא קומען שוין אריין אלע פשט'לעך ,ער זיך נישט צו זאגן 'אפשר וועגן דעם וועלן פאר די ביזנעס ַאנגעלעגנהייטן זעלבסט! טאקע ַ ַ
ווייסט דאך נישט וואס זיין הצלחה איז... קומען צרות אדער פראבלעמען' .יעדער
באקומט מען די שפע פאר די ביזנעס! ווילסטו 'יעצט' ַ
נישט אלעמאל איז שייך צו פועל'ן ,וכו' וכו', פארשטייט אז מען דארף עס אודאי טון
דאס אּפהאקן מיטן נעמען א ביזנעס קאל?!
אבער ווילאנג דער 'קרן איז קיימת' ,לוינט אויפן איידלסטן אופן וואס שייך ,אבער
זיך אנצוהאלטן אפילו 'עדיין לא נושעתי!' יעדער פארשטייט אויך אז דאס האט מען זאלן מיר ַאלע זוכה זיין צו זען ברכה והצלחה אין ַאלעס ָ
זאל זיין פארעפנטליכן די מעשה ָ דאס ַ וואס מיר טוען ,און ָ ָ
גאנץ כלל ישראל! פאר ַ פאר ווייטערדיגע ישועות ַ ַא זכות ַ
ז ביים דאווענען רעדן מיר בלויז צום באשעפער
ַאריין אין ביהמ"ד. האב איך געגעבן צוויי פרוטות לע"נ דעם ָ
דארט אריין,טאקע אלעמאל ָ איך לייג עס ַ
אינדרויסן ביים שער ביהמ"ד ,און דאס מאכט
געזאגט :״איך
ָ הייליגן תוספות יום טוב ,און
בין דאך אזוי אּפגעהיטן אלעמאל אין קדושת
זֶה ָלזֶה
מיר פערזענליך מורא׳דיג גרינג ,וויסנדיג אז ביהמ״דַ ,אזויווי דער תוספות יו״ט האט אזויפיל
מכתבים • הערות • והארות
ס׳ליגט דא ,און פארטיג .ס׳קומט נישט אריין אין מעורר געווען דערויף ,בעט איך ,אז בזכותו זאל
היכל ה׳. איך נישט צוקומען צו קיין נסיון!״
ס׳איז נישט ַאדורך קיין צוויי ָאדער דריי א דילעמע מיטן סעלפאן
געהאט ַא ַזא באקס,
ַ וואלט יעדע ביהמ"ד
אויב ָ
וואלט געווען ַא גרויסער תועלת,
מיין איך אז עס ָ מינוט ,און יענער האט מיר צוריקגערופן! שלום וברכה
און ַא געוואלדיגער זיכוי הרבים .עס וואלט ממש מיר האבן אּפגערעדט ,און מסדר געווען וואס יונגערמאן פון ירושלים. ַ דא רופט ַא ָ
געטוישט די צורה פון אונזערע בתי מדרשים! געדארפט
ַ האב נישטמ׳האט געדארפט ,און איך ָ האב איך זיך דריי ָיאר צוריק ,חודש אלולָ ,
פאון אין ביהמ"ד .הודו לה׳!!! ַאריינברענגען מיין ָ האבשטארק גענויטיגט אין ַא ישועה .איך ָ
ס'האט די יכולת אדורכצופירן אזא ָ ווער
רעוואלוציע אין יעדן ביהמ״ד ביי כלל ישראל, ס׳איז געווען מיין ׳פריוואטע ישועה׳. געליינט 'נקדישך' ,וואס קומט ָאן צו אונז אויך
$
בין איך זיכער אז ס'וועט זיין ַא גרויסער זכות נאך איין ַזאך וויל איך צולייגן ,אולי וועט עס ָ אהער ,און גענומען חיזוק דערפון.
פאר אים ,און א ריזן אויפטו פאר כלל ישראל. זיין ַא זיכוי הרבים. זעענדיג וויפיל אידן דערציילן איבער ישועות
האבן ַא ַזא קעסטל געוויסע בתי מדרשים ָ געמאכט
ַ דאן
האב איך ַ געהאטָ , ַ האבן וואס זיי ָ
כל טוב ,הצלחה רבה.
אינדרויסן פון ביהמ"ד ,צו קענען ַאריינשטעלן טעלעפאן ביים
ָ האבן קיין ַא קבלה' ,נישט צו ָ
פאוןַ ,אזוי ברענגען עס מענטשן נישט דארט די ָ דאווענען'. ַ
הודו לה׳ ,איך קען זאגן מיט א פולן מויל,
אז ס'איז שוין יעצט דריי ָיאר פון דעמאלס,
ג ַּם בָּחו ּר ג ַּם בְּתו ּל ָה! געהאט מיין ַ
דאווענען ,נישט ביי קיין
האב נישט וואס איך ָ און כמעט ָ
טעלעפאן אינמיטן ַ ָ
גליקליכערהייט. איך וויל איבערגעבן א מעשה פלא ,וואס תפילות ,און נישט ביים לערנען.
ווען דער בחור האט געהערט וועגן די האט זיך ָאּפגעשפילט אין ק״ק יאוואזשנא. ָ
טאג ,און סיי גאנצן ָ ב"ה אז איך לערן ַא ַ
אלע זכותים וואס די בחורים האבן זיך דרייסיג-יאריגער
ָ ס'איז געווען דא ַא בשעת׳ן לערנען ,און סיי בשעת׳ן דאווענען ,בין
אונטערגענומען לזכותו ,האט ער אליין געווארט אויף ַא ַ לאנג האט גאר ַ וואס ָ
בחורָ , וואס ס'טוט ּפגעהאקט פון ָ ַ אינגאנצן ָא
ַ איך ב״ה
אנגעהויבן קאמּפיינען ,אז אידישע קינדער שידוך .זייער ַאסאך בחורים ,תלמידים פון זיך אויף דער וועלט .ווען איך בין אין ביהמ"ד,
זאלן נעמען קבלות לזכות פון זיין טייערע האבן זיך מקבל דער יאוואזשנער ישיבה ָ בין איך אין ביהמ"ד!
שוועסטער. געווען ַא קבלה לזכות פון דעם בחור נישט
איך פיל עס פאר א מורא׳דיגע זכי׳ ,און דער
דאס איז פארגעקומען אינמיטן ווינטער. צו רעדן ביים דאווענען אויף פערציג טאג.
אויבערשטער ָזאל העלפן איך זאל עס ווייטער
האט מקבל געווען קבלות ,איינמאל מען ָ ָאבער ,דער בחור איז ניטאמאל קענען אנהאלטן ביתר שאת וביתר עז.
און נאכמאל .די גוטע פריינד האבן גענומען געהאט ַאַ נאך
האט ָ געווען נעקסט ...ער ָ
איר זאלט אבער ּפשוט וויסן וואספארא
קבלות פון 'פערציג טעג' נישט צו רעדן פאר זיך .ביידע זענען געזעסן שוועסטער ַ
גרויסע ,געוואלדיגע 'מזכי הרבים' איר זענט!
בשעת התפילה. געווארט
ַ מיט פארבלוטיגטע הערצער ,און
אויף ַא שידוך. לעצטנס ,האב איך געהאט א מעשה אזוי.
הפלא ופלא :זיין שוועסטער איז ב״ה
געווארן ,און איר ווייסט
ָ גליקליך ַא כלה ס׳איז לא יאומן כי יסוּפרָ ,אבער 'פערציג געדארפט רעדן מיט איינעם זייער ַ איך האב
טאג פונעם תוס' יו"ט'ס ווען? אין דעם ָ האט זיך עס ָאנגעהויבן נאך די קבלה'ָ ,טעג ָ געזאגט אז ער רופט ָ האט מיר וויכטיג .יענער ָ
רוקן. מיר צוריק אין די קומענדיגע עטליכע שעה.
ָיארצייט!
האר-אויפשטעלנד. די מעשה איז ממש ָ דאס הייסט און צוויי טעג שּפעטערָ , איך בין געווען אויפן וועג צום ביהמ"ד ,און
וואס
ס'איז ַא ּפחד ּפחדים'דיגע מעשהָ , געווארן
ָ טאג איז זיין שידוך ביים 42׳סטן ָ וואס צו טון. כ׳האב נישט געוואוסט ָ ָ
ווייזט די גרויסקייט פון קדושת התפילה געשלאסן! אלט זייענדיג ד-ר-י-י-ס-י-ג ָ האט מיר ׳געברענט׳ צו רעדן פון איין זייט ָ
און קבלת טובות. ָיאר! מיט יענעםָ ,אבער פון די ַאנדערע זייט מיינט
האבן זייער הנאה הצלחה וברכה .מיר ָ פארטיג. נאכנישט ַ ָאבער די מעשה איז ָ דארף ַאריינברענגען מיין טעלעפאן דאס אז איך ַ
פון אייער גליון .דער אויבערשטער ָזאל געהאט ׳געסקיּפט׳ זיין ַ האטאזויווי מען ָ אין ביהמ"ד! ...ס׳איז דאך שוין אזויפיל יארן
באגלייטן,
העלפן ,אז דער זכות ָזאל אייך ַ שוועסטער ,האט דאס דעם בחור מורא׳דיג וואס איך האלט ָאן די הייליגע קבלה חק ולא
און איר ָזאלט ווייטער קענען אויפטון למען וויי-געטון ,ס׳איז אים געגאנגען בנפשו איר יעבור!
כבוד שמו יתברך. שוין צו זען א כלה פרייליכערהייט און וואס טו איך?.. האב איך געטראכט צו מירָ :
איך בין שוין ב״ה אזוי נזהר ,איך האלט ָאן די
וואס איז די עצה? קבלה בכל עת ובכל שעהָ .
מי שברך שחיבר מרן בעל תוס' יו"ט זיע"א
ִמי ׁ ֶש ֵּב ַר ְך ֲאבו ֵֹתינ ּו ַאבְ ָרהָ ם יִ צְ חָ ק וְ יַ עֲ קֹב ׁ ֶ
משה וְ ַאהֲ רֹן ָ ּדוִ ד ו ׁ ְּשל ֹמֹ ה ,הוּא יְ בָ ֵר ְך הַ ׁשו ֵֹמר ּ ִפיו וּלְ ׁשוֹנ ֹו
ִמלְ הַ פְ ִסיק ְּב ׁשוּם ִדיבּ וּרִ .מן ָּברו ְּך ׁ ֶש ָא ַמר עַ ד גְ ַמר הַ ְּתפִ ָּלה ו ִּּב ׁ ְשעַ ת קְ ִר ַיאת ֵספֶ ר ּתו ָֹרה KEREN TOSFES YOM TOV
ׁ ֶש ְּבצִ יבּ וּרַ :אפִ יל ּו ְּב ִדבְ ֵרי ּתו ָֹרה וְ ֵאיזֶה ִדיבּ וּר ּ ָכל ׁ ֶש ּ ֵכן ְּב ִשׂיחַ ת חוּלִ ין וְ ִס ּיפו ֵּרי ׁ ְשמוּעוֹת .וְ יָ חוֹל ּו עָ לָ יו ּ ָכל 670 M y r t l e A v e # 6 4 4 9
משה ַר ֵּבינ ּו עָ לָ יו הַ ּׁ ָשלוֹם ו ְּּבכָ ל ִספְ ֵרי הַ ְנּבוּאוֹת :יִ ְר ֶאה ז ֶַרע ּ ָכ ׁ ֵשר חָ ִיּים הַ ְּב ָרכוֹת הַ ּ ְכתוּבוֹת ְּב ּתו ַֹרת ׁ ֶ Brooklyn NY 11205
וְ קַ ָי ִּמים .וְ יִ ז ּ ְֶכה לִ ׁ ְשנֵ י ׁשוּלְ חָ נוֹת ׁ ֶש ִּב ׁ ְשנֵ י עוֹלָ ִמיםֶ ׁ :שהֵ ם הָ עוֹלָ ם הַ זֶּה ׁ ֶשעָ לָ יו נֶ ֱא ַמר וְ הִ ֵּנה טוֹב .וְ הָ עוֹלָ ם הַ ָּבא
ׁ ֶשהוּא יוֹם ׁ ֶש ּ ֻכלּ ֹו ָארו ְּך גַ ם טוֹב :וְ נֹ ַ
Tel: 212.299.9185 Fax: 212.244.6551
אמר ָא ֵמן:
Email: Gilyon@KTYT.org
