מגדים של זהב · MEGADIM SHEL ZAHAV — וירא (2026-10-26)

בס"ד
על דרך הפלפול והחידוד
שנת תשפ"ז -גליון רמ
פרשת וירא
בענין
פלפול נפלא מהגאון רבי מנחם מנדל הלוי אב"ד
ביאלע
בדברי רש"י 'הוא שנתן לו עצה "על המילה"
וַ י ֵָּרא ֵּאלָ יו ה' ְּב ֵּאֹלנֵּ י ַמ ְּמ ֵּרא וְּ הּוא י ֵֹּשב ֶּפ ַתח ָהא ֶֹּהל כְּ חֹם ַהיֹום( :בראשית יח ,בעניןברוך הואִ ,ה ְּת ַהלֵּ ְך לְּ ָפנַ י וֶּ ְּהיֵּה ָת ִמים ,אמר לו הקדוש ברוך הוא ,עד עכשיו
תמיםביתלפני ,אלא מל בשר ערלתך מעליך והתהלך לפני והיה לא היית
קושייתו העצומה של ה'טורי אבן' אליבא דשיטת
א)
השנה דרבי אליעזר איז ממשיך און שרייבט ,אז אין פסוק בראשפרקי
און די תמים,
בשופר גם שמאי :מדוע לא גזרו שלא לתקוע
שטייט( :שם פסוק כו) ְּב ֶּע ֶּצם ַהיֹום ַהזֶּ ה נִ ּמֹול ַא ְּב ָר ָהם ,אתיא עצם עצם מיום שחל ביום חול?
הכפורים .מה להלן (ויקרא כג ,כח) וְּ כָ ל ְּמלָ אכָ ה ֹלא ַת ֲעׂשּו ְּב ֶּע ֶּצם ַהיֹום ַהזֶּ ה
ותירוצם של גדולי האחרונים דברי רש"י
כִ י יֹום כִ ֻּפ ִרים הּוא ,שביום הכפורים נמול אברהם.
רש"י איז מבאר פארוואס די תורה איז מדייק צו שרייבן 'באלני ממרא',
פירוש :די פרקי דרבי אליעזר זאגט ,אז מען לערנט ארויס פון א גזירה זאגט רש"י :הוא שנתן לו עצה על המילה ,לפיכך נגלה עליו בחלקו -
שוה אז אברהם אבינו האט זיך גע'מל'עט בעצם יום הכיפורים. ממרא האט גע'עצה'עט פאר אברהם צו מקיים זיין די מצוה פון ברית
(ותוספות במסכת ראש השנה דף יא ,א ד"ה אלא דקאי מביא את מילה ,וועגן דעם האט ער זוכה געוועהן אז די אייבישטער האט זיך
הפרקי דרבי אליעזר ,וזה לשון התוספות שם :סוגיא דשמעתא מוכח באוויזן אין זיין וואוין ארט.
דבתשרי נמול אברהם אבינו דבפרק השוכר את הפועלים (ב"מ דף פו):
אמר בשלישי של מילה באו אצלו מלאכים ואז נאמר לו למועד אשוב
אליך כעת חיה ובפרקי דרבי אליעזר נמי אמרינן דביוה"כ נמול אברהם פלפול נפלא מהגאון רבי מנחם מענדל הלוי אב"ד ביאלע זצ"ל
אבינו .עיי"ש)
די גרויסע גאון וחריף רבי מנחם מענדל הלוי אב"ד ביאלע זצ"ל אין זיין
הקדמה צו זיין ספר 'תפארת מנחם' אויף מסכת כתובות ,איז מבאר די
ווערטער פון רש"י מיט א הפלא'דיגע פלפול.
הקדמה ב'
שיטת הרמב"ם שמילת עכו"ם כשרה -וקושית החתם סופר ותירוצו
די רמב"ם אין הלכות מילה (פרק ב הלכה א) שרייבט אזוי :הכל כשרין הקדמה א'
למול ...אבל עכו"ם לא ימול כלל ואם מל אינו צריך לחזור ולמול שנייה -
דברי הפרקי דרבי אליעזר שאברהם אבינו מל עצמו ביום כיפור
פירוש :די רמב"ם פסק'נט אז א גוי טאר נישט מל'ן קיין ישראל ,אבער
די דין איז נאר לכתחילה ,אבער בדיעבד אויב די עכו"ם האט יא און ער איז מקדים מיט די ווערטער פון די פרקי דרבי אליעזר (פרק כט),
גע'מל'עט איז די הלכה אז די מילה איז א גוטע מילה און מען דארף וזה הלשון שם :נסיון השמיני -די אכטע נסיון וואס אברהם אבינו האט
נישט איבער מל'ן די ישראל (עיי"ש באריכות בכסף משנה שמבאר את המקור געהאט איז געוועהן די מצוה פון ברית מילה ,ווי עס שטייט אין פסוק:
לשיטת הרמב"ם). וַ י ְִּהי ַא ְּב ָרם ֶּבן ִת ְּש ִעים ָשנָ ה וְּ ֵּת ַשע ָשנִ ים (בראשית יז ,א) .אמר לו הקדוש
און די פרשת דרכים איז פארנומען וואס פאר א 'דין' האבן די אבות די הייליגע חתם סופר (שו"ת חתם סופר יורה דעה ,סימן קלב) שרייבט:
געהאט ,צו די אבות האבן געהאט א דין פון א 'בן נח' ,און דעס וואס שמעתי מקשים אחר שמילת ארמאי כשרה ,מאי טעמא להתיר מילה
זיי האבן אפגעהיטן די תורה איז געקומען מתוך 'חומרא' ,דהיינו זיי בשבת היכי דאפשר על ידי ארמאי -פירוש :די חתם סופר ברענגט
האבן מחמיר געוועהן אויף זיך צו היטן די תורה ,און לפי זה ,אויף א אראפ א קשיא "שמעתי מקשים" לשיטת הרמב"ם אז א גוי וואס מל'ט
פאל וואס די 'חומרא' איז געוועהן א סתירה מיטן זיין א בן נח ,האבן איז מילתו כשרה ,פארוואס האט מען מתיר געוועהן אז א ישראל זאל
זיין נישט מחמיר געוועהן צו מקיים זיין וואס שטייט אין תורה ,ווייל מעגן מחלל שבת זיין אין טוהן די פעולת המילה אין שבת ,לכאורה
בעצם האבן זיי געהאט א דין פון א 'בן נח' .אדער זאגט מען אז די וואלט מען געדארפט איבער געבן די פעולת המילה פאר א גוי ,אז די
אבות האבן געהאט א דין פון א 'ישראל' ,דהיינו די אבות זענען געוועהן גוי זאל מל'ן די ישראל ,דהיינו אפילו בעצם איז די הלכה אז 'עכו"ם
אנדערש ווי זייער דור ,און זיי האבן געהאט א דין פון א ישראל אפילו לא ימול כלל' ,אבער דעס לעומת מחלל שבת זיין וואלט מען לכאורה
פאר די מעמד פון מתן תורה ,און אפילו אויף א פאל וואס א בן נח געדארפט איבער געבן די מילה פאר גוי זאל טהון די פעולת המילה,
טאר נישט א געוויסע זאך אפילו אזוי האבן די אבות 'מיקל' געוועהן, ווייל סוף סוף איז דאך 'מילת גוי כשרה'? (קושיא זו מובא בשער המלך
און יא געטוהן די זאך וואס בעצם א בן נח מעג נישט טוהן ,וויבאלד הלכות עבודה זרה פרק יב ,הלכה יא ,בשם החכם השלם רב ועצום כמוהר"י אשכנזי
זיי האבן געהאט די דין פון 'ישראל' -און אפילו ווען עס איז ארויס זלה"ה ,וכתב שם :הקשה על ...מילה בשבת היכי דחיא ,האם אפשר למיעבד על ידי
נכרי 'למאן דסבירא ליה דמילה בגוי כשרה').
געקומען א קולא.
ענטפערט די הייליגע חתם סופר :ולפע"ד נהי דהבן הוא מהול ,מכל
קומט די פרשת דרכים (דרך האתרים -דרוש א) און שרייבט :והנה המבחן
מקום מצות עשה שמוטל על האב למול בנו או על הבית דין למול הבנים
לידע אם יצאו ישראל מכלל בני נח לגמרי או לא ,הוא הצלתו של אברהם
לא מתקיימת אלא על ידי שליח ישראל שהוא שלוחו כמותו ,משאין כן
אבינו מאור כשדים ,שהרי בני נח אינם מוזהרים על קדוש ה' וכדאיתא
גוי שאין שליחות לגוי לא מקיים האב מצות עשה המוטלת עליו ,נהי
בגמרא (סנהדרין עד ,ב -עה ,א) ,וקיימא לן (רמב"ם ,הל' יסודי התורה ,פ"ה ה"ד;
שהבן הוא מהול מכל מקום האב והבית דין לא קיימו מצות עשה שלהם,
הל' רוצח ,פ"ב ה"ג) דכל מי שנאמר בו יעבור ואל יהרג אם נהרג הרי זה חובל
ומשום הכי דוחה שבת.
בעצמו ועובר על מה שכתוב (בראשית ט ,ה) וְּ ַאְך ֶּאת ִד ְּמכֶּ ם לְּ נַ ְּפש ֵֹּתיכֶּ ם
ֶּא ְּדרֹש ,ואם אברהם אבינו ניצול בשביל זכותו על כרחך לומר דיצאו פירוש :די חתם סופר ,אז די מצוה פון מילה איז געגעבן געווארן פאר
מכלל בני נח לגמרי אפילו להקל ,ומשום הכי מסר עצמו על קדושת ה' די 'אבי הבן' ,אדער פאר 'בית דין' אויב עס איז נישט דא קיין 'אבי
כדין ישראל שמוזהר על קדושת ה' ,וה' הצילו כדרך שמציל לכל הצדיקים הבן' ,דהיינו די מצות מילה איז א ציווי אויף די טאטע פון די קינד אז
המוסרים עצמן על קדושת ה' ,וכמו שעשה לחנניה מישאל ועזריה - ער דארף מל'ן זיין קינד ,און וויבאלד די הלכה איז אז 'אין שליחות
פירוש :די פרשת דרכים ברענגט א ראיה אז די אבות האבן געהאט א לעכו"ם' ,דהיינו א ישראל קען נישט ממנה זיין א גוי זאל זיין זיינס א
דין ישראל אפילו לקולא ,און די ראיה איז ,וויבאלד אין די גמרא איז שליח ,אויב אזוי קען נישט די טאטע ממנה זיין א גוי זאל מקיים זיין
מבואר (סנהדרין שם) אז בני נח האבן נישט די חיוב פון 'קידוש השם', די מצוה פון מילה אנשטאט אים .און אפילו אויב א גוי מל'ט איז די
דהיינו זיי מעגן זיך נישט מוסר נפש זיין כדי נישט צו עובר זיין אויף מילה כשר ,אבער די מצוה פון מילה איז אז די 'אבי הבן' זאל מל'ן די
א איסור ,און די רמב"ם שרייבט דאך ,אז אויב איינער לאזט זיך יא ק ינד ,און דעס איז איינער פון די תנאי המצוה ,איז ביי יעדער מילה
הרג'נען אויף קידוש השם אויף א פלאץ ווי ער איז נישט מחיוב דעס אויב די טאטע קען נישט מל'ן קען ער ממנה זיין א שליח וואס איז א
צו טוהן איז ער עובר אויף די איסור פון 'וְ ַאְך ֶאת ִּד ְמכֶ ם לְ נַ ְפש ֵֹׁתיכֶ ם ישראל וואס ער זאלן מל'ן בשליחתו ,משאין כן פאר א עכו"ם קען מען
ֶא ְדרֹׁש' ,און אויב אזוי ,אויב וואלט אברהם אבינו געהאט א דין פון א נישט איבער געגעבן קיין שליחות ,וועגן דעם איז די מילה דוחה שבת,
'בן נח' ,וואלט ער נישט געמעגט זיך מוסר נפש זיין און אריין גיין אין און מען קען נישט ממנה זיין א גוי צו מל'ן .עד כאן דברי החתם סופר.
די פייער באור כשדים ,איז פון דעם וואס מען זעהט אז אברהם איז
יא אריין געגאנגען בתוך כבשן האש ,איז מוכח אז אברהם אבינו האט
געהאט א דין ישראל אף לקולא ,און ער האט זיך געמעגט מוסר נפש הקדמה ג'
זיין.
חקירת הפרשת דרכים אם האבות היה להם דין ישראל או דין בן נח,
וראיתו מזה שהפיל אברהם אבינו את עצמו אל תוך כבשן האש
הקדמה ד' די גרויסע גאון ורבן של ישראל די 'משנה למלך' אין זיין ספר 'פרשת
דרכים' איז עוסק אין די גרויסע חקירה און סוגיא צו די 'אבות' האבן
חידושו של המשאת בנימין שעכו"ם עושה שליח לעכו"ם
געהאט א דין פון א 'בן נח' ,אדער א דין פון א 'ישראל' .דהיינו ,די
די מגן אברהם אין הלכות פסח (אורח חיים סימן תמח ,סק"ד) ברענגט אייבישטער האט געגעבן די תורה פאר כלל ישראל אין יאר ב' אלפים
אראפ א גרויסע חידוש פון די משאת בנימין ,וזה לשונו :אף על גב דאין תמ"ח ( )2448פון ווען די וועלט איז באשאפען געווארן ,און דאס איז
שליחות לעכו"ם ,הני מילי עכו"ם לישראל או איפכא ,אבל עכו"ם לעכו"ם פשוט און קלאר אז די 'אבות פון כלל ישראל' [אדם הראשון ,האבות
עושה שליח -פירוש :אפילו לעולם איז די דין אז א 'אין שליחות הקדושים והשבטים] האבן אפגעהיטן די תורה אפילו פאר מתן תורה,
דאברהם ראה דנוסח הברכה הוא 'על המילה' ,אם כן מהני שליחות לעכו"ם' אבער די הלכה איז נאר ,אז א 'ישראל' קען נישט ממנה זיין
במילה ,ומעתה נסתפק ,אם דינו כבן נח אין צריך שימול בעצמו ביום א 'גוי' זאל זיין ,זיין שליח ,און אזוי אויך קען נישט א 'גוי' ממנה זיין
הכיפורים ,דיוכל למול על ידי אחר ,דבן נח לבן נח הוה שליח ,או דינו א 'ישראל' זאל זיין ,זיין שליח ,אבער א 'גוי' קען יא ממנה זיין א שליח
כישראל וצריך על כרחך שימול בעצמו ,ובא ממרא ונתן לו עצה 'על 'א גוי' ,זאל אים טוהן א שליחות ,און עס ווערט גערעכנט אזוי ווי די
המילה' ,היינו אף דמברכין על המילה ומהני שליחות מכל מקום צריך ערשטע גוי טוט די פעולה (עיי"ש באריכות).
אתה למול בעצמך דדינך כישראל דהרי הקב"ה הצילך מכבשן האש מזה
מוכח דדינך כישראל ולא מהני שליחות לנכרי ,ובעל כרחך צריך אתה
למול בעצמך כנ"ל. הקדמה ה'
דברי הר"ן מתי מברכים ב'למ"ד' ,ומתי מברכים ב'על'
פירוש :אברהם אבינו געפינט זיך יעצט אין יום כיפור ,און ער האט א די ר"ן אין מסכת פסחים (דף ג עמוד ב ,מדפי הרי"ף) ביי די סוגיא ווי די
שאלה ,צו מעג ער זיך מל'ן אליין אדער נישט ,אויב איז די מצוה פון גמרא איז מבאר די ריכטיגע נוסח הברכה פון ביעור חמץ ,צו מען זאגט
מילה א מצוה וואס איז אויך די 'מענטש' און ער קען נישט ממנה זיין 'לבער' אדער 'על ביעור' ,שרייבט ער דארט אזוי :יש לנו שני מיני מצות,
א שליח ,איז פשוט אז ער מעג זיך מל'ן און עס איז דוחה יום כיפור, מצוה שעל כרחו יש לו לקיימה בעצמו ואי אפשר להפטר ממנה ע"י
אבער אויב איז מילה אזא סארט מצוה וואס איז נישט דייקא אויף די אחרים ,כתפילין וציצית וישיבת סוכה ודומיהם ובאלו ובדומיהם הכל
מענטש ,מעג ער ממנה זיין א שליח ,און אברהם אבינו האט געזעהן מודים שצריך לברך עליהם בלמ"ד לפי ששמוש הלמד מורה שהמצוה
אז די ברכה אויף מילה איז 'על המילה' ,און אויב אזוי האבן אינז דא מוטלת עליו ...ויש מצוה אחרת שאע"פ שמוטלת עליו אפשר להפטר
די מהלך פון די ר"ן ,אז ווי מען זאגט די לשון פון 'על' מיינט עס אז ממנה ע"י אחר כביעור חמץ ומילה ופדיון הבן ודומיהן ומצות הללו כשהן
מען קען ממנה זיין א שליח זאל מל'ן .אבער יעצט האט אברהם נעשות על ידי אחר הכל מודים שאותו אחר מברך עליהן בעל כדאמרי'
געהאט א צווייטע שאלה ,צו האט ער א דין פון א בן נח און אויב אזוי בגמרא גבי מילה לא סגי דלאו איהו מהיל.
איז די בעסטע וועג זיך צו מל'ן איז אז ער זאל מאכן א שליח א
צווייטע בן נח זאל אים מל'ן ,און אזוי גייט ער נישט עובר זיין אויף די פירוש :די ר"ן איז מבאר ,אז עס איז דא צוויי סארטן מצות עשה ,עס
איסור מלאכה אין יום כיפור (ווייל אפילו אברהם האט געהאט א דין איז דא מצות עשה וואס נאר די מענטש קען מקיים זיין די מצוה ,און
פון א בן נח ,איז דעס דאך פשוט אז ער האט מחמיר געוועהן לעצמו ער קען נישט שיקן א שליח זאל עס מקיים זיין פאר אים ,ווי למשל,
מיט אלע דיני תורה) ,און ווי משאת בנימין שרייבט אז אפילו די כלל די מצוה פון תפילין ,סוכה ,ציצית ,וואס א מענטש קען נישט שיקן א
איז אז 'אין שליחות לעכו"ם' ,דעס איז דוקא פון א ישראל צו א עכו"ם שליח זאל לייגן תפילין במקומו ,איז ביי אזעלכע סארט מצות האלט
אדער פארקערט ,אבער מעכו"ם לעכו"ם איז יא דא שליחות .וועגן יעדער איינער אז מען מאכט די ברכה מיט א 'למ"ד' ,דהיינו 'ל'הניח
דעם איז ער זיך געגאנגען שואל עצה זיין מיט ממרא ,און אים צו תפילין ,ווייל די 'למ"ד' ווייסט אז די מצוה ליגט אויף די מענטש
פרעגן וואס צו טוהן? האט אים ממרא געזאגט אז אפילו מען זאגט אליינס און ער קען עס נישט איבער געבן פאר א שליח .און שפעטער
ביי מילה 'על המילה' ,אבער וויבאלד די האסט דאך מוסר נפש געוועהן איז דא אזעלכע מצות וואס א מענטש קען ממנה זיין א שליח זאל
אין אור כשדים ,און די אייבישטער האט דיך געראטעוועט דארט ,איז מאכן די מצוה במקומו ,ווי למשל די מצוה פון 'מילה' ,וואס די אבי
אויב וואלסטו געהאט א דין פון א בן נח ,וואלסטו זיך נישט געמעגט הבן קען ממנה זיין א שליח זאל מל'ן זיין קינד במקומו ,איז ביי
מוסר נפש זיין ,און די אייבישטער וואלט דיך זיכער נישט אזעלכע מצות זאגט מען די נוסח פון פון 'על' ,און אזוי ווי מען זאגט
געראטעוועט ,אבער פון דעם וואס די ביסט יא געראטעוועט געווארן, ביי די מצוה פון מילה 'על המילה'.
זעהט מען על כרחך אז די האסט א 'דין ישראל אף לקולא' ,און אויב
אזוי קענסטו נישט ממנה זיין קיין 'גוי' זאל זיין א שליח און דיך מל'ן
אפילו עס איז יום כיפור ,נאר די דארפסט אליין גיין זיך מל'ן .כפתור סיום הפלפול
ופרח! קומט רבי מנחם מענדל הלוי -די ביאלע רב ,און איז מבאר די ווערטער
פון רש"י מדרך הפלא ופלא ,וזה לשונו :ויש לומר דזה כוונת רש"י,
