מגדים של זהב · MEGADIM SHEL ZAHAV — חיי שרה (2026-11-02)

בס"ד
על דרך הפלפול והחידוד
שנת תשפ"ז -גליון רמ"א
פרשת חיי שרה
בענין
כיצד נעשה אליעזר שליח לקידושין והרי "אין שליחות
לעבד"?
בענין
שמאי :):הכל כשרין לשליחות קדושין ,חוץ מחרש
ביתסעיף ו
דשיטתלה
אליבא סימן
ה'טורי אבן'קידושין
שלכד
פרק בראשית
העצומה ֹּאמר ַא ְב ָר ָהם ֶאל ַע ְבּדֹו זְ ַקן ֵּביתֹו ַהמ ֵֹּּשל ְבכָ ל ֲא ֶשר לֹו (
קושייתו וַ י ֶ
שאינן בני דעת .והעובד כוכבים ,לפי שאינו בן לפישחל
וקטן,השנה
שוטה בראש
מדוע לא גזרו שלא לתקוע בשופר גם פסוק ב)
ביום חול?
ברית .והעבד ,לפי שאינו בתורת קדושין -פירוש :א עבד קען נישט כִּ י ֶאל ַא ְר ִּצי וְ ֶאל מֹולַ ְד ִּתי ֵּתלֵּ ְך וְ לָ ַק ְח ָת ִּא ָשה לִּ ְבנִּ י לְ ִּי ְצ ָחק (בראשית פרק
שליח ,וויבאלד ער אליין איז דאך נישט בתורת קידושין ,און האחרונים ותירוצם של גדולי
זיין א כד פסוק ד)
אויב אזוי איז שווער ווי אזוי האט אליעזר געקענט זיין א שליח
לקידושין דא ביי יצחק?
דברי התוספות במסכת כתובות
תירוצו של ספר המקנה אין די פרשה די וואך ,ווערט פארציילט באריכות ווי אברהם אבינו
האט געשיקט זיין קנעכט אליעזר ,צו קיין זיכ'ן א שידוך פאר
די המקנה ענפערט מיט א גרויסע חידוש ,אז די גאנצע הלכה אז יצחק.
א עבד קען נישט זיין קיין שליח ביי קידושין ,רעדט מען ,ווען סתם
א מענשט נעמט סתם א עבד (נישט 'זיין' עבד) צו זיין א שליח די שליחות פון אליעזר ,איז נישט געוועהן אז אליעזר איז געוועהן
פאר קידושין ,דעמאלטס איז די הלכה ,אז א עבד קען נישט זיין א 'שדכן' וואס איז געגאנגען זיכען א שידוך פאר יצחק ,נאר
קיין שליח ווייל ער איז נישט בתורת קידושין ,אבער א 'אדון' וואס תוספות אין מסכת כתובות דף ז ,ב ,שרייבט אז אברהם אבינו
האט א 'עבד' ,קען יא שיק'ן 'זיין' עבד צו גיין מקדש זיין א פרוי. האט געגעב'ן פאר אליעזר א 'כח' פון שליחות צו 'מקדש' זיין א
אין די המקנה איז מסביר די טעם ,וכלשונו :אבל עבדו של המקדש מיידל פאר יצחק[ .ז"ל שם :שנאמר ויקח בועז עשרה אנשים :ובמסכת כלה
דמייתי קרא דויברכו את רבקה (בראשית כד) איכא למימר דהתם ברכת אירוסין
עצמו שאני ,ויכול לקדש על ידי עבדו ,לא מתורת שליחות ,אלא
והכא ברכת נישואין ויש ללמוד משם שיש לברך ברכת אירוסין לאשה
משום דהוי כגופו -פירוש :ווען א אדון שיקט זיין עבד צו מקדש המתקדשת על ידי שליח שהרי אליעזר שליח היה ונראה דאסמכתא בעלמא היא
זיין ,ארבעט עס נישט מיט תורת שליחות ,נאר עס ווערט גערעכנט דעשרה לא מישתמע מהתם ולא איירי פשטיה דקרא בברכת אירוסין .וע"ע
אזוי ווי די עבד איז ממש כגופו פון די אדון ,אין וועג'ן דעם קען כתובות דף נז ,ב ,שמביא הגמרא מכאן דנותנים לבתולה אחר קידושין י"ב חודש
ער גיין מקדש זיין פאר זיין 'אדון' א פרוי ,נישט מתורת שליחות דכתיב 'תשב הנערה אתנו ימים עשור .הרי מכל אלו ,שאליעזר שליח לקידושין
הי' ולא סתם שליח למצוא שידוך].
נאר מכח אז ער איז א חלק פון זיין אדון.
קושית ספר המקנה
תירוצו של העמודי אש
די פנים יפות אין ספר המקנה (אבה"ע ,סי' לה ,סק"ט ,וכן מביא קושיא זו
די גרויסע גאון ר' ישראל אייזנשטיין (אב"ד קהילת באהאפאל במדינות בספרו פנים יפות כאן על הפסוק) פרעגט וויאזוי האט אברהם געקענט
רוסיה ,ספרו מעוטר בהסכמות מגדולי אדמור"י רוסיה לבית טשרנוביל ,כהרה"ק
שיקן אליעזר צו זיין א שליח צו מקדש זיין א פרוי פאר רבקה,
ר' דוד מטולנא והרה"ק ר' יוחנן מראחמאסטריווקא ,ויו"ח .וגם יש לו הסכמה
מהרה"ק ר' אברהם יעקב מסאדגורא ,שכתבו הגאון האדיר בעל ה'תהלה לדוד', די הלכה איז דאך אז א עבד קען נישט זיין קיין שליח פאר
משמו של רבו .וראוי להביא כאן מה שכתב בא"ד :והן היתה עלי פקודת יד קדשו קידושין ,אזוי ווי עס שטייט אין שולחן ערוך אבן העזר (הלכות
נישט קענען גיין אויף א שליחות צו מקדש זיין איינעם .אויב אזוי מרן אדמו"ר מס"ג שליט"א לפקוד ולבקש בשמו מאת כל אנשי שלומו אשר
ווערט צוריק שווער ווי אזוי אברהם האט געקענט שיקן אליעזר יקבלו הספר הזה להניח ברכה בביתם ,ולהעניק להרב המחבר כרכה נאה
ומכובדת ביתר שאר ועוז ,ובזה תנוח דעת קדשו בנתינת כבוד לתורה ולומדיה
וואס איז געוועהן א עבד צו גיין מקדש זיין רבקה פאר יצחק.
באמת ).אין זיין ספר עמודי אש (עמוד המשפט סימן כא ,) .ענטפערט
אויף דער קשיא ,בהקדם מיט וואס די די מגן אברהם אין הלכות
פסח (אורח חיים סימן תמח ,סק"ד) ברענגט אראפ א גרויסע חידוש פון
תירוצו של המהר"י אסאד די משאת בנימין ,וזה לשונו :אף על גב דאין שליחות לעכו"ם ,הני
די גרויסע גאון וקדוש אין רבן של ישראל ,רבי יהודה אסאד זצ"ל, מילי עכו"ם לישראל או איפכא ,אבל עכו"ם לעכו"ם עושה שליח -
אין זיין ספר דברי מהרי"א על התורה דא אויף די פרשה ,ענטפערט פירוש :אפילו לעולם איז די דין אז א 'אין שליחות לעכו"ם' אבער
א שיינע תירוץ אויף די קשיא און ער טייטשט עס זייער שיין אריין די הלכה איז נאר ,אז א 'ישראל' קען נישט ממנה זיין א 'גוי' זאל
ֹּאמר ַא ְב ָר ָהם
אין די פסוקים ,און ער איז מקדים מיט די פסוקַ :וי ֶ זיין ,זיין שליח ,און אזוי אויך קען נישט א 'גוי' ממנה זיין א
ֶאל ַע ְבּדֹו זְ ַקן ֵּביתֹו ַהמ ֵֹּּשל ְבכָ ל ֲא ֶשר לֹו (בראשית כד ,ב) ,און ער שרייבט: 'ישראל' זאל זיין ,זיין שליח ,אבער א 'גוי' קען יא ממנה זיין א
ויש לדקדק ,למה כופל ענין אחד במילות שונות ,הוי ליה למימר רק שליח 'א גוי' ,זאל אים טוהן א שליחות ,און עס ווערט גערעכנט
'עבדו המושל בכל אשר ביתו' -פירוש :לכאורה איז דא אן אריכות אזוי ווי די ערשטע גוי טוט די פעולה (עיי"ש באריכות).
דא אין די פסוק ,ווען די פסוק וויל רעדן פון אליעזר עבד אברהם אויב אזוי שרייבט דער עמודי אש ,די גאנצע קשיא פון די מקנה
וואלט די פסוק געדארפט זאגן פשוט 'עבדו המושל בכל אשר איז דאך געבויעט אויף די ווערטער פון 'תוספות' וואס זאגט אז
בביתו' ,וואס איז די אריכות פון 'עבדו זקן ביתו המושל בכל אשר אליעזר האט מקדש געוועהן רבקה 'בתורת בשליחות' פון אברהם,
לו'? און אינז געפונען מיר אין תוספות אין מסכת בבא בתרא (דף קמא,
איז רבי יהודה אסאד ממשיך און איז מסביר :ונראה לי ,דהנה א ,ד"ה בת) וואס האלט ,אז די אבות האבן געהאט א דין פון א בן
לכאורה קשה ,האיך יכול העבד לקדש בשליחות ,הא עבדים לא הויין נח ,ווי תוספות שרייבט דארט ,אויף די גמרא וואס דרשנט די פסוק
בכלל גיטין וקידושין ,ואליעזר נמי עבד היה ,והיאך יכול הוא להיות וואס שטייט די וואך אין די פרשה :וְ ַא ְב ָר ָהם זָ ֵּקן ָבא ַבי ִָּמים וַ ה' ֵּב ַרְך
שליח? ענטפערט ער :ועל כרחך צריך לומר דשחרר אברהם את ֶאת ַא ְב ָר ָהם ַבכֹּל ,אז אברהם האט געהאט א טאכטער מיט די
אליעזר תחילה והיה אצל אברהם רק בתורה עבד עברי -פירוש :רבי נאמען 'בכל' .פרעגט תוספות ,אויב אברהם האט געהאט א
יהודה אסאד איז מחדש ,אז כדי אברהם אבינו זאל קענען ניצן טאכטער פארוואס האט ער איר נישט חתונה געמאכט מיט יצחק,
אליעזר פאר א שליח האט ער משחרר געוועהן אליעזר ,און אין עס איז נישט אסור פאר יצחק ,ווייל 'א בן נח איז מותר
אליעזר איז געווארן אויס עבד כנעני ,און ער איז געווארן אן עבד באחותו' ( .עיי"ש בתוספות שמתרץ קושיא זו ,וז"ל :וי"ל דשמא קטנה היתה
ולא רצה עדיין להשיאה ליצחק אי נמי מהגר היתה לו ולא משרה ולכך לא רצה
עברי פאר אברהם ,און וועגן דעם איז שוין אליעזר געווארן בתורת
להשיאה ליצחק).
גיטין וקידושין ,און ער האט געקענט זיין א שליח צו מקדש זיין
יצחק. אויב אזוי ענטפערט די עמודי אש זייער שיין אז תוספות גייט
לשיטתיה ,וויבאלד ער האלט אז אברהם האט געהאט א דין פון
לפי די חידוש איז רבי יהודה אסאד ממשיך און שרייבט :ואם כן
א בן נח ,אין לויט דעם האט אברהם געקענט שיקן אליעזר אלטס
אתי שפיר ,דהנה מה שקנה עבד קנה רבו (פסחים פח ,ב) ,אבל
א שליח צו מקדש זיין רבקה פאר יצחק ,ווייל עכו"ם לעכו"ם יש
כשמשחרר אותו אז יכול לקנות דבר לעצמו ולא קנה רבו ,כי
שליחות.
השיחרור מפקיע את העבד משיעבוד ,אז מה שקנה עבד קנה לעצמו,
ואין לרבו אחר כך כלום מנכסי העבד -פירוש :אין מסכת פסחים
איז מבואר אז אלעס וואס א עבד איז קונה גייט אטאמאטיש פאר
השגת הגאון ר' יוסף ענגיל על תירוץ זה
זיין אדון ,אבער איינמאל די אדון איז משחרר די עבד ,גייט שוין
נישט אלעס וואס ער איז קונה פאר זיין אדון ,נאר עס בלייבט אין אבער הגאון ר' יוסף ענגיל אין זיין ספר בית האוצר (כלל א אות יז ד"ה
די רשות פון די עבד .איז מיט דעם איז רבי יהודה אסאד ממשיך ואם כנים הדברים) ענטפערט די תירוץ מדנפשיה ,אבער ער פרעגט
און איז מפרש די פסוק דא :וזהו שאמר הכתוב 'על עבדו זקן ביתו', אפ דעם תירוץ ,וזה לשונו :קשה ,אפילו לדעת האומר דבן נח לבן
ואל תקשה לך קושיא ,היאך יכול העבד לקדש בשליחות ,על זה אמר נח יש שליחות ...עם כל זה תיקשי שהרי אליעזר עבד היה ,ועבד
'המושל בכל אשר לו' דייקא ,שאליעזר מושל על מה שהיה לו ,וכל אינו נעשה שליח לקדש ,לפי שאינו בתורת קידושין -פירוש :דעס
הנכסים אשר היה לו הוא בעצמו קנה ולא אברהם ,ודו"ק -פירוש: אז איך זאג אז מעכו"ם לעכו"ם יש שליחות ,איז זייער גוט צו
ֹּאמר ַא ְב ָר ָהם ֶאל ַע ְבּדֹו זְ ַקן ֵּביתֹו ווערט
ווען די פסוק זאגט :וַ י ֶ פארענטפערן אז ביי די אבות הקדושים זאל ארבעטען 'שליחות'
לכאורה שווער ,אויב איז אליעזר 'עבדו זקן ביתו' ,ווי אזוי האט ווייל יש שליחות לעכו"ם .אבער דא ביי אליעזר איז דאך דא א
ער אים געקענט שיקן אלץ א שליח צו מקדש זיין יצחק ,א עבד צווייטער פראבלעם ,ווייל אין שליחות "לעבד" ,אין די טעם איז
איז דאך נישט בתורת גיטין וקידושין? קומט די פסוק אליין און ווייל א עבד איז נישט 'בתורת גיטין וקידושין' ,איז אפילו סתם
פארענטפערט די קשיאַ :המ ֵֹּּשל ְבכָ ל ֲא ֶשר לֹו -פירוש :אליעזר איז שליחות וואלט געארבעט ביי א עבד ,פונקט אזוי ווי פאר א גוי
געוועהן אזא סארט עבד וואס האט מושל געוועהן 'בכל אשר לו', ארבעט שליחות פון איין גוי צום אנדערען ,אבער א עבד וועט
להערות והארות או לקבלת הגליון אפשר לפנות להמיילmgudim1044@gmail.com :
תירוצו של הגאון האדיר רבי צבי פסח פראנק זצ"ל דהיינו אויף אלע 'זיינע' זאכן ,וויבאלד ער איז געוועהן אן עבד
משוחרר ,און וועגן דעם האט ער געקענט זיין א שליח צו מקדש
די גרויסע גאון אין חריף רבי הירש פסח פראנק אין זיין ספר הר צבי
זיין יצחק .כפתור ופרח!
על התורה ,ענטפערט די קשיא בהקדש מיט וואס די מחנה אפרים
איז מחדש (הלכות שליחות סי' טו) ,אז אפילו די הלכה איז אז 'אין
שליחות לגוי' ,אפילו אזוי ,אויב א גוי שיקט געלט דארך א ישראל, קושית מהרי"ל דיסקין ותירצו
צו א צווייטע איד ,כדי די צווייטע איד זאל אים פארדינגען א הויז, די מהרי"ל דיסקין ,ענטפערט די קשיא אויך אויף דער דרך פון רבי
איז די גוי קונה ,אפילו נארמאל זאג איך 'אין שליחות לגוי' ,און יהודה אסאד ,אז אברהם האט אויסגעלייזט אליעזר ,אבער ער
די טעם איז ,ווייל דער 'כסף' דעס מאכט די קנין ,און די איד וואס פרעגט אויף דעם ,ווי אזוי האט אברהם געמעגט אויסלייזן
ער איז די שליח צו ברעגנען די געלט איז 'כמעשה קוף בעלמא'. אליעזר ,די גמרא זאגט דאך אין מסכת גיטין (דף לח ,ב) אמר רב
לויט דעם ענטפערט ר' הירש פסח ,אפילו די הלכה איז אז אין יהודה אמר שמואל :כל המשחרר עבדו עובר בעשה ,שנאמר :לעולם
שליחות לעבד ,אבער די הלכה איז דאך ביי קידושין אויב איינער בהם תעבודו -פירוש איינער וואס לייזט אויס זיין עבד כנעני ,איז
זאגט טלי קדושין מעל גבי קרקע (עי' אבן העזר סי' ל' סעיף א' .אבל עי'
עובר אויף די עשה ,פון 'לעולם בהם תעבודו' .און ער ענטפערט,
בית שמואל שם ,והוא פלוגתא גדולה באחרונים אם טלי קדושין מעל גבי קרקע אז די גמרא זאגט אין מסכת גיטין (דף מא ,ב) מי שחציו עבד וחציו
מהני או לא ,או דהוי רק קדושין מספק) ,דעס מיינט ,אפילו מען געט בן חורין -א מענטש וואס איז א האלבע עבד אין א האלבע בן
נישט דיירעקט די געלט אין די האנט פון די פרוי ,איז די פרוי נאך חורין [למשל ער האט געהאט צוויי בעלי בתים ,אין איינער האט אויסגעלייזט
אלץ מקודשת ,ווייל די 'כסף' דעס מאכט די קנין אין די שליח איז זיין חלק או ן איינער נישט ,קומט אויס אז ער איז א האלבע עבד און א האלבע
כמעשה קוף בעלמא. בן חורין] ,עובד את רבו יום אחד ואת עצמו יום אחד ,דברי בית הלל -
בית הלל האלט ,אז איין טאג פירט ער זיך אויף ווי א עבד ,און
ברענגט ר' הירש פסח ,אז זיין אייניקל הגאון ר' יוסף כהן ,האט איין טאג ווי א בן חורין .בית שמאי אומרים -זאגט בית שמאי פאר
אים געפרעגט אויף דעם תירוץ ,אז די נתיבות (סי' ר' ס"ק ד) שרייבט בית הלל ,תקנתם את רבו -לגבי די חלק אז ער איז א האלבע
אויף דעם מחנה אפרים ,אז די טעם פאר וואס די גוי איז קונה עבד ,האסטו גוט מסדר געוועהן פאר זיין בעל הבית ,ווייל ער
אפילו ער איז נישט קיין בר שליחות ,איז וויבאלד עס איז דא א בלייבט נאך א עבד פאר דער בעל הבית ,ואת עצמו לא תקנתם -
'דעת מקנה' - ,דעס מיינט דער איד וואס איז מקנה פאר די קונה אבער דער עבד אליינס ,האסטו -בית הלל -נישט ארויסגעהאלפן,
די דירה דארך אים געשעהט די קנין ,אין דעמאלטס אפילו די צד פארוואס ,ווייל לישא שפחה אי אפשר ,שכבר חציו בן חורין -ער
הקונה איז נישט דא -ווייל 'אין שליחות לגוי' ,ארבעט די קנין קען נישט גיין חתונה האבן מיט א שפחה ,וועגן ער איז דאך א
דארך די 'דעת מקנה' .אויב אזוי פרעגט ר' יוסף כהן ,ביי קדושין האלבע בן חורין ,און מצד בן חורין טאר ער נישט חתונה האבן
1
וועט דעס נישט ארבעטען ,בהקדם מיט די באוויסטע שיטת הר"ן מיט א שפחה .און פון די אנדערע זייט ,בת חורין אי אפשר -שכבר
וואס איז מסביר ,אז די קנין הקדושין איז נישט אז די פרוי זיך חציו עבד -ער קען נישט חתונה האב'ן מיט סתם א יוד ,ווייל ער
'מקנה' פאר די מאן ,נאר די פרוי איז זיך 'מפקיר' ,אין די גאנצע איז דאך א האלבע עבד ,ומצד עבד שבו ,טאר ער נישט חתונה
קנין געשעהט נאר דאר'ך דער 'קונה' וואס דעס איז דער מאן ,לויט האבן מיט א ישראל .יבטל? -פרעגט בית שמאי זאל ער קיינמאל
דעם אויב איך זאג אז אין שליחות לגוי ,פעלט דאך די כונה אין נישט חתונה האבן ,און מבטל זיין די מצוה פון פריה ורביה? והלא
די קנין ,ווייל עס איז נישט דא קיין דעת מקנה ,אין אויב עס איז לא נברא העולם אלא לפריה ורביה ,שנאמר :לא תוהו בראה לשבת
נישט דא קיין דעת מקנה ,ארבעט נישט די חידוש פון די מחנה יצרה? אלא -פירט בית שמאי אויס -מפני תיקון העולם ,כופין את
אפרים ,אזוי ווי די נתיבות שרייבט? רבו ועושה אותו בן חורין -זאגט בית שמאי ,אז מען צווינגט די
בעל בית וואס האט נאכנישט משחרר געוועהן די עבד ,זאל אים
אינגאנצען לייז'ן כדי די עבד זאל קענען גיין חתונה האב'ן מיט א
ענטפער ר' הירש פסח ,א הפלא'דיגע תירוץ ,אז דא ביי די קדושין בן חורין .פון דער גמרא זעהט מען -פירט די מהרי"ל דיסקין אויס
פון יצחק מיט רבקה ,האט דאך אליעזר נישט מקדש געוועהן -אז אפילו איינער וואס לייזט אויס א עבד איז עובר אויף א עשה,
דארך רבקה אליינס ,נאר דארך איר טאטע ,ווייל רבקה איז נאך אבער וועג'ן די מצוה פון 'לא תהו בראה' ,די מצוה פון פריה ורבי'
געוועהן א קטנה ,און דא קומט נישט אריין די חידוש פון די ר"ן, אין אזוי גרויס ,אז מען מעג עובר זיין אויף די 'עשה פון לעולם
אז רבקה האט זיך מפקיר געוועהן ,ווייל זי האט דאך נישט מקבל בהם תעבודו' כדי צו מקיים זיין די גרויסע מצוה פון פריה ורביה.
געוועהן די קידושין נאר די טאטע האט ,אויב אזוי קומט אויס עס לויט דעם איז די זעלבע זאך דא ביי אברהם ,כדי יצחק זאל קענען
איז געוועהן א 'דעת מקנה' וואס האט מקנה געוועהן רבקה ,וועג'ן מקיים זיין די מצוה פון פריה ורביה ,האט דער מצוה דוחה געוועהן
דעם האט געארבעט די קידושין אפילו די הלכה איז אז אין די עשה פון לעולם בהם תעבודו ,און אברהם האט געמעגט
שליחות לעבד .ושפתים ישק. אויסלייזן אליעזר כדי צו מקדש זיין יצחק.
