מאמר מרדכי - אידיש · Ma'amar Mordechai - Yiddish — חיי שרה (2026-11-02)

פרשת חיי שרה
מאמר מרדכי
גליון
ולשדך הבנים
שיעורי הרה”ג ר’ מרדכי הערש שפיטצער שליט”א
בס"ד
אברהם ציט זיך אונטער די בארד און די שנאטץ און ער גייט הריני מתעטף וכשם שששמעת
ווייטער: את תפלת ישמעאל ,כן....
"דער האט דאך נישט קיין אנונג אויף וואסערע שטח אונז זענען מ'האט געהאט גערעדט פאריגע וואך וועגן באשר היא שם ,וועגן
מיר דא דן. תפלה מיט ישמעאל.
דא ליגן אריינגעלייגט אדם וחוה די אלע אבות גייען דא ליגן אונז ווייסן מיר אז ס'שטייט אין שלחן ערוך אז מ'דארף מאכן
אין די מערת המכפלה ,מ'איז דן דעם פראפערטי ,דער רעדט פון די עטיפה מיט'ן טלית ,מאכט מען עטיפת ישמעאל מאכט מען
נארישע ארבע מאות שקל. די עטיפה.
ווען ער זאל וויסן וואס דער פראפערטי איז ווערד ,וואס דער די גמרא זאגט אין מועד קטן (כד' ,).כל עטיפה שאינה כעטיפת
פראפערטי איז ,וואלט ער דאך עס קיינמאל נישט פארקויפט". ישמעאל אינה עטיפה' ,מ'דארף זיך ארומוויקלען ווי די ישמעאלים.
איז נו מ'האט געענדיגט דעם דיעל , ,אברהם האט געלאכט פון נו ,די באקאנטע קשיא אלע פרעגן ,וואס ...אונז גייען מיר לייגן
עפרון און עפרון האט געלאכט פון אברהם. טלית ,תפילין דארף מען זיך ווי די אראבערס דארף מען זיך
זאגט ער ,אזוי איז דאס ביי שידוכים .דער רעדט זיך איין ארומבינדן? דאס איז אונזער ציל די עטיפה דארפן אונז מאכן?
אז ער האט איינגעמייערט אים ,דער רעדט זיך איין ער האט די גאנצע זאך וואס אונז לערנען מיר זיך ארויס באשר הוא שם,
איינגעמייערט אים ,נאך די חתונה ס'ווערט נתגלה דער אמת ,ס'איז אז דער אויבערשטער איז מקבל א מענטש דארט וואו ער איז,
פרייליך אין בערגסאז. לערנט מען זיך ארויס פון וועם? פון ישמעאל.
עמוקה מני ים א איד וויקלט זיך איין מיט'ן טלית" :רבונו של עולם ,כ'ווייס נישט
שטייט די וואך אין די תורה 'ויען לבן ובתואל ויאמרו מה' יצא וואס איז געווען פריער ,כ'ווייס נישט וואס גייט זיין באלד ,יעצט גיי
הדבר לא נוכל דבר אליך רע או טוב' .יעדע פסוק עקסטער לערנט איך דאווענען פאר'ן הייליגן באשעפער".
מען ארויס פול מיט לימודים אויף די ענינים פון שידוכים. זאגט מען" :רבונו של עולם ,דער זכות וואס דו האסט געהאלפן
די ענינים פון שידוכים איז א נושא עמוקה מאוד ,און מ'קען זאגן ישמעאל ,האסטו אים אנגענומען באשר הוא שם ,אהער דערמיט,
אז די גמרא רופט עס אן( :סוטה ב' ).קשה לזווגן כקריעת ים סוף'. אזוי וועסטו אונז אויך נעמען".
וויפיל טרערן ,וויפיל שברי לב ,הארץ עסענישן ,שלאפלאזע
ביני ובינך מה היא
נעכט ,דער נושא פון שידוכים נעמט איבער אין די וועלט.
איז דאך זיכער ווערד מ'זאל זיך אביסל מעמיק זיין דערין ,אביסל די וואך וועט מען בעזרת השם ווידמען דעם שיעור בעניני
זען די השגות דערפון ,און זען וואס מ'קען דא טון. שידוכים.
פאר דעם וועל איך נאך זאגן פון איינע פון די בדחנים.
עסקת בפריה ורביה
אונז ווייסן מיר ,מיר לערנען ארויס דעם גאנצן ענין פון קידושין
ס'איז דאך א באקאנטע מדרש תנחומא אין פרשת כי תשא.
לערנט מען ארויס קיחה קיחה משדה עפרון ,די וואכעדיגע סדרה.
מטרוניתא אחת האט געפרעגט רבי יוסי בר חלפתא וויפיל טעג
אזוי זאגט דאך די גמרא אין מסכת קידושין( .ב).
האט דער אויבערשטער באשאפן זיין וועלט?"
וואס איז געווען ביי עפרון מיט אברהם אבינו?
זעקס טעג ,ווי ס'שטייט אין פסוק 'כי ששת ימים עשה ה''.
האט זי ווייטער אים געפרעגט :פון יענע צייט וואס דער עפרון האט געהאלטן ער האט געטראפן עפעס א טאטער דער
אויבערשטער האט געענדיגט די וועלט ,וואס טוט ער א גאנצן אלטער אברהם ,ער ווייסט נישט פונקטליך וואס טוט זיך מיט
טאג דער באשעפער?' זיך ,ער זעט אויס ווי ער קולעכט אביסל ,לאמיך אים אריינרוקן
א פראפערטי פאר פיר הונדערט טאלער ,ארבע מאות שקל כסף
האט ער איר געענטפערט ,דער אויבערשטער איז מזווג זווגים'.
עובר לסוחר ,ער האט גענומען דעם אברהם אויף א רייד.
וויאזוי מאכט ער' ,מעשיר לזה' ,ער מאכט אים רייך' ,ומוריש לזה',
ער מאכט אים ארים. עפרון קומט אהיים ,ער זאגט פאר זיין בני בית:
מעשיר לזה ומוריש לזה "איך האב היינט געמאכט אן עסק ,געטראפן עפעס א אלטן
וואס מ'זעט ביי שידוכים זייער אסאך מאל ,אז מענטשן ווערן איד ,כ'ווייס נישט וואס ער האט אים פארוקט אויף א שטיקל
פלוצלינג רייך .מ'רעדט זיך איין אז ער האט געמאכט עפעס א לאנד ,פאר א שטיקל פראפערטי האט ער געצאלט פיר הונדערט
מורא'דיגע דיעל ,עפעס א געוואלדיגע געשעפט ,ער האט געמאכט טאלער" .ער האט זיך געריסן פאר געלעכטער פון דעם אלטן
עפעס א חכמת שלמה. אברהם ,ווי ער האט אים איינגענארט.
ס'האט נישט קיין שייכות מיט זיין חכמה ,ער קען זיין דירעקט דער אוצר ליגט ביי מיר
א נאר. אברהם מן הצד האט זיך אוועקגעזעצט מיט עפרון ,און עפרון
דער רבונו של עולם האט נאר געזען אז זיין קינד מוז אנקומען הייבט אן" :וואס ,איך דארף פיר הונדערט טויזנט טאלער" ,און
קען אליין שטערן ,שטער נישט .לאז דעם אויבערשטן פירן זיין צו אים ,מיט דעם וואס ער גייט ווערן יעצט רייך גייט ער קענען
וועלטל. טון עפעס א זאפטיגן שידוך ,און דער שידוך ענדיגט זיך ,קען די
חתם סופר האט אמאל געהאט א מעשה אז ס'איז געקומען אן געלט אהיימפארן.
עושר ,ער האט געזאגט פאר'ן חתם סופר ער דארף דעם בעסטן על כל פנים ,די גאנצע זאך אלעס דרייט זיך ארום שידוכים.
בחור פון ישיבה.
ואת האלף
דער חתם סופר האט געזאגט סוף זמן פארהער איך יעדן בחור
האט זי געזאגט ,דאס איז א מורא'דיגע קונץ? איך קען די זעלבע
בפרטיות ,און דער בעסטער בחור וואס גייט קענען ,גיי איך שיקן
זאך טון!
צו דיר ,איך גיי שיקן א בריוו אז דער בחור וואס האלט דעם בריוו
זאלסטו נעמען פאר אן איידעם. זי איז געגאנגען ,און געזאגט ,וואס דער אויבערשטער האט
דער בחור האט באקומען די בריוו פון חתם סופר ,און דער חתם געטון פון דעמאלט ביז יעצט קען איך טון אין איין נאכט!
סופר האט געזאגט אויפ'ן וועג אהיים ,מאך א סטאפ אריין אין זי האט גענומען טויזנט עבדים און טויזנט שפחות און זי האט
יענעם שטעטל ,גיב איבער דעם בריוו פאר דעם עושר. זיי צוזאמגעפארט ,און זי האט געמאכט טויזנט חתונות אין איין
נאכט.
מצוה בשלוחו
די נעקסטע טאג האט זי געטראפן 'דין עינא שמיטא' ,איינעם
דער בחור האט אוודאי געדענקט אז דער הייליגער רבי האט
פעלט אויגן' .דין רישיה פציעא' ,איינעמ'ס קאפ איז אויפגעזעצט.
געשיקט א שליחות ,אבער אויפ'ן וועג האט ער געטראכט :וואס
'דין רגליה תבירא' ,איינעמ'ס פיס איז צובראכן .ס'איז געווען
דארף איך פארן אויף דעם וועג? איך קען דאך פארן אויף יענעם
ישמחו דארטן ,ס'איז געווען פרייליך.
וועג!
האט ער געפרעגט דעם שותף וואס איז געפארן מיט אים ,א וואס טוט מען דא?
בחור לאו דוקא א גרויסע מר בר רב אשית דו גייסט גיין דעם וועג? עשה ועושה ויעשה לכל המעשים
זאגט ער :יא ,גיב א קוק אן ,איך האב א שליחות פון רבי'ן .טו מיר זי קומט צו רבי יוסי בן חלפתא ,זאגט זי אים ,איך קען דיר
א טובה ,טראג אהין דעם ענוועלאפ פאר דעם עושר ,גיב אים עס גארנישט זאגן מער פון דעם .איך בין דיר מודה ,שאלקיכם אמת
איבער .ערלעדיגט כ'פאר דאך סייווי כ'וועל אריינגיין. ותורתו אמת .דער אויבערשטער איז אמת ,תורתו אמת .וואס דו
דער בחור שטעלט זיך אפ אינמיטן וועג ביים עושר אינדערהיים האסט געזאגט איז גוט.
אין ער גיבט אים איבער די בריוו. האט ער איר געזאגט ,זאלסט וויסן אז דער אויבערשטער ,יושב -
דער עושר זאגט אים ,טייער ליבע בחור ,כ'וויל דיר נאר זאגן ,דו מ'זאל וויסן די לשון פונעם מדרש -יושב ומזווגן בעל כרחו.
זעסט מיין פארמעגן דא? דעם גאנצן שטעטל איז מיינס ,אלע דער אויבערשטער איז מזווג שידוכים בעל כרחו.
זאכן .איך האב א בת יחידה ,דו ביסט מיין חתן. זי מוז נישט וועלן ,ער מוז נישט וועלן ,און דער אויבערשטער
איך ...דיין ..דא האט מען אים ארויסגעווארפן פון ישיבה סתם טוט עס בעל כרחו .וקושר קולר בצוואר זה ,ער טוט אן א קייטל,
צוויי וואכן צוריק ,כ'ווייס נישט פונקטליך וואס איז געווען .און דא געהעריג א יאך ,אויפ'ן האלז פון אים ,ומביאו מסוף העולם ועד
אהער ,דא אהין... סופו ,ער ברענגט אים פון איין עק וועלט צו די אנדערע ,ומזווג
ער זאגט ,גארנישט דא וואס צו רעדן! קום מיט מיר ,מ'האט לזו בסוף העולם .שנאמר ,שטייט אין פסוק' ,אלקים מושיב יחידים
געבראכן טעלער ,מ'האט פארמאכט דאס געשעפט מיט'ן בעסטן ביתה מוציא אסירים בכושרות' ,בכושרות איז בכי ושירות ,איינער
בחור פון ישיבה וואס ער האט געהאט. וויינט און איינער זינגט .דאס איז ביי שידוכים .אזוי גייט צו ביי
לעושה נפלאות גדולות לבדו שידוכים.
על כל פנים זעען מיר ווייטער ,קענסט אלעס טון ,קענסט
בעל כרחך אתה חי
אראפפארן צום חתם סופר און דער חתם סופר באמת האט
ס'איז נאר נוראות .אז מ'טראכט אריין ,אויבנאויף יעדע געשעפט
געוואלט צושיקן דער בעסטע בחור פון ישיבה.
וואס א מענטש טוט ,ער טוט א ביזנעס געשעפט ,גייט עס ברצון
דער רבונו של עולם איז קושר קולר בצואר של זה ,און ער איז
הטוב.
מזווגם בעל כרחו.
שיקט מען אים אוועק ,מ'שיקט אים אהין ,דאס איז פיל מיט איך וויל מיט יענעם אריינגיין אין געשעפט ,איך וויל יענעם
מעשיות ביי שידוכים. טון ,איך וויל מיט יענעם קויפן א בילדינג ,איך וויל מיט יענעם
אינוועסטן אין א ביזנעס.
יעדער איד ,וואס האט שידוכים געטון מיט קינדער ,האט צו
פארציילן א גאנצע ביכל מיט מעשיות כמעט ביי יעדן קינד ,וויאזוי ביי שידוכים זעט מען אזא מין זאך אז ס'גייט צו בעל כרחו און
זאכן זענען צוגעגאנגען. מ'שלעפט איינעם פון איין עק וועלט.
מ'זעט א אינטערעסאנטע זאך .שטייט אין ספר ארץ צבי (מועדים בחורים וואס האבן פלייסיג געלערנט קומען אן אינעם אנדערע
– עניני נישואין) מ'זעט עפעס מורא'דיג אינטערעסאנט ,אלעס מיט עק וועלט ביי שידוכים ,דער טאטע און מאמע הייבן זיך אן
די שידוכים מיט אליעזר עבד אברהם ,ס'איז צוגעגאנגען אלעס וואונדערן ,וואס פונקט דאס קינד האב איך געמוזט אוועקשיקן
בדרך נס. אזוי ווייט אווערסיס? דאס איז געווען מיין בעסטע קינד! וואס
ער ברענגט עס פון חידושי הרי"ם אויף די וואכעדיגע סדרה, האט דער געדארפט טון גיין דארטן?
פארוואס האט דער אויבערשטער געמאכט ביי אליעזר ס'זאל גיין נאר וואס דען? אונז האבן נישט קיין מושג אין די גלגולי נשמות
אזויפיל נסים קפצה לו הארץ ,אלע זאכן וואס איז געווען? וואס גייט א צורה ביי שידוכים ,ווי דער אויבערשטער איז מזווג
ווייל ער האט געוואלט קובע זיין אז שידוכים לעולמי עד ,ביז משיח יעדן איינעם צו א צווייטע מין זיווג וואס מ'דארף קומען .אונז הייבן
וועט קומען ,וועט צוגיין בדרך נס .ס'געשעט אינטערעסאנטע זאכן דאס בכלל נישט אן צו פארשטיין.
ביי שידוכים. מן המובחר
שמאל דוחה אונז וועלן מיר בסייעתא דשמיא ביים שיעור אביסל פרובירן
ממילא פארוואס דארף מען צוקומען צום נס? אויסצושמועסן ,אונז זאלן מיר נישט שטערן דעם רבונו של עולם.
וויבאלד מ'ווייסט מיר די גמרא זאגט (יבמות סב ).אז "שרוי בלא אונז זאלן מיר נישט זיין א בעל בחירה ,יא ,א מענטש א בעל בחירה
אליעזר איז ארויסגעגאנגען צום שידוך אן קיין איין אשה ,שרוי בלא שמחה ,בלא ברכה ,בלא טובה" ,די אלע זאכן
עקספעקטעישאן .ער האט נישט געוואוסט גארנישט. וואוינט מען אן דעם.
אברהם אבינו האט אים געזאגט :גיי זיי מוחל ארויס ,זוך א שידוך איז דער יצר הרע ,דער שטן ,לייגט זיך אריין ,ער לאזט נישט
פאר מיין זון ,ס'וועט נישט גיין פון דא ,פרוביר צו נעמען פון דארט. דורכפירן קיין שידוך.
איך האף ,מ'וועט מתפלל זיין דער אויבערשטער וועט העלפן ס'איז באקאנט אז דער הייליגער מאגלניצער שרף ,האט געזאגט
זאלסט מאכן א ריכטיגע שידוך. אז דער יצר הרע איז מוכן צו לאזן דעם גאנצן וועלט זינדיגן ,אלעס
ער איז ארויסגעגאנגען אן וויסנדיג קלאר א חשבון מיט א מהלך. לאזן אויף די זייט.
איך דארף דעם שידוך ,אנגעפרעמט. און זיך פארלייגן אפצושטופן א זמן חתונה פון איין פארפאלק
האט אים דער אויבערשטער געהאלפן .דו האסט נישט קיין פאר איין טאג ,איז אים מער ווערד ווי די גאנצע וועלט!
פלאן ,איך האב פאר דיר א פלאן .קום אהין ,מ'וועט מאכן א קפצה מיר פארשטייען נישט וואס דאס מיינט ,אבער מ'זעט עפעס
הארץ ,מ'וועט מאכן רבקה יצאת ,מ'וועט אהערשטעלן א שיינע געוואלדיגע זאכן וואס טוט זיך ,צו קענען חתונה מאכן ,און קענען
זאך ,דו וועסט אלעס האבן. טון די אלע מציאות'ן.
מה שאין כן יעקב אבינו איז געגאנגען מיט א פלאן.
אלקי אבי בעזרי
איך גיי גיין בבית לבן ,איך גיי נעמען רחל ,ווייל עיני לאה רכות,
מ'זעט א אינטערעסאנטע זאך אין די וואכעדיגע סדרה:
גדולה וועט גיין לגדול ,וועט גיין לעשו ,קטנה וועט גיין לקטן,
אליעזר עבד אברהם איז געגאנגען זוכן א שידוך פאר יצחק ,ס'איז
ס'וועט גיין פאר יעקב.
מורא'דיג אינטערעסאנט צוגעגאנגען.
מ'האט געהאט א פונקטליכען פלאן ,ס'איז געווען אויסגעשטעלט
וואס ער האט געטאטשט ,איז אים גראד געווארן גאלד!
אויף א עקסעל שיעט ,זייער קלאר געווען אלעס.
דו האסט א פלאן? נו ,קום אהער ,לאמיר זען דו האסט א פלאן. מ'קוקט אריין אין די תורה ער איז ארויסגעגאנגען ,קפצה לו
הארץ.
אליפז האט אים אוועקגעכאפט זיינס ,לבן האט אים
אהערגערוקט דא ,אהערגערוקט דארטן. ער איז ווייטער געגאנגען ,רבקה יוצאת ,רבקה איז ארויסגעקומען,
דאס איז ווען א מענטש פרעימט זיך אן מיט א פונקטליכע פלאן. זי האט זיך אים אנטפלעקט.
ער קומט אן גראד די ערשטע זאך ,די כלה איז דא.
כי הנני בידך לבד
מ'גייט ווייטער זעט ער דארטן ,והאיש משתאה לה.
מ'קען טרעפן היינט יונגעלייט ,זיי האבן נאך די קינדער אין די
ווייטער זעט מען אין די סדרה דער מדרש זאגט ,אז אליעזר
פעמפערס ,ער האט שוין א פלאן מיט שידוכים מיט וועם ער גייט
איז געקומען ,און בתואל מ'האט געוואלט אריינלייגן סם אים
זיך משדך זיין.
צו פאר'סמ'ען ,א מלאך איז געקומען אויסגעדרייט די טעלערס,
ער איז שוין מסודר ,ער ווייסט שוין :איך גיי מיך נאר מיט אים,
בתואל איז געשטארבן.
נישט מיט אים.
ס'איז געשען געוואלדיגע מעשה נסים פאר אליעזר.
דו ווייסט מיט א פונקטליכע חשבון וויאזוי איך גיי טון מיינע
שידוכים. כרפס ,זאלץ וואסער .מרור און חרוסת
איך גיי נישט אריינשיקן מיין קינד וואוינען אין שטאט ,איך גיי למעשה גייען מיר קוקן צוויי וואכן ארום ,זעען מיר פונקט
נישט שיקען מיין קינד אפסטעיט ,איך גיי נישט אהער איך הער פארקערט.
נישט אויס אין אפסטעיט ,איך הער נישט אויס אין שטאט. יעקב אבינו איז געגאנגען א שידוך טון ,ער האט געהאט א קלארן
מי אתה?! ווער ביסטו ,איך הער נישט ,איך מאך נישט ,איך טו וועג וואו ער דארף גיין ,ער האט געגעסן הארטע חרוסת ,ביז ער
נישט ,דער דרייט ארום א גאנץ רעדל ,אליפז לייגט זיך אים אריין האט זיך דערזען מיט זיין שידוך.
אין וועג און הייבט אן וויינען ,ס'איז א שטיקל פראבלעם ,אבער ער איז ארויסגעגאנגען ,אליפז האט אים געוואלט הרג'נען ,האט
ס'איז א אמת. אים אוועקגענומען זיין גאנצע געלט .איז ער ווי א בחור'ל אליין ,ער
טאמער גייט מען מיט עקספעקטעישאנס ,ווערט א שטיקל האט גארנישט געהאט מיטצונעמען אין די האנט אריין.
פראבלעם. ער איז ענדליך אנגעקומען ביי לבן ,ער האט זיך דערזען שוין ביי
שיעור חימוץ אחר ח"י לבן אינדערהיים ,ער האט אפגעמאכט א דיעל ,מ'גייט ארבעטן זיבן
על כל פנים ,לאמיר דורכגיין אביסל אויף דעם סדר אין דעם ענין יאר.
פון שידוכים וואס מען קען ניצן לטובה פראקטישע עצות. שטעלטס ענק פאר א בחור ,מ'נעמט איינעם גייט צו א שידוך,
איינס ,ביז די אכצן יאר .און לאמיר דאס חזר'ן האסטו א רעכט, קומט צום שווער ,ער זאגט" :יא ,מ'וועט פארהאנדלען ,איך גיי דיך
האט א טאטע א רעכט צו קענען פלעין וועלן ,נאך א שידוך .לאמיר נישט פארהערן .פארהערן וועל איך דיך נישט,
זען ,לאמיר זען צו ס'איז דא נאך א אתרוג אויפן טיש ,נאך א שידוך קום אריין אין מיין פעקטערי ,פאקן באקסעס אין מיין עמעזאן
אויפן טיש ,אפילו אלעס קלאפט גוט ,לאמיר זען וואס נאך ,און דו קאמפאני פאר זיבן יאר .זיבן יאר ארום ,וועסטו קענען ".נו ,וועלכע
האסט די רעכט. בחור וועט גיין?
שרייב אראפ וואס מען טראגט דיך אן ,אבער מעגסט הערן נאך. ערלעדיגט ,ער האט שוין פארהאנדלט .ער איז שוין געגאנגען
איינמאל דאס קינד ווערט אכצן יאר מיט א מינוט איז דאס זיבן יאר ארבעטן ביים ביים לבן'נען.
עקספייערד. האט ער אים אריינגערוקט ,ארויסגערוקט ,אריינגערוקט לאה,
יענע רגע קענסטו שוין נישט פלעין זיצן און ווארטן ,איך האב אריינגערוקט רחל .נאך זיבן יאר ,עוד הפעם ,ארבעט זיי מוחל
צייט ,איך יאג מיך נישט ,דו אליין האסט נישט קיין רעכט .דו נאכאמאל.
האסט נישט קיין רעכט דאס צו טון. פארוואס האט יעקב געגעסן אזא הארטע אייזן ,און ביי אליעזר
מי פיצץ את מוחו איז עס געגאנגען גוט?
ס'איז מיר אויסגעקומען צו רעדן די וואך ,צו ידידי ר' יונתן שווארץ, עצת השם לעולם תעמוד
און ער האט מיר אנגעהויבן פארציילן א מעשה ,ער האט זיך מיר איך האב נאכגעהערט פון אונזער הייליגער רבי'ן זכרונו לברכה.
ולא משך הימנה ממש צעוויינט .איך מוז זאגן באמת אז כלל ישראל קומט אים א
די דריטע זאך איז א טעות מוחלט ,האבן מיר געהאט גערעדט אז דאנק.
מ'מוז נישט האבן קיין געפיל צו א שידוך .ס'איז א טעות" ,ס'ציט ער האט אריינגעסטעפט אין א פלאץ וואס קיינער וויל נישט
מיך נישט" ,וואס הייסט עס ציט דיך? ווי קומט עס זאל דיך ציען? סטעפן ,גם אני בתוכם ,איך וויל אויך נישט טון וואס ער טוט.
מאן יימר אז ס'מוז דיר ציען א שידוך? ווייז מיר וואו ס'שטייט ער כאפט קללות נמרצות פון מענטשן ,קללות נמרצות ,איך האב
אין די תורה! וויאזוי זאגט מען לשון הקודש "ציען"? ס'מוז אים אים אמאל געזאגט ,איך בין גרייט אפצוקויפן די קללות ער האט
ציען ,ס'מוז איר ציען? נישט געוואלט פארקויפן .אבער וואסערע קללות ער כאפט פון
ס'מוז דיך נישט ציען! טו א שידוך מיט דעם קינד ,ס'שטימט? מענטשן פארן סעיוון מענטשן.
גיי ווייטער! משכונות דראמא
איז די דריי זאכן האט מען גערעדט .יעצט וועל איך מיך רוקן, האט ער מיר געזאגט .קוק אן ,כלל ישראל האט געוויינט אויף די
נאך אפאר ענינים. האסטעדזשעס די משכונות וואס איז געווען אין עזה.
אין עמידה אלא תפלה זאגט ער ,ס'איז דא הונדערטער האסטידזשעס ביי עלטערן
אזוי ווי איך האב געהאט געזאגט ,די פערטע זאך איז ,דריי אראפ אינדערהיים ,הונדערטער בחורים און הונדערטער מיידלעך זענען
דיינע עקספעקטעישאנס. געהאסטידזשט!
פרעים דיך נישט אן מיט קיין זאכן וואס דו גייסט האבן ,רוב מאל בהמות אני עשיתי
האט עס נאר צוטון מיט די דבר יום ביומו .וואס גייט שטיין? איך וויל אמת'דיג מ'זאל טרייען פארשטיין ,איך קען נישט ווערן
וראיתם את הארץ מה היא אפענדעד ,ווייל איך רעד שוין פון קיין יחידות'דיגע מענטשן.
נאך א זאך איז דא ,מיין טאטע זאל זיין געזונט פלעגט דאס טון, אבער ס'איז דא אזא זאך ,דער רבונו של עולם האט באשאפן די
און איך האב עס אויך געטון ,און ס'איז זייער א גוטע זאך .נעם וועלט מיט א מציאות ,ס'איז דא בהמות ,ס'איז דא אזא זאך ,ס'איז
א ריעליטי טשעק א האלבע יאר פאר דו האלטסט ביי שידוכים. דא מענטשן וואס זענען נישט קיין בעלי דעת .ס'איז א פאקט,
ביי זיבעצן און א האלב יאר ,הייב אויף דעם טעלעפאן ,קאל אן וואס איז אייביג געווען ,ס'וועט אייביג זיין ביז משיח קומט.
דעם מנהל אדער דעם מנהלת ,און זאג :איך וויל מיט דיר האבן אן דאס איז אויך א נארמאלע זאך אז זיי האבן קינדער.
אפענע שמועס וואס קיינער הערט נישט. וואס זענען די קינדער שולדיג אז זיי פאלן אריין אין אזא מין מצב
וואס איז מיין אורח !?.דער אמת אין פנים אריין!. פון אזא מין זאך?
לא יחליפנו ולא ימיר אותה דער טאטע אדער די מאמע ווילן נישט ארויסלאזן דעם קינד.
זה בכה וזה בכה.
רוב מאל געשעט ביי שידוכים ,מ'דארף דערפון רעדן,
מ'פארברענט די שדכנים .פשט איז אזוי ,דער מענטש ווערט די קינדער זענען ממש א רחמנות ,זיי דרייען זיך מיט אזא מין
מורא'דיג בייז אויפ'ן שדכן אז ער האט אים מגלה געווען דעם אמת מיצר און מיט אזא מין ווייטאג.
ווער ער איז. מוציא אסורים ופודה
און דא איז אזוי ,לאמיר קלאר פארשטיין ,זייטס מיר אלע מוחל מ'גייט אריין אין בית המדרש ,מ'זעט די עלטערע בחורים ,זיי
יעצט ,איך רעד נישט קיין יחידות'דיגע מענטשן ,ממילא איך קען זענען געבונדענע הענט ,זיי קענען גארנישט טון.
דא רעדן. ר' יונתן איז געגאנגען ,אריינגעוואקט אין דעם ,ווי לאמיר עס
דא דרייט זיך ארום א יונגערמאן וואס האט זיך געדרייט ווי א רופן ,אין עזה ,און ער כאפט ארויס משכונות ,און ער כאפט מכות
וויסטער מטורף אלע זיינע יונגע יארן. דערפאר ,ער כאפט באמת מכות.
ער האט מחליט געווען אז זיין בחור ווערט אים זעכצן ,זיבעצן, און איך וויל באמת'דיג זאגן ,יהא חלקי עמו ,ס'איז א געוואלדיגע
אכצן ,יעצט גייט ער ווערן א מורה מורינו. זאך וואס ער טוט.
די זעלבע זאך די פרוי .זי האט געזען איר קינד הייבט אן אבער מ'דארף אביסל קענען פארשטיין די סיבה וואס מ'קומט
אונטערוואקסן ,יעצט וויל זי ווערן א מורינו. אן צו דעם ,ס'האט א סיבה.
דו האסט זיך אנגעפרעימט ,דו ווילסט זיך משדך זיין מיט משה ס'איז דא פשוט'ע עדזשוקעישאן וואס מ'קען נוצן פאר מ'גייט
רבינו. אריין בענין שידוכים.
דער שדכן קומט דיר צוריק זאגן" :ר' איד ,איך האב פאר דיר דאס דארף א מענטש חזר'ן ,דיין קינד ווערט פופצן יאר ,הייב
א מורא'דיגע גוטע שידוך ,יעדער ארום דיר האלט אז ס'איז א עס אן חזר'ן ,זיי אויסגעקאכט מיט דעם נושא ,ווען דו זעסט דיך
מורא'דיגע שידוך". דערינען זאלסטו קענען ווייטער גיין.
און איך וויל דא אויסזאגן א סוד פאר אלע וואס הערן אויס דעם ווייל איינמאל ווי מ'וועט באלד זען ,איינמאל די טשעין הייבט
שיעור: אן גיין ,דער בחור ווערט אן אלטער בחור מיט א ריזיגע פאטעיטא
זייער אסאך מאל קומט א שדכן צו ,צו א מענטש נאכדעם וואס בארד ,די מיידל איז שוין נישט אינטערעסירט ,זי הערט דאך שוין
דיינע נאנטסטע משפחה האט אונטערגעשיקט דעם שדכן. נישט דיך אויס צו זאגן ,דו האסט שוין פארלוירן קאנטראל.
ווייל די אייגענע קינדער אדער די אייגענע ברידערס און הכלל זאגט דער רבי ,ביז די אכצן קענסטו וועלן ,נאך די אכצן איז
שוועסטערס ווילן דיר נישט געבן דעם ציפ אין דיין באק. די געשעפט פארטיג .איינס.
שיקט מען אונטער א שדכן וואס אה דו שעלטסט ,לייגט ער בטל רצונך מפני רצונם
אראפ די טעלעפאן ,א גוטע נאכט .און יענער זאגט דיר עס פוינט די צווייטע זאך האט דער רבי געזאגט ,אויב איינער וויל דיך האבן,
בלעינק: האט עס גאר א שטארקע חשיבות.
"איר זענט א מטורף ,איר האט פארשטאנען? ס'איז מיט א שיינע פאר פראצענט מער ווי דו פושט זיך די נאז
איר קענט נאר באקומען א מטורפת .פארשטייטס עס זייער אריין ביי איינעם אינדערהיים.
קלאר ,און זייטס זיך משדך מטורף-מטורפת .בשעה טובה אפילו יענע זאך זעט אויס אויבן אביסל בעסער ,טאמער יענער
ומוצלחת ,זאל זיין מזל טוב .דו קענסט נישט אנדערש באקומען". וויל דיך ,גיי דערמיט קודם.
מענטש טראסט זיך נישט אליין מיט זיינע דעסיזשענס .וועם כי לטובה כוונתו
גייסטו אבער יא טראסטן? ווערט ער זייער גערעגט אויפ'ן שדכן .און איך פארשטיי אויך...
יעצט גייט אויסקומען אזוי ,דו גייסט גיין צו איין רב ,אזוי ווי טוען איך פארשטיי ס'טוט וויי ,ווייל די אמת טוט וויי.
זייער אסאך מענטשן. איז ווען א מענטש איז מקושר מיט ריעליטי ,ער ווייסט זייער
טאמער גייט ער זאגן וואס דו ווילסט נישט ,וועסטו זאגן אז קלאר ,אקעי ,איך בין אזוי ,איך האב געטשאסט א סערטן
יענער קאלעכט ,זייט קאוויד קאלעכט ער. לייפסטייל ,איך האב מיך געוואלט דרייען מעשה פריץ ,איך האב
דערנאך וועסטו טרעפן א צווייטן ,וועסט אייביג טרעפן תירוצים געוואלט...
ווי דו קענסט ארום חוש'ן .חוש נישט !.זיי מחליט פארדעם מיט קענסט נישט יעצט דרייען אנדערש .אזוי ווי אזוי דו האסט
דיין אידענע ,דעם דעת תורה וועלן אונז פאלגן ,נישט קיין חילוק געוואלט גיין ,שטעל דיך צו צו ריעליטי.
וואס ער וועט זאגן ,צי ס'שמעקט אונז יא ,צי ס'שמעקט אונז דער שדכן האט נישט קיין שום זין צו טשעפענען מענטשן .איך
נישט. קען נישט קיין שדכן וואס ס'האט אנגענומען דעם דזשאב צו
למי אלה לפניך טשעפענען מענטשן.
און דאס איז נישט נאר ביי שידוכים ביי די וועי .א דעת תורה איז ואשמע את הקול מבין...
א מורא'דיגע וויכטיגע זאך .ס'איז א וויכטיגע וויכטיגע זאך. א שדכן טוט עס נישט פאר געלט .רוב שדכנים טוען עס ,און ווער
ווען ס'קומט ביי שידוכים פרעגט מען ,דאס איז איינע פון די ס'האט שוין אויסגעפירט שידוכים -איך האב שוין אויסגעפירט
שאלות וואס א נארמאלער מענטש פרעגט ,צי יענער געהערט שידוכים -טוט עס נאר פון געפיל פון העלפן יענעם מענטש
ערגעץ? ער האט א רבי ,ער האט א רב ,ער האט א דיין וועמען אויספירן שידוכים.
ער פאלגט? חוץ וואס ס'שטייט א געוואלדיגע ענין ,ס'איז א תיקון פאר אלע
דא האט ער געהערט עפעס א גוטן דרשה פון אים ווערט ער חטאים .ס'איז א געוואלדיגע זאך אויסצופירן שידוכים.
מרוגש אויף אים ,דא טוט ער אזוי ,דא טוט ער אזוי ,ער איז א די שווערסטע חלק וואס ס'טוט וויי פאר א מענטש איז ווען
צעפליקטער מענטש .אבער א מענטש האט באמת ,ער איז געסעט איינער קנאקט אראפ אויף טעלעפאן א שדכן" :ווער זענט איר?
מיט א דעת תורה קומט ער אן. קליינע ראצער!" יא ,געווענטליך נעמט מען די יונגעלייטלעך.
נאך א נקודה וויל איך ארויסברענגען ,און מיט דעם וועל איך מיך דער גרויסע טאטע וואס וויל זיך משדך זיין משה רבינו.
יעצט אפשטעלן. איינע פון די גוטע זאכן איז אז ער שרייט אייביג הויעך אין שוהל
המאמין לא יחוש אויך ,יא? טאמער די קאווע-גבאי האט אמאל נישט געמאכט די
ס'איז א מורא'דיגע סכנה ,איך האב עס פריער אביסל קאווע ,האט ער אייביג געשריגן אויף אים.
אנגעטאטשט .לאמיר זאגן א בחור א אכצן יעריגער בחור איז יעצט קלאפט ער אראפ אויפ'ן שדכן" :דו ראצער! ווער האט
וואויל .א מיידל זי איז אכצן יאר ,זי איז וואויל ,זי ארבעט .איך רעד דיר געזאגט ,דו ,קיין שדכן וועסטו קיינמאל נישט קענען זיין! זוך
באמת וואויל ,איך מיין נישט יעצט גארנישט. דיר א בעסערע ארבעט ,קענסט גיין פלאשן טוילעטס!" ,יא? וואס
זי גייט ארבעטן ,זי ברענגט נאך אביסל פרנסה אויך אין שטוב. ווילסטו פון דעם יונגערמאן?
טראכט דער מענטש ,וואו האב איך מיך צו יאגן? וואס ווילסטו פון דעם יונגערמאן? האסט אים פאר'שרפ'עט,
ווייסט ,מ'וועט זען .ווי אן איידעלער מענטש זאגט ער פאר'ן האסט אים פארברענט? נאכדעם וויינט מען ,מען מאכט א פאנעל:
שדכן ,מ'וועט זען ,מ'וועט זען ,ער איז א מאמין בה' ,ער איז רואיג ס'איז נישט דא קיין שדכנים ,מ'מוז עפעס מ'קען ...נישט דא קיין
יעצט. שדכנים ,נישט דא קיין שדכנים .אוודאי איז נישט דא קיין שדכנים!
ס'איז א מורא'דיגע מסוכנ'דיגע ספאט .דו ווייסט נישט ווען וברביעית יהיה כל פריו
דו גייסט ווערן דעספערעט ,אדער דיין טאכטער ,דיין זון ,וויפיל יעצט ,איך וויל מאכן א דיסקלעימער :ס'איז דא אזא מושג
בחורים איז היינט דא וואס זענען בכלל נישט צוצוהערן קיין שדכנים וואס גייען צו ,צו ראף ,וואס רייסן שטיקער.
שידוכים. און דאס דארף מען אויך וואטשן וויאזוי מ'גייט צו ,מ'דארף אויך
ס'איז דא הונדערטער בחורים וואס דרייען זיך אלל אווער. זיין דזשענטל אזוי מ'גייט צו .אמת ,אמת.
זיי זענען קאמפערטעבל ,זיי זענען מסודר ,זיי האבן זיך זייערע אבער רובא דרובא מאל ווערן די שדכנים מער פארברענט ווי די
שבתים ,זיי גייען צוזאמען ,זיי האבן זייערע גרופעס ,דער טאטע עלטערן ,ווייל דער איז אנגעפרעמדט אויף א מורא'דיגע שידוך,
האט געפושט. האסטו אים נישט געגעבן דעם שידוך ,ער גיבט דיר א ריק אין ציין.
ס'איז געקומען ניינצן ,צוואנציג ,האט ער פארלוירן דעם און ס'איז א פאקט ,ס'איז אמת אז שדכנים גייען אראפ.
קאנטראל אויף דעם בחור ,און דא זאגט ער ,מיסטער לויסטער ,זיי גייען מיר ווייטער .סאו אונז זענען מיר געגאנגען צום פערטן
געזונט ,איך קען דיך נישט מער. זאך ,פעיס ריאלעטי ,מאך א ריעלטי טשעק ליסט .קאל און ווער
די זעלבע זאך ,די מיידלעך איז עס נאך ערגער .מיידלעך גייען געוואויר ,און דו וועסט קענען וויסן וואו דו האלטסט.
אריין אין א זאון ,וואס זיי שיקן דיך פלעין פייפן. "כלך" לך מדרך זו
עודו בידו די פיפטע זאך איז זייער א וויכטיגע זאך .ביי די זיבעצן יאר האב א
ס'איז דא א סערטן עידזש וואס די עלטערן זענען אין קאנטראל מיטינג מיט דיין רביצין .קען זיין אז דו האסט עס נישט געטון אלע
און דאן פארלירט מען די קאנטראל. יארן ,יעצט די ערשטע מאל זעצט זיך אוועק אויף א מיטינג מיט
מען קען זיך אנהייבן שלאגן ,מען קען זיך רייסן ,מען קען זיך איר ,שמועס געהעריג ,ווער גייט זיין דיין דעת תורה ביי שידוכים?
קריגן. ווער איז דיין רבי ,דיין רב ,דיין דיין? וועם גייסטו פרעגן? דו גייסט
באמת נארמאל ,ווי עלטער א קינד ווערט ,גייט ער שנעלער אריין אים טראסטן וואס יענער זאגט.
צום זאון פון דיך אנפייפן. שידוכים איז א שווערע זאך .ס'איז א שטארקע דעסיזשען,
אשר על כן ,די נארישע תירוץ ,איך האב צייט ,איך בין באקוועם, דו ווייסט דיין קינד'ס לעבן גייט אריין ,מ'גייט לעבן די נעקסטע
דאס איז א סימפל נארישן זאך צו טון ,און יעדער מענטש זאל הונדערט יאר גייסטו לעבן מיט דעם פרוי ,מיט דעם מאן .א
די נעקסטע טאג איז ער אריינגעקומען אין בית המדרש א האבן די שכל און די דעת אז די משנה זאגט דאס ,בן שמונה עשרה
סעקונדע שפעטער ,הערט ער ווי דער חזן זאגט דארטן "את כל לחופה ,איז עס א פאקט וואס מ'דארף זיך שטעלן דערויף.
אוהביו ואת כל הרשעים ישמיד" .עפעס גייט דער רבונו של עולם ביי אכצן יאר לייג אים אונטער פיר שטאנגען.
דא ...וואס גייט דא פאר מיט אונזער רבונו של עולם? לייג אים אונטער די פיר שטאנגען .עס וועט מצליח זיין ,וועסט
ממילא ווילסט הרג'ענען די רשעים פארשטיי איך ,אבער די אי"ה קענען אנקומען.
אוהביו וואס גייסטו הרג'ענען? ער איז ארויסגעלאפן ,זאגט ער, עולם כמנהגו נוהג
רבי איך פארשטיי נישט דעם רבונו של עולם ,איך קען אים נישט אבער דער אמת איז איבערצוגיין די אלע זאכן ,דארף מען אביסל
פארשטיין. האבן אמונה ,אביסל בטחון ,זען אז דער רבונו של עולם טוט די
נעכטן האט ער ליב געהאט די רשעים ,היינט וויל ער הרג'ענען אלע זאכן
די אוהביו. איך האב געזען זיי ברענגען נאך פון ר' מאטל סלאנימער , ,אונז
זאגט ער ,מיין טייער ליב קינד ,דו ביסט אנגעקומען אינמיטן ,דו ווייסן מיר אז ס'שטייט אין ילקוט שמעוני ,דער אויבערשטער
ביסט פלעין אנגעקומען אינמיטן ,זעץ דיך אוועק. האט באשאפן די וועלט זעקס טויזנט יאר ,און וחד חרוב .פאר
כי לא ראיתם כל תמונה איינס גייט זיין חרוב.
מענטשן האבן קשיות ,שאלות ,פארוואס ,פארווען ,איך האב האט ער געפרעגט ,וואס וועט זיין אויב א מענטש לעבט די
געטוהן אזעלכע גוטע זאכן פארוואס גייט מיר נישט קיין שידוכים, גאנצע זעקס טויזנט יאר ,ער קומט אין די לעצטע מינוט ,ער זעט
מיין שכן וואס איז א סך גארנישט ,האלט כמעט גארנישט ,יענעם די וועלט גייט ווייטער.
געלונגט שיינע שידוכים ,גוטע שידוכים. ער האט געמיינט צו זאגן ,וואס ,וואס זאל ער טון?
מיין טייער ליב קינד ,זאגט דער חפץ חיים ,דו ביסט אנגעקומען ר' מאטל סלאנימער האט געזאגט ,איך זאל ווען לעבן אין יענע
אינדערמיט. תקופה? נעם איך מיין טלית און תפילין ,איך גיי פלעין געהעריג
ס'איז דא א ריזיגע וועלט וואס גייט שוין פארדעם .דו האסט ווייטער דאווענען .דער רבונו של עולם האט א וועלט וואס גייט
אריינגעטשעקט אינמיטן א קליין טשעקעלע ,דו גייסט ארויס אן געהעריג.
נאכדעם. אונז דארפן מיר איין זאך וויסן ,סינס אונז האבן געהאט פריער
ס'איז א וועלט וואס גייט ,ווער נישט נתפעל ,כאפ נישט קיין געזאגט אז דער ענין פון שידוכים איז זייער א פעינפול זאך ,זייער
התפעלות ,אלע זאכן גייען .מ'דארף קענען גיין. א שווערע זאך ,אבער דער רבונו של עולם האט א חשבון ,אן
אויסגעטרעטענע חשבון פאר יעדן איינעם ,מ'דארף זיך אויף אים
און אמת ,אלעס איז גלגולים ,די אלע זאכן.
פארלאזן.
חזקנו נא אך הפעם הזאת
אל תבטחו
אסאך מאל מיט שידוכים ,מ'כאפט פליקעס ,מ'כאפט פעטש. פארשטייט זיך אליינס ,איך וויל נישט אז מ'זאל נוצן די חלק
מ'הערט אסאך מאל פון עלטערן "איך האב שוין נישט קיין כח אמונה ,ווייל געווענליך גייט עס אז די אלטע בחורים ,דו גייסט רעדן
מיך נאכצופרעגן ,איך קען שוין נישט עסן די פעטש .איך פרעג מיך צו די טאטע ,צו די מאמע ,א דריי און צוואנציג ,פיר און צוואנציג,
נאך ,איך קריך אהער ,איך קריך אהין ,און בום ,די לעצטע רגע הערט צוואנציג יעריגע.
עס אויף ,ס'ווערט צוריסן". אמונה .וואס וועט זיין מיט אמונה?!
אונז דארפן מיר איין זאך וויסן ,פון דעם טונקלקייט ,דארטן קומט נא נא נא נא נא .ביי שידוכים איז דער איינציגסטע זאך וואס אונז
ארויס די געוואלדיגע לעכטיגקייט ,די ריכטיגע שידוך .זאל דער זעהן מיר אין חז"ל אז ס'שטייט מ'מעג א שידוך טוהן אין תשעה
אויבערשטער העלפן אז אלע אידישע קינדערלעך זאלן קענען באב ווייל שמא יקדמנו אחר בתפלה.
שידוכים טון ,ס'זאל זיין מעשה אבות סימן לבנים. ס'איז דא א זאך ,ס'איז א שווערע ענין דאס .שטייט אין זוהר
ווי ס'שטייט אין הייליגן רמב"ן ,אז די וואכעדיגע סדרה איז א הקדוש וואס טוט זיך טאמער איינער איז מקדים בתפלה ,מ'נעמט
געוואלדיגע צייט ,א געוואלדיגע ענין. אוועק א זיווג ,דער אויבערשטער מוז איינעם מאכן ,הרג'ענען א
בעתו ובזמנו מענטש צו קענען באקומען זיין זיווג ,ס'איז א שווערע נושא.
אלע אידישע קינדערלעך זאלן קענען שידוכים טון מיט די דאס איז איינע פון די זאכן ,פאר'ן רבונו של עולם איז גארנישט
קינדערלעך ,וועלן שידוכים טון מיט די קינדער ,און שידוכים טון שווער ,אבער פארוואס איז דאס ווי קריעת ים סוף?
מיט די קינדער. ס'איז דא אזא זאך ביי שידוכים שמא יקדמנו אחר ,א צווייטער
צוויי עקסטערע זאכן ,שידוכים טון מיט די קינדער ,אפילו דו גייט אוועקכאפן דיין זיווג בתפלה ,ס'איז דא אזא זאך.
האלטסט אז ס'איז נישט דעם ריכטיגן זיווג ,דו האלטסט עס נישט מ'קען זיך נישט פלעין סומך זיין איך האב אמונה ,איך האב
אזוי פאסיג ,ס'קען זיין אז ס'גייט זיין סאך מער א פאסיגע זאך. בטחון ,און די זאך פארט ווייטער.
דאס וויל דער רבונו של עולם יעצט .דער רבונו של עולם וויל דו קושיא מעיקרא ליתא
זאלסט ביי די אכצן יאר חתונה מאכן דיין קינד. זיי פארציילן ס'איז געווען א איד אמאל ער איז אנגעקומען אין
מיט דעם וועט אונז דער אויבערשטער העלפן ,מיט דעם וואס בית המדרש
אונז זענען פודה אונזערע קינדערלעך ,מ'וועט זיי אויסלייזן אין און ער הערט ווי די בעל תפלה לאזט אויס ,ביי אשרי "שומר ה'
צייט ,מ'וועט זיי ארויסגעבן אין צייט. את כל אוהביו ואת כל הרשעים".
ווי די גמרא זאגט ,ווען איינער מאכט חתונה די קינדערלעך אין זאגט ער קוק ,דער רבונו של עולם איז אזא רחמן ,ער האט
צייט ,באקומט ער אלע ברכות ,אונז זאלן מיר געבענטשט ווערן ליב אלע אידן ,ער האט ליב די רשעים אויך .פשש וואספארא
מיט א פרייליכן שבת ,מיט א ליכטיגן תמיד .און זייטס געזונט אלע מין באשעפער וואס אונז האבן מיר ,קיינער האט נישט אזא
אידן .א גוט שבת! באשעפער.
צו הערן די שיעורים אויפן טעלעפאן \ צו לאזן א מעסעדזש \ צו ספאנסערן א גליון רופט 845-777-9987
