חתם סופר · Chasam Soifer — חיי שרה (2026-11-02)

ברוך יודא קליין
נב
דער הייליגער
חתם סופר
צווייטער טייל:
זיינע קינדער און אייניקלעך
דער כתב סופר
הגה״ק רבי אברהם שמואל בנימין סופר זצ״ל
[]46 די טיילונג אין אונגַארן
[פארזעצונג פון פריער]
ָ
ענדארסירט ָ וואס זענען קאנגרעס אין ּפעסט ָ לאגן ביים אידישן ָ נעא ָפון די ָ
דערנאך
ָ ראן ָאטוועש און זענען בא ָ געווארן דורך דעם קולטוס מיניסטער ַ ָ והימים האלה נזכרים ונעשים
פראנץ ָיאזעף.
געווארן מיט דער חתימה פונעם קעניג ַ ָ באשטעטיגט ַ גאנצע פירנגעהאלטן ַ
ַ האט ָא רלאמענט ָ
ּפא ַ
אונגארישן ַ
ַ דעבאטע איןַ די
רעזאלוציעס רלאמענט צו ַאנולירן די ָ ּפא ַהאבן ַאּפעלירט צום ַ דאקסן ָ רטא ָדי ָא ָ וואכן .פון ט"ו אדר א' ,שושן פורים קטן ,ביז ט"ו אדר ב' ,שושן פורים ָ
קראפט ָאן לעגאל נישט ַאריין אין ַ ַ וויבאלד זיי קענען
ַ רעפארמער, ָ פון די האט זיך
נאר ַאז ט"ו אדר ראשון ָשנת תר"ל .אין בין אדר ראשון לאדר שני ָ
האבן געפאדערט צו ָ ָ האבןרלאמענט .די ערליכע אידן ָ ּפא ַ דער גוטהייסונג פון ַ רלאמענט ,און ט"ו אדר שני ,שושן פורים,ּפא ַ דעבאטע אין ַ
ַ ָאנגעהויבן די
לאגישע נעא ָ געווארפן די ָָ די רעכט נישט געצווינגען צו ווערן צו זיין אונטער דעבאטע זיך געענדיגט ,מיט דער ָאּפשטימונג אשר ישלטו היהודים, ַ האט די ָ
לאגן נעא ָ
רלאנגט צו קענען זיך טיילן פון די ָ פא ַ האבן ַ
ניזאציע .זיי ָ רגא ַ ך–א ַ דא ָ ַ קאנגרעס זענען בטליםלאגן ביים אידישן ָ נעא ָ
רעזאלוציעס פון די ָ ָ ַאז די
דאקסישע קהילות. רטא ָ
און ווערן ַאנערקענט ַאלס זעלבסטשטענדיגע ָא ָ דאקסישע אידענטום ,קען רטא ָ
דאס ָא ָ
דאס יהדות החרדיתָ , ומבוטלים און ָ
רלאמענט ּפא ַ ּפראמינענטן ַ האבן געברענגט פון דער רעדע פון דעם ָ מיר ָ האבן די פולע שליטה איבער אירע אייגענע קהילות. ָ
מאר ּפאליטיקערָ , נאלער דיכטער און געשעצטער ָ ציא ַנא ָ דעּפוטאט ,דער ַ ַ
דעּפוטאט ,דער עוכר ַ לאגישן
נעא ָגעטאדלט דעם ָ ַ האט קאי ,וועלכער ָ יא ַ ָ
רלאנג פא ַ האט אויסדריקליך געשטיצט דעם ַ הרמאן ,און ָ
ַ ווא
מאריץ ַ ישראל ָ רלאמענט
ּפא ַ
אונגארישער ַ
ַ האט דער
פעברואר דעם 17טן ָ ,'870
ַ ט"ו אדר א',
דאקסן דורכצופירן ַא טיילונג. רטא ָ פון די ָא ָ דאקסישע קהילות. רטא ָ
דעבאטירן דעם ַאּפיעל ,די ווענדונג פון די ָא ָ
ַ גענומען
קאי איז נישט געווען דער איינציגער. יא ַ ָ רעזאלוציעס
ָ האבן ַאּפעלירט די
דאקסישע קהילות ָ רטא ָ"שומרי הדת" און די ָא ָ
| פ' חיי שרה תשפ"ז | 16
האט דער קולטוס רוואס ָ
פא ָ אונטערווארפן אונטער איין צווייג ָאדער סעקטעַ .
ַ
קאנגרעס רגאניזירן ַא ָ
מיניסטער ָאנגעהויבן מיט די אידן? ָזאל ער קודם ָא ַ
דארט איינפירן ַאןטעסטאנטן ,און ָ
ַ ּפרא
סלאנער און ָ ווא ַּפרא ָ
טאליקןַ , קא ָ
פון ַ
גאנגען ַא שווערן פעלער בא ַ
איינהייטליכן סדר .דער קולטוס מיניסטער איז ַ
האט ָאנגעצונדן ַא פייער פון שנאה און קריגערייען אין דערוואס ער ָ
דערמיט ָ
אידישער מחנה".
דעאק
פערענץ ָ
אונגארן
ַ דאס יהדות החרדית אין האט ָ וואכן ָ גאנצע פיר ָ במשך פון די ַ
דעבאטעס. ַ גאנג פון די קלאּפעדיגע הערצער דעם ַ ַ כגעפאלגט מיט ָ נא ָ
האבן האבן געזען ווי די תפילות פון די צדיקים ווירקן און ָ ערליכע אידן ָ
רלאמענט איז כמעט נישט ּפא ַ אונגארישן ַ ַ רעזולטאטן .אין ַ אומגלויבליכע
דעּפוטאט
ַ דאקסן .יעדער וויכטיגער רטא ָ קעגנערשאפט צו די ָא ָ ַ געווען קיין דער אלטער פארלאמענט געביידע אין בודאפעסט וואו די דעבאטעס
געטאדלט דעם קולטוס מיניסטער און די ַ ווארט, דאס ָ האט גענומען ָ ָ זענען אפגעהאלטן געווארן
דאקסן. רטא ָ לאגן און געשטיצט די ּפעטיציע פון די ָא ָ נעא ָ ָ
סאמע געמאכט דער וויכטיגסטער און ַ ַ האט ָאבער דעם מכה בפטיש ָ
אונגארן ,דער ַ טסמאן פון ַ שטא
ַ דעּפוטאט ,דער עלטערער ַ ַאנערקענסטער פארטרעטער מענטאריערַ ,
ַ רלא
ּפא ַהאבן אויך גערעדט ַאנדערע ַ חוץ אים ָ
דעאק. דעּפוטאט פערענץ ָ ַ רלאמענט ּפא ַ ַ ּפארטייען ,רעכטע ,לינקע און ּפאליטישע ַ גאנצן רעגנבויגן פון ָ פון דעם ַ
פאטער פון דער קאי איז געווען דער ָ יא ַ מאר ָ וואס ָ אין דער צייט ָ קא ַאליציע,
ּפאזיציע און אפילו פון דער רעגירונגס ָ צענטריסטן ,פון דער ָא ָ
פאטער דעאק געווען דער ָ ליטעראטור איז פערענץ ָ ַ אונגארישער קולטור און ַ דאקסן .די רטא ָ רלאנג פון די ָא ָ פא ַ האבן ַאלע געשטיצט דעם ַ וועלכע ָ
אונגארישער ַ מאטיע און דער גרינדער פון דיּפלא ַ ָ אונגארישער ַ פון דער האבן
דעּפוטאטן ָ
ַ רלאמענטּפא ַ
ּפראמינענטסטע און וויכטיגסטע ַ ָ סאמע
ַ
זעלבסטשטענדיגקייט. דאקסן. רטא ָ אויפגעטרעטן מיט רעדעס שטיצנדיג דעם ַאּפיעל פון די ָא ָ
יאזעף איז אין שנת תרכ"ו געקומען צו דער איבערצייגונג פראנץ ָ ווען ַ מאן גהיצילא ַ קא ָמענטאריער איז געווען ָ ַ רלא
ּפא ַ
איינער ַא ַזא וויכטיגער ַ
האבסבורג לאנג קען עסטרייך און די ַ ַאז לא לעולם חוסןַ ,אז נישט אויף צו ַ (דא אין ַאמעריקע רלאמענטָ . ּפא ַ
אונגארישן ַ
ַ פארזיצער פון( ,)Kálmán Ghyczyדער ָ
נאליזם ,איז ציא ַ נא ָ אונגארישער ַ ַ אימּפעריע אונטערדרוקן און דערשטיקן וואס גייט צוריק צום
טראדיציע ָ
קאנגרעס דעם טיטול ַ ,Speakerא ַ
פארזיצער פון ָ
טראגט דער ָ
ָ
פראקציעס, ּפאליטישע ַ פארשידענע ָ אונגארן געווען צעשּפליטערט צווישן ַ ַ רלאמענט פון פערצענטן ָיארהונדערט) .גהיצי איז געווען דער יוסטיץ ּפא ַ בריטישן ַ
האנדלען און וויאזוי צו ַ צוגאנג ַ ַ געהאט ַאן ַאנדערן ַ האבן איטליכע וועלכע ָ אונגארישער רעגירונג פון ַ לוציאנערער ָ רעווא
ָ מיניסטער אין דער ערשטער
רלאנגט פולע זעלבסט פא ַ האבן ַ וואס ָ רהאנדלען מיט עסטרייך .געווען ָ פא ַ ַ פינאנץ מיניסטער. ַ שנת תר"ח .שּפעטער ,שנת תרל"ד ,איז ער געווען דער
זאל ווערן זאל זיך לגמרי ָאּפרייסן פון עסטרייך און ָ אונגארן ָ ַ שטענדיגקייט, פראקציע און נסערוואטיווער ַ ַ קא ַאצינד ,שנת תר"ל ,איז ער געווען פון דער ָ
לאנד ,בעת ַאנדערע זענען געווען ביי דער ַא פולשטענדיג זעלבסטשטענדיג ַ רלאמענט.
ּפא ַ אונגארישן ַ ַ פארזיצער ,דער סּפיקער ,פון האט געדינט ַאלס דער ָ ָ
דאס וועט קיינמאל נישט ַאקצעּפטירןַ ,אז ָ ָ דאס מיינונג ַאז עסטרייך וועט ָ געטאדלט דעם קולטוס ַ שטארק
ַ האט ווארט .ער ָ דאס ָ האט גענומען ָ גהיצי ָ
דערפאר ָאננעמען ַ זאל אונגארן ָ ַ פארגיסונג. נאר פירן צו אומזיסטע בלוט ַ ָ קאנגרעס" .ווער פאררופן דעם אידישן ָ פאר ַ עטוואש ַ ַ ראן
בא ָ מיניסטער ַ
וואס עסטרייך איז גרייט צו שענקען. ָ פאר דעם קולטוס האט געגעבן די רעכט ַ באפולמעכטיגט און ווער ָ האט ַ ָ
רהאנדלט מיט פא ַ האט ַ וואס ָ דאן געווען דער ָ דעאק איז עס ַ ָ פערענץ קאנגרעס נקציאנירן געזעצן פון ַא ָ ָ סא
באשטעטיגן און ַ זאל ַ מיניסטער ,ער ָ
האט אויס דעאק ָ ָ יאזעף. פראנץ ָ ַ פארטרעטער פון עסטרייך און מיט די ַ רלאמענט ,די געזעץ– ּפא ַ דא אין ַ געווארן ָ ָ באשטעטיגט וועלכע זענען נישט ַ
אונגארן וועט קריגן ַ ס'האט זיך גערופן "דער אויסגלייך" — ָ וואס געארבעט ָ ַ צוזאמענגעקומען צו ַ דא
לאנד? מיר זענען זיך ָ אינסטאנץ אין ַ ַ געבערישע
רלאמענט ,זעלבסט ּפא ַ נאמיעַ ,א זעלבסטשטענדיגן ַ אויטא ָ
ָ אינערליכע לאנדָ .אבער ַאזעלכע פאר דעם וואוילזיין פון ַ שאפן גערעכטע געזעצן ַ ַ
אונגארן
ַ שטענדיגע געריכטן און ַא זעלבסטשטענדיגע אינערליכע רעגירונג. געזעצן ברענגען נישט קיין גערעכטיגקייט און קיין גוטס".
וועט ָאבער בלייבן אויסערליך און מיליטעריש ָאּפהענגיק אין עסטרייך ,מיט געזאגט,
ָ האט גהיצי "וואס דער קולטוס–מיניסטער וויל יעצט טון איז"ָ , ָ
"עסטרייך–אונגארן".
ַ פאר דער אימּפעריע: נאמען ַ געמיינזאמען ָ ַ ַא נייעם ּפארטיי פון די פאר איין ַ זאל העלפן ַ רלאמענט ָ ּפא ַ אונגארישער ַ ַ "אז דער ַ
האט אונטערדרוקט און וואס עסטרייך ָ נאכדעם ָ יאר פריערָ , מיט ַאכצן ָ אויבערהערשאפט אויף דער ַ באקומען די גלויבענס–גענאסן צו ַ
ָ אידישע
דעאק ,וועלכער איז געווען ָ אויפשטאנד ,איז ַ אונגארישן ַ דערשטיקט דעם מענטארישער
ַ רלא ּפא ַ נטראסט צו יעדער ַ קא ַ דאס איז אין ָ ּפארטייָ . צווייטער ַ
לוציאנערער רעגירונג ,געווען ָ רעווא
ָ נאך אין דער ערשטער ַא מיניסטער ָ נשטאט
ַ לאגישע אינקוויזיציע" ַא "נעא ָָ ראן ָאטוועש וויל איינפירן ַא בא ָ עטיקַ .
צאלן זאלן נישט ָ ווידערשטאנד" — מענטשן ָ ַ "ּפאסיוון פאנענט פון ַא ַ ּפרא ָ ַא ָ "קאטוילישע אינקוויזיציע". ַא ַ
קא ָאּפערירן מיט דער עסטרייכישער רעגירונג .זיינע קיין שטייערן און נישט ָ האט גע'טענה'ט ווי ּפאלסקי ָ דעּפוטאט יָ . ַ אונגארישער ַ ַא צווייטער
ּפגעשוואכט די עסטרייכישע רעגירונג און געפירט דערצו ַ האבן ָא טאקטיקן ָ ַ לאגן ווילן טון איז ווי נעא ָ "וואס דער קולטוס מיניסטער און די ָ פאלגענדָ : ָ
רהאנדלען פא ַ זאל זיך ברעכן און גרייט זיין צו ַ האבסבורג רעזשים ָ ַאז דער ַ רוימיש–קאטוילישע,
ַ טאליקן ,די קא ָ צוזאמענברענגען ַאלע ַ ַ גלייך מען ָזאל
דעאק ,וועלכער איז ָ נאליסטן און מיט פערענץ ציא ַ
נא ָ אונגארישע ַ ַ מיט די רעפארמער ,און ַארויפצווינגען ָ עוואנגעליסטן און ַ גריכיש–קאטוילישע,ַ
רהאנדלער. פא ַ בריליאנטענער ַ ַ געווען ַא גלענצענדער יוריסט און ַא זעלטן אויף זיי ַאז פון איצט און ווייטער מוזן זיך ַאלע פירן די זעלבע און זיך
17 | פ' חיי שרה תשפ"ז |
שינגטאן.
ָ ווא נאמען ַ טראגן דעם ָ יארק סיטי ָ ָ
אונגארן
ַ שטאט אין ָ דעאק .יעדע גרויסע דאס זעלבע איז מיט פערענץ ָ ָ
טראגןמארקן ָ ּפארקס און ַ צאל ַ נאמען .אויך ַא גרויסע ָ גאס אויף זיין ָ האט ַא ַ ָ
"אוטסא"
ָ אוטסא —
ָ דעאק נאמען .אין רוב גרויסע שטעט איז די פערענץ ָ זיין ָ
רטאציע נסּפא ַ ָ טרא
גאס .דער ַ אונגאריש — די הויּפט ַ ַ גאס אויף ( )oot–sawאיז ַ
בודאּפעסט ,די ,hubוואו עס געפינט זיך דער צענטער ַ נערוו–צענטער אין
נאמען טראגט דעם ָ ָ טערמינאלן,
ַ טראמווייַ באס און פון דער סובוועיָ ,
דעאק צענטער. פערענץ ָ
פארינט, נקנאט פון ָ 20,000 בא ָ וואלוטע ,דער ַ אונגארישע ַ ַ און די העכסטע
דעאק. טראגט דעם פארטרעט פון פערענץ ָ ָ
דאקסישע קהילות איז געלעגן ביי ַא סּפעציעלער רטא ָ
די ווענדונג פון די ָא ָ דער פארטרעט פון פערענץ דעאק געפינט זיך אויף אונגארן׳ס
געווארן צו שטודירן ָ באשטימט וואס איז ַ קאמיסיעָ , מענטארער ָ ַ רלא
ּפא ַ ַ העכסטע וואלוטע ,דער -20,000פארינט באנקנאט
רלאמענט ּפא ַ פאר'ן ַ פארברענגען ַ געדארפט ָ ַ האט ּפראבלעם און ָ ָ דעם
נאכ'ן אויסהערן די זאל שטימעןָ , רלאמענט ָ ּפא ַ וויאזוי דער ַ רשלאג ַ ַ פא
איר ָ אויסגעארבעט דעם "אויסגלייך" ,איז ער ַ האט דעאק ָ ָ זינט פערענץ
דעבאטע. ַ רלאמענט מיטגלידער דורכאויס דער ּפא ַרעדעס פון די ַ דאן
טסמאן" .ער איז זינט ַ ַ שטא
ַ געווארן ַאלס דער "עלטסטער ָ טראכט
בא ַ ַ
באשטימט צו הערן די לעצטע רעדע אין דער פורים שנת תר"ל איז געווען ַ געווארן איבער דער וועלט און ַאריין אין דער וועלטס געשיכטע ָ קאנט בא ַ ַ
באשטימט וואס איז געווען ַ ט–לאנגער סעסיע .דער לעצטער רעדנער ָ ַ נא מא ַ ָ אונגארן"The wise man of , ַ מאן פון צונאמען" :דער קלוגער ַ ָ מיט דעם
טאג איז געווען נישט קיין צווייטער ווי דער "קלוגער אויפצוטרעטן אין דעם ָ היימלאנד".
ַ קאנט ַאלס "דער חכם פון בא ַ אונגארן ַאליין איז ער ַ ַ .Hungaryאין
נאלער העלד און ציא ַ נא ָ היימלאנד" ,דער ַ ַ אונגארן"" ,דער חכם פון ַ מאן פון ַ טראכט ווי בא ַ אונגארישער געשיכטע ווערט ער ַ ַ מאדערנער אין דער ָ
דעאק. טסמאן" — פערענץ ָ ַ שטא
ַ "עלטסטער פאיעט ( )Lafayetteאין ַאמעריקע. לא ַ (מארקי) ַ שינגטאןָ ,אדער ַ ָ ווא דזשארדזש ַ ָ
זאל האט גענומען רעדן איז געווען ַאזוי שטיל אין ָ דעאק ָ ווען פערענץ ָ מעריקאנער
ַ וואס איז בעת דער ַא פראנצויז ָ ַ פאיעט איז געווען דער לא ַ ַ
נאדל"ַ .אלע פאלן פון ַא ָ "דאס ַ וואס מען רופט ָ האט געקענט הערן ָ ַאז מען ָ אויפשטאנד
ַ שינגטאן אין דעם
ָ ווא
דזשארדזש ַ ָ רעוואלוציע געקומען העלפן ָ
זאגן: האט צו ָ דעאק ָ וואס פערענץ ָ האבן ָאנגעשּפיצט די אויערן צו הערן ָ ָ טאקטיקן בריליאנטענע ַ ַ פאיעט'ס לא ַ דאנק ַ ענגלאנד .טיילווייז ַא ַ ַ קעגן
געזאגט" ,האבן ָ דעאק
ָ האט פערענץ דאקסישע אידן"ָ , רטא ָ "די ָא ָ באזיגט די בריטישע קעניגליכע ַארמייען און געוואונען שינגטאן ַ
ָ ווא
האט ַ ָ
קאמף קעגן דער ַארויפגעצוואונגענער פולשטענדיג רעכט אין זייער ַ זעלבסטשטענדיגקייט.
קראטיש און נישט דעמא ַ ָ דאס איז נישט קאנגרעסָ . אויבערהערשאפט פון ָ ַ ראן פילע צענדליגער שטעט ,שטעטלעך ,און פא ַ אין ַאמעריקע זענען ַ
אונגארישע רעגירונג וויל נישט און וועט נישט ַאוועקרויבן פון ַ יושר'דיג .די שינגטאן .אויך
ָ ווא
נאמען ַטראגן דעם ָ ָ וואסגאסןָ , קאונטיס ,און טויזנטער ַ ַ
פאר גוט האלטן ַ פרומע גלויביגע מענטשן זייער רעכט צו דינען ג–ט ווי זיי ַ קאונטיס ,און ראן פילע צענדליגער שטעט ,שטעטלעך און ַ פא ַזענען ַ
באזירט דאקסישן אידענטום זענען ַ רטא ָ ּפאסיג .די טענות פון דעם ָא ָ און ַ פאיעט סטריט ,צי עוועניו לא ַ נאמען ַ טראגן דעם ָ ָ וואס גאסןָ , טויזנטער ַ
לאגיק און גערעכטיגקייט .יעדער ַאנשטענדיגער און פרייהייטס אויף ָ האט יעדער איינער פון די פינף יארק ָ שטאט ניו ָ ָ בולעווארד .אין דער ַ ָאדער
קאמף!" ליבענדער מענטש שטיצט זייער גערעכטיגן ַ גאסן אין ניו פאיעט .לכל הפחות 15הויּפט ַ לא ַ נאמען ַ גאס מיט'ן ָ ראס ַא ַ בא ָ ָ
ליהודים היתה אורה
האבן די
דאקסישע אידן ָ רטא ָ
דאקסישע אידן .די ָא ָרטא ָ פאר ָא ָ
נישט גילטיג ַ רלאמענט מיטגליד, ּפא ַ ּפראמינענטסטן ַ טעגארישע רייד פון דעם ָ ָ קא נאך די ַ ָ
נאמיע ,גרינדן
אויטא ָ
ָ שאפן זיך ַאן אייגענע
פולע רעכט זיך ָאּפצוטיילן און ַ נאלער העלד ,איז נישט ציא ַ
נא ָ טסמאן ,חכם און ַ ַ שטא
ַ דער דערהויבענער
שטאט ,אויפנעמען ַא רב און ַא שוחט און פירן זייערעָ קהילות אין יעדער רלאמענט גייט שטימען. ּפא ַוויאזוי די מערהייט אין ַ פראגע ַ געווען מער קיין ַ
פאר ריכטיג".
האלטן ַגעמיינדעס לויט ווי זיי ַ רלאמענט געווען ּפא ַ גאלעריען פון ַ צומארגנס ,שושן פורים ,זענען די ַ ָ
דאקסישע עסקנים פון ּפעסט און פון איבער'ן רטא ָאיבערפולט מיט ָא ָ
אויסגאנג און די
ַ לאנד וועלכע זענען געקומען הערן און זען דעם גאנצן ַ ַ
רלאמענט. ּפא ַ ָאּפשטימונג פון ַ
הרצים יצאו דחופים פארהאט ָפראגע ָ ַ האט שטודירט די וואס ָקאמיסיע ָ רלאמענט ָ ּפא ַדי ַ
באשלוס און די נאנסירן דעם ַ פארענדיגט ַא ָ האט ַ פארזיצער ָ ווען דער ָ נאמיע און זעלבסט אויטא ָ
ָ מענדאציע :פולשטענדיגע ַ רעקא
ָ געבראכט אירַ
לאּפַ .א געלויף פון
גא ָגאלעריען זיך געהערט ַא ַ האט פון די ַ ָאּפשטימונג ָ דאקסישע קהילות. רטא ָ פאר די ָא ָ שטענדיגקייט ַ
ביורא פון
ָ געלאפן צוםָ דאקסישע עסקנים וועלכע זענען שנעל רטא ָ
די ָא ָ דאן ָאּפגעגעבן זייערע שטימען .די האבן ַ רלאמענט מיטגלידער ָ ּפא ַדי ַ
"שומרי הדת" אין ּפעסט. פארזיצער ,דער מאן גהיצי ,דער ָ לא ַ
קא ָגעווארן און ָָ שטימען זענען געציילט
גאס
רזאמלט אויף דער ַ פא ַ
וואס זענען געווען ַ דאקסישע אידן ָ רטא ָ
ָא ָ פאלגנדע ערקלערונג: געמאכט די ַָ האט רלאמענטָ , ּפא ַ סּפיקער פון ַ
טאנץ פון שמחה .הונדערטער רלאמענט זענען ַארויס אין ַא ַּפא ַ
אינדרויסן פון ַ שטאטוטן און ַ האט געשטימט ַאז די "די איבערוויגנדע מערהייט ָ
רלאמענט ,זענען ּפא ַ
פראנט פון ַ ָ רזאמלט אין פא ַ דאקסישע אידןַ , רטא ָ
ָא ָ קאנגרעס זענען האבן ָאנגענומען ביי זייער ָ לאגן ָ נעא ָ וואס די ָ רעזאלוציעס ָ ָ
| פ' חיי שרה תשפ"ז | 18
דער הייליגער חתם סופר | ברוך יודא קליין
שריט פון דורכפירן ַא טיילונג צווישן אידן וכדומה .זיין "פרשנות" ,זיין
נאליזירן געשעענישן ,איז לחלוטין אינטערּפרעטאציע ,זיין אויסטייטשן און ַא ַ ַ
פאקטן. לאגן ווי צו די ריין ָאביעקטיווע ַ נעא ָ טענדעציעז ,מער גענויגט צו די ָ
פעסאר קען זיך ָ ּפרא
ָ זא רעליגיעזער זיך צו איבערצייגן ווי ווייט ַא ַ
קאּפיטל דערקייקלען ברענגען מיר בלויז די ערשטע ווערטער פון זיין ַ
קאּפיטל רופט זיך" :משפט רלאמענט .דער ַ ּפא ַ וועגן דער ָאּפשטימונג אין ַ
הפרלמנט — "נס פורים" של האורתודוקסים".
שרייבט כ"ץ" :הציבור האורתודוקסי חגג את נצחונו כיאה וכיאות,
כפי שנראה עוד ,ומנהיגיו הרוחניים ,רבנים ודרשנים ,ייחסו לו משמעות
מטפיסית .בישועת ה' לנאמניו בעת צרה וצוקה הם ראו אות ומופת
לצדקת דרכם .ההיסטוריון חייב להתעלם מפרשנות מן הסוג הזה .ואולם
חייב הוא לקבוע ,כי עמידתו האיתנה של רוב הציבור האורתודוקסי ַארויס אין ַא ריקוד ,זינגענדיג די פסוקים פון דער מגילה "ליהודים היתה
נגד מה שנצטייר לו כנסיון להעביר אותו על דתו מילאה תפקיד מרכזי אימּפראוויזירטע ניגונים אויף
ָ פארשידענע אורה ושמחה וששון ויקר" ,און ַ
בתוצאות המאבק". "ונהפוך הוא".
וואס זענען זאכן ָ איבערנאטירליךַ , ַ מעטאפיזיש — מיינט ָ "מטפיסית" — געלאפן און אינצווישן ָאנגעקומען צו די ָ וואס זענען שנעל
די עסקנים ָ
זאגט דאקסישן אידענטוםָ , רטא ָהעכער די טבע .די גייסטיגע מנהיגים פון ָא ָ היסטאריע מיט דעם
ָ געמאכטַ האבן דערווייל ביוראען פון "שומרי הדת" ָ
ָ
באדייטַ .א הימלישן מעטאפיזישן ַ ָ האבן צו דעם נצחון צוגעשריבן ַא ערָ , ביורא פון שומרי הדת זענען יענעם שושן ָ טעלעגראף סיסטעם .פון דער
ַ
טאר עס נישט ַאזוי אויסטייטשן. זאגט ָאבער כ"ץָ , היסטאריקערָ , ָ כחַ .א טעלעגראמען צו יעדער אידישער
ַ פורים ַארויס ַא מבול פון הונדערטער
דאקסישן רטא ָ נטשלאסנקייט פון ָא ָ ָ ער מוז עס צושרייבן צו דער פעסטער ַא נזאגנדיג די
אונגארן ָא ָ
ַ גאנץ שטאט און שטעטל איבער ַ ָ קהילה ,צו יעדער
פעסאר ,מיט ַא ָ ּפרא
ָ זאגט ַא "רעליגיעז" ציוניסטישער אידענטוםַ .אזוי ָ גוטע בשורה וועגן די הצלה פון אידישן דת און פון אידישע קהילות .ס'איז
קאּפ .עפ"ל.
יארמולקע אויפ'ן ָ ַ געווען דער פרייליכסטער שושן פורים אין דורות.
עטוואש'סַ האבן זינט דאקסישע אידן ָ רטא ָ פארקערט .די ָא ָ ּפונקט ַ
דורכפאל
ַ דורכפאלן .איין ַ קאנגרעס אין ּפעסט געליטן בלויז פאררופן דעם ָ ַ
זאל זיך ַאזוי איבערדרייען און די גרעסטע דאס רעדל ָ נאכ'ן צווייטןַ .אז ָ ָ דעאק שרייבט הגאון רבי נפתלי סופר זצ"ל ,זון פון חתם וועגן פערענץ ָ
זאלן כאיש אחד בלב אחד שטיצן די מענטאריער ָ ַ רלא
ּפא ַ אונגארישע ַ ַ סופר'ס בן בית רבי אפרים פישל סופר ,אין זיין ספר "בני נפתלי" (דרוש י"ט):
לאגן,נעא ָ פריינטשאפט מיט די ָ ַ טראץ זייער ביז איצטיגער ָ דאקסן,רטא ָ ָא ָ "הוא הי' שליח מה' להציל נפשינו מכת החדשים מלמשול על נפשינו".
געראטעוועט ַ דערצו אין די טעג פון פורים ,ווען אידן זענען בימים ההם דער תלמיד פון חתם סופר הגאון רבי פייוול פלויט זצ"ל דער בעל
געווארן דורך ניסים מלובש אין דער טבע ,מוז דורך יעדן ָאביעקטיוון ָ פאלגענד" :החסיד והחכם דערמאנט אים לשבח ווי ָ ַ "ליקוטי חבר בן חיים"
מעטאפיזישן כח, ָ היסטאריקער באמת צוגעשריבן ווערן אויסשליסליך צו ַא ָ דעאק זכור לטוב" (אין זיין בריוו אין ספר "מלחמת מצוה" דף פ"ז).
פראנץ ָבאומות ַ
דאקסיע. רטא ָ נטשלאסענקייט" פון דער ָא ָ ָ "א
ַא הימלישן נס ,נישט צו דער ַ
האט מעגליך ברוח קדשו הגאון רבי חיים סופר דער בעל מחנה חיים זצ"ל ָ
בסערוואציע פון ָאט דעם היינטצייטיגן ַ פאראויסגעזען די אפיקורסי'שע ָא ָ מאדערנער וועלט ווערט ַא געוויסער רעליגיעז– אין דער פרייער און ָ
רעליגיעז ציוניסטישן "עקסּפערט" אויפ'ן טיילונג .הגאון רבי חיים סופר אויטא
ָ טראכט ַאלס דער גרעסטער בא ַ פעסאר יעקב כ"ץ ַ ָ ּפרא
ציוניסטישער ָ
שרייבט אין ַא בריוו ,געשריבן אסרו חג פסח שנת תר"ל" :ה' ראה דמעת דאס איז צוליב זיין בוך “הקרע שלא אונגארןָ .
ַ ריטעט אויפ'ן טיילונג אין
הצדיקים ,דברי הצומות וזעקתם ,והושיע למען זכות אבות ,ולא יאמן (מען אונגארישער געבוירענער, ַ אונגארן .כ"ץַ ,אן
ַ נתאחה" ,וועגן די טיילונג אין
זאל נישט גלויבן) שחכמתם פעל ,רק מסירת הנפש עלה לפני ה'" ("קן סופר", ָ געגאנגען ַ אונגארישע ישיבות ,איזַ פאר דער קריג געלערנט אין האט ַ וועלכער ָ
מכתב ל"ט). געווארן
ָ געווארן ַא רעליגיעזער ציוניסט .שּפעטער איז ער ָ שטודירן און איז
לאמייער זצ"ל שרייבט אין שו"ת בית הילל קא ָ הגאון הצדיק רבי הילל ָ פעסאר אין רעליגיעז ציוניסטישע אוניווערזיטעטן אין מדינת ישראל. ָ ּפרא
ַא ָ
(סי' מ"ו)" :ואז עבור שנשתפכו על צרה זאת אלפי דמעות ,ראה ה' צעקתם, האט ער ּפרעטענדירט צו זיין ַאן אונגארישער געבוירענער ָ ַ זייענדיג ַאן
וריחם על עמו היראים מייסדי חברה שומרי הדת ,ועשה לנו נס ונתן האט "פארשונגען" ָ עקסּפערט אויפ'ן טיילונג .אויף זיינע "שטודיעס" און ָ
אותנו לחן בעיני המלך יר"ה ,עד שניתן לנו רשות ג"כ להיותנו לחברה ער געוואונען ַאזעלכע "ּפרייזן" ווי דער "פרס ישראל" און דער "פרס זלמן
דעאק ראו האמת שיש אצל פראנץ ָ ולכת בפני עצמו ,כי המלך יר"ה והשר ַ שזר".
לאגען כאשר רק מחזיקים בתורת ה' הנעא ָ ָ היהודים שני סעקטען ,את כת זיינע מקורות זענען צווישן ַאנדערן אויך דער ספר "זכור ימות עולם"
מעט מהרבה ,והשאר כופרים ,והשניה הן המה כת "שומרי הדת" ,הן המה נאר געשריבן וואס איז ָ
באוויטש ז"ל און ַאלץ ָ קא ָיא ָפון הרה"ח רבי בן ציון ָ
שומרי הדת באמת ומחזיקים בכל שמירת התורה". לזא נישט ענדערן אין זיינע פאקטן קען ער ַא ָ געווארן וועגן טיילונג .די ַ ָ
וואס דער קעניג נאכדעם ָ דאס געשריבן ָ האט ָ לאמייער ָ קא ָ רבי הילל ָ אוניווערסאלן
ַ פאר ַא ברייטן
דאך ָאבער געפעלן ַ פארשונגעןַ .אזוי ווי ער מוז ָ ָ
דאס געזעץ פון האט אונטערגעשריבן און גוטגעהייסן ָ יאזעף ָ פראנץ ָ ַ גאנצע האלבע מאמינים און פון ַ באשטייט אויך פון ַ וואס ַ לייענער–קרייז ָ
דאס אי"ה שּפעטער זען. רלאמענט ,ווי מיר וועלן ָ ּפא ַ ַ לאנסירטן" "בא ַ
"אביעקטיוון" און ַ ראלע פון ַאן ָ כופרים שּפילט ער די ָ
ָאבסערווירער .ער ּפרואווט ביי יעדער געלעגנהייט צו קריטיקירן די
[פארזעצונג קומט אי"ה]
ָ נעגאטיוון ַ פאר זייערדאקסן און זייערע רבנים די גאונים וצדיקים ַ רטא ָָא ָ
19 | פ' חיי שרה תשפ"ז |
