gilyoines.com חזרה לאתר · Back to the site

חתם סופר · Chasam Soifer — חיי שרה (2026-11-02)

מוציא לאור: חתם סופר · Chasam Soifer

שבוע: חיי שרה (2026-11-02)

חתם סופר · Chasam Soifer — חיי שרה (2026-11-02)

פתח את ה-PDF הורדה

‫ברוך יודא קליין‬ ‫נב‬ ‫דער הייליגער‬ ‫חתם סופר‬ ‫צווייטער טייל‪:‬‬ ‫זיינע קינדער און אייניקלעך‬ ‫דער כתב סופר‬ ‫הגה״ק רבי אברהם שמואל בנימין סופר זצ״ל‬ ‫[‪]46‬‬ ‫די טיילונג אין אונגַארן‬ ‫[פארזעצונג פון פריער]‬ ‫ָ‬ ‫ענדארסירט‬ ‫ָ‬ ‫וואס זענען‬ ‫קאנגרעס אין ּפעסט ָ‬ ‫לאגן ביים אידישן ָ‬ ‫נעא ָ‬‫פון די ָ‬ ‫דערנאך‬ ‫ָ‬ ‫ראן ָאטוועש און זענען‬ ‫בא ָ‬ ‫געווארן דורך דעם קולטוס מיניסטער ַ‬ ‫ָ‬ ‫והימים האלה נזכרים ונעשים‬ ‫פראנץ ָיאזעף‪.‬‬ ‫געווארן מיט דער חתימה פונעם קעניג ַ‬ ‫ָ‬ ‫באשטעטיגט‬ ‫ַ‬ ‫גאנצע פיר‬‫נגעהאלטן ַ‬ ‫ַ‬ ‫האט ָא‬ ‫רלאמענט ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫דעבאטע אין‬‫ַ‬ ‫די‬ ‫רעזאלוציעס‬ ‫רלאמענט צו ַאנולירן די ָ‬ ‫ּפא ַ‬‫האבן ַאּפעלירט צום ַ‬ ‫דאקסן ָ‬ ‫רטא ָ‬‫די ָא ָ‬ ‫וואכן‪ .‬פון ט"ו אדר א'‪ ,‬שושן פורים קטן‪ ,‬ביז ט"ו אדר ב'‪ ,‬שושן פורים‬ ‫ָ‬ ‫קראפט ָאן‬ ‫לעגאל נישט ַאריין אין ַ‬ ‫ַ‬ ‫וויבאלד זיי קענען‬ ‫ַ‬ ‫רעפארמער‪,‬‬ ‫ָ‬ ‫פון די‬ ‫האט זיך‬ ‫נאר ַאז ט"ו אדר ראשון ָ‬‫שנת תר"ל‪ .‬אין בין אדר ראשון לאדר שני ָ‬ ‫האבן‬ ‫געפאדערט צו ָ‬ ‫ָ‬ ‫האבן‬‫רלאמענט‪ .‬די ערליכע אידן ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫דער גוטהייסונג פון ַ‬ ‫רלאמענט‪ ,‬און ט"ו אדר שני‪ ,‬שושן פורים‪,‬‬‫ּפא ַ‬ ‫דעבאטע אין ַ‬ ‫ַ‬ ‫ָאנגעהויבן די‬ ‫לאגישע‬ ‫נעא ָ‬ ‫­געווארפן די ָ‬‫ָ‬ ‫די רעכט נישט געצווינגען צו ווערן צו זיין אונטער‬ ‫דעבאטע זיך געענדיגט‪ ,‬מיט דער ָאּפשטימונג אשר ישלטו היהודים‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫האט די‬ ‫ָ‬ ‫לאגן‬ ‫נעא ָ‬ ‫רלאנגט צו קענען זיך טיילן פון די ָ‬ ‫פא ַ‬ ‫האבן ַ‬ ‫ניזאציע‪ .‬זיי ָ‬ ‫רגא ַ‬ ‫ך–א ַ‬ ‫דא ָ‬ ‫ַ‬ ‫קאנגרעס זענען בטלים‬‫לאגן ביים אידישן ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫רעזאלוציעס פון די ָ‬ ‫ָ‬ ‫ַאז די‬ ‫דאקסישע קהילות‪.‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫און ווערן ַאנערקענט ַאלס זעלבסטשטענדיגע ָא ָ‬ ‫דאקסישע אידענטום‪ ,‬קען‬ ‫רטא ָ‬ ‫דאס ָא ָ‬ ‫דאס יהדות החרדית‪ָ ,‬‬ ‫ומבוטלים און ָ‬ ‫רלאמענט‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ּפראמינענטן ַ‬ ‫האבן געברענגט פון דער רעדע פון דעם ָ‬ ‫מיר ָ‬ ‫האבן די פולע שליטה איבער אירע אייגענע קהילות‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫מאר‬ ‫ּפאליטיקער‪ָ ,‬‬ ‫נאלער דיכטער און געשעצטער ָ‬ ‫ציא ַ‬‫נא ָ‬ ‫דעּפוטאט‪ ,‬דער ַ‬ ‫ַ‬ ‫דעּפוטאט‪ ,‬דער עוכר‬ ‫ַ‬ ‫לאגישן‬ ‫נעא ָ‬‫געטאדלט דעם ָ‬ ‫ַ‬ ‫האט‬ ‫קאי‪ ,‬וועלכער ָ‬ ‫יא ַ‬ ‫ָ‬ ‫רלאנג‬ ‫פא ַ‬ ‫האט אויסדריקליך געשטיצט דעם ַ‬ ‫הרמאן‪ ,‬און ָ‬ ‫ַ‬ ‫ווא‬ ‫מאריץ ַ‬ ‫ישראל ָ‬ ‫רלאמענט‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישער ַ‬ ‫ַ‬ ‫האט דער‬ ‫פעברואר דעם ‪17‬טן ‪ָ ,'870‬‬ ‫ַ‬ ‫ט"ו אדר א'‪,‬‬ ‫דאקסן דורכצופירן ַא טיילונג‪.‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫פון די ָא ָ‬ ‫דאקסישע קהילות‪.‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫דעבאטירן דעם ַאּפיעל‪ ,‬די ווענדונג פון די ָא ָ‬ ‫ַ‬ ‫גענומען‬ ‫קאי איז נישט געווען דער איינציגער‪.‬‬ ‫יא ַ‬ ‫ָ‬ ‫רעזאלוציעס‬ ‫ָ‬ ‫האבן ַאּפעלירט די‬ ‫דאקסישע קהילות ָ‬ ‫רטא ָ‬‫"שומרי הדת" און די ָא ָ‬ ‫| פ' חיי שרה תשפ"ז‬ ‫|‬ ‫‪16‬‬ ‫האט דער קולטוס‬ ‫רוואס ָ‬ ‫פא ָ‬ ‫אונטערווארפן אונטער איין צווייג ָאדער סעקטע‪ַ .‬‬ ‫ַ‬ ‫קאנגרעס‬ ‫רגאניזירן ַא ָ‬ ‫מיניסטער ָאנגעהויבן מיט די אידן? ָזאל ער קודם ָא ַ‬ ‫דארט איינפירן ַאן‬‫טעסטאנטן‪ ,‬און ָ‬ ‫ַ‬ ‫ּפרא‬ ‫סלאנער און ָ‬ ‫ווא ַ‬‫ּפרא ָ‬ ‫טאליקן‪ַ ,‬‬ ‫קא ָ‬ ‫פון ַ‬ ‫גאנגען ַא שווערן פעלער‬ ‫בא ַ‬ ‫איינהייטליכן סדר‪ .‬דער קולטוס מיניסטער איז ַ‬ ‫האט ָאנגעצונדן ַא פייער פון שנאה און קריגערייען אין דער‬‫וואס ער ָ‬ ‫דערמיט ָ‬ ‫אידישער מחנה"‪.‬‬ ‫דעאק‬ ‫פערענץ ָ‬ ‫אונגארן‬ ‫ַ‬ ‫דאס יהדות החרדית אין‬ ‫האט ָ‬ ‫וואכן ָ‬ ‫גאנצע פיר ָ‬ ‫במשך פון די ַ‬ ‫דעבאטעס‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫גאנג פון די‬ ‫קלאּפעדיגע הערצער דעם ַ‬ ‫ַ‬ ‫כגעפאלגט מיט‬ ‫ָ‬ ‫נא‬ ‫ָ‬ ‫האבן‬ ‫האבן געזען ווי די תפילות פון די צדיקים ווירקן און ָ‬ ‫ערליכע אידן ָ‬ ‫רלאמענט איז כמעט נישט‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫רעזולטאטן‪ .‬אין‬ ‫ַ‬ ‫אומגלויבליכע‬ ‫דעּפוטאט‬ ‫ַ‬ ‫דאקסן‪ .‬יעדער וויכטיגער‬ ‫רטא ָ‬ ‫קעגנערשאפט צו די ָא ָ‬ ‫ַ‬ ‫געווען קיין‬ ‫דער אלטער פארלאמענט געביידע אין בודאפעסט וואו די דעבאטעס‬ ‫געטאדלט דעם קולטוס מיניסטער און די‬ ‫ַ‬ ‫ווארט‪,‬‬ ‫דאס ָ‬ ‫האט גענומען ָ‬ ‫ָ‬ ‫זענען אפגעהאלטן געווארן‬ ‫דאקסן‪.‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫לאגן און געשטיצט די ּפעטיציע פון די ָא ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫סאמע‬ ‫געמאכט דער וויכטיגסטער און ַ‬ ‫ַ‬ ‫האט ָאבער‬ ‫דעם מכה בפטיש ָ‬ ‫אונגארן‪ ,‬דער‬ ‫ַ‬ ‫טסמאן פון‬ ‫ַ‬ ‫שטא‬ ‫ַ‬ ‫דעּפוטאט‪ ,‬דער עלטערער‬ ‫ַ‬ ‫ַאנערקענסטער‬ ‫פארטרעטער‬ ‫מענטאריער‪ַ ,‬‬ ‫ַ‬ ‫רלא‬ ‫ּפא ַ‬‫האבן אויך גערעדט ַאנדערע ַ‬ ‫חוץ אים ָ‬ ‫דעאק‪.‬‬ ‫דעּפוטאט פערענץ ָ‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ַ‬ ‫ּפארטייען‪ ,‬רעכטע‪ ,‬לינקע און‬ ‫ּפאליטישע ַ‬ ‫גאנצן רעגנבויגן פון ָ‬ ‫פון דעם ַ‬ ‫פאטער פון דער‬ ‫קאי איז געווען דער ָ‬ ‫יא ַ‬ ‫מאר ָ‬ ‫וואס ָ‬ ‫אין דער צייט ָ‬ ‫קא ַאליציע‪,‬‬ ‫ּפאזיציע און אפילו פון דער רעגירונגס ָ‬ ‫צענטריסטן‪ ,‬פון דער ָא ָ‬ ‫פאטער‬ ‫דעאק געווען דער ָ‬ ‫ליטעראטור איז פערענץ ָ‬ ‫ַ‬ ‫אונגארישער קולטור און‬ ‫ַ‬ ‫דאקסן‪ .‬די‬ ‫רטא ָ‬ ‫רלאנג פון די ָא ָ‬ ‫פא ַ‬ ‫האבן ַאלע געשטיצט דעם ַ‬ ‫וועלכע ָ‬ ‫אונגארישער‬ ‫ַ‬ ‫מאטיע און דער גרינדער פון‬ ‫דיּפלא ַ‬ ‫ָ‬ ‫אונגארישער‬ ‫ַ‬ ‫פון דער‬ ‫האבן‬ ‫דעּפוטאטן ָ‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט‬‫ּפא ַ‬ ‫ּפראמינענטסטע און וויכטיגסטע ַ‬ ‫ָ‬ ‫סאמע‬ ‫ַ‬ ‫זעלבסט­שטענדיגקייט‪.‬‬ ‫דאקסן‪.‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫אויפגעטרעטן מיט רעדעס שטיצנדיג דעם ַאּפיעל פון די ָא ָ‬ ‫יאזעף איז אין שנת תרכ"ו געקומען צו דער איבערצייגונג‬ ‫פראנץ ָ‬ ‫ווען ַ‬ ‫מאן גהיצי‬‫לא ַ‬ ‫קא ָ‬‫מענטאריער איז געווען ָ‬ ‫ַ‬ ‫רלא‬ ‫ּפא ַ‬ ‫איינער ַא ַזא וויכטיגער ַ‬ ‫האבסבורג‬ ‫לאנג קען עסטרייך און די ַ‬ ‫ַאז לא לעולם חוסן‪ַ ,‬אז נישט אויף צו ַ‬ ‫(דא אין ַאמעריקע‬ ‫רלאמענט‪ָ .‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫פארזיצער פון‬‫(‪ ,)Kálmán Ghyczy‬דער ָ‬ ‫נאליזם‪ ,‬איז‬ ‫ציא ַ‬ ‫נא ָ‬ ‫אונגארישער ַ‬ ‫ַ‬ ‫אימּפעריע אונטערדרוקן און דערשטיקן‬ ‫וואס גייט צוריק צום‬ ‫טראדיציע ָ‬ ‫קאנגרעס דעם טיטול ‪ַ ,Speaker‬א ַ‬ ‫פארזיצער פון ָ‬ ‫טראגט דער ָ‬ ‫ָ‬ ‫פראקציעס‪,‬‬ ‫ּפאליטישע ַ‬ ‫פארשידענע ָ‬ ‫אונגארן געווען צעשּפליטערט צווישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט פון פערצענטן ָיארהונדערט)‪ .‬גהיצי איז געווען דער יוסטיץ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫בריטישן ַ‬ ‫האנדלען און‬ ‫וויאזוי צו ַ‬ ‫צוגאנג ַ‬ ‫ַ‬ ‫געהאט ַאן ַאנדערן‬ ‫ַ‬ ‫האבן איטליכע‬ ‫וועלכע ָ‬ ‫אונגארישער רעגירונג פון‬ ‫ַ‬ ‫לוציאנערער‬ ‫ָ‬ ‫רעווא‬ ‫ָ‬ ‫מיניסטער אין דער ערשטער‬ ‫רלאנגט פולע זעלבסט­‬ ‫פא ַ‬ ‫האבן ַ‬ ‫וואס ָ‬ ‫רהאנדלען מיט עסטרייך‪ .‬געווען ָ‬ ‫פא ַ‬ ‫ַ‬ ‫פינאנץ מיניסטער‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫שנת תר"ח‪ .‬שּפעטער‪ ,‬שנת תרל"ד‪ ,‬איז ער געווען דער‬ ‫זאל ווערן‬ ‫זאל זיך לגמרי ָאּפרייסן פון עסטרייך און ָ‬ ‫אונגארן ָ‬ ‫ַ‬ ‫שטענדיגקייט‪,‬‬ ‫פראקציע און‬ ‫נסערוואטיווער ַ‬ ‫ַ‬ ‫קא‬ ‫ַאצינד‪ ,‬שנת תר"ל‪ ,‬איז ער געווען פון דער ָ‬ ‫לאנד‪ ,‬בעת ַאנדערע זענען געווען ביי דער‬ ‫ַא פולשטענדיג זעלבסטשטענדיג ַ‬ ‫רלאמענט‪.‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישן ַ‬ ‫ַ‬ ‫פארזיצער‪ ,‬דער סּפיקער‪ ,‬פון‬ ‫האט געדינט ַאלס דער ָ‬ ‫ָ‬ ‫דאס וועט‬ ‫קיינמאל נישט ַאקצעּפטירן‪ַ ,‬אז ָ‬ ‫ָ‬ ‫דאס‬ ‫מיינונג ַאז עסטרייך וועט ָ‬ ‫געטאדלט דעם קולטוס‬ ‫ַ‬ ‫שטארק‬ ‫ַ‬ ‫האט‬ ‫ווארט‪ .‬ער ָ‬ ‫דאס ָ‬ ‫האט גענומען ָ‬ ‫גהיצי ָ‬ ‫דערפאר ָאננעמען‬ ‫ַ‬ ‫זאל‬ ‫אונגארן ָ‬ ‫ַ‬ ‫פארגיסונג‪.‬‬ ‫נאר פירן צו אומזיסטע בלוט ַ‬ ‫ָ‬ ‫קאנגרעס‪" .‬ווער‬ ‫פאררופן דעם אידישן ָ‬ ‫פאר ַ‬ ‫עטוואש ַ‬ ‫ַ‬ ‫ראן‬ ‫בא ָ‬ ‫מיניסטער ַ‬ ‫וואס עסטרייך איז גרייט צו שענקען‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫פאר דעם קולטוס‬ ‫האט געגעבן די רעכט ַ‬ ‫באפולמעכטיגט און ווער ָ‬ ‫האט ַ‬ ‫ָ‬ ‫רהאנדלט מיט‬ ‫פא ַ‬ ‫האט ַ‬ ‫וואס ָ‬ ‫דאן געווען דער ָ‬ ‫דעאק איז עס ַ‬ ‫ָ‬ ‫פערענץ‬ ‫קאנגרעס‬ ‫נקציאנירן געזעצן פון ַא ָ‬ ‫ָ‬ ‫סא‬ ‫באשטעטיגן און ַ‬ ‫זאל ַ‬ ‫מיניסטער‪ ,‬ער ָ‬ ‫האט אויס­‬ ‫דעאק ָ‬ ‫ָ‬ ‫יאזעף‪.‬‬ ‫פראנץ ָ‬ ‫ַ‬ ‫פארטרעטער פון‬ ‫עסטרייך און מיט די ַ‬ ‫רלאמענט‪ ,‬די געזעץ–‬ ‫ּפא ַ‬ ‫דא אין ַ‬ ‫געווארן ָ‬ ‫ָ‬ ‫באשטעטיגט‬ ‫וועלכע זענען נישט ַ‬ ‫אונגארן וועט קריגן‬ ‫ַ‬ ‫ס'האט זיך גערופן "דער אויסגלייך" —‬ ‫ָ‬ ‫וואס‬ ‫געארבעט ָ‬ ‫ַ‬ ‫צוזאמענגעקומען צו‬ ‫ַ‬ ‫דא‬ ‫לאנד? מיר זענען זיך ָ‬ ‫אינסטאנץ אין ַ‬ ‫ַ‬ ‫געבערישע‬ ‫רלאמענט‪ ,‬זעלבסט­‬ ‫ּפא ַ‬ ‫נאמיע‪ַ ,‬א זעלבסטשטענדיגן ַ‬ ‫אויטא ָ‬ ‫ָ‬ ‫אינערליכע‬ ‫לאנד‪ָ .‬אבער ַאזעלכע‬ ‫פאר דעם וואוילזיין פון ַ‬ ‫שאפן גערעכטע געזעצן ַ‬ ‫ַ‬ ‫אונגארן‬ ‫ַ‬ ‫שטענדיגע געריכטן און ַא זעלבסטשטענדיגע אינערליכע רעגירונג‪.‬‬ ‫געזעצן ברענגען נישט קיין גערעכטיגקייט און קיין גוטס"‪.‬‬ ‫וועט ָאבער בלייבן אויסערליך און מיליטעריש ָאּפהענגיק אין עסטרייך‪ ,‬מיט‬ ‫געזאגט‪,‬‬ ‫ָ‬ ‫האט גהיצי‬ ‫"וואס דער קולטוס–מיניסטער וויל יעצט טון איז"‪ָ ,‬‬ ‫ָ‬ ‫"עסטרייך–אונגארן"‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫פאר דער אימּפעריע‪:‬‬ ‫נאמען ַ‬ ‫געמיינזאמען ָ‬ ‫ַ‬ ‫ַא נייעם‬ ‫ּפארטיי פון די‬ ‫פאר איין ַ‬ ‫זאל העלפן ַ‬ ‫רלאמענט ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישער ַ‬ ‫ַ‬ ‫"אז דער‬ ‫ַ‬ ‫האט אונטערדרוקט און‬ ‫וואס עסטרייך ָ‬ ‫נאכדעם ָ‬ ‫יאר פריער‪ָ ,‬‬ ‫מיט ַאכצן ָ‬ ‫אויבערהערשאפט אויף דער‬ ‫ַ‬ ‫באקומען די‬ ‫גלויבענס–גענאסן צו ַ‬ ‫ָ‬ ‫אידישע‬ ‫דעאק‪ ,‬וועלכער איז געווען‬ ‫ָ‬ ‫אויפשטאנד‪ ,‬איז‬ ‫ַ‬ ‫אונגארישן‬ ‫ַ‬ ‫דערשטיקט דעם‬ ‫מענטארישער‬ ‫ַ‬ ‫רלא‬ ‫ּפא ַ‬ ‫נטראסט צו יעדער ַ‬ ‫קא ַ‬ ‫דאס איז אין ָ‬ ‫ּפארטיי‪ָ .‬‬ ‫צווייטער ַ‬ ‫לוציאנערער רעגירונג‪ ,‬געווען‬ ‫ָ‬ ‫רעווא‬ ‫ָ‬ ‫נאך אין דער ערשטער‬ ‫ַא מיניסטער ָ‬ ‫נשטאט‬ ‫ַ‬ ‫לאגישע אינקוויזיציע" ַא‬ ‫"נעא ָ‬‫ָ‬ ‫ראן ָאטוועש וויל איינפירן ַא‬ ‫בא ָ‬ ‫עטיק‪ַ .‬‬ ‫צאלן‬ ‫זאלן נישט ָ‬ ‫ווידערשטאנד" — מענטשן ָ‬ ‫ַ‬ ‫"ּפאסיוון‬ ‫פאנענט פון ַא ַ‬ ‫ּפרא ָ‬ ‫ַא ָ‬ ‫"קאטוילישע אינקוויזיציע"‪.‬‬ ‫ַא ַ‬ ‫קא ָאּפערירן מיט דער עסטרייכישער רעגירונג‪ .‬זיינע‬ ‫קיין שטייערן און נישט ָ‬ ‫האט גע'טענה'ט ווי‬ ‫ּפאלסקי ָ‬ ‫דעּפוטאט י‪ָ .‬‬ ‫ַ‬ ‫אונגארישער‬ ‫ַ‬ ‫ַא צווייטער‬ ‫ּפגעשוואכט די עסטרייכישע רעגירונג און געפירט דערצו‬ ‫ַ‬ ‫האבן ָא‬ ‫טאקטיקן ָ‬ ‫ַ‬ ‫לאגן ווילן טון איז ווי‬ ‫נעא ָ‬ ‫"וואס דער קולטוס מיניסטער און די ָ‬ ‫פאלגענד‪ָ :‬‬ ‫ָ‬ ‫רהאנדלען‬ ‫פא ַ‬ ‫זאל זיך ברעכן און גרייט זיין צו ַ‬ ‫האבסבורג רעזשים ָ‬ ‫ַאז דער ַ‬ ‫רוימיש–קאטוילישע‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫טאליקן‪ ,‬די‬ ‫קא ָ‬ ‫צוזאמענברענגען ַאלע ַ‬ ‫ַ‬ ‫גלייך מען ָזאל‬ ‫דעאק‪ ,‬וועלכער איז‬ ‫ָ‬ ‫נאליסטן און מיט פערענץ‬ ‫ציא ַ‬ ‫נא ָ‬ ‫אונגארישע ַ‬ ‫ַ‬ ‫מיט די‬ ‫רעפארמער‪ ,‬און ַארויפצווינגען‬ ‫ָ‬ ‫עוואנגעליסטן און‬ ‫ַ‬ ‫גריכיש–קאטוילישע‪,‬‬‫ַ‬ ‫רהאנדלער‪.‬‬ ‫פא ַ‬ ‫בריליאנטענער ַ‬ ‫ַ‬ ‫געווען ַא גלענצענדער יוריסט און ַא זעלטן‬ ‫אויף זיי ַאז פון איצט און ווייטער מוזן זיך ַאלע פירן די זעלבע און זיך‬ ‫‪17‬‬ ‫|‬ ‫פ' חיי שרה תשפ"ז |‬ ‫שינגטאן‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫ווא‬ ‫נאמען ַ‬ ‫טראגן דעם ָ‬ ‫יארק סיטי ָ‬ ‫ָ‬ ‫אונגארן‬ ‫ַ‬ ‫שטאט אין‬ ‫ָ‬ ‫דעאק‪ .‬יעדע גרויסע‬ ‫דאס זעלבע איז מיט פערענץ ָ‬ ‫ָ‬ ‫טראגן‬‫מארקן ָ‬ ‫ּפארקס און ַ‬ ‫צאל ַ‬ ‫נאמען‪ .‬אויך ַא גרויסע ָ‬ ‫גאס אויף זיין ָ‬ ‫האט ַא ַ‬ ‫ָ‬ ‫"אוטסא"‬ ‫ָ‬ ‫אוטסא —‬ ‫ָ‬ ‫דעאק‬ ‫נאמען‪ .‬אין רוב גרויסע שטעט איז די פערענץ ָ‬ ‫זיין ָ‬ ‫רטאציע‬ ‫נסּפא ַ‬ ‫ָ‬ ‫טרא‬ ‫גאס‪ .‬דער ַ‬ ‫אונגאריש — די הויּפט ַ‬ ‫ַ‬ ‫גאס אויף‬ ‫(‪ )oot–saw‬איז ַ‬ ‫בודאּפעסט‪ ,‬די ‪ ,hub‬וואו עס געפינט זיך דער צענטער‬ ‫ַ‬ ‫נערוו–צענטער אין‬ ‫נאמען‬ ‫טראגט דעם ָ‬ ‫ָ‬ ‫טערמינאלן‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫טראמוויי‬‫ַ‬ ‫באס און‬ ‫פון דער סובוועי‪ָ ,‬‬ ‫דעאק צענטער‪.‬‬ ‫פערענץ ָ‬ ‫פארינט‪,‬‬ ‫נקנאט פון ‪ָ 20,000‬‬ ‫בא ָ‬ ‫וואלוטע‪ ,‬דער ַ‬ ‫אונגארישע ַ‬ ‫ַ‬ ‫און די העכסטע‬ ‫דעאק‪.‬‬ ‫טראגט דעם פארטרעט פון פערענץ ָ‬ ‫ָ‬ ‫דאקסישע קהילות איז געלעגן ביי ַא סּפעציעלער‬ ‫רטא ָ‬ ‫די ווענדונג פון די ָא ָ‬ ‫דער פארטרעט פון פערענץ דעאק געפינט זיך אויף אונגארן׳ס‬ ‫געווארן צו שטודירן‬ ‫ָ‬ ‫באשטימט‬ ‫וואס איז ַ‬ ‫קאמיסיע‪ָ ,‬‬ ‫מענטארער ָ‬ ‫ַ‬ ‫רלא‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ַ‬ ‫העכסטע וואלוטע‪ ,‬דער ‪-20,000‬פארינט באנקנאט‬ ‫רלאמענט‬ ‫ּפא ַ‬ ‫פאר'ן ַ‬ ‫פארברענגען ַ‬ ‫געדארפט ָ‬ ‫ַ‬ ‫האט‬ ‫ּפראבלעם און ָ‬ ‫ָ‬ ‫דעם‬ ‫נאכ'ן אויסהערן די‬ ‫זאל שטימען‪ָ ,‬‬ ‫רלאמענט ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫וויאזוי דער ַ‬ ‫רשלאג ַ‬ ‫ַ‬ ‫פא‬ ‫איר ָ‬ ‫אויסגעארבעט דעם "אויסגלייך"‪ ,‬איז ער‬ ‫ַ‬ ‫האט‬ ‫דעאק ָ‬ ‫ָ‬ ‫זינט פערענץ‬ ‫דעבאטע‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט מיטגלידער דורכאויס דער‬ ‫ּפא ַ‬‫רעדעס פון די ַ‬ ‫דאן‬ ‫טסמאן"‪ .‬ער איז זינט ַ‬ ‫ַ‬ ‫שטא‬ ‫ַ‬ ‫געווארן ַאלס דער "עלטסטער‬ ‫ָ‬ ‫טראכט‬ ‫בא ַ‬ ‫ַ‬ ‫באשטימט צו הערן די לעצטע רעדע אין דער‬ ‫פורים שנת תר"ל איז געווען ַ‬ ‫געווארן איבער דער וועלט און ַאריין אין דער וועלטס געשיכטע‬ ‫ָ‬ ‫קאנט‬ ‫בא ַ‬ ‫ַ‬ ‫באשטימט‬ ‫וואס איז געווען ַ‬ ‫ט–לאנגער סעסיע‪ .‬דער לעצטער רעדנער ָ‬ ‫ַ‬ ‫נא‬ ‫מא ַ‬ ‫ָ‬ ‫אונגארן"‪The wise man of ,‬‬ ‫ַ‬ ‫מאן פון‬ ‫צונאמען‪" :‬דער קלוגער ַ‬ ‫ָ‬ ‫מיט דעם‬ ‫טאג איז געווען נישט קיין צווייטער ווי דער "קלוגער‬ ‫אויפצוטרעטן אין דעם ָ‬ ‫היימלאנד"‪.‬‬ ‫ַ‬ ‫קאנט ַאלס "דער חכם פון‬ ‫בא ַ‬ ‫אונגארן ַאליין איז ער ַ‬ ‫ַ‬ ‫‪ .Hungary‬אין‬ ‫נאלער העלד און‬ ‫ציא ַ‬ ‫נא ָ‬ ‫היימלאנד"‪ ,‬דער ַ‬ ‫ַ‬ ‫אונגארן"‪" ,‬דער חכם פון‬ ‫ַ‬ ‫מאן פון‬ ‫ַ‬ ‫טראכט ווי‬ ‫בא ַ‬ ‫אונגארישער געשיכטע ווערט ער ַ‬ ‫ַ‬ ‫מאדערנער‬ ‫אין דער ָ‬ ‫דעאק‪.‬‬ ‫טסמאן" — פערענץ ָ‬ ‫ַ‬ ‫שטא‬ ‫ַ‬ ‫"עלטסטער‬ ‫פאיעט (‪ )Lafayette‬אין ַאמעריקע‪.‬‬ ‫לא ַ‬ ‫(מארקי) ַ‬ ‫שינגטאן‪ָ ,‬אדער ַ‬ ‫ָ‬ ‫ווא‬ ‫דזשארדזש ַ‬ ‫ָ‬ ‫זאל‬ ‫האט גענומען רעדן איז געווען ַאזוי שטיל אין ָ‬ ‫דעאק ָ‬ ‫ווען פערענץ ָ‬ ‫מעריקאנער‬ ‫ַ‬ ‫וואס איז בעת דער ַא‬ ‫פראנצויז ָ‬ ‫ַ‬ ‫פאיעט איז געווען דער‬ ‫לא ַ‬ ‫ַ‬ ‫נאדל"‪ַ .‬אלע‬ ‫פאלן פון ַא ָ‬ ‫"דאס ַ‬ ‫וואס מען רופט ָ‬ ‫האט געקענט הערן ָ‬ ‫ַאז מען ָ‬ ‫אויפשטאנד‬ ‫ַ‬ ‫שינגטאן אין דעם‬ ‫ָ‬ ‫ווא‬ ‫דזשארדזש ַ‬ ‫ָ‬ ‫רעוואלוציע געקומען העלפן‬ ‫ָ‬ ‫זאגן‪:‬‬ ‫האט צו ָ‬ ‫דעאק ָ‬ ‫וואס פערענץ ָ‬ ‫האבן ָאנגעשּפיצט די אויערן צו הערן ָ‬ ‫ָ‬ ‫טאקטיקן‬ ‫בריליאנטענע ַ‬ ‫ַ‬ ‫פאיעט'ס‬ ‫לא ַ‬ ‫דאנק ַ‬ ‫ענגלאנד‪ .‬טיילווייז ַא ַ‬ ‫ַ‬ ‫קעגן‬ ‫געזאגט‪" ,‬האבן‬ ‫ָ‬ ‫דעאק‬ ‫ָ‬ ‫האט פערענץ‬ ‫דאקסישע אידן"‪ָ ,‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫"די ָא ָ‬ ‫באזיגט די בריטישע קעניגליכע ַארמייען און געוואונען‬ ‫שינגטאן ַ‬ ‫ָ‬ ‫ווא‬ ‫האט ַ‬ ‫ָ‬ ‫קאמף קעגן דער ַארויפגעצוואונגענער‬ ‫פולשטענדיג רעכט אין זייער ַ‬ ‫זעלבסטשטענדיגקייט‪.‬‬ ‫קראטיש און נישט‬ ‫דעמא ַ‬ ‫ָ‬ ‫דאס איז נישט‬ ‫קאנגרעס‪ָ .‬‬ ‫אויבערהערשאפט פון ָ‬ ‫ַ‬ ‫ראן פילע צענדליגער שטעט‪ ,‬שטעטלעך‪ ,‬און‬ ‫פא ַ‬ ‫אין ַאמעריקע זענען ַ‬ ‫אונגארישע רעגירונג וויל נישט און וועט נישט ַאוועקרויבן פון‬ ‫ַ‬ ‫יושר'דיג‪ .‬די‬ ‫שינגטאן‪ .‬אויך‬ ‫ָ‬ ‫ווא‬ ‫נאמען ַ‬‫טראגן דעם ָ‬ ‫ָ‬ ‫וואס‬‫גאסן‪ָ ,‬‬ ‫קאונטיס‪ ,‬און טויזנטער ַ‬ ‫ַ‬ ‫פאר גוט‬ ‫האלטן ַ‬ ‫פרומע גלויביגע מענטשן זייער רעכט צו דינען ג–ט ווי זיי ַ‬ ‫קאונטיס‪ ,‬און‬ ‫ראן פילע צענדליגער שטעט‪ ,‬שטעטלעך און ַ‬ ‫פא ַ‬‫זענען ַ‬ ‫באזירט‬ ‫דאקסישן אידענטום זענען ַ‬ ‫רטא ָ‬ ‫ּפאסיג‪ .‬די טענות פון דעם ָא ָ‬ ‫און ַ‬ ‫פאיעט סטריט‪ ,‬צי עוועניו‬ ‫לא ַ‬ ‫נאמען ַ‬ ‫טראגן דעם ָ‬ ‫ָ‬ ‫וואס‬ ‫גאסן‪ָ ,‬‬ ‫טויזנטער ַ‬ ‫לאגיק און גערעכטיגקייט‪ .‬יעדער ַאנשטענדיגער און פרייהייטס‬ ‫אויף ָ‬ ‫האט יעדער איינער פון די פינף‬ ‫יארק ָ‬ ‫שטאט ניו ָ‬ ‫ָ‬ ‫בולעווארד‪ .‬אין דער‬ ‫ַ‬ ‫ָאדער‬ ‫קאמף!"‬ ‫ליבענדער מענטש שטיצט זייער גערעכטיגן ַ‬ ‫גאסן אין ניו‬ ‫פאיעט‪ .‬לכל הפחות ‪ 15‬הויּפט ַ‬ ‫לא ַ‬ ‫נאמען ַ‬ ‫גאס מיט'ן ָ‬ ‫ראס ַא ַ‬ ‫בא ָ‬ ‫ָ‬ ‫ליהודים היתה אורה‬ ‫האבן די‬ ‫דאקסישע אידן ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫דאקסישע אידן‪ .‬די ָא ָ‬‫רטא ָ‬ ‫פאר ָא ָ‬ ‫נישט גילטיג ַ‬ ‫רלאמענט מיטגליד‪,‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ּפראמינענטסטן ַ‬ ‫טעגארישע רייד פון דעם ָ‬ ‫ָ‬ ‫קא‬ ‫נאך די ַ‬ ‫ָ‬ ‫נאמיע‪ ,‬גרינדן‬ ‫אויטא ָ‬ ‫ָ‬ ‫שאפן זיך ַאן אייגענע‬ ‫פולע רעכט זיך ָאּפצוטיילן און ַ‬ ‫נאלער העלד‪ ,‬איז נישט‬ ‫ציא ַ‬ ‫נא ָ‬ ‫טסמאן‪ ,‬חכם און ַ‬ ‫ַ‬ ‫שטא‬ ‫ַ‬ ‫דער דערהויבענער‬ ‫שטאט‪ ,‬אויפנעמען ַא רב און ַא שוחט און פירן זייערע‬‫ָ‬ ‫קהילות אין יעדער‬ ‫רלאמענט גייט שטימען‪.‬‬ ‫ּפא ַ‬‫וויאזוי די מערהייט אין ַ‬ ‫פראגע ַ‬ ‫געווען מער קיין ַ‬ ‫פאר ריכטיג"‪.‬‬ ‫האלטן ַ‬‫געמיינדעס לויט ווי זיי ַ‬ ‫רלאמענט געווען‬ ‫ּפא ַ‬ ‫גאלעריען פון ַ‬ ‫צומארגנס‪ ,‬שושן פורים‪ ,‬זענען די ַ‬ ‫ָ‬ ‫דאקסישע עסקנים פון ּפעסט און פון איבער'ן‬ ‫רטא ָ‬‫איבערפולט מיט ָא ָ‬ ‫אויסגאנג און די‬ ‫ַ‬ ‫לאנד וועלכע זענען געקומען הערן און זען דעם‬ ‫גאנצן ַ‬ ‫ַ‬ ‫רלאמענט‪.‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ָאּפשטימונג פון ַ‬ ‫הרצים יצאו דחופים‬ ‫פאר­‬‫האט ָ‬‫פראגע ָ‬ ‫ַ‬ ‫האט שטודירט די‬ ‫וואס ָ‬‫קאמיסיע ָ‬ ‫רלאמענט ָ‬ ‫ּפא ַ‬‫די ַ‬ ‫באשלוס און די‬ ‫נאנסירן דעם ַ‬ ‫פארענדיגט ַא ָ‬ ‫האט ַ‬ ‫פארזיצער ָ‬ ‫ווען דער ָ‬ ‫נאמיע און זעלבסט­‬ ‫אויטא ָ‬ ‫ָ‬ ‫מענדאציע‪ :‬פולשטענדיגע‬ ‫ַ‬ ‫רעקא‬ ‫ָ‬ ‫געבראכט איר‬‫ַ‬ ‫לאּפ‪ַ .‬א געלויף פון‬ ‫גא ָ‬‫גאלעריען זיך געהערט ַא ַ‬ ‫האט פון די ַ‬ ‫ָאּפשטימונג ָ‬ ‫דאקסישע קהילות‪.‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫פאר די ָא ָ‬ ‫שטענדיגקייט ַ‬ ‫ביורא פון‬ ‫ָ‬ ‫געלאפן צום‬‫ָ‬ ‫דאקסישע עסקנים וועלכע זענען שנעל‬ ‫רטא ָ‬ ‫די ָא ָ‬ ‫דאן ָאּפגעגעבן זייערע שטימען‪ .‬די‬ ‫האבן ַ‬ ‫רלאמענט מיטגלידער ָ‬ ‫ּפא ַ‬‫די ַ‬ ‫"שומרי הדת" אין ּפעסט‪.‬‬ ‫פארזיצער‪ ,‬דער‬ ‫מאן גהיצי‪ ,‬דער ָ‬ ‫לא ַ‬ ‫קא ָ‬‫געווארן און ָ‬‫ָ‬ ‫שטימען זענען געציילט‬ ‫גאס‬ ‫רזאמלט אויף דער ַ‬ ‫פא ַ‬ ‫וואס זענען געווען ַ‬ ‫דאקסישע אידן ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫ָא ָ‬ ‫פאלגנדע ערקלערונג‪:‬‬ ‫געמאכט די ָ‬‫ַ‬ ‫האט‬ ‫רלאמענט‪ָ ,‬‬ ‫ּפא ַ‬ ‫סּפיקער פון ַ‬ ‫טאנץ פון שמחה‪ .‬הונדערטער‬ ‫רלאמענט זענען ַארויס אין ַא ַ‬‫ּפא ַ‬ ‫אינדרויסן פון ַ‬ ‫שטאטוטן און‬ ‫ַ‬ ‫האט געשטימט ַאז די‬ ‫"די איבערוויגנדע מערהייט ָ‬ ‫רלאמענט‪ ,‬זענען‬ ‫ּפא ַ‬ ‫פראנט פון ַ‬ ‫ָ‬ ‫רזאמלט אין‬ ‫פא ַ‬ ‫דאקסישע אידן‪ַ ,‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫ָא ָ‬ ‫קאנגרעס זענען‬ ‫האבן ָאנגענומען ביי זייער ָ‬ ‫לאגן ָ‬ ‫נעא ָ‬ ‫וואס די ָ‬ ‫רעזאלוציעס ָ‬ ‫ָ‬ ‫| פ' חיי שרה תשפ"ז‬ ‫|‬ ‫‪18‬‬ ‫דער הייליגער חתם סופר | ברוך יודא קליין‬ ‫שריט פון דורכפירן ַא טיילונג צווישן אידן וכדומה‪ .‬זיין "פרשנות"‪ ,‬זיין‬ ‫נאליזירן געשעענישן‪ ,‬איז לחלוטין‬ ‫אינטערּפרעטאציע‪ ,‬זיין אויסטייטשן און ַא ַ‬ ‫ַ‬ ‫פאקטן‪.‬‬ ‫לאגן ווי צו די ריין ָאביעקטיווע ַ‬ ‫נעא ָ‬ ‫טענדעציעז‪ ,‬מער גענויגט צו די ָ‬ ‫פעסאר קען זיך‬ ‫ָ‬ ‫ּפרא‬ ‫ָ‬ ‫זא רעליגיעזער‬ ‫זיך צו איבערצייגן ווי ווייט ַא ַ‬ ‫קאּפיטל‬ ‫דערקייקלען ברענגען מיר בלויז די ערשטע ווערטער פון זיין ַ‬ ‫קאּפיטל רופט זיך‪" :‬משפט‬ ‫רלאמענט‪ .‬דער ַ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫וועגן דער ָאּפשטימונג אין ַ‬ ‫הפרלמנט — "נס פורים" של האורתודוקסים"‪.‬‬ ‫שרייבט כ"ץ‪" :‬הציבור האורתודוקסי חגג את נצחונו כיאה וכיאות‪,‬‬ ‫כפי שנראה עוד‪ ,‬ומנהיגיו הרוחניים‪ ,‬רבנים ודרשנים‪ ,‬ייחסו לו משמעות‬ ‫מטפיסית‪ .‬בישועת ה' לנאמניו בעת צרה וצוקה הם ראו אות ומופת‬ ‫לצדקת דרכם‪ .‬ההיסטוריון חייב להתעלם מפרשנות מן הסוג הזה‪ .‬ואולם‬ ‫חייב הוא לקבוע‪ ,‬כי עמידתו האיתנה של רוב הציבור האורתודוקסי‬ ‫ַארויס אין ַא ריקוד‪ ,‬זינגענדיג די פסוקים פון דער מגילה "ליהודים היתה‬ ‫נגד מה שנצטייר לו כנסיון להעביר אותו על דתו מילאה תפקיד מרכזי‬ ‫אימּפראוויזירטע ניגונים אויף‬ ‫ָ‬ ‫פארשידענע‬ ‫אורה ושמחה וששון ויקר"‪ ,‬און ַ‬ ‫בתוצאות המאבק"‪.‬‬ ‫"ונהפוך הוא"‪.‬‬ ‫וואס זענען‬ ‫זאכן ָ‬ ‫איבערנאטירליך‪ַ ,‬‬ ‫ַ‬ ‫מעטאפיזיש — מיינט‬ ‫ָ‬ ‫"מטפיסית" —‬ ‫געלאפן און אינצווישן ָאנגעקומען צו די‬ ‫ָ‬ ‫וואס זענען שנעל‬ ‫די עסקנים ָ‬ ‫זאגט‬ ‫דאקסישן אידענטום‪ָ ,‬‬ ‫רטא ָ‬‫העכער די טבע‪ .‬די גייסטיגע מנהיגים פון ָא ָ‬ ‫היסטאריע מיט דעם‬ ‫ָ‬ ‫געמאכט‬‫ַ‬ ‫האבן דערווייל‬ ‫ביוראען פון "שומרי הדת" ָ‬ ‫ָ‬ ‫באדייט‪ַ .‬א הימלישן‬ ‫מעטאפיזישן ַ‬ ‫ָ‬ ‫האבן צו דעם נצחון צוגעשריבן ַא‬ ‫ער‪ָ ,‬‬ ‫ביורא פון שומרי הדת זענען יענעם שושן‬ ‫ָ‬ ‫טעלעגראף סיסטעם‪ .‬פון דער‬ ‫ַ‬ ‫טאר עס נישט ַאזוי אויסטייטשן‪.‬‬ ‫זאגט ָאבער כ"ץ‪ָ ,‬‬ ‫היסטאריקער‪ָ ,‬‬ ‫ָ‬ ‫כח‪ַ .‬א‬ ‫טעלעגראמען צו יעדער אידישער‬ ‫ַ‬ ‫פורים ַארויס ַא מבול פון הונדערטער‬ ‫דאקסישן‬ ‫רטא ָ‬ ‫נטשלאסנקייט פון ָא ָ‬ ‫ָ‬ ‫ער מוז עס צושרייבן צו דער פעסטער ַא‬ ‫נזאגנדיג די‬ ‫אונגארן ָא ָ‬ ‫ַ‬ ‫גאנץ‬ ‫שטאט און שטעטל איבער ַ‬ ‫ָ‬ ‫קהילה‪ ,‬צו יעדער‬ ‫פעסאר‪ ,‬מיט ַא‬ ‫ָ‬ ‫ּפרא‬ ‫ָ‬ ‫זאגט ַא "רעליגיעז" ציוניסטישער‬ ‫אידענטום‪ַ .‬אזוי ָ‬ ‫גוטע בשורה וועגן די הצלה פון אידישן דת און פון אידישע קהילות‪ .‬ס'איז‬ ‫קאּפ‪ .‬עפ"ל‪.‬‬ ‫יארמולקע אויפ'ן ָ‬ ‫ַ‬ ‫געווען דער פרייליכסטער שושן פורים אין דורות‪.‬‬ ‫עטוואש'ס‬‫ַ‬ ‫האבן זינט‬ ‫דאקסישע אידן ָ‬ ‫רטא ָ‬ ‫פארקערט‪ .‬די ָא ָ‬ ‫ּפונקט ַ‬ ‫דורכפאל‬ ‫ַ‬ ‫דורכפאלן‪ .‬איין‬ ‫ַ‬ ‫קאנגרעס אין ּפעסט געליטן בלויז‬ ‫פאררופן דעם ָ‬ ‫ַ‬ ‫זאל זיך ַאזוי איבערדרייען און די גרעסטע‬ ‫דאס רעדל ָ‬ ‫נאכ'ן צווייטן‪ַ .‬אז ָ‬ ‫ָ‬ ‫דעאק שרייבט הגאון רבי נפתלי סופר זצ"ל‪ ,‬זון פון חתם‬ ‫וועגן פערענץ ָ‬ ‫זאלן כאיש אחד בלב אחד שטיצן די‬ ‫מענטאריער ָ‬ ‫ַ‬ ‫רלא‬ ‫ּפא ַ‬ ‫אונגארישע ַ‬ ‫ַ‬ ‫סופר'ס בן בית רבי אפרים פישל סופר‪ ,‬אין זיין ספר "בני נפתלי" (דרוש י"ט)‪:‬‬ ‫לאגן‪,‬‬‫נעא ָ‬ ‫פריינטשאפט מיט די ָ‬ ‫ַ‬ ‫טראץ זייער ביז איצטיגער‬ ‫ָ‬ ‫דאקסן‪,‬‬‫רטא ָ‬ ‫ָא ָ‬ ‫"הוא הי' שליח מה' להציל נפשינו מכת החדשים מלמשול על נפשינו"‪.‬‬ ‫געראטעוועט‬ ‫ַ‬ ‫דערצו אין די טעג פון פורים‪ ,‬ווען אידן זענען בימים ההם‬ ‫דער תלמיד פון חתם סופר הגאון רבי פייוול פלויט זצ"ל דער בעל‬ ‫געווארן דורך ניסים מלובש אין דער טבע‪ ,‬מוז דורך יעדן ָאביעקטיוון‬ ‫ָ‬ ‫פאלגענד‪" :‬החסיד והחכם‬ ‫דערמאנט אים לשבח ווי ָ‬ ‫ַ‬ ‫"ליקוטי חבר בן חיים"‬ ‫מעטאפיזישן כח‪,‬‬ ‫ָ‬ ‫היסטאריקער באמת צוגעשריבן ווערן אויסשליסליך צו ַא‬ ‫ָ‬ ‫דעאק זכור לטוב" (אין זיין בריוו אין ספר "מלחמת מצוה" דף פ"ז)‪.‬‬ ‫פראנץ ָ‬‫באומות ַ‬ ‫דאקסיע‪.‬‬ ‫רטא ָ‬ ‫נטשלאסענקייט" פון דער ָא ָ‬ ‫ָ‬ ‫"א‬ ‫ַא הימלישן נס‪ ,‬נישט צו דער ַ‬ ‫האט מעגליך ברוח קדשו‬ ‫הגאון רבי חיים סופר דער בעל מחנה חיים זצ"ל ָ‬ ‫בסערוואציע פון ָאט דעם היינטצייטיגן‬ ‫ַ‬ ‫פאראויסגעזען די אפיקורסי'שע ָא‬ ‫ָ‬ ‫מאדערנער וועלט ווערט ַא געוויסער רעליגיעז–‬ ‫אין דער פרייער און ָ‬ ‫רעליגיעז ציוניסטישן "עקסּפערט" אויפ'ן טיילונג‪ .‬הגאון רבי חיים סופר‬ ‫אויטא­‬ ‫ָ‬ ‫טראכט ַאלס דער גרעסטער‬ ‫בא ַ‬ ‫פעסאר יעקב כ"ץ ַ‬ ‫ָ‬ ‫ּפרא‬ ‫ציוניסטישער ָ‬ ‫שרייבט אין ַא בריוו‪ ,‬געשריבן אסרו חג פסח שנת תר"ל‪" :‬ה' ראה דמעת‬ ‫דאס איז צוליב זיין בוך “הקרע שלא‬ ‫אונגארן‪ָ .‬‬ ‫ַ‬ ‫ריטעט אויפ'ן טיילונג אין‬ ‫הצדיקים‪ ,‬דברי הצומות וזעקתם‪ ,‬והושיע למען זכות אבות‪ ,‬ולא יאמן (מען‬ ‫אונגארישער געבוירענער‪,‬‬ ‫ַ‬ ‫אונגארן‪ .‬כ"ץ‪ַ ,‬אן‬ ‫ַ‬ ‫נתאחה"‪ ,‬וועגן די טיילונג אין‬ ‫זאל נישט גלויבן) שחכמתם פעל‪ ,‬רק מסירת הנפש עלה לפני ה'" ("קן סופר"‪,‬‬ ‫ָ‬ ‫געגאנגען‬ ‫ַ‬ ‫אונגארישע ישיבות‪ ,‬איז‬‫ַ‬ ‫פאר דער קריג געלערנט אין‬ ‫האט ַ‬ ‫וועלכער ָ‬ ‫מכתב ל"ט)‪.‬‬ ‫געווארן‬ ‫ָ‬ ‫געווארן ַא רעליגיעזער ציוניסט‪ .‬שּפעטער איז ער‬ ‫ָ‬ ‫שטודירן און איז‬ ‫לאמייער זצ"ל שרייבט אין שו"ת בית הילל‬ ‫קא ָ‬ ‫הגאון הצדיק רבי הילל ָ‬ ‫פעסאר אין רעליגיעז ציוניסטישע אוניווערזיטעטן אין מדינת ישראל‪.‬‬ ‫ָ‬ ‫ּפרא‬ ‫ַא ָ‬ ‫(סי' מ"ו)‪" :‬ואז עבור שנשתפכו על צרה זאת אלפי דמעות‪ ,‬ראה ה' צעקתם‪,‬‬ ‫האט ער ּפרעטענדירט צו זיין ַאן‬ ‫אונגארישער געבוירענער ָ‬ ‫ַ‬ ‫זייענדיג ַאן‬ ‫וריחם על עמו היראים מייסדי חברה שומרי הדת‪ ,‬ועשה לנו נס ונתן‬ ‫האט‬ ‫"פארשונגען" ָ‬ ‫עקסּפערט אויפ'ן טיילונג‪ .‬אויף זיינע "שטודיעס" און ָ‬ ‫אותנו לחן בעיני המלך יר"ה‪ ,‬עד שניתן לנו רשות ג"כ להיותנו לחברה‬ ‫ער געוואונען ַאזעלכע "ּפרייזן" ווי דער "פרס ישראל" און דער "פרס זלמן‬ ‫דעאק ראו האמת שיש אצל‬ ‫פראנץ ָ‬ ‫ולכת בפני עצמו‪ ,‬כי המלך יר"ה והשר ַ‬ ‫שזר"‪.‬‬ ‫לאגען כאשר רק מחזיקים בתורת ה'‬ ‫הנעא ָ‬ ‫ָ‬ ‫היהודים שני סעקטען‪ ,‬את כת‬ ‫זיינע מקורות זענען צווישן ַאנדערן אויך דער ספר "זכור ימות עולם"‬ ‫מעט מהרבה‪ ,‬והשאר כופרים‪ ,‬והשניה הן המה כת "שומרי הדת"‪ ,‬הן המה‬ ‫נאר געשריבן‬ ‫וואס איז ָ‬ ‫באוויטש ז"ל און ַאלץ ָ‬ ‫קא ָ‬‫יא ָ‬‫פון הרה"ח רבי בן ציון ָ‬ ‫שומרי הדת באמת ומחזיקים בכל שמירת התורה"‪.‬‬ ‫לזא נישט ענדערן אין זיינע‬ ‫פאקטן קען ער ַא ָ‬ ‫געווארן וועגן טיילונג‪ .‬די ַ‬ ‫ָ‬ ‫וואס דער קעניג‬ ‫נאכדעם ָ‬ ‫דאס געשריבן ָ‬ ‫האט ָ‬ ‫לאמייער ָ‬ ‫קא ָ‬ ‫רבי הילל ָ‬ ‫אוניווערסאלן‬ ‫ַ‬ ‫פאר ַא ברייטן‬ ‫דאך ָאבער געפעלן ַ‬ ‫פארשונגען‪ַ .‬אזוי ווי ער מוז ָ‬ ‫ָ‬ ‫דאס געזעץ פון‬ ‫האט אונטערגעשריבן און גוטגעהייסן ָ‬ ‫יאזעף ָ‬ ‫פראנץ ָ‬ ‫ַ‬ ‫גאנצע‬ ‫האלבע מאמינים און פון ַ‬ ‫באשטייט אויך פון ַ‬ ‫וואס ַ‬ ‫לייענער–קרייז ָ‬ ‫דאס אי"ה שּפעטער זען‪.‬‬ ‫רלאמענט‪ ,‬ווי מיר וועלן ָ‬ ‫ּפא ַ‬ ‫ַ‬ ‫לאנסירטן"‬ ‫"בא ַ‬ ‫"אביעקטיוון" און ַ‬ ‫ראלע פון ַאן ָ‬ ‫כופרים שּפילט ער די ָ‬ ‫ָאבסערווירער‪ .‬ער ּפרואווט ביי יעדער געלעגנהייט צו קריטיקירן די‬ ‫[פארזעצונג קומט אי"ה]‬ ‫ָ‬ ‫נעגאטיוון‬ ‫ַ‬ ‫פאר זייער‬‫דאקסן און זייערע רבנים די גאונים וצדיקים ַ‬ ‫רטא ָ‬‫ָא ָ‬ ‫‪19‬‬ ‫|‬ ‫פ' חיי שרה תשפ"ז |‬