מגדים של זהב · MEGADIM SHEL ZAHAV — תולדות (2026-11-09)

בס"ד
על דרך הפלפול והחידוד
שנת תשפ"ז -גליון רמב
פרשת תולדות
בענין
בענין תשלומין דמילה וחולה בראשון
יסודו נפלא מדברי הכלי חמדה בתירוץ
פליאת המדרש המבוא בבעלי התוספות
אחי ואמול אותו -נאך וואס יצחק האט געזעהן אז עשו וַ י ֵֵּּצא ָה ִראׁשֹון ַא ְדמֹונִ י כֻּ ּלֹו כְ ַא ֶּד ֶּרת ֵּש ָער וַ י ְִק ְראּו ְׁשמֹו ֵּע ָשו:
איז אינגאנצען רויט פאר אפאר יאר ,האט יצחק געזאגט, (בראשית כה ,כה)
וויבאלד איך האט נישט גע'מל'ט עשו אין די אכטע טאג,
גיי איך ווארטן ביז עשו גייט ווערן דרייצן יאר אלט ,און
איך גיי אים דעמאלטס מל'ן ,אזוי ווי ישמעאל האט דברי הדעת זקנים מבעלי התוספות
אברהם גע'מל'ט ווען ער איז געווען דרייצן יאר אלט ,און די דעת זקנים פון רבותינו בעלי התוספות ,שרייבן א
די בעלי תוספות פיהרן אויס :וכשהיה בן י"ג שנה הוא עכב גרויסע חידוש דא אויף דעם פסוק ,וזה לשונם :וַ י ֵֵּּצא
בעצמו ולא רצה למול והיינו דכתיב (יחזקאל לה ,ו) ִאם ֹלא ָה ִראׁשֹון ַא ְדמֹונִ י ,מדרש -עס שטייט אין מדרש ,כשראהו
את וְ ָדם י ְִר ֲּד ֶּפָך -און ווען עשו איז געווארן דרייצן
ָדם ָשנֵּ ָ אביו אמר עדיין לא נבלע בו דמיו ולא רצה למולו לשמונה
האט עשו זיך נישט געלאזט מל'ן. ימים ,כדאמרינן (שבת קלד ,א) גבי מעשה דשתי נשים שבאו
לפני נתן הבבלי וכו' -פירוש :ווען עשו איז געבוירן האט
יצחק געזעהן אז עשו איז אינגאנצען רויט ,און יצחק האט
תמיהת הכלי חמדה פארשטאנען אז די סיבה פון די רויטקייט איז וויבאלד 'לא
די גרויסע גאון און שר התורה רבי מאיר דן פלאצקי זצ"ל נבלע בו דמיו' ,וועגן דעם האט אים יצחק נישט גע'מל'ט,
אין זיין ספר כלי חמדה (בפרשתן) ברענגט אראפ די דעת אזוי ווי עס שטייט אין מסכת שבת (קלד ,א) :אמר רבי נתן:
זקנים ,און ווי ער שרייבט :במדרש הובא ברבותינו בעלי פעם אחת הלכתי לכרכי הים ,ובאת אשה אחת לפני ,שמלה
התוספות עה"ת ,דעשיו לא נימול ,דכשנולד היה אדמוני בנה ראשון ומת ,שני ומת ,שלישי הביאתו לפני .ראיתיו
וחשש יצחק דילמא לא נבלע בו דמו ,ואח"כ כשראה שהיה שהוא אדום ,אמרתי לה :המתיני לו עד שיבלע בו דמו.
אדמוני בטבע אמר אמתין עד שיהיה בן י"ג שנה כמו המתינה לו עד שנבלע בו דמו ,ומלה אותו וחיה .והיו קורין
ישמעאל ,וכשהיה בן י"ג שנה שוב לא רצה למול את עצמו. אותו נתן הבבלי על שמי.
עכ"ד. און די בעלי תוספות זענען ממשיך און שרייבן :כשעבר
און די כלי חמדה ווינדערט זיך זייער שטארק אויף דעם שנה או שנתיים וראה יצחק שלא החליף מראיתו ידע שזו
מדרש ,וזה לשונו :והנה לכאורה תמיה מאוד הא מצות תולדתו ,ואפילו הכי לא מל אותו אמר הואיל ולא מלתי
מילה שעל האב הוא בכל רגע משבא לכלל חיוב כמו שכתבו אותו לשמנה כמוני אמתין עד שיהיה בן י"ג כמו ישמעאל
דמילה כמו פדיון הבן שיכול לפדות מבן ל' יום ואילך כל הפוסקים (עי' רמב"ם הלכות מילה פרק א ,הלכה ב) ,ואם כן כיון
שעה שירצה שראה יצחק אחר זמנו שהוא אדום בטבע ,איך המתין עד י"ג
שנה הא מצותו על האב בכל רגע ורגע -פירוש :די הלכה
פירוש :די רוקח איז מבאר ,אז נישט יעדער מצוה וואס
איז אז עס ליגט א חיוב אויף די טאטע צו מל'ן זיין קינד,
איז 'תלוי בזמן' גייט אריין בגדר 'מצות עשה שהזמן
און די חיוב איז טאקע ביי די אכטע טאג ,און אויב די
גרמא' וואס מען גייט זאגן ביי דעם אז 'נשים פטורות',
טאטע האט נישט געקענט מל'ן די אכטע טאג ,איז דא א
נאר דוקא אזעלכע מצות וואס זענען תלוי בזמן 'שאין לו
חיוב אויף די טאטע א גאנצע צייט צו מל'ן זיין קינד ,און
תשלומין' ,אזוי ווי די מצוה פון סוכה און לולב ,וואס אויב
אויב אזוי איז זייער שווער ,ווען יצחק האט געזעהן 'אחר
איינער האט נישט מקיים געוועהן די מצוה פון סוכה
שנה או שנתיים' אז די רויטקייט איז נישט קיין סכנה ,נאר
אדער לולב ,קען ער נישט משלים זיין שפעטער די מצוה,
דעס איז די 'תולדתו של עשו' ,ווי אזוי האט יצחק געקענט
נאר די מצוה איז דוקא אין די זיבן טעג פון סוכות .מה
אפשטופן און זאגן אז ער גייט נישט מל'ן עשו ביז ער
שאין כן די מצוה פון מילה ,אפילו בעצם זעהט עס אויס
ווערט דרייצן יאר?
ווי א מצות עשה שהזמן גרמא ,ווייל די תורה האט דאך
געהייסן מל'ן אין די אכטע טאג ,אבער וויבאלד אויב
איינער האט נישט גע'מל'ט די אכטע טאג האט ער א חיוב
דברי הרוקח בענין למול אחר יום השמיני
צו מל'ן אויך די ניינטע טאג און אזוי ווייטער -און די רוקח
איז מדגיש און לייגט צו -אז די חיוב פון מל'ן 'נאך די קומט די כלי חמדה און שרייבט א הפלא'דיגע הסבר אין
אכטע טאג' ,איז מכח 'תשלומין דראשון' ,אזא סארט די ווערטער פון די מדרש ,וזה לשונו :ומה שנלענ"ד בזה
מצוה הייסט נישט קיין 'מצות עשה שהזמן גרמא'. דהנה לכאורה יש להעיר לפי דברי הרוקח (הלכות לולב סימן
ר"כ) ,דעיקר מצות מילה שעל האב הוא ביום השמיני ואחר
און די רוקח איז זיך מער מפרש וואס עס הייסט אז מילה
כך הוא רק משום תשלומין ,אם כן בחלה בשמיני שוב לא
לאחר זמנה איז 'תשלומין דראשון' ,און ער שטעלט עס צו
יהיה מצוה על האב כלל למולו אחר כך ,כמו גבי חיגר
צו די גמרא אין מסכת חגיגה (ט ,א) ווי עס שטייט דארט:
בראשון ונתפשט בשני לענין עולת ראיה למאן דאמר
חיגר ביום ראשון -איינער וואס איז א חיגר [קען נישט
תשלומין דראשון הוא (חגיגה ט' ע"א) .אמנם לפי עניות דעתי
גיין אויף די פוהס] די ערשטע טאג יום טוב ,און וועגן דעם
מדעת כל הפוסקים מבואר להיפך ,וכבר כתבתי בזה
איז ער פטור צו ברענגן א קרבן חגיגה ,ווייל די הלכה איז
בחידושי להלכות מילה ,אך הדבר צריך טעם לדעת הרוקח
אז א 'חיגר' איז פטור צו ברענגען א קרבן חגיגה ,ונתפשט
הנ"ל.
ביום שני -און די צווייטע טאג יום טוב איז ער געווארן
אויסגעהיילט און יעצט קען ער שוין בעצם יא ברענגן א פירוש :די רוקח (הלכות לולב ואתרוג ,סימן רכ) איז מבאר די
קרבן חגיגה ,און די הלכה :תשלומין לראשון -כיון דלא הגדרות וואס גייט אריין בגדר 'מצות עשה שהזמן גרמא',
חזי בראשון לא חזי בשני -דהיינו ,די הלכה איז אז די קרבן און ער שרייבט דארט אזוי:
חגיגה דארף מען ברענגן 'די ערשטע טאג יום טוב' ,און
זמן גרמא נשים פטורות ,בפרק א' דקידושין (כט ,א) כל
אויב איינער האט נישט געברענגט א קרבן די ערשטע
מצות עשה שהזמן גרמא נשים פטורות ,כמו סוכה ולולב
טאג ,למשל ער איז האט פארגעסן צו ברענגן ,דארף ער
שאם יעבור הזמן שוב אין לו תשלומין ,והם ביום ולא בלילה,
ברענגן די צווייטע טאג יום טוב ,און דעס וואס ער ברענגט
כדאמרינן בשבת בפרק רבי אליעזר דמילה (שבת קלא ,א)
די צווייטע טאג יום טוב די קרבן חגיגה ,איז נישט מכח די
ציצית ותפילין אין להם זמן קבוע ,כל שעתא ושעתא זמניה
צווייטע טאג יום טוב ,וויבאלד בעצם די צווייטע טאג יום
הוא ואין שייך בהן תשלומין שהרי היום מפטרו ,אבל מילה
טוב איז נישט דא קיים חיוב צו ברענגן א קרבן חגיגה,
שזמנה קבוע ביום השמיני ימול לא הוי מצוה שהזמן גרמא,
נאר דעס וואס ער דארף ברענגן א חגיגה די צווייטע טאג
שהרי אם לא נימול בזמנו כל הימים שיבואו תשלומי דיום
איז 'תשלומין לראשון' ,דהיינו ער ברענגט יעצט די קרבן
שמיני נינהו ,ודמי בפרק א' דחגיגה (ט ,א) חיגר בראשון
וואס ער איז בעצם געוועהן מחיוב צו ברענגן נעכטען .און
ונתפשט ביום שני דכולה תשלומי דראשון הם ,משום הכי
וועגן דעם זאגט די גמרא ,אז אויב איינער איז געוועהן א
הוצרך בפרק א דקידושין (שם) כאשר צוה אותו אלהים
'חיגר' די ערשטע טאג יום טוב ,דהיינו 'ער איז בכלל נישט
(בראשית כא ,ד) גבי מילה ולא אותה ,דלא דמי לתפילין,
געווהן בתורת קרבן חגיגה' ,אויב אזוי אפילו ער ווערט
להערות והארות או לקבלת הגליון אפשר לפנות להמיילmgudim1044@gmail.com :
קושית הכלי חמדה על היסוד של הרוקח אויסגעהיילט די צווייטע טאג איז ער פטור פון ברענגען
א קרבן חגיגה ,וויבאלד די צווייטע טאג איז נאר א
קומט די כלי חמדה און פרעגט זייער שטארק אויף די
תשלומין ליום ראשון ,און ביום ראשון איז ער דארך
רוקח .מיט די יסוד וואס די רוקח האט אוועק געשטעלט
געוועהן פטור.
אז די עצם מצוה פון מילה איז נאר ביום השמיני ,און אלע
אנדערע טעג וואס קומען נאכדעם איז נאר 'תשלומין און אזוי אויך איז ביי די מצוה פון מילה ,אז די חיוב איז
לשמיני' אזוי ווי מען זעהט ביי קרבן חגיגה .אויב אזוי 'ביום השמיני' ,און אויב איינער האט נישט גע'מל'ט ביום
קומט אויס ,אז אויב איז א קינד געוועהן קראנק ביום השמיני ,איז אלע טעג פון ביום השמיני און ווייטער ,נאר
השמיני ,און די קינד איז געוועהן דעמאלטס פטור פון א 'תשלומין ליום השמיני' ,און וועגן דעם הייסט נישט
ברית מילה ,גייט די קינד שוין קיינמאל נישט זיין מחיוב מילה א מצות עשה הזמן גרמא.
צו באקומען א ברית מילה ,וויבאלד ביי די עצם יום
השמיני איז ער דאך געוועהן פטור ,און אלע אנדערע טעג
איז דאך נאר א 'תשלומין לשמיני' .דהיינו :פונקט אזוי ווי לפי יסוד זו מתורץ קושית הראשונים במסכת קידושין
מען זעהט אז 'חיגר בראשון ונתפשט בשני' ,איז ער פטור
און די רוקח וויל אויפטוהן מיט דעם צו פארענטפערן א
פון ברענגן א קרבן חגיגה ,איז א קינד 'שחלה בשמיני
שטארקע קשיא וואס די ראשונים פרעגן.
ונתרפא בתשיעי' דארף אויב צו זיין פטור פון ברית מילה
-וזהו היפך דעת כל הפוסקים? אין מסכת קידושין (כט ,א) שטייט אז די חיוב צו מל'ן א
קינד ליגט אויף די טאטע און נישט אויף די מאמע ,פרעגט
די גמרא :איהי מנלן דלא מיחייבא -פון ווי איז די מקור
ביאור וחידוש נפלא לבאר את דברי הרוקח אז א מאמע איז נישט מחיוב צו מל'ן איר קינד? ענטפערט
ֹלהים,
די גמרא :דכתיב (בראשית כא ,ד) כַ ֲּא ֶּׁשר ִצּוָה אֹתֹו ֱא ִ
קומט די כלי חמדה און ענטפערט א מהלך צו מבאר זיין
'אותו -ולא אותה' -פירוש :אין פרשת וירא שטייט אז די
שיטת הרוקח ,וזה לשונו :ומה שנלענ"ד בענין זה להעיר
אייבישטער האט האט באפוילען פאר אברהם צו מל'ן
בדבר חדש ,דנהי דאמרינן בחגיגה בחיגר בראשון ונתפשט
יצחק ,און אין די פסוק שטייט 'אותו' ,לערנט מען ארויס
בשני פטור כיון דלא היה בר חיובא בראשון ,היינו דוקא
אז 'ולא אותה' ,אז פרויען זענען פטור פון מל'ן.
חיגר שבאמת יכול לעלות וליראות על ידי נסיעה בקרון
וסיועת בני אדם ,רק דגזירת הכתוב הוא דפטור מראיה ,זה קומט דארטן תוספות (ד"ה אותו) און פרעגט :ואם תאמר
הוי בגדר אינו בר חיובא בזמן החיוב ושוב ליתא בתשלומין, למה לי קרא תיפוק ליה דמצות עשה שהזמן גרמא הוא
משאין כן בחולה מסוכן בראשון וסכנה היתה לו לעלות שנימול בשמיני ללידתו ונשים פטורות -פירוש :פארוואס
ליראות בראשון חייב בשני ,וטעמא דמילתא ,דחולה אינו זיכט די גמרא א 'מקור' אז פרויען זענען פטור פון מל'ן
פטור ,רק דפיקוח נפש דחיא ליה ,דמצוות עשה דפיקוח זייערע קינדער ,לכאורה איז דאך די מצוה פון מילה א
נפש דוחה למצות עשה דראיה ,וכיון דיש עליו מצוה לשמור מצות עשה שהזמן גרמא ,און די כלל איז דאך אז יעדער
את נפשו ,הרי הוא פטור עתה מכל מצות שיכולין להביאו מצות עשה שהזמן גרמא זענען דאך פרויען פטור? עד כאן
לידי סכנה ,וכיון שכן כשהבריא ביום הב' מחויב בראיה, קושית התוספות.
שאתמול לא היה פטור אלא שהיה עוסק במצוה חמורה ועל
איז מיט די יסוד וואס די רוקח שרייבט ,איז ער מסביר,
ידי זה לא יכל לעשות מצוה זו ,ופשיטא דעוסק מצוה ביום
אז בעצם איז די מצוה פון מילה נישט קיין מצות עשה
הראשון דרגל אינו פטור מראיה ביום השני אפילו למ"ד
שהזמן גרמא ,ווייל די מצוה איז נישט קיין מצוה אזוי ווי
תשלומין דראשון.
סוכה וואס אויב עס איז אריבער די זמן פון די מצוה קען
פירוש :די כלי חמדה קומט און איז מחדש גאר א גרויסע מען עס שוין נישט מקיים זיין ,נאר עס איז א מצוה שיש
חידוש ,און איז מחלק צווישן א 'חיגר' און א 'חולה' ,און לו תשלומין לשמיני ,און אזא סארט מצוה איז נישט קיין
ער זאגט דעס וואס די גמרא זאגט אז 'חיגר ביום ראשון' מצות עשה שהזמן גרמא ,און ווען נישט די לימוד פון
איז 'פטור' צו ברענגן א קרבן חגיגה 'ביום שני' איז דוקא 'אותו ולא אותה' ,וואלטן נשים יא געוועהן מחיוב צו מל'ן
ביי א 'חיגר' ,וואס בעצם א חיגר מיט אביסל זיך זייערע קינדער .עד כאן דברי הרוקח.
מיט די הפלא'דיגע הקדמה ,קומט די כלי חמדה און איז אנשטרענגן קען ער ברעגן א קרבן חגיגה ,דהיינו ער קען
מבאר די מדרש המובא בדעת זקנים ,וזה לשונו :ומעתה ארויף גיין צום בית המקדש מיט א וואגן וכדו' ,אבער
נראה דזה דוקא לאחר מתן תורה שנתנה תורה ונתחדשה אפילו אזוי האט די תורה ממעט געווען בפירוש אז חיגר
המצוה דפקוח נפש ,משאין כן קודם מתן תורה דלא נצטוו איז פטור (עי' חגיגה ג ,א) ,און וויבאלד א חיגר איז בכלל
במצות פקוח נפש ,נהי דלא היו צריכין לימול במקום סכנה, נישט בתורת קרבן חגיגה ,וועגן דעם אפילו 'נתפשט בשני'
זה היה רק פטור ולא מצוה ,ואם כן כשלא היה ראוי בשמיני איז ער פטור פון א קרבן חגיגה ,ווייל די יום השני איז דאך
שוב ליכא חיובא על האב .ואתי שפיר דברי המדרש ,דכיון א תשלומין ליום ראשון ,און ביום ראשון איז ער בכלל
שלא נימול בזמנו שוב לא היה עליו חיוב תשלומין ,ושוב נישט געוועהן בתורת קרבן חגיגה .מה שאין כן איינער
אמר להמתין עד שיהיה בן שלש עשרה שיקיים המצוה וואס איז געוועהן א 'חולה' ביום ראשון ,און וועגן דעם
בעצמו -פירוש :די גאנצע חידוש און חילוק פון 'חיגר' און האט ער נישט געקענט ברענגן א קרבן חגיגה ,און יעצט
'חולה' איז בעצם נאר געזאגט געווארן נאר נאך מתן ביום השני איז ער אויסגעהיילט ,ער איז 'יא' מחיוב צו
תורה ,וואס דעמאלטס איז 'פקוח נפש' א 'מצוה' ,און ברענגן א קרבן חגיגה ביום שני ,אפילו מען זאגט אז די
דעמאלטס וועס עס טרעפט זיך צאם א מצוה וואס מען יום שני איז א תשלומין לראשון ,און די הסבר איז,
דארף מקיים זיין ,און לעומת זה איז דא די מצוה פון וויבאלד א חולה איז בעצם 'מחיוב' מיט א קרבן חגיגה,
'פקוח נפש' ,זאגט מען אז די מצוה פון פקוח נפש איז נאר וויבאלד די תורה האט געזאגט אז 'פקוח נפש דוחה
גרעסער און עס 'שטופט אוועק' די אנדערע מצוה .אבער כל התורה' ,קומט די גרויסע מצות עשה פון 'פקוח נפש'
פאר מתן תורה ,ווען די כלל פון 'פקוח נפש' איז נישט און איז 'דוחה' די מצות עשה פון קרבן חגיגה ,און די
געוועהן קיין מצוה ,נאר עס איז געוועהן א 'סברא בעלמא' 'דחייה' לערנט מען נישט אפ אזוי ווי די חולה איז נישט
אז במקום סכנה דארף מען נישט מקיים זיין די מצוה, 'בתורת קרבן חגיגה' ,נאר מען קוקט עס אן אזוי ווי די איד
דהיינו ,ווען מען האט געוואלט גיין מל'ן א קינד און מען די חולה איז יעצט עוסק און די גרויסע מצוה פון 'פקוח
ווייסט אז אויב מען גייט מל'ן די קינד גייט די קינד נפש' ,און מכח די כלל פון 'עוסק במצוה גדולה פטור
שטארבן ,איז דאך א דבר פשוט אז מען דארף נישט ממצוה' ,שטופט די מצות עשה פון פקוח נפש אוועק די
מקיים זיין די מצוה פון מילה ,איז וועגן דעם לפני מתן מצוה פון קרבן חגיגה ,אבער לעולם איז די חולה 'בתורת
תורה ,אויב איז א קינד געוועהן א חולה ביום השמיני ,איז קרבן חגיגה' ,וועגן דעם אויב ווערט די חולה אויסגעהיילט
די קינד געוועהן אינגאנצען פטור פון די מצוה פון מילה. ביום שני ,איז ער מחיוב צו ברענגן די קרבן חגיגה ביום
דהיינו ,די מצוה פון פאר מתן תורה איז געוועהן אז 'ביום שני ,ווייל די יום שני איז א תשלומין לראשון ,און ביום
השמיני' דארף מען מל'ן די קינד .און אויב איינער האט ראשון איז ער דאך געוועהן בתורת קרבן חגיגה [נאר -ער
פארגעסן צו מל'ן זיין קינד ביום השמיני האט ער טאקע האט עס נישט געקענט מקיים זיין מכח עוסק במצוה
געדארפט מל'ן ביום התשיעי ,מכח 'תשלומין לשמיני', פטור מן המצוה].
אבער אויב איז די קינד געוועהן א 'חולה' ביום השמיני,
און מיט די חילוק וואס די כלי חמדה מאכט ביי קרבן
איז די קינד בכלל נישט געוועהן 'בתורת מילה' ביום
חגיגה ,ציווישן 'חיגר' און 'חולה' ,זאגט די כלי חמדה אז
השמיני ,און אויב אזוי אפילו יעצט נתרפא ביום התשיעי,
די זעלבע זאך איז ביי די מצוה פון מילה ,וועגן די תינוק
איז מען די טאטע נישט מחיוב צו מל'ן די קינד ,וויבאלד
איז א חולה און מען קען אים נישט מל'ן ביום השמיני,
די מצוה ביום התשיעי איז דאך נאר א תשלומין ליום
זאגט מען נישט אז די תינוק איז נישט 'בתורת מילה' ,נאר
השמיני ,און ביום השמיני איז דאך די קינד בכלל נישט
מען זאגט אז די 'מצוה' פון פקוח נפש איז יעצט
געוועהן בתורת מילה [וויבאלד פאר מתן תורה האט די
שטערקער ווי די 'מצוה' פון מילה ,און מען מעג נישט מל'ן
מחלה ארויסגענומען די קינד מתורת מילה ,און נישט
די קינד ,און וועגן דעם איינמאל די תינוק ווערט
פשוט 'דוחה' געוועהן פון מילה -אזוי ווי נאך מתן תורה],
אויסגעהיילט ,דארף מען אים מל'ן ביום התשיעי ,אלץ
און וועגן דעם האט יצחק אבינו נישט גע'מל'ט עשו .הפלא
תשלומין פון יום שמיני.
ופלא!
להערות והארות או לקבלת הגליון אפשר לפנות להמיילmgudim1044@gmail.com :
