חתם סופר · Chasam Soifer — תולדות (2026-11-09)

ברוך יודא קליין
נג
דער הייליגער
חתם סופר
צווייטער טייל:
זיינע קינדער און אייניקלעך
דער כתב סופר
הגה״ק רבי אברהם שמואל בנימין סופר זצ״ל
[]47 די טיילונג אין אונגַארן
[פארזעצונג פון פריער]
ָ
רעזאלוציעס פון אידישן ָ אויסצופאלגן די
ָ לאנד
ַאלע אידישע בירגער פון ַ
קאנגרעס אין ּפעסט". ָ נאכ'ן זיג אין ּפ ַא ַ
רלאמענט ָ
געהאט ַארויסגעשיקט ַ האט דער קולטוס מיניסטער יאר פריער ָ מיט ַא ָ רלאמענט,ּפא ַ
אונגארישן ַ
ַ דאקסישע אידן אין רטא ָ
דער נצחון פון די ָא ָ
מיסארן צו צווינגען ַאלע אידישע בירגער קא ַ רארדענונג צו די זעלבע ָ פא ָ
ַא ַ שושן פורים שנת תר"ל ,איז געווען בלויז דער ערשטער שריט אין ַא
לאגן ביים אידישן נעא ָ
שטאטוטן פון די ָ ַ רעזאלוציעס און
ָ אויסצופאלגן די
ָ ּפראצעדורע .אויף צו אימּפלעמענטירן ,דורכפירן דעם טיילונג לענגערער ָ
באשלוסן איז ַא
אויספאלגן די ַ ָ דאס נישט קאנגרעס אין ּפעסט ,און ַאז ָ ָ האט מען דאקסישע קהילותָ , רטא ָ
און גרינדן זיכערע זעלבסטשטענדיגע ָא ָ
נאך דער ָאּפשטימונג יאר שּפעטערָ , פארברעךַ .אצינד ,מיט ַא ָ קרימינאלער ַ
ַ וואס
פארשידענע מכשולות און ַאריבערגיין ַא מהלך ָ נאך געמוזט בייקומען ַ ָ
געווארן צוריקצוציען
ָ רלאמענט ,איז ָאטוועש געצוואונגען ּפא ַ
אונגארישן ַַ פון יאר.
נאך צוויי ָהאט געדויערט קרוב צו ָ ָ
רארדענונג .ומלאך רע בעל כרחו יענה אמן. פא ָ
פון דער ַ יאר געווען דער –18טן מערץ '870למספרם .מיט שושן פורים איז יענעם ָ
האט דער קולטוס מיניסטער וואכן שּפעטער ,דעם צווייטן ַאּפרילָ , צוויי ָ
מיסארן ( )Commissionersפון ַאלע קא ַצירקולאר צו די ָ
ַ ַארויסגעשיקט ַא
לאנד .דער בריוו הויבט זיך ָאן מיטבאצירקן (דיסטריקטס) איבער'ן ַ רעגירונגס ַ
רזאמלונג" —
פא ַ
נשטאטירונג ַ
ַ "קא
די ָ פאלגנדע ווערטער:די ָ
דאקסישע קהילות
רטא ָ
די גרינדונגס אסיפה פון די ָא ָ רלאמענט פון דעם –18טן מערץ ציען ּפא ַבאשלוס פון ַ "לויט דעם ַ
ּפריוואט
ַ דעאק
ָ האט פערענץ
רלאמענט ָ
ּפא ַ
נאך דער ָאּפשטימונג אין ַ
ָ רארדנט צו צווינגעןפא ָוואס ַ
באפעל ָ מאכן בטל דעם ַ מיר צוריק און מיר ַ
| פ' תולדות תשפ"ז | 16
נארבאגניגן מיט דעם זיגָ , געראטן די עסקנים פון שומרי הדת זיך נישט צו ַ ָ
קערּפערשאפט
ַ קאנקרעטע שריט אויף צו גרינדן ַאן ַאנערקענטע נעמען ָ
דאקסישן רטא ָ זאל צונויפנעמען די חרדי'שע קהילות אונטער איין ָא ָ וואס ָ ָ
נאך ַא שטיק צייט וועלן געפאר ַאז ָ ַ ראן ַא פא ַ ניזאציעַ .אנישט איז ַ רגא ַ ך–א ַ דא ָ ַ
ניזאציע. רגא ַ וואס מער אידישע קהילות אין זייער ָא ַ לאגן ַאריינציען ָ נעא ָ די ָ
שוראניַ דער תלמיד פון חתם סופר הגאון רבי חזקי' פייוול פלויט אב"ד
דעאק זכור לטוב פראנץ ָ זצ"ל שרייבט" :על כן יעץ החסיד והחכם באומות ַ
מיססיאן""( .מלחמת מצוה", ָ קא שטאטוטען ונבחר לנו ָ ַ שנוועדה יחדיו ונחבר לנו
סיגעט ,עמ' פ"ז).
הגאון רבי שרגא צבי טענענבוים זצ"ל דער בעל נטע שורק דערציילט
פאלגענד: דאס ווי ָ ָ
רלאמענט)... (ּפא ַ נדטאג ַ ַ הלא
ַ "ועזר לנו על ידי ניסים ונפלאות בלב שרי
נדטאג שנמהר ַ הלא ַ והזהירו אותנו אח"כ רבים מהשרים הנכבדים של
קאנסטיטוציע און ניזאציע מיט ַא ָ רגא ַ נשטאטירונג" ַ(אן ָא ַ ַ "קא
ָ ונחיש לעשות
די ווענדונג פון דער ״דורכפירונגס קאמיסיע״ ,דער ״וועד הפועל״ ,צו די
שטאטוטען) מהר ,כי רק אז אנו בטוחים שלא יחזור הדבר לקלקולו ,ואם לא ַ
ערליכע קהילות אין אונגארן זיך אנצושליסן אין דער ארטאדאקסיע
נעשה זאת אז נחטיא המטרה"( ,געדרוקט אין שו"ת "נהרי אפרסמון" פון זיין ברודער
הגאון רבי יעקב טענענבוים זצ"ל ,ח"ב ,סי' י"ד).
דאקסן קענען זיך טיילן פון די רטא ָ
האט געשטימט ַאז די ָא ָ רלאמענט ָ ּפא ַ ַ ראגער רב ,הגה"צ רבי שמואל פרענקל דא ָ דאס זעלבע שרייבט דער ָ ָ
ּפצוהאלטן
ַ דאקסן געגעבן ווערן ערלויבעניש ָא רטא ָ
פאר די ָא ָ לאגן מוז ַ נעא ָ
ָ נדטאג אזי ַ הלאנשטאטירונג לעצמינו כפסק ַ ַ קא
זצ"ל" :אבל אם לא נעשה ָ
רזאמלונג. פא ַזא ַ ַא ַ יכול להיות אשר במשך איזה שנים יחזור הדבר לקלקולו ח"ו".
י"ט סיון שנת תר"ל ,דעם –18טן יוני ,איז ָאנגעקומען די ערלויבעניש פון דאס געוואוסט פון פריער. האבן די מנהיגים פון יהדות החרדית ָ באמת ָ
קולטוס מיניסטער ָאטוועש. פאר דעם צוועק געווארן ַ ָ ניזאציע "שומרי הדת" איז געגרינדעט רגא ַ די ָא ַ
באלד ַארויסגעשיקט האט ַצענטראלע "שומרי הדת" ָ
ַ דאקסישע רטא ָ
די ָא ָ יאר פריער" .שומרי הדת" איז ָאבער לכתחילה ַאנערקענט נאך מיט דריי ָ ָ
פארטרעטער צו ַאן ַאלגעמיינער זאלן שיקן ַאיינלאדונגען צו ַאלע קהילות זיי ָ ַ פארטרעט די וואס ַ ביורא ָ ָ געווארן דורך דער רעגירונג בלויז ַאלס ַא ָ
שאפןּפגעהאלטן ווערן אין ּפעסט מיט'ן צוועק צו ַ ַ וואס וועט ָא אסיפה ָ פאר קהילות ניזאציע ַ רגא ַ דאך ָא ַ באזונדערע ַ חרדי'שע אידן .נישט ַאלס ַא ַ
אונגארן.
ַ דאקסישע קהילות אין רטא ָ
פאר ַאלע ָא ָ שטאטוטן און תקנות ַ ַ נאך דער ָאּפשטימונג לאגן .ערשט ַאצינדָ , נעא ָ וואס זענען ָאּפגעטיילט פון די ָ ָ
געווארן אויף י"ב אב שנת תר"ל ,ג' ואתחנן, ָ פאררופןדי אסיפה איז ַ געווארן זיך ָאּפצוטיילן ָ דאקסן ערלויבט רטא ָ רלאמענט ,זענען די ָא ָ ּפא ַ אין ַ
האטעל "טיגער" אין ּפעסט. אויגוסט דעם 9טן '870למספרם ,אינעם ָ לאגן.נעא ָאונטערגעווארפן די ָ ָ און נישט זיין
ַארום 130בעלי בתים און ראשי קהילה זענען צונויפגעקומען צו דער סימּפאטיזירט מיט די ַ האבן יעצט דעּפוטאטן וועלכע ָ ַ רלאמענט ּפא ַ די ַ
האבן
אסיפה בראש מיט ַארום 30רבנים גדולי ישראלַ .ארום 250קהילות ָ האבן דעאק ָ ָ טסמאן פערענץ ַ שטא ַ ּפאליטיקער און דאקסן ווי דער ָ רטא ָ ָא ָ
האבן בשותפות וואס ָצאל קלענערע קהילות ָ דעלעגאטן .געווען ַא ָ
ַ געשיקט ּפראצעדורע רזאמלונג מיט דער זעלבער ָ פא ַ ּפצוהאלטן ַא ַ ַ געראטן ָא ָ זיי בכן
פארטרעטער. געשיקט ַא ַ זאלן קאנגרעסָ . האבן עס דורכגעפירט ביים אידישן ָ לאגן ָ נעא ָ ָ ווי די
דארט ָאננעמען ּפהאלטן ַאן ענליכע אסיפה און ָ דאקסן יעצט ָא ַ רטא ָ די ָא ָ
לעגאל
ַ זאל געגרינדעט ווערט ַא שטאטוטן וואו עס ָ ַ רעזאלוציעס און ָ
קאנגרעס דאקסן .דער אידישער ָ רטא ָ פאר די ָא ָ קערּפערשאפט ַ ַ געמיינזאמע ַ
באטייליגט
האבן זיך ַ
וואס ָ
די גדולי ישראל ָ דארפן די חרדי'שע לאגןַ . נעא ָ פאר די ָ רזאמלונג ַ פא ַ איז געווען די גרינדונגס ַ
אין דער אסיפה דאקסן. רטא ָ פאר די ָא ָ ּפהאלטן ַא גרינדונגס אסיפה ַ אידן יעצט ָא ַ
אין זיין תשובה וועגן דער געשיכטע פון טיילונג שרייבט דער מהר"ם
שיק (יו"ד סי' של"ו)" :בשנת תר"ל לפ"ק בחודש מנחם אב התאספו מקהלות
אנשים חשובים יחידי סגולה יותר ממאה .ובהסמכת ערך שלושים רבנים
תיקנו התקנות ההם כדי לעשות סייג וגדר כדי שנוכל לעמוד בפני פריצי
דאקסישע קהילות
רטא ָ
גרינדונגס אסיפה פון די ָא ָ
עמינו". האבן ַאריינגעגעבן ַא בקשה צום קולטוס מיניסטער די חרדי'שע עסקנים ָ
יאר שּפעטער, געווארן מיט עטליכע ָ
ָ וואס איז געשריבן אין דער תשובהָ , זא אסיפה צו קענען ּפצוהאלטן ַא ַַ ָאטוועש און געבעטן ערלויבעניש ָא
דערמאנט נישט דער מהר"ם שיק קיין נעמען .פון תשובות און בריוו פון ַ ראם מיט אייגענע רגאניזירן אין ַאן אייגענער זעלבסטשטענדיגער ַ זיך ָא ַ
יארן שּפעטער ,ווייסן מיר ַאז בראש פוןַאנדערע גדולים ,אויך געשריבן מיט ָ שטאטוטן.
ַ ָאנגענומענע
טאקעגעשטאנען די מנהיגי הדור :דער כתב סופר און ַ ַ דער אסיפה זענען זא ערלויבעניש .זיינע גוטע געיאגט צו געבן ַא ַ ָ האט זיך נישט ָאטוועש ָ
געשטאנען בראש פון דער מערכה פון ַ דער מהר"ם שיק — וועלכע זענען צוריקצוהאלטן דערפון.
ַ באוויזןפאר ַא צייט אים ַ האבן ַ לאגן ָ נעא ָפריינט די ָ
צוזאמען מיט ַאנדערע תלמידי החתם סופר .דער כתב סופר און ַ טיילונג שטאב
ַ קאמּפעטענטן קלאסיג ָ געהאט ַאן ערשט ַ ַ האט ָאבער "שומרי הדת" ָ
ווארשיינליך איזנטלאפן פון פירסום און ַ
ָ דער מהר"ם שיק זענען כידוע ַא ראנדום אין וועלכן זיי מעמא ַ
ָ לעגאלן
ַ האט ָאטוועש'ן געשיקט ַא וועלכע ָ
רוואס זייערע נעמען זענען בשעת מעשה נישט פא ָ דאס געווען די סיבה ַ ָ קאנגרעס איןפאררופן דעם אידישן ָ פאר'ן ַציטירן זיינע אייגענע ווערטער ַ
טראץ
זשורנאלן און צייטונגען פון "שומרי הדת"ָ ,
ַ געווארן אין די
ָ ּפובליצירט קאנגרעסּפהאלטן ַא ָהאבן געלויטעט ַאז יעדע רעליגיע מוז ָא ַ וואס ָ
ּפעסט ָ
האבן ּפערזענליך ָאנגעפירט מיט די אינטענסיווע הכנות און וואס זיי ָ
דעם ָ אונגארישער
ַ פאר זייערע קהילותַ .אזוי ווי דער שטאטוטן ַ ַ אויסארבעטן
ַ און
17 | פ' תולדות תשפ"ז |
"קאנגרעס" .דער ערשטער רעדנער איז געווען הגה"צ ּפראצעדורן פונעם ָ ָ באטייליגן אין דער אסיפה. איינלאדונגען צו רבנים צו קומען זיך ַ ַ
האטנאך אים ָ פארזיצער פון שומרי הדתָ . רבי מאיר טרעביטש זצ"ל ,דער ָ וואס הגה"צ רבי אהרן פריעד אב"ד בעסערמין זצ"ל שרייבט אין ַא בריוו ָ
פארזיצער פון שומרי הדת. גערעדט רבי יצחק רייך זצ"ל דער וויצע ָ יא די נעמען דערמאנט ער ַָ יארן שּפעטער קיין סיגעט וועגן דער אסיפה מיט ָ
לט–אפן איז אויסגעקריצט: ָ [אויף דער מצבה פון רבי מאיר טרעביטש אין ַא באטייליגט אין דער האבן זיך ַ וואס ער געדענקט ַאז זיי ָ פון גדולי הרבנים ָ
"איש גבור חי בתורה .שמו נודע לתפארת בישראל ,הרב המאור הגדול אסיפה.
מו"ה מאיר המכונה מהר"ם טרעביטש זצ"ל .גדולי ישראל מנוהו לראש "שמעו נא רבותי אשר אני מעיד בעדות נאמנה ,דכירנא בעת אשר הי'
יארצייט פון רבי יצחק רייך שטייט אין "מליצי שומרי דתינו" .ביי דער ָ האסיפה בפעסט מבחורי יושר ונאמנים אשר נבררו מכל הקהלות היקרים
אש"" :הישר הצדיק מוה"ר יצחק רייך ז"ל ,ראש ונשיא ישראל כת היראים לאנדעס ניזאציעס ַ
רגא ַ"א ַ ושלמים לעשות תקנות לטובת כלל ישראל ָ
באונגארן בעיר ּפעסט ,הוא האיש אשר לחם מלחמת ה' להחזיק היראים. ַ שטאטוטען" ....והי' שם כמו י"ב גאונים באסיפה אחת ,הלא המה הגאונים ַ
ובמסירת נפש עמד בפרץ נגד מהרסי הדת .לפני מלכים יתיצב בעד מאונגוואר (הגה"צ רבי
ַ נוחי נפש זצלה"ה ,בעל כתב סופר ,מהר"ם שיק ,הרב
היראים .זכרו יהי' לנצח כי הוא בגבורתו העמיד התורה והיראה בישראל מאנהיימער זצ"ל) ,הרב מליסקא (הגה"צ בעל אך פרי תבואה זצ"ל) ,וכמדומה חיים הערש ַ
באונגארן .חסיד מפורסם צדיק יסוד עולם .לא נח ולא שקט ופעל רק ַ מיארמוט (הגה"צ רבי דוד דייטש זצ"ל) ,ובעל מחנה חיים .והשאר נשכחו .גם הרב ָ
טובות ליראי השם כל ימיו"]. אני זעיר דמן חבריא הייתי שם בצוותא חדא… .ובלי שום ספק אם הי' ידידי
איינקלאנג מיט דעם ַ פארגעקומען די צווייטע זיצונג .אין אין ָאוונט איז ָ וכו'… .שם באותו מעמד והי' רואה מאור פני הגאונים ,כאור השמש מזהירים,
געווארן
ָ דעלעגאט ערוויילט ַ מענטארן איינפיר איז דער עלטסטער ַ רלא ּפא ַ
ַ והשראת שכינה על ראשיהם וזקוקין דנורא יוצא מפיהם ,הי' נדמה ונראה
"אלטערס–ּפרעזידענט" ַאלס ּפרעזידענט פון דער אסיפה .דער ערוויילטער ַ בעיניו כאילו יצאה הוראה מפי בי"ד הגדול שבלשכת הגזית והי' מודה שכל
איז געווען דער זקן הרבנים ,מגדולי תלמידי החתם סופר ,הגאון הצדיק רבי מי שממרה את דברי הגאונים הנ"ל חשוב כזקן ממרא וכל החולק על דבריהם
מנחם כ"ץ פרוסטיץ אב"ד צעהלים זצ"ל. כחולק על השכינה"…"( .מלחמת מצוה" מדור "מכתב גלוי" עמ' מ').
געלאזט הערן פייערדיגע ָ האט גלייך אויפגעטרעטן און רבי מנחם כ"ץ ָ באטייליגט "בערך האבן זיך ַ דער מהר"ם שיק שרייבט ַאז אין דער אסיפה ָ
אויפגאבע פון דעם כינוס. ַ דברות קודש ערקלערנדיג דעם צוועק און די שלשים רבנים" .ווידער דער בעסערמינער רב הגאון רבי אהרן פריעד
קאמיסיע"ַ ,א וועד דאן ערוויילט ַא "דורכפירונגס ָ האט ַ די אסיפה ָ שרייבט "כמו י"ב גאונים" .ס'איז ָאבער קיין שום סתירה .דער מהר"ם שיק
געווארן דער חרדי'שער עסקן און ָ פארזיצער איז אויסגעקליבן הפועלַ .אלס ָ וואס דער בעסערמינער האט געשריבן די תשובה שנת תרל"ב ,אין דער צייט ָ ָ
פארזיצער זענען דאניַ .אלס וויצע ָ לא ַ
ראש ָ קא ָ
שרייבער רבי שמען קרויס פון ָ נאכ'ן מהר"ם שיק און 13 יאר ָ האט געשריבן זיין תשובה שנת תרמ"גָ 11 , רב ָ
נא אייזלער פון מא ָ
געווארן ר' יודא לייב פישער פון הערענד און ַ ָ דערוויילט טאקע געווארן .שרייבט ער ַ ָ ּפגעהאלטן
ַ וואס די אסיפה איז ָאנאכדעם ָ יאר ָ ָ
פריישטאדטל.
ַ ַאליין "והשאר נשכחו ממני".
אונטערגעשטראכן ַאז די
ָ האבן ַאלע רעדנער פאלגנדע טעג ָ אין די ָ הגאון רבי שרגא צבי טענענבוים ,דער בעל נטע שורק זצ"ל ,שרייבט:
פארקערט .מיר בלייבן מיט'ן שאפן עּפעס נייַ . באדייט נישט ַאז מיר ַ טיילונג ַ שטאטוטןַ "ונאספו כל גדולי ישראל וגאוני ארץ מכל המדינה ועשינו
ַאלטן .מיר בלייבן ביי די ַאלטע יסודות און ביי די ַאלטע מנהגים .ס'זענען מעטים ,מעט הכמות ורב האיכות בעינא פקיחא להציל שארית ישראל
לאג" ,און "נעא ָ
ָ דערפאר רופן זיי זיך ַ וואס זוכן עּפעס ניי. לאגןָ , נעא ָ
זיי ,די ָ קאנגרעסלער איז געווען ַא הקאנגרעסלער"ָ — . מפחים אשר טמנו לרגלינו ָ
דאקס".רטא ָ
"א ָ מיר ווערן גערופן ָ קאנגרעס. ּפהאלטן זייער ָ נאכ'ן ָא ַלאגן ָ
נעא ָ
פאר די ָצונאמען ַ ָ
באטייליגט אין האבן זיך ַ וואס ָ ַא מער גענויע ליסטע פון די גדולי ישראל ָ
נאךדעם כינוס לצדיקים וועלן מיר ברענגען אין קומענדיגן ַארטיקל אי"הָ ,
די איינצעלהייטן פון דער אסיפה.
באדייט און דער מקור פון די נעמעןדער ַ
דאקסן"רטא ָ
"א ָלאגן" און ָ
"נעא ָ
ָ
"נעא" אין גריכיש איז טייטש ָ ווארט. פאקטיש ַא גריכיש ָ לאג" איז ַ "נעא ָָ
לאג אין גריכיש מיינט ַא נעא ָ
"ווארט"ָ . באדייט ָ "לאג" אין גריכיש ַ "ניי" ,און ָ
די אסיפה
דאס גריכישע רעפארמירטע איז געפעלן ָ ָ אונגארישע
ַ פאר דיווארטַ . נייע ָ זאלוואס ָ"קאנגרעס" ָ וויאזוי צו פירן ַא ָ
קיין גרויסע עקסּפערטן אויף ַ
לאגן"."נעא ָ
ָ לאג","נעא ָ
ָ האבן זיי זיך גערופן לאגָ , נעא ָ
ווארט ָ ָ דאקסישע אידן נישט געוועןַ .א רטא ָ
צופרידנשטעלן די רעגירונג זענען די ָא ָ
דאקסן" רטא ָ
"א ָ דאקסיע" און ָ רטא ָ
"א ָ דאקס"ָ , רטא ָ
"א ָ אויך די ווערטער ָ כל שכן און ַא קל וחומר די גדולי ישראל און צדיקי הדור וועלכע זענען געווען
איראניע זענען עס נישט די ָ פאקטיש גריכישע נעמען .צו דער זענען ַ בקי אין הוויות דאביי ורבא און אפילו בשבילי דרקיע ָאבער זענען געווען
לאגן נעא ָ
פאר זיך גענומען די נעמען .די ָ האבן ַ וואס ָדאקסישע אידן ָ רטא ָָא ָ קאלן.טא ָ
ּפרא ָ
ָ רמאליטעטן אוןפא ַנגרעסיאנעלע ָ
ָ קא
האוונט אין ָבא ַ
קנאּפ ַ
ַ
שּפאט
ָ האבן זיי געגעבן די נעמען ,מיט ַא כוונה פון וואס ָזענען עס די ָ ערפארונג זייענדיג
ַ ערשט–האנטיגע
ַ געהאט
ַ האבן זיי ָאבער
צו זייער מזל ָ
האבן זיך ָאבער דערמיט בכלל נישט און דערנידערונג .די חרדי'שע אידן ָ געזאגט ,אין
ָ האט דעלעגאטן" ,אנוס על פי הדיבור" ווי דער מהר"ם שיק ָ ַ
דאּפטירט. שטאלץ ַא ָ ָ האבן עס מיט געשעמט און ָ קאנגרעס אין ּפעסט.אידישן ָ
"אויסגעהאלטן" .ווידער
ַ באדייט "גלייך"" ,ריכטיג", רטא" אויף גריכיש ַ "א ָ ָ
דאקס מיינט רטא ָ
"דאקס" אויף גריכיש מיינט "גלויבן"ָ ,אדער "מיינונג"ָ .א ָ ָ
דאס "ריכטיגע גלויבן" ָאדער "ריכטיגע מיינונג". לזא ָ ַא ָ "פארבערייטונגס" זיצונגען .די ערשטע
פארגעקומען צוויי ָ י"ב אב זענען ָ
אייראּפע דורך להבדיל ָ געווארן אין
ָ ווארט איז ערשט גענוצט דאס ָ ָ אויסצוּפלאנעווען די
ַ רמיטאג ,איז געווען ַאן אסיפה פון עסקנים
ָ פא
זיצונגַ ,
| פ' תולדות תשפ"ז | 18
דער הייליגער חתם סופר | ברוך יודא קליין
האבן זיך ַאזוי גערופן .ביי דעם מענאציעס וועלכע ָ ַ דינא
ָ קריסטליכע
מאל זיך גערופן דאס ערשטע ָ לאגן ָ נעא ָ
האבן די ָ קאנגרעס אין ּפעסט ָ ָ
אונגארישע גויים ַאז זיי זענען עס ַ לאגן" צו ווייזן דער וועלט און די "נעא ָ
ָ
ּפלוצימדיגער טויט פון קולטוס מיניסטער ָאטוועש פאר די חרדי'שע אידן פארגעשריטענע אידן .כדי צו געבן אויך ַ די נייע און ָ
וואס ער וויל נישט אונטערשרייבן און
נאכדעם ָָ דאקסן", רטא ָ
"א ָבאצייכנט ַאלס די ָ לאגן ַ נעא ָ
האבן זיי די ָ נאמען ָ ַא נייעם ָ
שטאטוטן
ַ דאקסישערטא ָ
באשטעטיגן די ָא ַָ מיינענדיג דערמיט ָאּפצושּפעטן פון די "צוריקגעבליבענע" פרומע אידן,
האבן דעם ריכטיגן גלויבן און די ריכטיגע מיינונגען. האלטן ַאז זיי ָ וועלכע ַ
האט ַאריינגעגעבן דאקסישע אידן ָ רטא ָ קאמיטע פון די ָא ָ די דורכפירונגס ָ געשראקן פון דעם נייעם ָ גארנישט האבן זיך ָאבער ָ די ערליכע אידן ָ
שטאטוטן" און ַ ציאנס ניזא ָ רגא ַ "א ַ ראן ָאטוועש די ָ בא ָ
צום קולטוס מיניסטער ַ דאּפטירט. שטאלץ ַא ָ ָ האבן עס מיטפארקערט :זיי ָ "לעיבל"ַ .
באשטעטיגן די זאלן ַ יאזעףָ , פראנץ ָ געווארט ַאז ער ,ווי אויך דער קייזער ַ אונגארישן
ַ ַריינגעטראגן צום
ָ האבן ַא וואס די חרדי'שע אידן ָ די ּפעטיציע ָ
סטאטוס פון ַא געזעץ. ַ זאל קריגן דעם "שטאטוטן" עס ָ ַ
רלאנגענדיג די רעכט דורכצופירן ַא טיילונג איז פא ַ רלאמענט ַ ּפא ַ ַ
האט דער קולטוס מיניסטער ָאטוועש געהאט געשריבן ָ ַ האבן שוין ווי מיר ָ קאמיטע". דאקסישע ָ רטא ָנאלע ָא ָ ציא ַ"נא ָ געווארן דורך די ַ ָ ַאריינגעגעבן
באשטעטיגן קיינמאל נישט אונטערשרייבן און ַ ָ געזאגט ַאז ער וועט ָ געהאט ַ
דאס ַאנערקענט .דער האט ָ אונגארישע רעגירונגָ , ַ רלאמענט ,און די ּפא ַ
דער ַ
האט ער דאקסן .ווען ס'איז געקומען דערצו ָ רטא ָ שטאטוטן פון די ָא ָ ַ
דאן גערופן" ,שומרי די
האבן זיך ביז ַ נאמען מיט וועלכן די קהילות ָ ָאפיציעלער ָ
באשטעטיגונג. געוואלט אונטערשרייבן און געבן זיין ַ ָ טאקע נישט ַ
דאקסישע קהילות". רטא ָ
"א ָ געווארן די ָ ָ הדת" ,איז פון יעצט און ווייטער
באשטעטיגן די נטזאגט פון ַ האט זיך ַא ָ וואס ער ָ נאכדעם ָ ַא קורצע צייט ָ
באשטעטיגן. האט ער זיי מער נישט געקענט ַ שטאטוטן ָ ַ
געשטארבן. ָ דערנאך איז ער ּפלוצלינג ָ באלד ַ
קלאּפ .זיי לאגן איז זיין ּפלוצימדיגער טויט געווען ַא גרויסער ַ נעא ָ פאר די ָ ַ
שטאטוטן" ַ ניזאציעס רגא ַ "א ַ די ָ
באוויינט זיין פריצייטיגן טויט .די צייטונגען נאך אים געטרויערט און ַ האבן ָ ָ קאמיסיע זענען געווען ר' די ַאנדערע עסקנים פון דער דורכפירונגס ָ
פאר דעם גרויסן שרייבער, רעפארמער זענען געווען פול מיט לויב ַ ָ פון די ּפאּפענהיים פון ּפרעשבורג ,ר' שארהעלי ,ר' קלמן ַ ווא ַ ראש ַ מא ָ איסר גרין פון ָ
וואס זיין ּפלוצימדיגער טויט איז ַא גרויס ּפאליטישן פירער ָ דענקער און ָ גניישטאט.
ַ ווא
אברהם פריעדליעבער פון אוהעל ,און ר' אלי' שלעזינגער פון ָ
לאגן בפרט. נעא ָ פאר די ָ לאנד בכלל און ַ פאר'ן ַ פארלוסט ַ ַ וואס זענעןשטאטוטן" ַָ ניזאציעס רגא ַ "א ַ אויסגעארבעט ָ ַ האטדי אסיפה ָ
גאנצע מחותנים ביי דער לוויה .הספדים רעפארמער זענען געווען ַ ָ די געדארפט דינען ַאלס יסודות
ַ האבן גראפן ,וועלכע ָ רא ַ ּפא ַ שטאנען פון ַ 29 בא ַ ַ
האני"דא ַ רעפארם טעמּפל ,די ָ ָ געווארן אין דעם ָ געהאלטן
ַ נאך אים זענען ָ געוואלט
ָ האט נישטוואס ָ
פאר ַאלע קהילות .יעדע קהילה ָ און גרונדליניעס ַ
בודאּפעסט. ַ שול" ,אין געדארפט ַאריינשיקן
ַ האט לאגן ָ נעא ָ לאנגען צו דער עדת מרעים פון די ָ בא ַ ַ
כאטש רבנים איגנארירט זיין טויטָ . ָ האבן ווי דאקסישע אידן ָ רטא ָ די ָא ָ "קאנצעליי" און דערמיט ערקלערן ַאז זיי אירע תקנות צו דער דורכפירונגס ַ
נאכ'ן טויט פארמעלע טרויער רייד אין זייערע דרשות ָ ריינווארפן ָ ַ פלעגן ַא וואס פירט זיך על פי חוקי תורתינו דאקסיע ָ רטא ָ לאנגען צו דער ָא ָ בא ַווילן ַ
הויך–ראנגיקע רעגירונגס פירער איז אין די ַ פון הקדושה ודיני השולחן ערוך.
אונגארישע רבנים צו יענער צייט ַ דרשות פון וואס די ערליכע קהילות וועלן ָ נאכדעם ָ
נישטא קיין זכר פון זיין טויט. ָ קאנצעליי" זייער ַאריינשיקן צו דער "דורכפירונגס ַ
דאקסישן אידענטום, רטא ָ די טריבונע פון ָא ָ ערקלערונג און גרייטקייט זיך ָאנצושליסן אין
דיציאנעלע אידענטום"ַ ,ארויסגעגעבן ָ טרא
"דאס ַ ָ קאנצעליי דורכפירן דאקסיע וועט די ַ רטא ָ דער ָא ָ
דורך רבי יצחק רייך דער ּפרעזידענט פון וואס ווילן נשטאטירונג פון די ַאלע קהילות ָ ַ קא ַא ָ
האט נישט געקענט פולשטענדיג קאנצעלייָ , ַ לאגישןנעא ָ באשלוסן פון דעם ָ נישט ַאקצעּפטירן די ַ
באריכט אונטער'ן איגנארירן די נייעס .אין ַא ַ ָ רבאנד פון פא ַ קאנגרעס און גרינדן ַאן אייגענעם ַ ָ
קעּפל "דער נייער קולטוס מיניסטער" ,אין וועלכן דאקסישע קהילות. רטא ָָא ָ
דארטעא ָ ָ דער נייער קולטוס מיניסטער ד"ר דאקסישע קהילות רטא ָ צענטראלע פון די ָא ָ ַ די
דערמאנטַ ,אז ַ באגריסט ,ווערט ּפוילער ווערט ַ קאנט ַאלס "שומרי בא ַ ּפאּפולער געווען ַ וועלכע איז ָ
רשטארבענער קולטוס ָ פא
פארגייער דער ַ זיין ָ קאנטבא ַ געווארן ַ ָ הדת" איז פון יעצט און ווייטער
באשולדיגט ווערן אינגאנצן ַ ַ מיניסטער קען נישט קאנצעליי". ַאלס "די ַ
געווארן
ָ קאנגרעס ווייל ער איז פאר'ן אידישן ָ ַ אונגארישער רעגירונג איז ַ מצד דער
פארפירט דורך זיינע גוטע פריינט די רשעי ַ רארדענונגַ ,אז יעדע פא ָ געווארן ַא ַ ָ ַארויסגעגעבן
לאגן, נעא ָ נאר זיי ,די ָ לאגן ,און ָ נעא ָ ישראל די ָ דארף זיך ָאנשליסן און ערקלערן אידישע קהילה ַ
דערפאר.
ַ נטווארטליך ָ רא פא ַ זענען ַ לאנגען .צי וויל זי ָאננעמען בא ַ וואוהין זי וויל ַ
נאך וועגן דער גרינדונגס אסיפה פון דער ָ קאנגרעס ָאדער לאגישן ָ נעא ָ ָ באשלוסן פון די ַ
״ארגאניזאציאנס שטאטוטן״ ,די גרונט תקנות
דאקסיע און די ווייטערדיגע ַאנטוויקלונגען רטא ָ ָא ָ שטאטוטן פון די ַ וויל זי ָאננעמען די תקנות און
פאר די ארטאדאקסישע קהילות געשריבן ביי
אין קומענדיגן ַארטיקל אי"ה. דאקסן. רטא ָָא ָ
דער אסיפה פון זומער שנת תר״ל אין פעסט
[פארזעצונג קומט אי"ה] ָ
19 | פ' תולדות תשפ"ז |
