ויאמר אליהו - אידיש · Vayoimer Eliyahu - Yiddish — תולדות (2026-11-09)

ערב שב”ק פרשת
אין תולדות שמועסן ,און חיזוק ווערטער
אידיש ג' כסלו
אין אמונה און בטחון ,און נאך
אויף די וואכעדיגע פרשה
שנת תשפ”ז
מאת הרב אלי' מאיר סמיט שליט"א
ביהמ"ד תוס' יו"ט ירושלים 058.323.1459 | 347.897.9968
דוקא פון די שווערקייט קומט ארויס די ישועה!!!
(תולדות ,ד"ה אם תעשה) ,אויפן פסוק (בראשית כו ,כט) ִִאם וואס יצחק איז בלינד געווארן איז נאר געווען לטובה, פארוואס האט עשו מבזה געווען די בכורה?!
ַּתֲּעֵׂשׂ ה ִִע ָּּמנּו ָָר ָָעה ַּכ ֲֲּאֶׁשׁ ר ֹלא ְנְַגַ ֲֲענּוָך .דער בעל הטורים
ֲ כדי די ברכות זאלן אנקומען צו יעקב אבינו.
(שם) שרייבט ,אז אבימלך האט געהאט בדעה צו הרג'ענען ּאֶמר עס שטייט אין אונזער פרשה (בראשית כה ,לב-לד)ַ :וַ ֹּי ֶ
אויף דעם זעלבן וועג זאגן די בעלי התוספות ,אויף ֵעֵ ָׂשׂו ִִהֵּנּ ה ָָאֹנִֹכִ י הֹוֵלֵ ְך ָלָ מּות ְוְָלָ ָּּמה ֶּזּ ה ִלִ י ְּּב ָֹכָֹרהַ ...וַ ֹּיּאַכַ ל ַוַ ֵּיּ ְׁׁש ְּּת
יצחק ,און דאס מיינט ַּכ ֲֲּאֶׁשׁ ר ֹלא ְנְַגַ ֲֲענּוָך – מיר האבן דיר
רּוַח
ֹמַֹרת ַ
דעם וואס עס שטייט ביי עשו'ס ווייבער ַוַ ִּתְּהְֶיֶ יָןָ ַ ֹכָֹרה.
ַוַ ָּיּ ָָקם ַוַ ֵּיּ ַלַ ְך ַוַ ִֶּיֶּבז ֵעֵ ָׂשׂו ֶֶאת ַַה ְּּב ָ
נישט געטוהן די שלעכטס וואס מיר האבן געוואלט,
ּוְלְִרְבְ ָָקה (בראשית כו ,לה) ,אז דער אייבערשטער, ְצְָחק ִ
ְלְִיִ ָ
נאר בלויז גוטס. דער אבן עזרא (בראשית כה ,לד) איז מסביר ,אז די סיבה
גדול העצה ורב העליליה ,האט דאס אזוי צוגעפירט ,כדי
לייגט צו דער קדושת לוי ,אז דאס איז געווען ווייל דער וואס האט געברענגט עשו'ן צו מבזה זיין די בכורה ,איז
די מרשעות זאלן נישט זיין אין שטוב ,און נישט הערן ווי
אייבערשטער דרייט איבער אלע שלעכטס צו גוטס ,און ווייל יצחק אבינו איז נישט געווען רייך ,און אויב אזוי וואס
רבקה רעדט מיט יעקב וועגן נעמען די ברכות ,און עס
מיט דעם איז ער מסביר די כוונה פון אבימלך'ס ווערטער: איז ווערט א בכורה ,צו ירש'ענען דאפלט ,ווען דער טאטע
נישט גיין דערציילן פאר עשו .זעהט מען ,אז אויך די
ַּתֲּעֵׂשׂ ה ִִע ָּּמנּו ָָר ָָעה – אויב דו וועסט אונז וועלן טוהן
ִִאם ֲ האט נישט וואס איבערצולאזן .און ער ברענגט א ראיה,
צער וואס די שנירן האבן זיי אנגעטוהן איז געווען לטובה.
ווייל ווען יצחק וואלט געווען רייך ,וואלט דאך געווען
שלעכטס ,וועט עס זיך זיכער איבערדרייען לטובה .און
אין שטוב עסן בשפע ,און עשו וואלט נישט געדארפט
די ראיה איזַּ ,כ ֲֲּאֶׁשׁ ר ֹלא ְנְַגַ ֲֲענּוָך – מיר האבן דאך געטראכט
פארקויפן זיין בכורה פאר א טעלער לינזן.
דיר צו טוהן שלעכטס ,און דער אייבערשטער האט עס
איבערגעדרייט ,און מיר האבן מיט דיר געטוהן נאר גוטס. נאר ווען א מענטש, דער רמב"ן (בראשית כה ,לד) אבער פרעגט אויף דעם ,עס
אינמיטן א צרה ,גלייבט
און וויבאלד דעם אייבערשטנ'ס מדה איז צו טוהן גוטס, ְבְָר ָָהם ַוַ ְָיְָב ֶֶרְך
שטייט דאך (בראשית כה ,יא) ַוַ ְִיְִהי ַַא ֲֲחֵרֵ י מֹות ַַא ָ
וועט אויך דאס וואס דו וועסט אונז וועלן שלעכטס טוהן ְצְָחק ְּּבנֹו ,און א ברכה מיינט דאך עשירות ֹלִקים ֶֶאת ִיִ ָ
ֱֱא ִ
באמונה שלימה אז עס קען
ווערן א טובה .איז טוה שוין בעסער מיט אונז גוטס ,ווייל און כבוד ,ווי עס שטייט (משלי י ,כב) ִּבְּרְ ַּכּ ת ה' ִִהיא ַַת ֲֲעִׁשׁ יר
סוף כל סוף וועט דאך זיין גוט. יֹוִסיף ֶֶע ֶֶצב ִִע ָּּמּה ,איז וואו איז די ברכה אויב ער איז ְוְ ֹלא ִ
ארויסקומען פון דעם נאר
געווארן אן ארימאן? און אפילו עס זענען דא צדיקים
דאס הייסט ,נישט נאר וואס דער אייבערשטער האט
וואס זענען ארימעלייט ,איז דאס נישט ביי די וואס זענען
יצחק מציל געווען פון אבימלך'ס הענט ,נאר אבימלך האט
גוטס ,ווייל כל מאי דעביד
געבענטשט געווארן פונעם אייבערשטן אליין.
איהם נאך געמוזט טוהן טובות .יצחק האט געטראפן אין
יענע לאנד מאה שערים און אסאך ברונעמס ,און זיין לפעמים מוז זיין א העדר ברכה כדי ס'זאל מקוים
פארמעגן איז געוואקסן זייער שטארק .ווען אבימלך
האט געזעהן דעם גרויסן וואונדער ,איז ביי איהם קלאר
רחמנא לטב עביד ,נאר ווערן במלואו
געווארן אז דער אייבערשטער דרייט איבער די שלעכטס
צו גוטס פאר אלע וואס זענען בוטח אין איהם ,אפילו
דעמאלט וועט פון דעם דער הייליגער כתב סופר זי"ע (תולדות ,ד"ה ויאמר יעקב
מכרה כיום) פארענטפערט דעם אבן עזרא :פון הימל האט
פאר די וואס האבן ערשט נעכטן געוואלט הרג'ענען
דעם צדיק הדור.
טאקע ארויסקומען א טובה מען אזוי צוגעפירט ,אז עשו זאל פארקויפן די בכורה
פאר יעקב ,כדי יעקב זאל באקומען די ברכה וואס קומט
ווער ווייסט וואס פאר א טובה מען פארדינט פון און נישט פארקערט. פארן בכור ,דאס איז די ברכת אברהם .ווען יצחק אבינו
וואלט געווען רייך ,וואלט עשו נישט פארקויפט זיין
די יסורים?! בכורה .דעריבער ,לטובת יצחק און זיינע קינדער נאך
איהם ,איז ער געווארן אן ארימאן צייטווייליג ,כדי עשו
עס שטייט אין אונזער פרשה (בראשית כז ,א)ַ :וַ ְִיְִהי ִּכּ י פון דא קען א מענטש זיך נעמען א מורא'דיגע חיזוק זאל גרינג מוותר זיין אויף די בכורה און זי פארקויפן פאר
ִּתְּכְֶהי ָָן ֵעֵ יָנָ יו ֵמְֵרְֹאֹת.
ְצְָחק ַוַ ֶ
ָזָ ֵקֵ ן ִיִ ָ ווען ער שטייט און וואונדערט זיך :וואו איז די ברכה, יעקב .קומט אויס ,אז דאס וואס אין יענע צייט איז נישט
אין ספר פנינים יקרים החדש (ד"ה במדרש שו"ט) ברענגט פארוואס האט זיך ביי מיר דאס רעדל איבערגעדרייט, מקוים געווען ביי יצחק ִּבְּרְ ַּכּ ת ה' ִִהיא ַַת ֲֲעִׁשׁ יר ,איז אליין
ער א מורא'דיגע זאך .דער מדרש זאגט (בראשית רבה סה,
אין פרנסה אדער אין אנדערע זאכן .ווייל באמת "כל מה געווען לטובה ,כדי יעקב און זיינע קינדער זאלן זוכה זיין
י) ,אז ביי די עקידה האט יצחק אבינו געזעהן די שכינה, דעביד רחמנא לטב עביד" ,און אויך די שלעכטס איז צו די ברכות ,און נישט עשו.
און עס איז אויף איהם נגזר געווארן מיתה ,אזוי ווי נדב נישט מער ווי א טובה .אמאל זעהט מען גלייך די טובה
ואביהוא .דעריבער איז ער בלינד געווארן ,ווייל א סומא איז וואס איז פון דעם ארויסגעקומען ,און אמאל ווערט עס אויך וואס זעהט אויס שלעכט איז אלעס לטובה!
חשוב כמת (נדרים סד ע"ב) .פרעגט זיך א שאלה ,פארוואס ערשט קלאר שפעטער .נאר א מענטש ,מיט זיין קורצן
די זעלבע געדאנק געפונען מיר אין רמב"ן (בראשית כה,
איז ער נישט בלינד געווארן גלייך ביי די עקידה? נאר די בליק ,ווייסט נישט ווי אזוי דער אייבערשטער דרייט זיין לד) ,וואס איז מסביר וואס איז די טובה אז יצחק אבינו איז
הסבר איז ,ווייל דעמאלטס האט ער נאך נישט געהאט וועלט צו ברענגען אלעס צום גוטן. געווארן א סגי נהור .לכאורה האט עס נישט קיין פשט
קיין קינדער ,און מיט דעם אליין איז ער שוין געווען חשוב
כמת ,האט מען איהם געקענט לאזן זיין כח הראיה .ערשט
אויך די שלעכטס וואס אבימלך האט געוואלט טוהן אז א צדיק זאל באקומען אזא צרה ,נאר איז מסביר דער
רמב"ן ,אז די גאנצע סיבה איז טאקע געווען ווייל ווען
ווען יצחק איז אלט געווארן ,און ער האט שוין געהאט
איז געווארן א טובה יצחק וואלט געקענט זעהן ,וואלט יעקב אבינו נישט
ִּתְּכְֶהי ָָן ֵעֵ יָנָ יו ֵמְֵרְֹאֹת.
קינדער ,האט געמוזט קומען ַוַ ֶ א דבר פלא זאגט אונז דער הייליגער קדושת לוי זי"ע געקענט קומען נעמען די ברכות .קומט אויס אז דאס
א
דעם בילד .ווען די טיר וועט זיך נאר עפענען ,וועט ער מענטש פיל מאל מער .די אלע יארן וואס אברהם און שרה קומט אויס ,אז דאס וואס יצחק האט נישט געהאט
זעהן דאס גאנצע בילד ,אז ביים טיש זיצט א מענטש מיט האבן געווארט מיט צער און ווייטאג צו געהאלפן ווערן קיין קינדער האט איהם געראטעוועט פון ווערן בלינד ,און
א פעדער אין האנט ,און ער איז דער וואס שרייבט .און מיט א קינד ,זענען שפעטער אראפגעגאנגען פון דעם דאס וואס ער איז שפעטער בלינד געווארן האט איהם
נאר דער וואס ווייסט ,בשעת ער זעהט די פעדער שרייבן, שווערן שעבוד פון זייערע קינדער אין מצרים ,און יעדע געראטעוועט פון מיתה .פון דא לערנט מען ,נישט צו
אז מען דארף זעהן דאס גאנצע בילד כדי צו פארשטיין רגע וואס זיי האבן געווארט אויף זייער ישועה האט גורם וויינען און זיך באקלאגן אויף קיין שום זאך וואס פעלט,
וואס טוט זיך הינטער די טיר ,קען זיין רואיג אז עס איז געווען א טובה פאר גאנץ כלל ישראל פיל יארן שפעטער. אדער אויף יסורים וואס קומען אויף א מענטש ,ווייל
דא נישטא קיין שום משונה'דיגע זאך. מען קען קיינמאל נישט וויסן פון וועלכע צרה מען ווערט
כל מה דעביד רחמנא לטב עביד געראטעוועט דורך דעם.
הבוטח בה' חסד יסובבנו די גמרא (ברכות ס ע"ב) זאגט בשם רבי עקיבא ,אז א
דאס האט דוד המלך געזאגט (תהלים לב ,י) ַַרִּבּ ים מענטש זאל זיך איינגעוואוינען צו זאגן אויף אלעס :כל יעקב איז געבוירן שפעטער – לטובת די אידן אין
סֹוְבְֶבּנּו .דער רשע,ֶ ּבֹוֵטֵַח ַּבּ ה' ֶֶח ֶֶסד ְיְ
אֹוִבים ָלָ ָָרָׁשׁ ע ְַוְַה ַ
ַַמְכְ ִ דעביד רחמנא לטב עביד .און די גמרא דערציילט א מעשה מצרים
וואס פארלאזט זיך נישט אויפן אייבערשטן אז ער וועט וואס האט פאסירט מיט רבי עקיבא אליין. נאך געפונען מיר ביי יצחק אבינו ,אז ער האט נישט
אלעס צופירן לטובה ,האלט מיט דעם אפ די ישועה ,ווייל רבי עקיבא איז אמאל געווען אונטערוועגנס ,און געהאט קיין קינדער צוואנציג יאר נאך זיין חתונה ,און אויך
אֹוִבים
ער זעהט נאר א האלב בילד ,און דעריבער ַַרִּבּ ים ַַמְכְ ִ צונאכטס איז ער אנגעקומען צו א שטאט .ער האט דאס האט זיך ארויסגעשטעלט לטובה .די פיר הונדערט
ּבֹוֵטֵַח ַּבּ ה' ,וואס ווייסט אז די גאנצע צרה ָלָ ָָרָׁשׁ ע .אבער ַַה ַ געזוכט א פלאץ וואו ער קען איבערנעכטיגן ,אבער קיינער יאר פון גלות מצרים האבן זיך אנגעהויבן פון ווען יצחק
איז נאר א האלב בילד ,און דאס גאנצע בילד קוקט זיכער האט איהם נישט געוואלט אריינלאזן .האט ער זיך נישט איז געבוירן ,אבער דער שעבוד בפועל האט זיך ערשט
סֹוְבְֶבּנּו .ווען דער סיבוב פון די מעשה וועט אויס גוט – ֶֶח ֶֶסד ְיְ ֶ געערגערט ,נאר געזאגט :כל דעביד רחמנא לטב עביד, אנגעהויבן ווען דער לעצטער פון די שבטים ,לוי ,איז
זיך ענדיגן ,וועט זיך ארויסשטעלן אז אלעס איז געווען און איז ארויס שלאפן אין פעלד .מיט זיך האט ער געהאט נפטר געווארן .קומט אויס ,אז די צוואנציג יאר וואס יצחק
לטובה ,און מיט די אמונה אליין קען ער ממשיך זיין ,אז א לעכט ,א האן און אן אייזל .איז געקומען א ווינט און האט געווארט אויף יעקב ,האבן אפגערוקט די געבורט
עס זאל טאקע געטוהן ווערן פאר איהם נסים ונפלאות. אויסגעלאשן די לעכט .אזוי אויך איז געקומען א קאץ פון די שבטים ,ממילא אויך זייער פטירה ,און אזוי איז
לעתיד לבוא וועט מען זעהן אז אלע צרות זענען און אוועקגעכאפט דעם האן .און נאכדעם איז געקומען דער שעבוד פון די אידן אין מצרים געווארן קורצער
מיט צוואנציג יאר .און אזוי איז עס אין אלע וועגן פון
נאר געווען חסדים א לייב און פארצוקט דעם אייזל .רבי עקיבא איז געבליבן
אליין אין די פינסטערניש ,אן גארנישט ,און זיך גע'חזר'ט לעבן ,דער אייבערשטער פירט אלעס צו כדי עס זאל
די גמרא זאגט (פסחים נ ע"א)" :רבי אחא בר חנינא האט אז כל דעביד רחמנא לטב עביד. ארויסקומען נאך א טובה.
געזאגט ,עולם הבא איז נישט ווי עולם הזה .אויף עולם
הזה זאגט מען אויף גוטע בשורות ברוך הטוב והמטיב,
אין די זעלבע נאכט איז אנגעקומען א באנדע רויבערס, יצחק'ס קינדער זענען געבוירן שפעטער – כדי אברהם
און אויף שלעכטע בשורות ברוך דיין האמת ,אבער אויף
און באפאלן די שטאט און געפאנגען אלע איינוואוינער.
ערשט דעמאלט האט מען פארשטאנען :ווען די לעכט
אבינו זאל לעבן לענגער
עולם הבא איז כולו הטוב והמטיב". רש"י ברענגט (בראשית כה ,ל) ,אז אין דעם טאג וואס יעקב
וואלט ווען געברענט ,ווען דער האן וואלט געקרייט אדער
פרעגט דער צל"ח ,לעתיד לבוא וועט דאך בכלל נישט דער אייזל וואלט געשריגן ,וואלטן די רויבערס איהם האט געקאכט די לינזן און עשו האט פארקויפט די בכורה,
זיין קיין שלעכטס אויף דער וועלט ,איז וואס איז דער אויך געכאפט .האט רבי עקיבא געזאגט :האב איך אייך איז אברהם אבינו נפטר געווארן ,כדי ער זאל נישט זעהן
חידוש? ברענגט ער בשם דעם גאון רבי אפרים פון בראד דען נישט געזאגט ,אז אלעס וואס דער אייבערשטער ווי זיין אייניקל עשו גייט ארויס לתרבות רעה ,ווייל דאס
זצ"ל ,אז באמת קומט פונעם אייבערשטן נישט ארויס קיין טוט איז לטובה! וואלט נישט געווען די שיבה טובה וואס דער אייבערשטער
שלעכטס ,נאר אונז דאכט זיך אזוי ווייל מיר זעהן נישט האט איהם צוגעזאגט (בראשית טו ,טו) .דעריבער האט
יעדער וואס וואלט דאס צוגעזעהן ,וואלט געזאגט
ווייט .און דאס איז געווען די מדריגה פון נחום איש גם זו, אז דא איז א מדת הדין ,א צרה נאך א צרה ,און קיינעם דער אייבערשטער אראפגענומען פינף יאר פון זיינע
וואס פלעגט זאגן אויף אלעס :גם זו לטובה .אבער לעתיד וואלט נישט איינגעפאלן צו זעהן אין דעם א חסד .אבער יארן .קומט אויס ,אז ווען יצחק וואלט געהאט קינדער
לבוא ,ווען דער אייבערשטער וועט אונז ארויסנעמען רבי עקיבא ,מיט זיין גרויסע אמונה ,האט געוואוסט אז א גלייך ,וואלט מען געדארפט אראפנעמען נאך אסאך
מאפילה לאורה ,וועט זיך אונז ארויסשטעלן למפרע אז מענטש זעהט נאר א קליין חלק פון דער אמת'ער מעשה מער יארן פון אברהם אבינו .דעריבער האט יצחק נישט
אלע צרות וואס זענען אריבער אויף אונז אין גלות זענען וואס דער אייבערשטער דרייט .און וויבאלד עס איז א געהאט קיין קינדער ,כדי אברהם אבינו זאל קענען לעבן
געווען טובות און גרויסע חסדים .און דאס איז די כוונה פון כלל גדול אז כל מה דעביד רחמנא לטב עביד ,מוז זיין אז לענגער .ערשט נאכדעם וואס ער האט אסאך מתפלל
חז"ל :אויך אויף די זאכן וואס מיר האבן געזאגט אין גלות די מעשה האט א המשך ,און דער סוף וועט זיין לטובה. געווען איז רבקה געהאלפן געווארן ,און דורך דעם זענען
"ברוך דיין האמת" ,וועלן מיר לעתיד לבוא זאגן "הטוב אראפגעגאנגען נאר פינף יאר פון אברהם אבינו'ס יארן.
והמטיב" .און מיט דעם פארשטייט מען דעם פסוק (ישעיה דברי חכמים בנחת נשמעים דער גאון רבי יוסף חיים זאנענפעלד זצ"ל האט צוגעלייגט
נב ,ח) ִּכּ י ַַעִיִ ן ְּּב ַַעִיִ ן ִיִ ְרְ אּו ְּּבׁשּוב ה' ִִצּיֹון ,אז לעתיד לבוא ,ווען
אין ספר שער בת רבים ברענגט ער א שיינעם רמז א וואונדערליכן רמז ,אז ַוַ ֵּיּ ָָע ֶֶתר לֹו ה' איז בגימטריא 'חמש
דער אייבערשטער וועט אונז אנטפלעקן אלעס וואס
איז געשעהן ,וועט זיך ארויסשטעלן אז אלעס איז געווען ָׁמ ִִעים:
אויפן פסוק (קהלת ט ,יז) ִּדְּבְֵרֵ י ֲֲחָכָ ִִמים ְּּבַנַ ַַחת ִנִ ְׁש ָ שנים' .און ווען מען האט דאס איבערגעזאגט פארן גאון
מיט חסד און רחמים. די 'דברי חכמים' ,אז א מענטש דארף זאגן כל דעביד רבי אהרן קאטלער זצ"ל ,האט ער זיך אנגערופן" :איך בין
רחמנא לטב עביד ,זענען 'בנחת נשמעים' – נח"ת איז זיכער אז די גימטריא איז געזאגט געווארן ברוח הקודש".
קומט אויס ,אז א מענטש זעהט נאר א קליינעם חלק ראשי תיבות נ'ר ח'מור ת'רנגול ,פון וועלכע רבי עקיבא
פון דעם אייבערשטנ'ס הנהגה ,און אמאל איז דאס וואס האט דאס אויפגעוויזן. יעדע צער – א ישועה פאר דורות!
זעהט אויס ביי איהם ווי א גרויסע צרה ,א וואונדערליכער
אין ספר אלה הדברים לייגט ער צו א וויכטיגן יסוד: אין ספר שפתי כהן על התורה (פרשת לך לך ,ד"ה ושרי
חסד וואס איז באהאלטן פאר איהם און פאר זיינע קינדער.
נאר ווען א מענטש ,אינמיטן א צרה ,גלייבט באמונה אשת אברם לא ילדה לו) שטייט א טעם פארוואס שרה אמנו
פונקט ווי די צער פון אברהם און שרה איז געווארן א הצלה
שלימה אז עס קען ארויסקומען פון דעם נאר גוטס ,ווייל איז געווען אן עקרה אזוי לאנג :יצחק איז געבוירן ווען
פאר כלל ישראל ,און פונקט ווי די צרה האט געראטעוועט
כל מאי דעביד רחמנא לטב עביד ,נאר דעמאלט וועט פון אברהם אבינו איז געווען הונדערט יאר אלט און שרה
רבי עקיבא ,אזוי ליגט אין יעדע זאך וואס זעהט אויס ווי
דעם טאקע ארויסקומען א טובה און נישט פארקערט. ניינציג ,צוזאמען ,190כמנין ק"ץ ,און אין דעם זכות זענען
א צרה א טיפער חשבון פונעם אייבערשטן .דעריבער
אראפגעגאנגען 190יאר פון די גזירה פון ברית בין הבתרים
זאל א מענטש נישט אראפפאלן בשעת א צרה ,נאר זיך מען קען עס מסביר זיין מיט א משל ,צו א מענטש
ֹאָֹתם ַַאְרְַּבּ ע ֵמֵ אֹות ָׁשָׁנָ ה ,און די
(בראשית טו ,יג) ַוַ ֲֲע ָָבדּום ְִוְִעּנּו ָ
שטארקן מיט אמונה שלימה אז "כל דעביד רחמנא לטב וואס קוקט דורך א שליסל לאך און זעהט א פעדער וואס
אידן זענען געווען אין מצרים נאר 210יאר.
עביד" ,און צום סוף וועט יעדער זעהן אז אלעס איז געווען שרייבט .מיינט ער אז די פעדער שרייבט פון זיך אליין.
נאר לטובה ולברכה. אבער דאס איז נאר ווייל ער זעהט א קליינעם חלק פון פון דא זעהט מען ווי ווייט יעדע צער ראטעוועט א
ב
