אמרי מנחם שינאווא · Imrei Menachem Shinive
הטקסט של גיליון זה
קונטרס
אמרי מנחם
דברי תורה וסיפורי קודש
מאת כבוד קדושת מרן
רבינו אברהם מנחם מענדל וואגשאהל זי"ע
אדמו"ר משינאווא
ויצא
גליון קס"ז -שנה ד' -שנת תשפ"ז לפ"ק
· אידיש ·
יו"ל ע"י
כל הזכויות שמורות
בס"ד
להערות והארות:
845.459.5954
zy
לקבלת הקונטרס מדי שבוע:
mechonshinova@gmail.com
צו הערן די
דברי כיבושין והתחזקות
רופט 718-400-7790
מודעה חשובה
מי שרוצה ליקח חלק
בההוצאות הגליונות
לרגל שמחה משפחתית ,יארצייט ,וכדו'
נא לפנות אל המכון.
אמרי מנחם /ויצא
וַ ַ ּי ֲחלֹם וְ ִה ֵּנה סֻ ָּלם ֻמ ָ ּצב ַא ְרצָ ה וְ ר ׁ
ֹאש ֹו ַמ ִּג ַיע ַה ּׁ ָש ָמיְ ָמה
וְ ִה ֵּנה ַמלְ ֲא ֵכי ֱאל ִֹקים עֹלִ ים וְ י ְֹר ִדים ּבוֹ.
א) לכאורה ,דער תכלית פונעם חלום איז געווען די הבטחה וואס
ֹ
אמר ֲאנִ י וגו'צב ָע ָליו וַ ּי ַ
שטייט אין די קומענדיגע פסוקים "וְ ִה ֵ ּנה ה' נִ ָ ּ
ֹ ׁ ֹ ׁ
יה ְל ָך ֶא ּ ְתנֶ ָ ּנה ּו ְלזַ ְר ֶע ָך וגו' ִּכי לא ֶא ֱעזָ ְבך ַעד
ָ ָה ָא ֶרץ ֲא ֶשר ַא ּ ָתה ש ֵכב ָע ֶל ָ
ׁ ׂ ׁ
יתי ֵאת ֲא ֶשר ִ ּד ַ ּב ְר ּ ִתי ָל ְך" ,נו ,פארוואס האט אויסגעפעלט ֲא ֶשר ִאם ָע ִש ִ
די הקדמה פונעם 'סולם' וואס מען האט אים דא געוויזן?
ב) רש"י זאגט" :מלאכים שליווהו בארץ אין יוצאים חוצה לארץ
ועלו לרקיע ,וירדו מלאכי חוצה לארץ ללוותו" – מען האט אים
געוויזן ווי די מלאכים פון ארץ ישראל גייען ארויף ,און עס קומען
אראפ מלאכים פון חוץ לארץ .לכאורה ,עס טוט זיך דאך כסדר אפ
רוחניות'דיגע זאכן ,וואס דער מענטש האט נישט קיין רשות דאס צו
זען און מיטהאלטן ,נו ,וואס האט מען דא געוואלט ווייזן פאר יעקב
אבינו מיט די מלאכים וואס גייען ארויף און אראפ?
ֹ
ג) "וְ ָהיָ ה זַ ְר ֲע ָך ַּכ ֲע ַפר ָה ָא ֶרץ ּו ָפ ַר ְצ ּ ָת יָ ָּמה וָ ֵק ְד ָמה וְ ָצפנָ ה וָ נֶ ְג ָ ּבה" – דיינע
קינדער וועלן זיין אזוי פיל ווי די זאמד פון דער ערד ,און דו וועסט
זיך שטארקן אויף אלע פיר זייטן .דער מזרחי ברענגט פון רד"קא ,אז
'ופרצת' מיינט 'דורכברעכן' די גדרים ,אז אידן וועלן זיין אזוי פיל ,אז
מען וועט נישט קענען שטעלן א 'גדר' ביז וואו זיי וואוינען ,נאר זיי
וועלן ארויסגיין פון אלע גדרים .לכאורה ,אויב זענען זיי שוין אזוי
פיל ווי די 'עפר הארץ' וועלכע מען קען נישט ציילן ,נו ,האט מען
דאך שוין געזאגט דאס מערסטע וואס מען קען זאגן ,און וואס איז די
הוספה פונעם 'ופרצת'?
ֹ ׁ
ד) "וְ נִ ְב ְרכ ּו ְב ָך ָּכל ִמ ְש ּ ְפחת ָה ֲא ָד ָמה ּו ְבזַ ְר ֶע ָך" – אלע גוים וועלן זיך
וואונטשן צו זיין ווי דיר און דיינע קינדער .לכאורה איז דאך די ברכה
ג א נצחיות פאר אלע דורות ,נו ,וואו זעט מען היינט צוטאג אז דער גוי
זאל זיך וואונטשן צו זיין ווי אידן?
וז"ל" :הרד"ק פירש ,כלם מענין הריסה ונתיצה ,כי פירוש "וכן יפרוץ"" ,ומקנהו א
פרץ בארץ"" ,ויפרוץ האיש מאד" הוא כאלו מרבויים יפרצו הגדרים ,שלא יכילם
מקום נגדר".
אמרי מנחם /ויצא
ׁ ֹ
"הן ָעם ְל ָב ָדד יִ ְש ּכן
ה) ביי די ברכות פון בלעם שטייט (במדבר כג ,ט)ֶ :
ֹ ׁ ֹ ֹ
ּו ַב ּגויִ ם לא יִ ְת ַח ּ ָשב ִמי ָמנָ ה ֲע ַפר יַ ֲעקב" – די אידן רוען אליין און האבן
נישט קיין שייכות מיט די גוים ,ווער קען ציילן די אידישע קינדער.
לכאורה ,וואס איז דער שייכות צווישן די צוויי ענינים פון 'זיין
אפגעטיילט פונעם גוי' מיטן 'צאל פון אידן'?
ו) די גמרא זאגט (שבת קיח" :).כל המענג את השבת נותנין לו נחלה בלי
ְמ ָצ ִרים וכו' כיעקב שכתוב בו ופרצת ימה וקדמה וצפונה ונגבה" – דער
וועלכער איז מענג דעם שבת ,גיבט מען אים א שכר ָאן קיין גרעניצן
און ענדע ,אזויווי עס שטייט דא ביי אונז אויף יעקב אבינו ,אז דער
ֹ
אייבערשטער האט אים צוגעזאגט ' ּו ָפ ַר ְצ ּ ָת יָ ָּמה וָ ֵק ְד ָמה וְ ָצפנָ ה וָ נֶ ְג ָ ּבה'.
דארף מען פארשטיין ,וואס איז די 'מדה כנגד מדה'?
ז) די גמרא זאגט (שבת קיט" :).אמר לו קיסר לרבי יהושע בן חנניא
מפני מה תבשיל של שבת ריחו נודף" – דער גוי'אישער קיסר האט
געפרעגט פון רבי יהושע ,פארוואס שמעקט אזוי גוט די שבת'דיגע
מאכלים? "אמר לו תבלין אחד יש לנו ושבת שמו שאנו מטילין לתוכו
וריחו נודף" – האט רבי יהושע געענטפערט ,מיר האבן א געווירץ
וואס הייסט 'שבת' ,וואס דאס מאכט עס אזוי גוט שמעקן" .אמר
לו תן לנו הימנו" – האט דער קיסר אים געבעטן ,אז ער זאל אים
געבן אביסל פון דעם תבלין" ,אמר לו כל המשמר את השבת מועיל
לו ושאינו משמר את השבת אינו מועיל לו" – האט רבי יהושע אים
געענטפערט ,אז דאס העלפט נישט פאר אזעלכע וועלכע היטן נישט
קיין שבת .בפשטות איז דער 'ריחו נודף' א רוחניות'דיגע זאך – ווי
מען זעט פון זיין תשובה ,אז עס איז נישטא ביי אזא איינעם וואס
ער היט נישט קיין שבת – נו ,וויאזוי האט דער קיסר געקענט בכלל
שפירן דעם ספעציעלן ריח פון די מאכלי שבת? אויך דארף מען
פארשטיין די בקשה פון 'תן לנו הימנו' ,דא רעדט מען דאך נישט
פון א דארפישער פויער ,מען רעדט דאך פון א 'קיסר' וועלכער האט
ד
אודאי געוואוסט אז 'שבת' מיינט א 'יום מנוחה' ,וואס דאס איז נישט
'תופס מקום' ,נו וואס איז דער פשט אז ער האט געבעטן מען זאל
אים אהינגעבן דעם 'שבת'?
ׁ
משה"ק ָרא ְל ֶ ח) ביי די שבת'דיגע זמירות זאגט מען (בזמר תנו שבח)ָ :
ֹ
ַמ ּ ָתנָ ה ְ ּב ֵבית ְ ּגנָ זַ י ִהיא ְטמ ּונָ הְ .ל ָך יָ ֲא ָתה וְ ַקח או ָת ּה ּ ְתנָ ּה ַל ֲע ַדת ִמי
אמרי מנחם /ויצא
ָמנָ ה" – דער אייבערשטער האט געגעבן דעם שבת פארן כלל ישראל
וועלכע איז 'עדת מי מנה' ,מען קען זיי נישט ציילן .לכאורה ,פארוואס
פונקט דא רופט ער ָאן דעם כלל ישראל מיט דעם לשון?
יעדע השגה און מדרגה – איז געאייגנט בלויז פאר דער וואס איז ראוי דערצו
נאר עס קען אפשר זיין אזוי .אין עבודת ה' איז פארהאן פארשידענע
הויכע מדרגות און בחינות ,וואס נישט יעדער פשוט'ער איד קען
זוכה זיין דערצו ,נאר בלויז דער וועלכער האט זיך אויסגעארבעט
און מזכך געווען זיין חומריות .למשל ,די מדרגה פון 'נבואה' און 'רוח
הקודש' – האט זייער אסאך תנאים ,וואס דער מענטש דארף זיין א
'בר הכי' כדי עס זאל קענען שורה זיין אויף אים אזא גרויסע קדושה;
ווי די גמרא רעכנט אויס (שבת צב .).און אזוי איז מיט יעדן רוחניות'דיגן
אור פון א מצוה אדער פון א זמן קדוש ,וואס דער פשוט'ער מענטש
וועלכער ליגט אין גשמיות – קען דאס נישט שפירן ,וויבאלד ער האט
נישט קיין 'זיכוך הגוף' ,און דער גשמיות איז א שטער און א 'מסך
המבדיל' פון דאס צו קענען זען און שפירן.
די הרגשה פון 'קדושת שבת' איז געאייגנט אפילו פארן פשוט'סטן איד
אבער ווען עס קומט צו 'קדושת שבת' – איז אנדערש ווי איבעראל,
ווייל אפילו דער פשוט'סטער איד וועלכער ליגט אין גשמיות א גאנצע
וואך – אבער ווי נאר עס קומט שבת ,שפירט ער אויך אן 'התעלות'
און א 'קדושה'! מען דארף נישט זיין קיין שום בעל מדרגה דאס צו
שפירן ,מען דארף בלויז זיין א איד א שומר שבת – שפירט מען ממש
בחוש א 'טעם שבת' און א 'קדושת שבת'; ווי דער ספר החיים פון רבי
בצלאל – דער ברודער פון מהר"ל מפראג זאגט (חלק פרנסה וכלכלהב),
וז"ל" :לפי שלב האדם מפקפק מאד בתורה ומצוות ,אם הם אלוקיים .לפי שכל ב
אמונה שבאה לאדם מזולתו ,היא מביאתו לידי ספק ,אם לא עמד הוא בעצמו
ה עליה ,כאשר עמדו על הבירור אבותינו הקדושים שעמדו רגליהם על הר סיני,
שכולם עלו למדרגת הנבואה ושמעו קול אלקים חיים מדבר .ומאהבת השם
יתברך את עמו ישראל וכדי להסיר מלבם כל ספק ,נתן להם את שבת קדשו,
שהיא אות ברית בינו ובינינו ,ובמנוחתנו לא ישכנו ערלים ,במה שירגיש כל איש
ישראל בעצמו שפע אלקי ואור פניו כי רציתו ,ושמחה יתירה שנופל עליו בלי
מתכוין ,מיד בהכנסת השבת וליל של שבת כולה אור ועוז וחדוה במקומנו.
בלתי ספק ,שאין זה רק ניצוץ האור והשמחה המבהיק ממקום שהנבואה
יוצאת משם .שאף על פי שאין לנו לא נביא ולא חוזה ואנחנו על אדמה
אמרי מנחם /ויצא
אז פון אלע ראיות אויף דער אמונה הקדושה – איז דער גרעסטער
ראיה דערויף ,דער שבת קודש! ווייל יעדער איד ,אפילו דער 'פחות
שבפחותים' ,ווי נאר עס פאלט צו דער פרייטאג צונאכט פון שבת
קודש – שפירט ער א ליכטיגקייט און א פרייליכקייט ,די נשמה איז
אים דערהויבן און הייליג ,וואס דאס האט נישט קיין שום טבע'דיגן
הסבר ,נאר דאס איז א קלארע צייכן און ראיה אויף די אמונה ,וואס
מען קען דאס נישט פארלייקענען ,ווייל מען שפירט דאס ממש
בחוש .לכאורה דארף מען פארשטיין ,פארוואס איז טאקע דער שבת
אנדערש פון אלע אנדערע קדושות – וואס נאר דער וואס איז ראוי
דערצו – קען שפירן דעם אור און קדושת שבת?
אלע הארות קומען פון 'מתן תורה'
נאר עס קען אפשר זיין דער הסבר ,ווייל אלע קדושות וואס זענען
פארהאן; ווי 'קדושת ימים טובים' ,אדער 'קדושת המצוות' ,וכדומה
– איז אלעס געבויעט אויף 'קבלת התורה' ,וואס אין די תורה שטייט
דאך די אלע ימים טובים און מצוות ,ממילא האט זיך אנגעהויבן די
אלע בחינות און הארות – בלויז פון מתן תורה .און דערפאר ,טאמער
א איד ליגט נעבעך אין גשמיות און איז ווייט פון 'דביקות בתורה' –
קען ער נישט שפירן די הארה און קדושה פון דער מצוה ,וויבאלד ער
איז דערווייטערט פונעם רוחניות פון תורה.
'קדושת שבת' קומט פון 'ששת ימי בראשית' און עס ליגט אינעם 'גשמיות הבריאה'
אבער דער קדושת שבת האט זיך נישט אנגעהויבן פון 'קבלת
התורה' ,נאר באלד פונעם ערשטן שבת אין דער בריאה! ווי דער
ׁ ֹ ֹ
פסוק זאגט אין פרשת בראשית (ב ,א)" :וַ יְ ַכל ֱאל ִקים ַ ּב ּיום ַה ּ ְש ִב ִ
יעי וגו'
ֹ ֹ ׁ ׁ ֹ ֹ ׁ ֹ ׁ ֹ
יעי וַ יְ ַק ֵ ּדש אתו" יעי וגו' וַ יְ ָב ֶר ְך ֱאל ִקים ֶאת יום ַה ּ ְש ִב ִ
וַ ִ ּי ְש ּבת ַ ּב ּיום ַה ּ ְש ִב ִ
– דער אייבערשטער האט געבענטשט און געהייליגט דעם זיבעטן
טאג ,מצד די בריאה – נישט מצד די תורה! דאס הייסט' ,קדושת
שבת' איז נישט בלויז א רוחניות'דיגע מדרגה און הארה – אזויווי ו
אלע אנדערע הארות ,נאר דאס איז אריינגעלייגט אינעם גשמיות!
טמאה ,עם כל זאת לא עזב ממנו חסדו ואמתו ,להשפיע עלינו אור אלקי,
מידי שבת בשבתו .ובפרט אנחנו עייפי הגלות המר הזה ,אנו מוצאים מרגוע
לנפשינו ביום הקדוש הזה .ובזה נתברר לנו בירור גמור שאין אחריו ספק כי
תורתנו תורת אמת".
אמרי מנחם /ויצא
פונקט ווי די אלע נבראים וואס דער אייבערשטער האט באשאפן
אין די זעקס טעג פון דער וואך – זענען ממש א חלק פונעם גשמיות
הבריאה – אזוי אויך די בריאה וואס הייסט 'שבת קודש' איז ממש א
חלק פון דער בריאה הגשמית!
צו שפירן א טעם אין א מאכל -מוז מען האבן א מענטשליכן 'חוש הטעם'
נאר וואס'זשע דען? וואס איז געשען ביי 'מתן תורה' – ווען דער
אייבערשטער האט זיי באפוילן צו היטן שבת און זיי זענען געווארן
'שומרי שבת' – מער ווי פריער? נאר דער פשט איז ,אז כאטש דער
'טעם שבת' ליגט אינעם גשמיות ממש ,דאך דארף מען האבן דעם
'חוש הטעם' דאס צו קענען שפירן! אזויווי בדרך משל :א מאכל וואס
האט בטבע א גוטן טעם בגשמיות ,טאמער וועט דאס דער שלאנג
עסן – וועט ער גארנישט שפירן אנדערש ווי זאמד ,און נישט ווייל עס
פעלט עפעס אינעם 'טעם' פונעם מאכל ,נאר ווייל עס פעלט אינעם
'חוש הטעם' פונעם שלאנג! ער שפירט איבעראל א 'טעם עפר'!.
צו שפירן א זיסקייט אין שבת – מוז מען האבן א אידישן 'חוש הטעם'
די זעלבע זאך איז לגבי די קדושה און הארה פון שבת ,אז כאטש וואס
דער אייבערשטער האט שוין ביי די 'שבעת ימי בראשית' באשאפן
דעם שבת און עס אריינגעלייגט ממש אין דער גשמיות'דיגער בריאה
– האט אבער דער אייבערשטער דאס באהאלטן 'בבית גנזי' אז
קיינער זאל דאס נישט קענען שפירן! ער האט פאר קיינעם נישט
געגעבן דעם 'חוש הטעם' דאס צו קענען שפירן! און דערפאר קען
טאקע זיין אז ביז 'מתן תורה' ,האבן אידן גארנישט געשפירט קיין
הארה און קדושה אינעם שבת ,וויבאלד דאס איז געווען 'בבית גנזיו'
פונעם אייבערשטן ,און זיי האבן נישט געהאט קיין רשות דאס צו
זען און שפירן .און ערשט נאך 'מתן תורה' ווען דער אייבערשטער
האט מצווה געווען אויף 'שמירת שבת' ,וואס דאס מיינט אז ער
ז האט אריינגענומען אידן אין זיין פריוואטן 'יום מנוחה' – דעמאלט
האט ער אויפגעעפנט פאר אידישע קינדער דעם 'חוש הטעם' ,און
ממילא שפירן זיי דעם קדושת שבת אפילו בגשמיות ממש! ווייל
דאס איז דאך נישט בלויז א רוחניות'דיגער אור פון א מצוה ,נאר
דאס איז א טעם וואס ליגט ממש אינעם גשמיות'דיגן בריאה ,און ווי
נאר מען האט דעם ריכטיגן 'חוש הטעם' – קען מען דאס שפירן! און
אמרי מנחם /ויצא
דערפאר ,אפילו א איד וועלכער איז נישט דער 'איש מורם מעם',
נאר פארקערט ,ער ליגט נעבעך אין גשמיות – פונדעסטוועגן ,ווי נאר
עס קומט שבת איז ער מרגיש דעם טעם און הארה פון שבת ,לפי
בחינתו.
דער גוי קען נישט עומד זיין אויפן 'גשמיות'דיגן' טעם שבת ווייל ער האט נישט דעם 'חוש
הטעם'
מיט דעם קען מען פארשטיין די גמרא" :אמר לו קיסר לרבי יהושע
בן חנניא מפני מה תבשיל של שבת ריחו נודף ,אמר לו תבלין אחד
יש לנו ושבת שמו שאנו מטילין לתוכו וריחו נודף" – וויבאלד דער
גוי'אישער קיסר איז געזעסן אין א אידישע שטוב און געשמעקט די
מאכלים וואס רבי יהושע האט אנגעגרייט לכבוד שבת – האט אפילו
דער גוי געקענט שמעקן אז דאס האט א באזונדערן ריח ,ווייל דער
'טעם שבת' איז אריינגעלייגט אין דער בריאה הגשמית ,אזוי ווייט אז
מען שפירט דאס ממש אין די גשמיות'דיגע מאכלי שבת! האט דער
קיסר זיך געוואונדערט" :תן לנו הימנו" – אויב איז שבת דא א הארה
וואס ליגט ממש אינעם גשמיות הבריאה ,נו ,פארוואס ווען איך זיץ
ביי מיר אינדערהיים – שפיר איך נישט קיין שום חילוק? עס איז דאך
א מציאות אין דער בריאה וואס יעדער מענטש וואלט געדארפט צו
שפירן? אויף דעם האט אים רבי יהושע געענטפערט" :כל המשמר
את השבת מועיל לו ושאינו משמר את השבת אינו מועיל לו" – דו
ביסט גערעכט אז דער 'טעם שבת' ליגט ממש בגשמיות אין דער
בריאה ,אבער מען מוז האבן א ריכטיגן 'חוש הטעם' דאס צו קענען
שפירן! און בלויז דער איד וואס ער איז א 'שומר שבת' – פארמאגט
דעם 'חוש הטעם' דאס צו קענען שפירן ,און דו האסט עס טאקע
געקענט שמעקן – וויבאלד דו ביסט געווען ביים איד אינדערהיים,
אבער ביי דיר אין פאלאץ וועסטו נישט קענען זען קיין שום חילוק
צווישן די מאכלי שבת ביז די מאכלים פון א גאנצע וואך ,ווייל דו
ביסט דאך נישט קיין שומר שבת ,ממילא ,האסטו נישט דעם 'חוש ח
הטעם' דערצו.
'מ ָצ ִרים' – נאר האט שייכות צו יעדן איד
דער רוחניות'דיגער 'עונג שבת' איז נישט געבונדן צו ְ
קומט אויס ,אז קדושת שבת איז א בחינה פון 'בלי ְמ ָצ ִרים' ,ווייל עס
איז דאך נישט באגרעניצט צו די תנאים וואס אלע אנדערע קדושות
אמרי מנחם /ויצא
און בחינות זענען באגרעניצט ,אז מען דארף זיין א גרויסער מענטש
דערצו ,וכדומה ,ווייל דער הארה פון שבת ליגט אינעם גשמיות'דיגן
בריאה .און וויאזוי א איד זעט נאר אויס ,אפילו אויב ער איז א 'פחות
שבפחותים' – טאמער איז ער א שומר שבת – שפירט ער אום שבת
עפעס א דערהויבנקייט .און אפילו דער גשמיות'דיגער טעם פון די
מאכלי שבת ,וואס דער איד עסט און טרינקט לכבוד שבת ,שפירט
ער דארט אינעם גשמיות'דיגן עסן – א מין רוחניות'דיגן 'טעם שבת'
וואס ער שפירט נישט א גאנצע וואך! און דאס גייט ָאן אפילו ביי די
גאר נידריגע; ווי די ספריםג ברענגען א מעשה ,אז איינער וועלכער
איז געווען גאר גאר נידריג ,אז ער האט זיך שוין געהאלטן ביים גיין
שמד'ען רח"ל ,האט אים דער חבר געזאגט" :אבער אז דו וועסט זיך
שמד'ן וועסטו נישט שפירן דעם גוטן טעם פון די מאכלי שבת וואס
דו האסט געהאט אלס איד!" ,און דאס האט אים באוואויגן זיך נישט
צו שמד'ן .זעט מען ווי ווייט דאס גייט ,אז אפילו אזא איד וואס ער
האלט דאך שוין רח"ל ביים ערגסטן – דאך שפירט ער א קדושת
שבת ,בפרט אין די מאכלי שבת .ממילא איז דאס 'בלי ְמ ָצ ִרים' ,אז עס
שטעלט זיך נישט אפ פון קיין שום הגבלה ,נאר עס גייט אראפ ביז
צום נידריגסטן איד .און מיט דעם קען מען פארשטיין די גמרא" :כל
המענג את השבת נותנין לו נחלה בלי ְמ ָצ ִרים וכו' כיעקב שכתוב בו
ופרצת ימה וקדמה וצפונה ונגבה" – בשעת ווען א איד איז 'מענג' דעם
שבת מיט גשמיות'דיגע מאכלים – שפירט ער דארט דעם באזונדערן
עי' בספר בניהו (מס' שבת קיט ).וז"ל" :ושמעתי מעשה שהיה בדורות הקדמונים ג
פה עירנו בגד"ד יע"א ,יהודי אחד המיר דתו לדת ישמעאלים אצל הממשלה,
וכפי דתם לא תתקיים המרתו אלא עד שיבא חכם היהודים שבעיר וידבר עמו
בינו לבינו באיזה דברים שירצהו לחזור בו ,וכאשר זה ישמע דברי הרצויים של
החכם ויסרב ולא יקבל דברי החכם ,אלא רק להמיר אז תהיה המרה שלו חזקה
שאינה תלויה בשום אונס וסיבה ,אלא נמצא שהוא אוהב דתם מלב ונפש .ואותו
ט היהודי בא אצלו החכם שבעיר וידבר עמו כמה דברים יקרים וטובים למשוך
לבו לדת ישראל ולא יכול ,אלא זה עודנו עומד במרדו להמיר .וקודם שנסתלק
החכם בא יהודי אחד שהיה חבר של זה ,והוא יודע בו שמקטנותו ערבים לו
הביצים של שבת אשר מניחים אותם על חמין של קדירה ,ואוהב לאכול בכל
שבת שבעה ושמונה ביצים מחמת שערבים לו הרבה ,ויגש אליו ויאמר לו" :אם
תמיר ,מה תעשה בשביל הביצים של שבת ,כי זה העריבות של הביצים לא
תמצא אלא אצל היהודים שומרי שבת" .ודבריו של זה תיכף עשו פירות בלב זה
האדם ,וחזר בו מן ההמרה בשביל הביצים של שבת".
אמרי מנחם /ויצא
טעם פון 'קדושת שבת' ,וואס דאס איז 'בלי ְמ ָצ ִרים' – עס האט נישט
קיין תנאי ווי הויך מען דארף זיין -כדי דאס צו שפירן ,נאר דאס איז
א מתנה פון 'נחלה בלי ְמ ָצ ִרים'.
יעקב אבינו האט זיך געזארגט פון וואו אידן וועלן שעפן חיות אין גלות
דער בעל הטורים זאגט דא" :עלים ויורדים בו בגימטריא בבל ומדי ויון
ורומי" – דא האט מען געוויזן פאר יעקב אבינו דעם גאנצן לאנגן גלות
וואס אידן וועלן מיטמאכן עד היום הזה .נו פארשטייט זיך אליינס,
אז דער יעקב אבינו איז געווארן זייער באזארגט און דערציטערט
פאר זיינע קינדערלעך" :וויאזוי וועלן זיך אידן דערהאלטן אין אזא
שווערן גלות? פון וואנעט וועלן זיי שעפן חיות – ָאן קיין בית המקדש
און עבודת הקרבנות? וויאזוי וועלן זיי בלייבן ביי אידישקייט?"
והנה מלאכי אלקים -די מלאכים באגלייטן דעם מענטש פרייטאג צונאכט
די גמרא זאגט (שבת קיט" :):שני מלאכי השרת מלוין לו לאדם בערב
שבת מבית הכנסת לביתו אחד טוב ואחד רע ,וכשבא לביתו ומצא
נר דלוק ושלחן ערוך ומטתו מוצעת ,מלאך טוב אומר יהי רצון
שתהא לשבת אחרת כך ומלאך רע עונה אמן בעל כרחו ,ואם לאו
מלאך רע אומר יהי רצון שתהא לשבת אחרת כך ומלאך טוב עונה
אמן בעל כרחו" – יעדער איד ווערט באגלייט פרייטאג צונאכט פון
צוויי מלאכים ,און טאמער אלץ איז צוגעגרייט ווי עס דארף צו זיין
– זאגט דער 'מלאך טוב' א ברכה אז אויך קומענדיגן שבת זאל זיין
אזוי ,און דער 'מלאך רע' מוז צושטימען דערצו און ענטפערן אמן,
און פארקערט – איז פארקערט.
עולים ויורדים בו – לויט וויאזוי דער איד האט צוגעגרייט די שטוב אויף שבת
עס קען זיין ,אז כדי צו בארואיגן יעקב אבינו אויף זיין דאגה פונעם
ֹ ֹ ֹ
גלות ,האט מען אים דא געוויזן" :וְ ִה ֵ ּנה ַמ ְל ֲא ֵכי ֱאל ִקים ע ִלים וְ י ְר ִדים
ֹ
ּבו" – אידן וועלן האבן א שבת קודש ,וואס דעמאלט באגלייטן אים די
י
מלאכים אהיים ,און עס איז אדער 'עולים' – ווען דער מלאך רע מוז
ענטפערן אמן אויפן ברכה פונעם מלאך טוב ,וואס דעמאלט האבן
ביידע אן עליה און ווערן ביידע גוטע מלאכים ,אדער איז 'יורדים' –
טאמער עס איז חלילה פארקערט.
אמרי מנחם /ויצא
מען האט געוויזן פאר יעקב אבינו :אידן וועלן האבן א שבת וואס וועט זיי געבן חיות אין יעדן
מצב
דאס הייסט ,פון הימל האט מען געזאגט פאר יעקב אבינו" :אידישע
קינדער וועלן טאקע זיין נעבעך זייער נידריג אינעם גלות און ליגן
אינעם גשמיות ,אבער זיי וועלן שעפן חיות פונעם שבת! ווען עס
וועט קומען שבת – וועלן זיי זיך געבן א הייב אויף! ווייל דער 'קדושת
"ס ָ ּלם ֻמ ָ ּ
צב ַא ְר ָצה" – שבת' וועט אנקומען ביז צום פשוט'סטן איד! ֻ
אפילו אויב דער איד וועט ליגן אינעם 'ארציות' ,דאך וועט זיין
ׁ ֹ ׁ ֹ
"וְ ראשו ַמ ִ ּג ַ
יע ַה ּ ָש ָמיְ ָמה" – דורכן שבת וועט ער זיך אויפהייבן און
אנקומען ביזן הימל!
אפילו די ארציות'דיגע אידן וועלן זוכה זיין צום 'נחלה בלי ְמ ָצ ִרים'
דאס זאגט דער פסוק ווייטער" :וְ ָהיָ ה זַ ְר ֲע ָך ַּכ ֲע ַפר ָה ָא ֶרץ" – אפילו
אויב דיינע קינדער וועלן טאקע זיין אין אזא נידריגן מצב אז זיי וועלן
זיין ווי דער 'עפר הארץ' ,זיי וועלן ליגן אין 'ארציות' ,דאך " ּו ָפ ַר ְצ ּ ָת יָ ָּמה
ֹ
וָ ֵק ְד ָמה וְ ָצפנָ ה וָ נֶ ְג ָ ּבה" – וועלן זיי דורכברעכן אלע 'גדרים'; ווי דער
רד"ק טייטשט ,דאס מיינט ,זיי וועלן זוכה זיין צום 'נחלה בלי ְמ ָצ ִרים'
וואס דאס איז 'קדושת שבת' ,וואס דאס וועט אריינשיינען אין זיי אין
יעדן פלאץ וואו זיי וועלן זיך נאר געפונען ָאן קיין שום הגבלות .און
ֹ ׁ
אויף דעם פירט ער אויס" :וְ נִ ְב ְרכ ּו ְב ָך ָּכל ִמ ְש ּ ְפחת ָה ֲא ָד ָמה ּו ְבזַ ְר ֶע ָך" -
אלע גוים וועלן זיך וואונטשן צו קענען שפירן אזא גוטן 'טעם' אין די
מאכלי שבת ווי אידן שפירן! ווי מען זעט ביי דעם קיסר ,אז ער האט
זיך געוואונטשן אז ער זאל אויך קענען האבן פון דעם תבלין וועלכע
הייסט 'שבת' .און דאס ווייזט ,אז דער הארה פון שבת ליגט אינעם
גשמיות הבריאה ,וואס דערפאר קען אפילו א גוי זען מיט די אויגן,
אז אידישע קינדער זענען מער דערהויבן און ליכטיגער אינעם שבת
– פון א גאנצע וואך.
מי מנה עפר יעקב – ווער פארשטייט די גרויסקייט פון די עפריריות'דיגע אידן אום שבת
אי
דער זרע קודש (פר' בלק ליקוטים ד"ה הן) זאגט ,אז דער פסוק 'הן עם
לבדד ישכון' גייט ארויף 'מנוחת שבת' .לויט דעם פארשטייט מען
ׁ ֹ
"הן ָעם ְל ָב ָדד יִ ְש ּכן" – נאר אידישע קינדער
דעם גאנצן המשך הפסוקֶ :
רוען שבת ,ווייל נאר זיי האט דער אייבערשטער געגעבן די מתנה פון
ׁ ֹ ֹ
שבת ,און 'גוי ששבת חייב מיתה' ,און נאכמערּ " :ו ַב ּגויִ ם לא יִ ְת ַח ּ ָשב" –
אמרי מנחם /ויצא
ביי גוים ווערט אפילו נישט 'נחשב' דער שבת אלס א טאג וואס האט
אן אנדערער הארה און טעם ,ווייל זיי האבן נישט דעם 'חוש הטעם'
דערצו .וועסטו וועלן מיינען ,אז ביי אידן איז אויך דא שוואכערע
אידן ,וואס זיי שפירן נישט קיין 'קדושת שבת' ,אויף דעם זאגט ער:
ֹ
"מי ָמנָ ה ֲע ַפר יַ ֲעקב" – אפילו די 'עפר יעקב' וועלכע ליגן אין גשמיות,
ִ
זיי זענען 'מוצב ארצה' ,אבער ווער קען אפשאצן זייער 'טעם שבת'
וואס זיי שפירן! אפילו אזעלכע אידן ווערן מורא'דיג נתעלה אין שבת
'מ ָצ ִרים' ,און זיי קומען ָאן ביזן 'וראשו מגיע השמימה'.
– ָאן קיין ְ
תנה לעדת מי מנה – דער 'חוש הטעם' צום שבת האט יעדער איד איינציגסטער איד באקומען
ׁ
משה ַמ ּ ָתנָ ה ְ ּב ֵבית ְ ּגנָ זַ י מיט דעם פארשטייט מען דעם זמרָ :
"ק ָרא ְל ֶ
ִהיא ְטמ ּונָ ה" – דער אייבערשטער האט געגעבן פאר משה רבינו דעם
שבת ,וואס ביז דעמאלט איז דאס געווען 'טמונה' ,עס איז געווען
באהאלטן פון יעדן איינעם ,כאטש וואס עס איז געלעגן אין דער
בריאה – האט קיינער נישט געהאט קיין חוש הטעם דאס צו שפירן.
ֹ
"ל ָך יָ ֲא ָתה וְ ַקח או ָת ּה ּ ְתנָ ּה ַל ֲע ַדת ִמי ָמנָ ה" – יעצט גיב איך עס
אבער ְ
צו אידן ,אבער נישט בלויז צו די דערהויבענע בעלי מדרגה ,נאר
אפילו צו די וועלכע בלעם האט זיי אנגערופן 'מי מנה עפר יעקב',
די שוואכערע און פשוט'ע אידן – אויך זיי וועלן האבן א שייכות און
א הרגשה אינעם קדושת שבת! ווייל יעדער 'שומר שבת' האט דעם
'חוש הטעם' דערצו ,און איינמאל מען האט דעם 'חוש הטעם' – קען
מען דאס שפירן אפילו אינעם פשוט'ן גשמיות פון דער בריאה.
היוצא לנו מזה :אפילו אין דעם ביטערן און פינסטערן גלות – איז
אבער דא א לייטער ארויפצוגיין! יעדער איינער באשר הוא שם,
וויאזוי די וואך האט נאר אויסגעזען ,אפילו אויב ער איז א בחינה
פון 'מוצב ארצה' ,אבער ווען עס קומט שבת ,דארף ער וויסן ,אז
יעצט דערפילט ער קדושת שבת! ער קען זיך יעצט אויפהייבן פון די
ימי החול! שבת ווערט א התעלות 'בגוף ובנפש'! מיטן שבת קען ער בי
נתעלה ווערן אז עס זאל זיין 'ראשו מגיע השמימה'! יעדער איד קען
שפירן א טעם אין א שבת'דיגע דאווענען ,א 'הודו' ,א 'קבלת שבת' ,א
'נשמת' ,און אזוי ווייטער ,און דאס וועט אים נאכדעם געבן 'חיות' און
'חיזוק' אויף א גאנצע וואך ,זיך צו קענען דערהאלטן ביי אידישקייט;
ווי מען זאגט אין זוהר הק'" :מהאי יומא מתברכאן כל שתא יומין" –
אמרי מנחם /ויצא
דורכדעם וואס מען פירט זיך אויף שבת ווי עס ברויך צו זיין – ווערן
די 'ששת ימי המעשה' נתעלה ,אז אויך דורכאויס די גאנצע וואך,
וועט ער קענען זיין דבוק צום אייבערשטן ,און אפילו העכער פון זיין
מדרגה ,ווייל ער וועט זוכה זיין צו א בחינה פון 'נחלה בלי ְמ ָצ ִרים'.
דער אייבערשטער זאל העלפן ,מען זאל זוכה זיין אויסצונוצן דעם
'מתנה טובה' פונעם שבת ווי עס דארף צו זיין ,מען זאל זיך דערהאלטן
אין גלות מיט אלע כוחות און נעמען חיות פונעם שבת אויף א גאנצע
וואך ,און מען זאל שוין בקרוב זוכה זיין צום 'יום שכולו שבת' מיט די
גאולה שלימה במהרה בימינו ,אמן.
4
גי
אמרי מנחם /ויצא
ֹאמר יַ ֲעקֹב לֹא ִת ֶּתן לִ י ְמאו ָּמה וַ ּי ֶ
ִאם ַּת ֲע ֶׂשה ִּלי ַהדָּ ָבר ַה ֶּזה ָא ׁשו ָּבה ֶא ְר ֶעה צֹאנְ ָך ֶא ׁ ְשמֹר.
א) לכאורה ,יעקב שמועסט דאך דא אפ מיט לבן ,אז לבן זאל אים
געבן אלע 'נקודים וטלואים' וואס וועלן געבוירן ווערן מכאן ולהבא,
נו ,פארוואס זאגט ער 'לא תתן לי מאומה' ,דאס איז דאך אסאך
געגעבן?
ׂ ֹ ׂ ׁ ֹ ֹ ֹ
"א ֱעבר ְ ּב ָכל צאנְ ָך ַה ּיום ָה ֵסר ִמ ּ ָשם ָּכל ֶשה נָ קד וְ ָטל ּוא וְ ָכל ֶשה ב) ֶ
ׂ ֹ ׂ
ח ּום ַ ּב ְּכ ָש ִבים וְ ָטל ּוא וְ נָ קד ָ ּב ִע ִ ּזים וְ ָהיָ ה ְש ָכ ִרי" – דו נעם אוועק אלע
געפינטעלע און ברוינע בהמות ,און דאס וועט זיין מיין שכר .זאגט
רש"י" :והיה שכרי -אותן שיולדו מכאן ולהבא נקודים וטלואים בעזים
ושחומים בכשבים יהיו שלי" – די אלע געפינטעלע און ברוינע וואס
וועלן געבוירן ווערן פון היינט און ווייטער ,וועלן זיין מיינע .לכאורה,
איז דאך 'עיקר חסר מן הספר' ,ער זאגט דאך בלויז אז 'דאס' וועט זיין
מיין שכר ,און ער זאגט נישט 'וואס'?
ׁ ָ ֹ ׂ ֹ ֹ
יך ּכל ֲא ֶשר ֵאינֶ ּנ ּו ג) "וְ ָענְ ָתה ִ ּבי ִצ ְד ָק ִתי ְ ּביום ָמ ָחר ִּכי ָתבוא ַעל ְש ָכ ִרי ְל ָפנֶ
ׂ ֹ
נָ קד וְ ָטל ּוא ָ ּב ִע ִ ּזים וְ ח ּום ַ ּב ְּכ ָש ִבים ָ ּגנ ּוב ה ּוא ִא ּ ִתי" – מיין גערעכטיגקייט
וועט עדות זאגן ,מארגן ווען זי וועט קומען ,אויף מיין שכר פאר דיר,
אז אלע בהמות וואס זענען נישט 'נקודים וטלואים' זענען גע'גנב'עט
ביי מיר .דער מזרחי און נאך מפרשים מוטשען זיך אויפן סדר הפסוק,
און דער מזרחי זאגט" :כאילו אמר כי תבא לפניך צדקתי וענתה בי על
שכרי" – דער גאנצער פסוק איז ארומגעדרייט .דארף מען פארשטיין
די כוונה פארוואס די תורה האט דאס טאקע געשריבן אויף דעם
אופן?
ֹ
אמר ָל ָבן ֵהן ל ּו יְ ִהי ִכ ְד ָב ֶר ָך" – לבן האט געזאגט ,יא ,הלואי זאל
ד) "וַ ּי ֶ
אזוי זיין .רש"י זאגט" :הלואי שתחפוץ בכך" – הלואי זאלסטו מסכים
זיין דערצו .לכאורה ,יעקב האט דאך שוין מסכים געווען ,פארקערט, די
ער האט דאך דאס אנגעבאטן ,נו ,וואס איז יעצט דער ספק צי ער
וועט מסכים זיין?
'כ ְד ָב ֶר ָך' ,דא
ה) עס איז דא א 'מסורה' פון דריי פסוקים ווי עס שטייט ִ
ֹ ׂ ֹ
ּ
אמר ה' ָס ַל ְח ִתי "אנ ִכי ֶא ְע ֶשה ִכ ְד ָב ֶר ָך" (בראשית מז ,ל) ,און "וַ ּי ֶ
ביי אונזָ ,
אמרי מנחם /ויצא
ִּכ ְד ָב ֶר ָך" (במדבר יד ,כ) .דארף מען פארשטיין דעם שייכות צווישן די
דריי פסוקים?
ו) די משנה זאגט (אבות ב ,ד)" :בטל רצונך מפני רצונו ,כדי שיבטל
רצון אחרים מפני רצונך" – דורכדעם וואס א מענטש איז מבטל זיין
רצון פארן אייבערשטן ,איז דער אייבערשטער מבטל א צווייטנ'ס
רצון פאר זיין רצון .זאגט דער ברטנורא אינעם צווייטן פשט" :ואני
שמעתי שאין זה אלא דרך כבוד כלפי מעלה והרי הוא כאילו כתוב כדי
שיבטל רצונו מפני רצונך" – דער אייבערשטער כביכול וועט מבטל
זיין זיין רצון פאר דיין רצון ,וואס דאס איז די בחינה פון צדיק גוזר
והקב"ה מקיים .לכאורה ,אויב איז א מענטש מבטל זיין גאנצן רצון
צום אייבערשטן ,און ער האט שוין נישט קיין שום אייגענעם רצון ,נו,
וואס איז שייך אז דער אייבערשטער זאל כביכול מבטל זיין זיין רצון
פארן מענטש'נס רצון ,דער מענטש האט דאך שוין נישט קיין שום
אייגענעם רצון?
דער ויכוח פון כנס"י מיט כביכול – ווער עס זאל אנהייבן פריער מיט דער תשובה
נאר עס קען אפשר זיין אזוי .דער מדרש (איכ"ר ה ,כא) זאגט" :השיבנו
ה' אליך ונשובה -אמרה כנסת ישראל לפני הקב"ה ,רבש"ע שלך הוא
השיבנו" – כנסת ישראל זאגט צום אייבערשטן ,דו דארפסט אנהייבן
אונז מחזיר בתשובה צו זיין ,און נאכדעם וועלן מיר תשובה טון,
"אמר להם ,שלכם הוא שנאמר (זכריה ב') שובו אלי ואשובה אליכם
נאם ה'" – דער אייבערשטער זאגט צו אידן ,עטץ דארפט אנהייבן
זיך צוריקקערן צו מיר ,און דערנאך וועל איך צוריקקומען צו אייך.
און אזוי שטייט אויך אין אן אנדערן מדרש (שהש"ר ה ,ב) ,אז דער
אייבערשטער זאגט" :פתחו לי פתח כחודו של מחט ואפתח לכם פתח
כפתחו של אולם" – עטץ דארפט אנהייבן צו מאכן א 'פתח תשובה',
אפילו נאר אזוי קליין ווי א נאדל לאך ,און דערנאך וועל איך אייך
וט שוין העלפן און עפענען א גרויסן 'פתח תשובה' .קומט אויס ,אז דא
איז דא א ויכוח ווער עס זאל אנהייבן פריער ,אידן האבן א רצון אז
דער אייבערשטער זאל אנהייבן קודם ,און דער אייבערשטער האט א
רצון אז אידן זאלן אנהייבן פריער.
אמרי מנחם /ויצא
יעדער איינער איז זיך 'מבטל רצונו' פארן אנדערן
דער זרע קודש אין פרשת תזריע (ד"ה אשהד) רעדט ארום אויף דעם
מדרש ,אז כאטש עס איז דא א ויכוח און יעדער וויל אז דער צווייטער
זאל אנהייבן ,דאך איז זיך יעדער מבטל פארן צווייטן און טוט – דאס
וואס דער צווייטער האט געבעטן ,אידן פרובירן אנצוהייבן תשובה
צו טון און עפענען א 'פתח כחודו של מחט' ,אבער ווי נאר זיי ווילן
עפענען דעם 'חודו של מחט' – העלפט זיי דער אייבערשטער דאס צו
קענען עפענען ,ווייל אינ'אמת'ן קענען זיי טאקע גארנישט אליינס!
אפילו קיין 'פתח של מחט' קענען זיי אויך נישט צושטעלן! זיי קענען
נאר וועלן און פרובירן תשובה צו טון ,און באלד העלפט זיי שוין דער
אייבערשטער אז זיי זאלן קענען עפענען דעם 'חודו של מחט' .און
דערנאך קומט שוין ָאן דער 'ואשובה אליכם' ,אז דער אייבערשטער
עפנט זיי אויך דעם 'פתחו של אולם' ,וואס דאס איז נאך א גרעסערע
סייעתא דשמיא צו קענען טון א תשובה שלימה.
דאס שרייען 'השיבנו' הייסט שוין א 'התחלה' פון אונזער זייט
און דער זרע קודש לייגט דארט צו א מורא'דיגן חידוש ,אז דאס
גופא וואס אידן שרייען צום אייבערשטן 'השיבנו ה' אליך' – דאס איז
שוין גענוג פארן 'פתח כחודו של מחט' ,און מיט דעם ווערט נחשב
כאילו זיי האבן אנגעהויבן תשובה צו טון .ממילא קומט אויס ,אז
ביידע זענען מקוים געווארן ,ווייל אידן האבן מקיים געווען דעם
אייבערשטנ'ס רצון וואס ער זאגט 'שובו אלי ואשובה' ,אז זיי זאלן
אנהייבן ,און דאס האבן זיי געטון מיט דעם עצם שרייען 'השיבנו' ,און
וזל"ק" :הנה אנו אומרים לו ית"ש (איכה ה ,כא) השיבנו ה' אליך ונשובה ,והשי"ת ד
אומר (מלאכי ג ,ז) שובו אלי ואשובה אליכם (איכ"ר ה ,כא) ,ועם כל זה וודאי
כביכול ית"ש אומר ,הגם שאני אומר שובו אלי תחילה ,מ"מ אעשה רצון בני
ואעשה רצונם ובקשתם שמבקשים השיבנו ה' אליך ונשובה ,ואנו להיפוך,
מבטלים רצונינו מפני רצונו ית"ש ,ומתחילין בתשובה ,ודברי הקב"ה וכנסת זט
ישראל שניהם מתקיימים .והענין על דרך שאמרו חז"ל (שהש"ר ה ,ב) שאומר
יתברך ,פתחו לי פתח כחודה של מחט ואפתח לכם כו' ,ובאמת אמרו ז"ל
(סוכה נב ע"ב) אלמלא הקב"ה עוזרו לא היה יכול לו ,נמצא שבוודאי בהתחלה
זו שהאדם פותח פתח כחודה של מחט ,גם כן אי אפשר בלא עזרתו יתברך,
ואפשר שזה מה שאנו צועקים אליו יתברך ,השיבנו ה' אליך ונשובה ,חושב
יתברך זה בעצמו לפתח כחודה של מחט ,ועל ידי זה פותח להם יתברך
שערי תשובה ,ומכניסם לתוכם".
אמרי מנחם /ויצא
דער אייבערשטער האט מקיים געווען דעם רצון פון אידישע קינדער
וועלכע זאגן 'השיבנו ונשובה' ,אז דער אייבערשטער זאל אנהייבן,
וואס דאס האט טאקע דער אייבערשטער געטון דורכדעם וואס ער
האט זיי געהאלפן מאכן דעם 'פתח כחודו של מחט' ,וואס דאס איז
דער 'התעוררות הלב' וואס ער האט זיי געגעבן צו שרייען 'השיבנו'.
די חרטה פון כביכול אויפן 'בריאת יצר הרע' העלפט אונז תשובה טון
אין פרשת תולדות (ד"ה ועוי"ל ויעתרה) לייגט דער זרע קודש צו נאך א
חידוש ,אז דער ענין פון 'ואשובה' איז טייטש אז דער אייבערשטער
זאגט אז ער וועט תשובה טון כביכול ,דאס מיינט ,אז דער
אייבערשטער וועט חרטה האבן אויפן באשאפן דעם יצר הרע ,און
דורכדעם חרטה ווערט אפגעשוואכט דער 'כח היצר' ,און דאס איז
דער 'עזר' וואס דער אייבערשטער העלפט אידן תשובה צו טון און
מאכן דעם 'פתח כחודו של מחט'.
דער צווייטער 'השיבנו' איז שוין ָאן קיין שטער פונעם יצה"ר – דאס איז שוין דער 'חודו של
מחט'
ווען מען שטעלט צוזאם די ביידע שטיקלעך פונעם זרע קודש
אינאיינעם ,קומט אויס אזוי ,בעצם האט דאך יעדער איד א יצר
טוב וואס ער וויל א גאנצן צייט תשובה טון און זיין אן ערליכער
איד .נאר וואס דען? דער יצר הרע איז מעכב און לאזט נישט דעם
מענטש תשובה טון ,און אפילו צו מאכן דעם 'חודו של מחט' –
וואס דאס איז דער עצם שרייען 'השיבנו ה' אליך' – לאזט ער אויך
נישט אז דאס זאל זיין מיט אן אמת'דיגקייט און בלב שלם; ווי דער
וזל"ק" :בענין הויכוח שיש בין כנס"י לאבינו שבשמים באמרו (מלאכי ג ,ז) שובו ה
אלי ואשובה אליכם ,וכנס"י אומרים (איכה ה ,כא) השיבנו ה' אליך ונשובה,
זי ובאמת נתקיימו שניהם שעל כל אחד מישראל מוטל להתעורר בתשובה,
ואלמלא הקב"ה עוזרו לא היה יכול לו (קידושין ל ע"ב) ,שתיכף עוזרו הבורא ב"ה
שיעשה תשובה ,ולא עוד אלא שבהתעוררות תשובתינו אנחנו גורמים תשובה
כביכול בפמליא של מעלה .ובאיזה אופן שייך כביכול תשובה אצל הבורא ב"ה,
אך כמאמר חז"ל (סוכה נב ע"ב) ואשר הרעותי (מיכה ד ,ו) שהקב"ה כביכול
מתחרט על היצר הרע ,ובזה הקב"ה מתיש כחו של היצר הרע שיהיה כח
ביד האדם לעשות תשובה ,וזה הוא העזר מאתו ית"ש ,וזהו שובו אלי ואשובה
אליכם על ידי שתשובו אלי תהיה גורמת שאשוב אליכם גם כן".
אמרי מנחם /ויצא
זרע קודש זאגט אין פרשת כי תבוא (ד"ה הנה ידועו) ,אז א איד דארף
כסדר זאגן פארן אייבערשטן" :רצונינו לעשות רצוניך ומי מעכב
שאור שבעיסה יהי רצון מלפניך שתצילנו" – איך וויל טון דיין רצון,
אבער דער יצר הרע שטערט מיך ,און איך בעט דיך העלף מיר און
ראטעווע מיך פונעם יצר הרע .אבער ווי נאר א איד ווערט נתעורר
און ער הייבט ָאן זיך צו בעטן 'השיבנו אליך' – איז ער גורם אז דער
אייבערשטער זאל ככיכול תשובה טון אויפן בריאת יצר הרע ,און
דורכדעם ווערט דער יצר הרע אפגעשוואכט ,און דעמאלט קען שוין
דער איד שרייען נאכאמאל 'השיבנו' מיט אן אמת'דיגקייט ,עס ווערט
א בחינה פון 'בשני יצריך' ,אז אפילו דער יצר הרע – וואס ער איז
שוין אפגעשוואכט – שרייט אויך 'השיבנו ה' אליך' ,און דאס ווערט
שוין נחשב פאר דעם ריכטיגן 'חודו של מחט' ,און 'שובו אלי' ,און
דורכדעם ווערט מקויים דער 'ונשובה' און דער 'אפתח לכם כפתחו
של אולם' ,וואס דער אייבערשטער העלפט דעם מענטש תשובה צו
טון בשלימות.
וזל"ק" :כתיב (ישעיה מג ,כו) ַס ֵּפר ַא ָּתה לְ ַמ ַען ִּת ְצ ָדק ,כי האדם צריך להתנצל ו
את עצמו לפניו יתברך ,על דרך שאמרו ז"ל (ברכות יז ).גלוי וידוע לפניך שרצונינו
לעשות רצונך ומי מעכב השאור שבעיסה ושיעבוד מלכיות יהי רצון מלפניך
שתצילני כו' ,וכן אמר אליהו ז"ל (מ"א יח ,לז) ואתה הסיבות את לבם אחורנית,
וכן כתיב (ישעיה סג ,יז) למה תתעינו ה' מדרכיך תקשיח לבינו מיראתיך ,הגם
שידע הנביא שהשי"ת רוצה שנלך בדרכיו ,רק עם כל זה אמר כן ,והתנצל את
עצמו שרצונינו לעשות רצונך ,ומזה יש לו ית"ש תענוג ,ומצוה ,ספר אתה למען
תצדק כנ"ל ,שרצונינו לעשות רצונך ומבקשים אנו מאתך יתברך ,שתעשה את
אשר בחוקיך נלך ,כי הגם שהבחירה ניתנה לאדם ,עם כל זה בידו יתברך להטות
לבבינו לאהבה וליראה את שמו ,על דרך שביקש דוד המלך ע"ה (תהלים נא,
י"ב) לב טהור ברא לי אלהים ורוח נכון חדש בקרבי ,ואנו מבקשים השיבינו
אבינו לתורתיך וגו' ,וכן [כמה] עניני תפלות על דרך זה .והאדם צריך להתפלל
על דרך זה תמיד בכל עת ובכל שעה ,עד שיהיה מעורר רחמנותו יתברך על
עצמו ,שיהיה עת רצון לפניו יתברך לשמוע התפלה אליו ,ולא יהיה נסוג אחור
מלהתפלל על זה תמיד לא יהיה עיף ויגע ,ולא ינוח מלהתפלל עד שימצא חי
עת רצון ,על דרך שפירש הרב הקדוש מורינו הרב אלימלך ז"ל (בס' נוע"א
ר"פ וישלח) מאמר חכמינו ז"ל (יומא כב ע"ב) וכבר צווח אנא השם ,ונשמע
קולו ביריחו ,שצריך לצווח זמן רב עד שישמע קולו לפניו ית"ש ,להיות לריח
ניחוח לפניו ית"ש כביכול ,כדרך המפתה את אחד לאיזה דבר ,שמדבר יום יום,
עד שמוצא עת שמתפתה אליו ,ובאמת גם זה הדיבור שמדבר האדם כן לפניו
יתברך ,זה בעצמו גם כן בעזרתו ית"ש ,שהוא ית"ש מדבק ושולח את הדיבורים
אלו בפיו".
אמרי מנחם /ויצא
דער 'ביטול רצון' פונעם אייבערשטן כביכול – איז די חרטה אויפן בריאת יצר הרע
מיט דעם פארשטייט מען די משנה" :בטל רצונך מפני רצונו" –
דורכדעם וואס דו ביסט מבטל דיין רצון – וואס דו ווילסט אז דער
אייבערשטער זאל זיין דער וועלכער הייבט ָאן דיך מחזיר בתשובה
זיין ,און דאך ביסטו זיך מבטל צום אייבערשטן ,וואס זיין רצון איז
'שובו אלי ואשובה' ,דאס הייסט ,אז דו הייבסט ָאן צו שרייען 'השיבנו',
אז דער אייבערשטער זאל דיר העלפן צו זיין אן ערליכער איד ,וואס
דאס איז דיין חלק פון 'תשובה'" ,כדי שיבטל רצון אחרים מפני רצונך"
– וועט דער אייבערשטער כביכול מבטל זיין זיין רצון וואס ער האט
באשאפן דעם יצר הרע ברצונו ,און ער וועט כביכול תשובה טון און
חרטה האבן דערויף ,כדי אז דו זאלסט קענען תשובה טון און טאקע
צוקומען צו טון רצון ה' בשלימות.
דער שכר איז בלויז א חסד און צדקה פונעם אייבערשטן
אבער לכאורה לויט דעם ,האט דאך דער מענטש ממש גארנישט
געטון אין עבודת ה' ,ער האט דאך בלויז געגעבן איין געשריי און
געבעטן 'השיבנו ה' אליך' ,נו ,פארוואס קומט זיך אים שכר אויף זיינע
מעשים טובים? נאר אויף דעם זאגט טאקע דער זרע קודש אין פרשת
כי תצא (ד"ה וראית בשביהז) ,אז דער 'שילום שכר' איז א באזונדערע חסד
פונעם אייבערשטן ,וואס ער פאררעכנט פארן מענטש ,כאילו אז ער
האט דא עפעס געטון ,און ער באצאלט אים שכר דערויף .און מיט
דעם טייטשט ער דעם פסוק (תהלים סב ,יג)ּ " :ו ְל ָך ה' ָח ֶסד" – דו רבונו של
ׁ ׁ
"כי ַא ּ ָתה ְת ַש ֵ ּלם ְל ִאיש" אז דו באצאלסט פארן עולם טוסט א חסדִּ ,
ׂ
מענטש שכר – כאטש וואס באמת האסטו אלעס געטון – ְּ
"כ ַמ ֲע ֵשה ּו" –
דאך רעכנסטו עס כאילו דער מענטש האט דא עפעס געטון.
וזל"ק" :והנה השי"ת אומר לנו ,פתחו לי פתח כחודה של מחט ואני אפתח כו', ז
טי כמו שנאמר (מלאכי ג ,ז) שובו אלי ואשובה אליכם ,והנה ענין התשובה הוא,
על דרך והשיב את הגזילה (ויקרא ה ,כג) ,כי על ידי החטאים מורידים ניצוצי
קדושה בתוך הקליפות ,ועל ידי התשובה מחזירים אותם למקומם ,ואף על פי
שלפי זה ,למה יתן השי"ת שכר לבעל תשובה ,עד שיהיו גדולים מצדיקים
גמורים ,וזדונות יחשבו להם כזכיות ,כיון שהאדם לא עשה כלום טובה בזה,
רק החזיר מה שגזל ופרע חובותיו ,עם כל זה השי"ת חשוב אצלו ,כאלו עשה
האדם דבר חדש ,כמו שנאמר (תהלים סב ,יג) ולך ה' חסד כי אתה תשלם
לאיש "כמעשהו" ,כאלו עשה דבר חדש".
אמרי מנחם /ויצא
יעקב האט דא מתפלל געווען אז ער זאל דינען דעם אייבערשטן מיט א ריינקייט
דער נועם אלימלך זאגט (פר' וישלח ד"ה א"י וישלחח) ,אז ווען א צדיק
רעדט מיט א מענטש – איז זיין עיקר כוונה וואס ער האט אינזין ,אז
ער רעדט דא א תפלה צום אייבערשטן ,נאר ער מאכט עס אויסזען
כאילו ער רעדט דא צו דעם מענטש .ממילא קען מען זאגן ,אז דער
גאנצער שמועס וואס יעקב האט דא גערעדט צו לבן ,איז אלעס
ֹ
געווען א תפלה צום אייבערשטן ,און דאס האט ער געבעטן" :לא ִת ּ ֶתן
ִלי ְמא ּו ָמה" – רבונו של עולם ,דו דארפסט מיר גארנישט באצאלן
קיין שכר אויף מיינע מצוות ,ווייל איך וויל אז דו זאלסט מיר 'מחזיר
בתשובה' זיין ,וואס דעמאלט וועט זיך מיר נישט קומען קיין שכר על
ׂ
"אם ּ ַת ֲע ֶשה ִ ּלי ַה ָ ּד ָבר ַה ֶ ּזה" – 'אם' קען
פי דין ,און דאס בעט איך דירִ :
מיינען אזויווי 'אם כסף תלוה' ,דאס הייסט ,אז דו זאלסט מיר טון די
ֹ ׁ
"א ְר ֶעה צאנְ ָך" –
"אש ּו ָבה" – איך זאל זוכה זיין צו תשובהֶ ,איינע זאךָ ,
איך זאל זוכה זיין צו פאשען מיין נשמה – וועלכע ווערט אנגערופן
ׁ ֹ
"א ְשמר" – און איך זאל 'צאן קדשים' – מיט מצוות און מעשים טוביםֶ ,
ֹ ֹ
"א ֱעבר ְ ּב ָכל צאנְ ָך זוכה זיין אפצוהיטן די תורה ווי עס דארף צו זייןֶ ,
ֹ ׂ ׂ ֹ ׂ ׁ ֹ
ַה ּיום ָה ֵסר ִמ ּ ָשם ָּכל ֶשה נָ קד וְ ָטל ּוא וְ ָכל ֶשה ח ּום ַ ּב ְּכ ָש ִבים וְ ָטל ּוא וְ נָ קד
ָ ּב ִע ִ ּזים" – און דו זאלסט אוועקנעמען פון מיר אלע געפינטעלטע און
טונקעלע שאף ,וואס דאס ווייזט אויף פניות און 'צביעות' וואס די
מצוות זענען נישט אינגאנצן ריין און ווייס ,אז דו זאלסט אוועקנעמען
פון מיר די אלע פאלשע כוונות ,נאר די עבודה זאל זיין ריין לשם
ֹ ׁ
"ש ְ ּי ֵהא ַה ּכל ְמי ּו ָחד
שמים; ווי דער רבי ר' אלימלך בעט אין די תפילהֶ :
ׁ ׁ ֵא ֶל ָ
ילה" .און דאס פירט יך ֶ ּב ֱא ֶמת ּו ְב ָת ִמים ְ ּב ִלי ש ּום ַמ ֲח ֶש ֶבת ּ ְפס ּול ָח ִל ָ
ׂ
דער פסוק אויס" :וְ ָהיָ ה ְש ָכ ִרי" – און נאר דאס גופא זאל זיין מיין שכר;
ווי עס שטייט 'שכר מצוה מצוה' ,אז דאס וואס מען האט א זכיה צו טון
דעם רצון ה' – דאס אליינס איז דער גרעסטער שכר אויף דער וועלט.
כ
וזל"ק" :דרך הצדיק בדברו עם אנשים אזי הוא מדקדק בדבריו להשכיל שיהיו ח
דבריו נשמעים במשמעותיהם אחד דברים כפשוטן לאיש המדבר עמו .שנית
הוא עיקר תוכן דבר שמכווין באותן הדבורים שיהיו תפלה ותחנונים לפני המקום
ברוך הוא וברוך שמו .והכוונה בזה שמסתיר דבריו של התפילה בהדבורים
שמדבר עם האדם ,ואינו מתפלל תפילתו הצורך לו בפירוש ,הוא למען המקטרג
שלא יבין כוונתו בדבריו שמכניס בהם תפילה ,ולא יקטרג עליו ,כי אינו יודע שזה
הוא מתפלל".
אמרי מנחם /ויצא
דאס הייסט ,אז דער איד בעט דא פונעם אייבערשטן די בקשה פון
'השיבנו ה' אליך ונשובה' ,אז דער אייבערשטער זאל אים מחזיר זיין
בתשובה ,און דעמאלט וועט ער תשובה טון.
דער שכר עולם הבא איז בלויז א 'חסד' און 'צדקה'
איי ,וועסטו פרעגן ,אויב אזוי ,וועט זיך מיר נישט קומען קיין שום
שכר בעולם הבא? אויף דעם זאגט דער איד ווייטער" :וְ ָענְ ָתה ִ ּבי
ׂ
ש ָכ ִרי ְל ָפנֶ ָ ֹ ֹ
יך" – ווען דו וועסט מיר געבן ִצ ְד ָק ִתי ְ ּביום ָמ ָחר ִּכי ָתבוא ַעל ְ
שכר אויף יענע וועלט ,וועל איך טאקע וויסן אז דער שכר איז בלויז
ֹ ׁ ֹ
"כל ֲא ֶשר ֵאינֶ ּנ ּו נָ קד וְ ָטל ּוא ָ ּב ִע ִ ּזים'צדקה' וואס דו טוסט מיט מיר ,ווייל ּ
ׂ
וְ ח ּום ַ ּב ְּכ ָש ִבים" – דאס וואס מיין עבודה איז געווען ריין פון פניות,
"גנ ּוב ה ּוא ִא ּ ִתי" – דאס באלאנגט נישט צו מיר ,ווייל נאר דו האסט ָּ
מיר דאס געגעבן! עס איז גארנישט מיינע כוחות! ממילא ,קומט זיך
מיר באמת גארנישט קיין שכר.
'לו יהי כדבריך' – דער יצה"ר זאגט אויך הלואי וואלט איך געווען אן ערליכער איד
לויטן זרע קודש ,ווען א איד זאגט 'השיבנו ה' אליך' ,העלפט אים
טאקע דער אייבערשטער ,אז דער יצר הרע ווערט אפגעשוואכט ,אז
אפילו דער יצר הרע זאגט שוין אויך דעם 'השיבנו' .און דאס זאגט דא
ֹ
אמר ָל ָבן" – דער יצר הרע – וועלכער ווערט אנגערופן דער פסוק" :וַ ּי ֶ
"הן ל ּו יְ ִהי ִכ ְד ָב ֶר ָך" – הלואי
לבן הארמי זאגט אויך פארן אייבערשטןֵ :
זאל איך זיך קענען אויפפירן ווי דו הייסט! דערווייל קען איך זיך
נאכנישט מתגבר זיין ,אבער איך וואלט אזוי געוואלט טון דיין רצון!".
מגלה זיין דעם גוטן רצון צום אייבערשטן – איז דער 'עיקר התשובה' און דורכדעם איז מען זוכה
צו סליחה
"הן ל ּו יְ ִהי ִכ ְד ָב ֶר ָך" – ווען א
אויף דעם קומט די מסורה און זאגטֵ :
איד זאגט" :רבונו של עולם ,הלואי ווען איך בין ווען אן ערליכער
ׂ ֹ
"אנ ִכי ֶא ְע ֶשה ִכ ְד ָב ֶר ָך" –
איד" ,דעמאלט זאגט דער אויבערשטערָ :
אכ איך וועל טון ווי דו ווילסט! איך וועל דיר העלפן זיין אן ערליכער
איד! איך וועל דיר עפענען א 'פתח כפתחו של אולם' און דו וועסט
קענען טון מיין רצון!" .און דעמאלט קומט דאך אויס ,אז עס איז
שוין נישטא קיין צוויי אפגעטיילטע רצונות ,נאר עס איז דא בלויז
איין רצון ,ווייל דער איד מיטן אייבערשטן כביכול האבן ביידע דעם
ֹ
אמר ה' ָס ַל ְח ּ ִתי ִּכ ְד ָב ֶר ָך"
זעלבן רצון .ממילא וואס ווערט דעמאלט? "וַ ּי ֶ
אמרי מנחם /ויצא
– דער אייבערשטער איז מוחל אויף אלע חטאים .ווייל דער עיקר
פגם פון אן עבירה ,איז דאס וואס דער מענטש האט זיך אפגעריסן
פונעם אייבערשטנ'ס רצון און געטון 'כנגד רצונו' .אבער אויב דער
איד קומט צוריק צום רצון ה' ,ביז זיין 'רצון' מיטן רצון ה' ,ווערן ממש
איין רצון – איז דאך דאס דער גרעסטער סארט תשובה וואס איז
נאר שייך! עס פאררעכט דעם גאנצן 'שורש החטא'! ממילא ,איז דער
אייבערשטער מוחל און מכפר אויף אלעס.
דער אייבערשטער זאל העלפן ,עס זאל נתקבל ווערן דעם רצון פון
אידישע קינדער ,וואס זיי ווילן זיין גוט ,און מען זאל טאקע זוכה זיין
צו תשובה שלימה און צום 'סלחתי כדבריך' ,און די גאולה וועט דאך
זיין בזכות תשובה (סנהדרין צו ,):זאלן מיר זוכה זיין בקרוב צום ביאת
גואל צדק במהרה בימינו ,אמן.
4
בכ
אמרי מנחם /ויצא
Ƿ ממה שסיפר תחת השיחים במשך השנים דיבורים וסיפורים -
הרה"ק ר' ישראל בהרה"ק ר' שמואל אליהו טויב זי"ע
בעל 'דברי ישראל' ממאזשיץ
י"ג כסליו תרפ"א
זיין דביקות אין עולם הנגינה
דער מאזשיצער רבי ,דער דברי ישראל זצ"ל האט אמאל געדארפט
דורכגיין אן אפעראציע ל"ע ,און די דאקטורים האבן אים געוואלט
איינשלעפן .האט ער געזאגט ,אז עס פעלט נישט אויס .האט ער
אנגעהויבן זינגען א ניגון ,און איז אריין אין אזא מין דביקות אז ער
האט גארנישט מרגיש געווען קיין יסורים.
אן ענליכע מעשה איז געווען ביי הרה"ק ר' מאטעלע הארנאסטייפלער
זצ"ל ,ער האט אמאל געדארפט דורכגיין אן אפעראציע אויף די חוט
השדרה ל"ע ,וואס אזא אפעראציע שאפט גרויסע יסורים .האט
מען אים געוואלט איינשלעפן ,אבער ער האט געזאגט" :מען דארף
נישט" .און די דאקטורים האבן זיך געוואונדערט און געזאגט" :מיר
ווייסן נישט וויאזוי ער נעמט זיך דאס אונטער? טאמער ער גיבט זיך
איין ריר אינמיטן די אפעראציע ,איז דאך עס א גרויסע סכנה" .אבער
אז דער רבי זאגט 'ניין' ,איז 'ניין' .האט מען אים טאקע אפערירט -
ָאן איינשלעפן ,און ער האט זיך נישט גערירט פון פלאץ .האבן אים
די קינדער געפרעגט" :טאטע ,וויאזוי האסטו דאס אויסגעהאלטן?".
האט ער זיי געזאגט" :גלייבט מיר ,ווען עס קומט א הזכרה אז א איד
דארף א רפואה ,טוט עס מער וויי ווי דאס!".
דאס הייסט 'געהערט א הזכרה'...
נגינה איז אויך א חשוב'ע עבודה
גכ איינער האט אמאל געפרעגט דעם מאזשיצער רבי'ן ,פארוואס ער
איז אזויפיל עוסק אין 'נגינה' ,עס שטייט דאך 'הבוחר בתורה' –
אז דער עיקר איז צו זיצן און לערנען? האט ער אים אויפן פלאץ
געענטפערט" :עס שטייט דאך אויך "הבוחר בשירי זמרה!".
מען קען זאגן א שטיקל דמיון צווישן 'תורה' און 'נגינה' ,ווייל
די גאנצע תורה איז דאך א צירוף פון די כ"ב אותיות ,און אויב
אמרי מנחם /ויצא
פארטוישט מען אפילו איין אות איז דאס שוין אן אנדערע ווארט
און אן אנדערע משמעות .נאכמער ,אמאל קען זיין אז אפילו מיט די
זעלבע אותיות – אויב איז עס אנדערש אויסגעלייגט ,איז דאס ממש
דער היפך ,למשל אויב שטייט 'נגע' און מען וועט שרייבן 'ענג' – האט
ער מהפך געווען דעם גאנצן משמעות .די זעלבע זאך איז ביי א ניגון,
א ניגון איז א מח'דיגע זאך ,א צירוף פון די זיבן קולות ,וואס אויב
דער תנועה דארף צו גיין אויף דעם אופן ,און מען זינגט עס מיט אן
אנדערן אויסשטעל – האט מען אינגאנצן געטוישט דעם ניגון! עס איז
שוין נישט דער ניגון!
פאר דעם זעט מען ,אז צדיקים האבן שטארק מקפיד געווען
איבערצוזינגען די ניגונים וואס זיי האבן געהאט בקבלה – פונקטליך
ווי זיי האבן געהערט ,ווייל אפילו א קליינער שינוי ,טוישט דעם
גאנצן צירוף און עס איז שוין נישט דער 'ניגון קדוש'.
*
הרה"ק ר' ישראל בהרה"ק ר' דוד משה זי"ע מטשארטקוב
י"ג כסלו תרצ"ד
געקאכט ביי קידוש
מען האט אמאל געפרעגט פונעם טשארטקובער רבי'ן ר' ישראל
זצ"ל" :עס איז אמת וואס די חסידים זאגן ,אז ווען אייער טאטע (הרה"ק
רבי דוד משה) האט געמאכט קידוש -האט דער וויין אינעם בעכער
געקאכט?" .האט ער געענטפערט מיט חכמה" :וואס מיינט איר ,ווען
דער טאטע האט געמאכט קידוש ,אויף וועמען האב איך געקוקט,
אויפן כוס אדער אויפן טאטן?! דער טאטע האט זיכער געקאכט!".
דכ
4
