יארצייטן פון צדיקים · Yuhrtzeiten Fin Tzadikim — ויצא (2026-11-16)

זונטאג -ה' כסלו
ז
הרה"ק מופת הדור רבי אשר אנשיל ב"ר שמואל הלוי זי"ע) ,יונגרייז(,
בעל מנוחת אשר ,מטשענגער.
מאנטאג -ו' כסלו
הגה"ק רבי מנחם ב"ר מאיר זי"ע) ,אייזענשטאט( ,בעל חומת א"ש ,אב"ד חוסט אונגוואר.
דינסטאג -ז' כסלו
הרה"ק רבי אהרן )ארון( ב"ר קלונימוס קלמן הלוי זי"ע) ,אפשטיין( ,מקראקא.
"הנקרא ר' ארון קראקאווער ,אדער דער הויכער ר' ארון"
מיטוואך -ח' כסלו
הרה"ק רבי אהרן ב"ר מרדכי זי"ע) ,טווערסקי( ,אדמו"ר מטשערנוביל.
דאנערשטאג -ט' כסלו
הרה"ק רבי דוב בער ב"ר שניאור זלמן זי"ע) ,שניאורסאהן( ,דער מיטעלער רבי מליובאוויטש.
פרייטאג -י' כסלו
הגה"ק רבי נתן בנימין ב"ר אברהם שמואל זנוויל הלוי זי"ע) ,ליעבער(,
בעל שארית נתן בנימין ,ראב"ד פרשבורג ,הנקרא ר' נטע וואלף ליעבער.
הרה"ק רבי פנחס מנחם אלעזר ב"ר בנימין אליעזר זי"ע) ,יוסטמאן(,
בעל שפתי צדיק ,אב"ד פילץ ,תרפ"א.
שבת קודש -י"א כסלו
הרה"ק רבי יואל צבי ב"ר שמעון זי"ע) ,ראטה( ,בעל בית היוצר ,אב"ד חוסט.
לזכות להצלחה
חיים אליעזר בן שפרה יענטא וכל משפחתו.
שמואל בן שפרה יענטא וכל משפחתו.
צבי בן שפרה יענטא וכל משפחתו.
מאיר ברוך בן שרה בריינדל ליבא וכל משפחתו.
חיים צבי בן שרה וכל משפחתו.
לעילו נשמת אבי מורי הרה"ח ר' משה אפרים ב"ר ארי' ע"ה – .כ"ד טבת תשע"א.
לעילו נשמת אמי מורתי שפרה יענטא בת הרה"ח ר' משה יהודה ע"ה – .ו' אדר תשפ"ה.
צו באקומען די יארצייטן יעדן טאג,
ביטע שיקט א מעסעדזש מיט אייער אימעיל צו דעם נומער (646) 907-9119
אין ספר אנשי מופת ווערט דערציילט א
יארצייט ה' כסלו
מעשה נורא ,פארוואס דער טאטע הגה"ק רבי
שמואל הלוי אב"ד סעטשע זי"ע האט זיך הרה"ק מופת הדור רבי אשר אנשיל ב"ר שמואל
אנגעהויבן ריפן מיטן נאמען יונגרייז ,און דאס איז הלוי זי"ע) ,יונגרייז(
געווען ווייל די זיידע הגה"ק רבי אשר אנשיל בעל מנוחת אשר ,מטשענגער
ראב"ד פראג זי"ע איז געווען א איד מיט א גאר
שיינע צורה עד להפליא ,איין טאג האבן די אנשי
פראג געברויכט שיקן א דעפאטאציאן צו די ער איז געבוירן אין שטאט סעטשע אונגארן ,כ"ו
ממשלה אין שטאט וויען ,האבן זיי געשיקט דעם שבט בשנת תקס"ו.
זיידן רבי אשר אנשיל זי"ע.
צו זיין טאטן הגה"ק רבי שמואל הלוי יונגרייז בעל
תורת עדות אב"ד סעטשע זי"ע,
אנקומענדיג דארט אין שטאט וויען איז דער
בן הגה"ק רבי יצחק הלוי מפאפא זי"ע.
צדיק וקדוש אויס געשטאנען פאר אן עבירה
חמורה ,און בלית ברירה כדי ח"ו נישט צו נכשל
און צו זיין מאמע הרבנית הצדקת מרת מרים יטל
ווערן מיט די עבירה ,איז דער צדיק וקדוש אריין
ע"ה,
געשפרינגען אינעם קאנאל פון שטאט ,און בדרך
בת הגה"ק רבי אשר אנשיל ווינער אב"ד מישקאלץ
נס גדול איז דער צדיק אנגעקומען קיין דאנא ,און
זי"ע) ,מגדולי תלמידי הגה"ק רבי יונתן אייבשיץ
פון דארט האט ער געכאפט א שיף קיין פרעסבורג.
זי"ע(,
בן הגה"ק רבי שמעון זי"ע,
דאן האט מען דעם גאון גע'עצה'ט ,אז ער זאל
בן הגה"ק רבי אברהם מפראג זי"ע,
טוישן זיין נאמען כדי מען זאל נישט וויסן ווער ער
בן הגה"ק רבי זלמן מפאססעלבורג זי"ע,
איז ,ער האט זיך דאן געריפן מיטן נאמען "בן פורת"
בן הגה"ק רבי אשר אנשיל ווינער )שפירא( ראב"ד
וועגן די מעשה וואס ער איז בייגעשטאנען דעם
פראג זי"ע,
נסיון אזוי ווי יוסף הצדיק ע"ה ,און ווי דער אבן
בן הקצין רבי יחיאל מיכל שפירא מוויען זי"ע,
עזרא זאגט אז די ווארט בן פורת איז פון די לשון
חתן הגה"ק רבי אלעזר מענדל פאנטא אב"ד
"ותשלח פארות" וואס איז א לשון "ענף" א צווייגיל,
ניקלשבורג זי"ע.
דאן האט ער גענומען דעם נאמען "יונגצווייגיל"
און פון דעם איז געווארן יונגרייזיל ,און סוף האט ער איז געווען א גאון עולם און פון די גרעסטע
מען זיך געריפן "יונגרייז". גדולים בתורה בדורו ,ער איז געווען א איש אלוקים
קדוש ונורא מאוד ,ער איז געווען מפורסם אלס א
פון אלס קינד איז ער געווען א תלמיד מובהק בעל מקובל אלוקי און א בקי נפלא בתורת הנגלה
פון זיין גרויסן טאטן וואס איז געווען א גאון והנסתר ,ער איז געווען מפורסם אלס דער מופת
מפורסם ,און גאר אסאך פון זיין תורה און קדושה הדור און א גרויסע פועל ישועות בקרב הארץ,
האט ער קונה געווען פון זיין הייליגע טאטע זי"ע. ובפרט בעניני רפואה ,טויזענטער אידן זענען דורך
דעם צדיק וקדוש געהאלפן געווארן מיט ישועות
ביי די 13יאג איז ער געפארן לערנען אין למעלה מדרך הטבע ,און עד היום דערציילן אידן
שטאט באלשא דיארמאט ביי הגה"ק רבי מאיר מעשיות פון ישועות וואס מען האט געזען ביים
אייזנשטאט בעל מהר"ם א"ש אב"ד אונגוואר זי"ע, ציון קדשו פון דעם צדיק וקדוש.
און דארט איז דער גאון מטשענגער געווען פון די
גרעסטע תלמידים ,ער איז שוין דאן געווען די זיידע הגה"ק רבי אשר אנשיל ממישקאלץ
באוויסט מיט זיין געוואלדיגע גדלות בתורה זי"ע איז געווען א אייניקל פון הגה"ק רבי שמשון
וקדושה. ווערטהיימער מוויען זי"ע און א אייניקל פון הגה"ק
רבי מרדכי יפה בעל הלבושים זי"ע ,און דער
דאס חשיבות וואס דער תלמיד דער הייליגער אייניקעל דער הייליגער מנוחת אשר האט געהייסן
מנוחת אשר זי"ע האט געהאט ביי זיין רבין קען נאך דעם הייליגען זיידן.
1
ער געהערט אז אינעם ישיבה פון רבי מאיר איז דא מען זעהן ,ווי זיין גרויסע רבי דער מהר"ם א"ש זי"ע
מער א רחוות ,וויבאלד דער גאון איז געווען א שרייבט אין א בריוו צום תלמיד בזה"ל" ,כבוד ידידי
עושר ,האט דער הייליגער מנוחת אשר אפ הרב המופלא עושה פלא" ,וואס איז באמת א
געמאכט צו פארן קיין אלמאש און דארט גיין וואונדער ,וויבאלד זיין רבי דער הייליגער מהר"ם
לערנען אינעם ישיבה פונעם גאון רבי מאיר א"ש זי"ע האט אויף קיינעם נישט געזאגט אזא
מאלמאש זי"ע. טיטול און איז געווען אסאך עלטער ווי דעם
תלמיד ,מיט דעם אלעם האט ער אבער געזעהן אין
אויפן וועג האט דער הייליגער מנוחת אשר דעם גאון א "ידיד הרב המופלא עושה פלא" און
געטראפן א בחור וואס האט געהאט א שליחות א בכלל נישט אלס א תלמיד זיינער ,ווייל ער האט
בריוו פון דעם הייליגען חתם סופר זי"ע צום גאון באמת געהאלטן אז דער תלמיד האט אים אסאך
רבי מאיר מאלמאש זי"ע ,און ווען דער בחור האט איבער געשטיגן.
געהערט אז דער מנוחת אשר איז סיי ווי אויפן וועג
קיין אלמאש ,האט ער אים איבער געגעבן דעם נאך צוויי יאר איז דער גאון אריבער לערנען
בריוו ,אז ער זאל דאס טראגן צום גאון רבי מאיר קיין ווערבוי אין די ישיבה פון הגה"ק רבי יעקב
זי"ע. קופל בעל חידושי יעב"ץ אלטנקושטט זי"ע הנקרא
ר' קאפיל חריף זי"ע ,דארט האט דער גאון
ווען דער מנוחת אשר איז אנגעקומען אין געלערנט פאר פינעף יאר מיט א געוואלדיגע
שטאט אלמאש ,איז ער גלייך געגאנגען צום גאון התמדה ,אויך דארט איז דער גאון געווען פון די
רבי מאיר כדי צו זען אויב ער וועט אים אן נעמען גרעסטע תלמידים אין ישיבה.
ביי זיך אין ישיבה ,דער גאון האט גערעדט צום
מנוחת אשר ,און גלייך געזען אז דא רעדט זיך פון דער זון פון זיין רבי הגה"ק רבי אברהם יחזקאל
א בחור א גאון וגדול בתורה ,און פארשטייט זיך אז רייך זי"ע האט מעיד געווען אויף די געוואלדיגע
ער האט אים גלייך מקבל געווען אין די ישיבה. התמדת התורה פון דעם הייליגען מנוחת אשר
זי"ע ,אז די צייט ווען ער האט געלערנט אין ישיבה
ווען דער מנוחת אשר איז ארויס פונעם שטוב, פונעם טאטן אין ווערבוי ,פלעגט ער בקביעות זיך
האט ער זיך דערמאנט אז ער האט ביי זיך א בריוו מסגף זיין און פאסטן פון מוצאי שבת קודש ביז
פונעם חתם סופר זי"ע פארן גאון רבי מאיר ,איז ער דינסטאג ביינאכט און דאן האט ער געהארעוועט
צוריק אריין צום גאון און איבער געגעבן דעם אויף תורה ברציפות און זיך נאר אפ געשטעלט
בריוו ,דער גאון האט זיך זייער געוואונדערט פון ווי פארן דאווענען דריי מאל א טאג.
ער האט א בריוו פונעם חתם סופר פון פרעשבורג
ווען ער קומט דאך פון ווערבוי ,האט אים דער דער איידעם הגה"ק רבי יהושע ברוך רייניץ
מנוחת אשר דערציילט די גאנצע מעשה ווי דער אבד"ק טשעטשאוויץ זי"ע האט מספיד געווען
בחור האט אים איבער געגעבן דעם שליחות. דעם שווער ,און בתוך הדברים האט ער געזאגט
בזה"ל" ,כמעט א דריטל פון זיין לעבן האט ער אפ
לפלא ווען דער גאון רבי מאיר האט אויף געראכטן מיט תעניתים ,אסאך מאל האט זיך
געמאכט דעם בריוו ,איז דארט געשטאנען א געקענט מאכן ,אז דער שווער האט געפאסט גאנצע
תשובה פונעם הייליגען חתם סופר בזה"ל" ,המוסר טעג און נאר טועם געווען ביינאכט און צוריק
כתב זה הוא תלמיד חכם גדול ומושלם בכל לערנען מיט א געוואלדיגע התמדה די גאנצע
המעלות ,זה הוא ראוי להיות חתנך ,וכשיראה לך נאכט".
מכתב הזה תוכל לגמור את השידוך בשעה טובה
ומוצלחת" ,וואס דאס איז געווען א תשובה אויף א ווערט דערציילט ,אז יענע צייט האט דער
בריוו וואס דער גאון האט געהאט געשיקט א הייליגער מנוחת אשר זי"ע אלס בחור געשריבן א
שטיק צייט צוריק צום חתם סופר זי"ע ,בעטענדיג שווערע שאלה צו הגה"ק רבי מאיר מאלמאש זי"ע,
אז דער חתם סופר זאל זיכן א בחור כהלכה פאר און ווען ער האט באקומען דעם תשובה ,איז ער
זיין טאכטער. זייער נתפעל געווארן פונעם גאונות ,און אויך האט
2
בשנת תקצ"ד האט דער הייליגער מנוחת אשר דער גאון האט גלייך געפרעגט דעם מנוחת
זי"ע געלעבט אין א שרעקליכע דחקות און אשר אויב ער איז מסכים צום שידוך ,ווייל מען קען
געלערנט תורה מתוך הדחק ,און בלית ברירה האט זען אז מד' יצא הדבר מיט דעם וואונדערליכן
ער מסכים געווען צו נעמען דאס רבנות אין שטאט השגחה פרטיות ,אז דער אנדערער בחור האט אים
טשענגער ,נאכדעם וואס דער פריערדיגער רב איבער געגעבן דעם בריוו ,מען האט דאן געפרעגט
הגה"ק רבי יהונתן בנימין אסטרייכער זי"ע איז די עלטערן פונעם מנוחת אשר לגבי דעם שידוך,
נסתלק געווארן ,דארט אין שטאט טשענגער האט און פארשטייט זיך אז זיי האבן צו דעם מסכים
דער גאון געדינט אלס רב און ראש ישיבה פאר 40 געווען.
יאר ביז צו זיין הסתלקות.
ער האט חתונה געהאט מיט הרבנית הצדקת מרת
מיטן אנקום פון דעם גרויסן גאון אין ניחא ע"ה,
טשענגער ,איז דער שטאט געווארן א עיר ואם בת הגה"ק רבי מאיר פאפער מאלמאש זי"ע,
בישראל ,גאר שנעל איז דער גאון נתפרסם געווארן )תלמיד חביב פון הגה"ק רבי יוסף אב"ד פוזנא זי"ע
אין גאנץ אונגארן ,אידן פון אלע שטעט זענען וואס איז געווען א איידעם ביי הגה"ק בעל נודע
געקומען צו דעם גרויסן גאון מיט גאר שווערע ביהודה זי"ע(.
שאלות און אויך צו נעמען ברכות און פוילען
ישועות. נאך די חתונה איז דער גאון געזעצן על שולחן
חמיו פאר 5יאר ,ער האט דאן עוסק געווען בתורה
ער איז שוין דאן פארעכנט געווארן צווישן די מיט א געוואלדיגע התמדה ,ער האט זיך דאן גאר
גרעסטע פוסקים בהלכה ,אויך האט ער דארט אין אסאך מסגף געווען בתענית וסיגופים ,ער איז
שטאט אויף געשטעלט זיין ישיבה וואס איז כסדר געווען אינגאנצן אויס געטון מעולם הגשמי און
באשטאנען פון גרויסע גדולים ,וויבאלד מען האט נאר געלעגן אין תורה ועבודת השם.
דארט געלערנט תורה אויף א גאר הויכע פארנעם.
דאן איז דער צדיק וקדוש געווארן גאר נאנט
די ישיבה איז גאר שנעל באוויסט געווארן פון מיט הגה"ק רבי שמואל שמעלקא בעל צרור החיים
די גרעסטע ישיבות אין גאנץ אונגארן באיכות מסעליש זי"ע ,וואס האט אויך דאן חתונה געהאט
אבער נישט בכמות ,ווייל נאר גאר גרויסע גאונים אין שטאט אלמאש ,די צוויי גדולים בתורה האבן
האבן געקענט מיט האלטן דעם דרך הלימוד, צוזאמען גאר אסאך געלערנט און עוסק געווען
גרויסע גדולי הדור זענען פון זיין ישיבה ארויס בתורה מיט א געוואלדיגע התמדה,
געקומען ובתוכם.
עס איז געבליבן א גאר שטארקע קשר צווישן
הרה"ק רבי נפתלי הירצקא זילבערמאן מראצפערט זיי אפילו יארן שפעטער ,און דער גאון רבי
זי"ע, שמעלקא מסעליש זי"ע האט זיך אמאל אויס
הגה"ק רבי שמואל ראזענבערג אב"ד אונסדארף געדריקט אויף זיין חבר און ידיד מטשענגער זי"ע,
זי"ע. "אז ער איז דער גרעסטער מקובל אין אונגארין".
אויך איז דער צדיק דער בעל מנוחת אשר אויך איז ער דאן נתקרב געווארן מיט הגה"ק
מטשענגער זי"ע געווען גאר נאנט מיט הגה"ק רבי משה סופר בעל החתם סופר זי"ע ,און דער
המקובל האלוקי רבי חיים יוסף מפיסטין זי"ע ,וואס הייליגער חתם סופר האט דעם הייליגען מנוחת
איז געווען א תלמיד מובהק פונעם שפאלער זיידע אשר זי"ע גאר שטארק מעריץ געווען און מקרב
זי"ע און פונעם הייליגען בעל התניא מלאדי זי"ע געווען ,און צוליב זיין גרויס חביבות און וויסענדיג
און פונעם סנגורן של ישראל בעל הקדושת לוי זיין גדלות בתורה ,האט דער חתם סופר אפילו
מברדיטשוב זי"ע ,וואס די צוויי צדיקים האבן געבעטן דעם מנוחת אשר אז ער זאל בלייבן ביי
עוסק געווען אין רזין דאורייתא און חכמת הקבלה אים אין פרשבורג העלפן שרייבן זיינע תשובות,
מדי שנה בשנה. אבער עס איז נישט צושטאנד געקומען.
3
מובהק פונעם הייליגען מנוחת אשר זי"ע האט און מען קען זעהן וואס דער צדיק מטשענגער
דערציילט ,אז אויף די עלטערע יארן האט מען שרייבט אינעם הסכמה אויפן ספר תוספות חיים
אמאל געפרעגט פונעם רבין דער מנוחת אשר זי"ע, פונעם גאון ומקובל רבי חיים יוסף מפיסטין בזה"ל,
פון ווי ער האט דעם גרויסן כוח אין רפואה ,ווען ער "אשר מאז ומקדם מימים ושנים קדמונים אשר היו
איז בכלל נישט געלערנט אין דאקטריי ,האט דער לי אתו שעשועים בכל שנה ושנה איזה ימים
צדיק מיט זיין גרויס עניוות און פשטות געזאגט, רצופים ,ומצאתי בו רזי תורה נופת צופים ,ובעוה"ר
"נישט דער דאקטאר היילט ,נאר ווען דער כי בדורינו אין בנמצא אחד מאלף אשר מבין יבין את
באשעפער וויל שיקן א רפואה ,דאן שיקט ער מיטן הטוב הצפון בלבו הקדוש והטהור ,ואת תפלתו
דאקטאר דעם מלאך רפאל ,און דער מלאך רפאל הרמה אשר אין מלה בלתי כוונת האר"י החי זי"ע,
קען אויך קומען צו מיר ,נישט נאר צום דאקטאר". ומכוון בתפלתו ,וקולע אל השערה ולא יחטיא ,ועיני
ראו ולא זר עמו ,ומי שהוא מבין אשר יש בו חכמה
דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע האט איבער ותבונה ,שיש בו דעת ברזי דאורייתא ורזי דתפלה,
געלאזט זיין הייליגע ספר מנוחת אשר ,וואס אשר תקנו אנשי כנסת הגדולה ,ובכוונת האר"י ,הוא
גדולים און צדיקים האבן געזאגט אז עס איז א יבין ,שבידידי ורב חביבי הצדיק הנ"ל נמצא בו
גרויסע סגולה לשמירה צו לערנען אין דעם ספר, הכל".
און אפילו נאר האלטן אין שטוב איז מיגן אויפן
שטוב. ער איז געווען מפורסם אין גאנץ אונגארן אלס
א בעל מופת עצום און א געוואלדיגע פועל
אויך האט דער ספר באקומען הערליכע הסכמות ישועות ,צדיקים האבן אים געריפן מיטן נאמען
פון די גדולי הדור ובתוכם. "מופת הדור" ,ובפרט בעניני רפואה האבן אידן
געזען גרויסע מופתים חוץ לדרך הטבע ,אפילו די
הרה"ק רבי יקותיאל יהודה טייטלבוים בעל גוים פון גאנץ אונגארין האבן געוויסט פון זיין
ייטב לב מסיגוט זי"ע וואס שרייבט בתוך הדברים קדושה און גרויסקייט ,און זענען געקומען פאר
בזה"ל" ,הרב הגאון הגדול בענקים ,כשמן תורק שמו ישועות צו דעם צדיק וקדוש.
ישמעו רחוקים ,צדיק ונשגב ,איש מופת הדור
והדרו ,רבים הלכו לאורו כמו"ה אשר אנשיל הלוי אבער דער צדיק האט מיט זיין געוואלדיגע
זלה"ה ,אשר הרביץ תורה ברבים ,ומה נכבד היום הסתר האט מלבוש געווען זיין הימלישע כח פון
בהגלות נגלות לעינינו מבית הדפוס כתבי קודש רפואות און ישועות אין דרך הטבע ,ווי ווייט
אשר השאיר אחריו ברכה" ,און דער אייניקל הרה"ק מעגליך ,מיטן פארטיילן רעצעפטן און דאס
רבינו יואל מסאטמאר זי"ע האט געזאגט ,אז עס געהייסן טראגען פארן אפטייקער ,און דורך דעם
איז נישט דא נאך אן הסכמה פונעם זיידן דעם ייטב באהאלטן דעם כח אז די חולים זענען באמת אויס
לב זי"ע מיט אזאנע ווערטער אויף א מחבר פון א געהיילט געווארן מיט זיין כח ,און עס האט
ספר. גארנישט געהאט מיט די רעצעפטן.
הגה"ק רבי אברהם יצחק גליק אב"ד די קינדער פונעם הייליגען מנוחת אשר זי"ע
טאלטשווא זי"ע וואס שרייבט גאר גרויסע זאכן שרייבן אין די תולדות בזה"ל" ,ותרב חכמתו
אינעם הסכמה בזה"ל" ,הן הגיעני מכתב ממחו' ידיד ברפואה ובסגולה ובפלאי הטבע וינהרו ויקבצו אליו
נפשי הרב הגאון השלם מו"ה יעקב שיק נ"י ,ובו מרחוק ומקרוב ,כי הצליחו האנשים הבאים אליו ,גם
בקש ממני ליתן הסכמתי על חיבור היקר מנוחת כל חלי וכל מכה אשר לא השיגה ידי הרופאים
אשר חלק ב' ,אשר הניח אחריו ברכה מר חמיו הוא לרפאותה ,אבינו הצליח בצדקתו ומפליא לעשות,
מחו' ,הגאון העצום רם ונשא המפורסם בעולם, ואשר ראינו בעינינו דברים נוראים ומפליאים ,ואשר
קדוש וטהור ,יען הלא כבר נודע למשגב רב גדלו הדור הזה יודע וכל העם רואים".
ועוצם ידו ,שהי' איש קדוש וגאון נפלא הפלא ופלא
בחריפות ובקיאות ,ואין נסתר מנגד עיניו ,כי הכל הי' הגה"צ רבי שמואל ראזענבערג אב"ד
גלוי לפניו". אונסדארפער זי"ע וואס איז געווען א תלמיד
4
פון ווען ער איז געווארן מפורסם בשנת תר"ב אלס אויך קען מען זעהן דעם מורא'דיגן הספד וואס
א מופת הדור און א גרויסע פועל ישועות ,איז דער דער גאון הגה"ק רבי אברהם יצחק גליק בעל באר
טאטע כמעט נישט ארויס געפארן פון שטאט יצחק מטאלטשווא זי"ע האט געזאגט אויפן צדיק
טשענגער אויף קיין שום זאך ,חוץ דעם איינעם מטשענגער בזה"ל" ,וכן הוא בהעדר הצדיק הזה
מאל וואס דער מנוחת אשר זי"ע איז געפארן קיין אשר השיב רבים מעון ,שמלבד שהיה גאון וגדול
פעסט ביים טיילונג. בתורה כמפורסם בעולם ,וגם אותנו הראה נפלאות
מתורתו ,עוד היה צדיק נשגב ואיש מופת ,והיה כשר
דער מנוחת אשר איז נישט געפארן אויף קיין לפני המלך ,כי השפיע לישראל טובות רבות
חתונות און שמחת מרעים און נישט געפארן צו בתפלתו הזכה ,כי רבים ראו וכן תמהו ,במה שנלאו
קיין מרחץ אדער קור ארט ,און אפילו אלעס וואס רופאי הזמן הוא מצא רפואה ,פעם בסממנים ופעם
האט באלאנגט פאר צרכי העיר ווי סידור קידושין, בתפלתו ,ועל ידי זה ידעו שיש אלקים בישראל
האט דער מנוחת אשר איבער געגעבן פארן דיין ורבים השיב מעון".
הגה"ק רבי אברהם אבא דומ"ץ טשענגער זי"ע ,און
דער מנוחת אשר איז נאר געווען פארנומען צו און מען קען זעהן ווי דער גאון מטאלטשווא
העלפן אידישע קינדער וואס זענען געקומען אין ענדיגט צו מיט די ווערטער" ,כי נהנו מאורו רוב
די טויזענטער פאר ישועות ורפואות ,און ווי די ישראל במדינתנו ,וחסרו טובות הרבה במיתתו",
משפחה האט דערציילט ,האט זיך גאר אסאך וואס דאס ברענגט ארויס אז דער הייליגער צדיק
געמאכט ,אז עס זענען געשטאנען אינדרויסן דער מופת הדור דער מנוחת אשר זי"ע האט
פונעם שטוב פונעם מנוחת אשר הונדערטער געהאלפן מיט ישועות "רוב משפחות פון מדינת
וואגאנען פון אידן וואס זענען זיך געקומען מזכיר אונגארין".
זיין ביים צדיק פאר א ברכה און ישועה.
אויך האט דער ספר הקדוש געהאט הסכמות
הגה"ק רבי מנחם מענדל בעל אבני צדק פון אנדערע גדולים וצדיקים בדורו ובתוכם הגה"ק
מדעעש זי"ע וואס איז געווען א ידיד נפש מיטן רבי יוסף שאול נאטענזאהן מלעמבערג זי"ע ,ובנו
הייליגען מנוחת אשר מטשענגער זי"ע ,שרייבט הגה"ק רבי שמואל זאב הלוי יונגרייז מבאיאם זי"ע.
דער גאון א תשובה אין זיין ספר אבני צדק ,און
דארט שרייבט ער מורא'דיגע טיטלן אויפן צדיקים הקודמים האבן מעיד געווען אויף
הייליגען מנוחת אשר זי"ע בזה"ל" ,אל כבוד ידיד דעם גדלות בתורה און די געוואלדיגע קדושה פון
עליון וידיד נפשי הרב הגאון הגדול המפורסמים דעם צדיק וקדוש דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע,
בכל אפסים ,המאור הגדול המאיר לארץ ולדרים ווי מען קען זעהן וואס דער צדיק הגה"ק רבי יושע
סיני עוקר הרים נר ישראל עמוד הימיני פטיש החזק שאטין ראב"ד טשענגער זי"ע שרייבט אויפן צדיק
בוצינא קדישא חסידא ופרישא כבוד קדושת שמו בזה"ל" ,הרב הגאון קדוש ישראל ותפארתו "מופת
תפארתו מו"ה אשר אנשיל נ"י אבד"ק טשענגער הדור ,ובעל שם" אשר כל דבריו הקדושים עשו
והגלילות". רושם למעלה ופרי למטה ,אשר מקצוי ארץ וים
רחוקים באו אצלו בבקשות שונות זה בכה וזה בכה,
דער זון הגה"ק רבי משה נתן נטע יונגרייז זי"ע זה בשביל רפואה וזה לישועה ושאר דברים מינים
שרייבט אין זיין ספר תורת משה נתן ,א דבר פלא, ממינים שונים" ,ופעל ישועות בקרב הארץ ,כי לא
ווי באקאנט איז דער טאטע דער הייליגער מנוחת השיב איש ריקם" ,וכל כספו וממונו חילק לדלים
אשר זי"ע געווען מפורסם אלס א בעל מחדש נפלא, לעניים ואביונים ,כי לא רצה להנות מכסף הזה,
האט דער זון איינמאל געפרעגט דעם טאטן ,פון ווי ולאחר פטירתו זי"ע ,מצאו אצלו מכתבים מבי
פאלט אים איין אזאנע חריפות'דיגע חידושי תורה דואר אשר שלח לארץ הקדושה "שמונים אלף
אן דעם וואס ער ברויך זיך אפילו צו גרייטן. זהובים כסף".
האט דער טאטע דער מנוחת אשר זי"ע מגלה די קינדער פונעם הייליגען מנוחת אשר זי"ע
געווען פארן זון דעם סוד" ,אז די תורה וואס ער האבן מעיד געווען אויף זייער הייליגען טאטן ,אז
5
נאכדעם האט דער צדיק וקדוש געליינט קריאת האט געלערנט אלס תינוק במעי אמו בעפאר ער איז
שמע און זיך געלייגט ,ביי חצות הלילה איז דער געבוירן געווארן ,איז אים נישט פארגעסן געווארן,
צדיק נסתלק געווארן מיט מיתת נשיקה. און ער דערמאנט זיך כסדר פון יענע תורה וואס ער
האט געלערנט מיט מלאכי עליון".
נסתלק לגנזי מרומים ה' כסלו בשנת תרל"ד,
ומנוחתו כבוד איז אין ביה"ח אין שטאט טשענגער, ער האט איבער געלאזט זיינע קינדער.
אידן דערציילן פון גרויסע ישועות וואס מען
פויעלט ביי דעם מקום קדוש די גאנצע יאר ובפרט הגה"ק רבי שמואל זאב הלוי אב"ד באיאם זי"ע,
ביום היארצייט. הגה"ק רבי משה נתן נטע הלוי בעל מנוחת משה
אב"ד טיסא פירעד זי"ע,
זכותו הגדול יגן עלינו הגה"ק הנגיד רבי יצחק יעקב קאפיל זי"ע,
ועל כל ישראל אמן. הגה"ק רבי אברהם אב"ד טשענגער זי"ע ,ממלא
מקום אביו,
הגה"ק רב יונתן בנימין זי"ע,
בתו הרבנית הצדקת מרת צלאווא ע"ה ,אשת
מעשיות הגה"ק רבי יהושע ברוך רייניטץ ב"ר נתן פייטל
מטשעטשאוויץ זי"ע,
דער הייליגע מנוחת אשר זי"ע ,פלעגט לערנען בתו הרבנית הצדקת מרת מלכה ע"ה ,אשת הגה"ק
יומם ולילה מיט א אויסטערלישע התמדה און מיט רבי שמואל דוד הלוי יונגרייז אב"ד סעטשע זי"ע ,בן
א דחקות גדול ,ער האט נישט געהאט צי הייצען אחיו הגה"ק רבי שרגא פייש אב"ד מישקאלץ זי"ע,
דעם שטוב ,פלעגט ער לערנען אינטער די בתו הרבנית הצדקת מרת פערל חי' ע"ה ,אשת
דאכענע ,איינמאל אינמיטן די נאכט איז הגה"ק רבי יעקב שיק אב"ד נאדאודוואר זי"ע ,בן
אנגעקומען א איד מיט א צורה נאה ,און בעט דעם הגה"ק רבי דוד אב"ד טאקאי זי"ע.
צדיק אז ער וויל אים אויס לערנען חכמת הרפואה,
און פון דעם וועט ער קענען ציען א שיינע פרנסה, פון דעם גאון וקדוש דער מנוחת אשר זי"ע
די רבי האט אים אבער גלייך געזאגט ער זאל שוין זענען ארויס געקומען א גרויסע משפחה גדולים
אפיאגען פון דאנעט ,און אים נישט שטערן דאס און גאונים בתורה און רבנים ,עס דערציילט
לערנען מיט דברים של מה בכך. איינער ,אז הארט פארן קריג איז פאר געקומען א
גרויסע אסיפת הרבנים אין אונגארן ,אינמיטן די
דער איד האט מורא'דיג מפציר געווען דעם אסיפה האט איינער געבעטן ,אז ווער עס איז א
צדיק ,אז היות ער לעבט דאך מיט שרעקליכע אייניקעל פונעם מנוחת אשר זאל זיך אויפהייבן ,און
דחקות ,אפשר דאך איז א גוטע געלעגענהייט ,אז עס האבן זיך דאן אויפגעהויבן 80רבנים וואס זענען
ער וועט אים אויס לערנען אנע געלט ,ענפערט די געווען אייניקלעך פון דעם צדיק וקדוש.
רבי ,בשום אופן שבעולם וועל איך נישט אפלאזען
די תוה"ק ,פרנסה גיבט השי"ת ,און ווי פארשטייט אבער ליידער האבן די דייטשן ימ"ש
זיך אז פון דאקטאריי מאן דכר שמיה. אומגעברענגט כמעט אלע צאצאים פין דעם צדיק
וקדוש וויבאלד רוב פון זיי זענען געווען רבנים
דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע איז צוריק צום מפורסמים ,וואס די רבנים האט דער רשע ימ"ש
גמרא און ניטאמאל באמערקט וואס דער גלייך געשיקט אויף לינקס.
אומגעריפענע גאסט טוט ,למעשה האט דער
גאסט אנגעפירקעלט דעם טיש מיט א גאנצע ביום ב' פרשת ויצא אור ליום ג' בשנת תרל"ד
ליסטע ,פאר דעם קראנקהייט דארף מען די רפואה, נאך מעריב ,איז דער צדיק וקדוש געזעצן מיט
און פאר יענע מחלה יענע רפואה וכו וכו' א גאנצע זיינע תלמידים און געלערנט דעם גמרא )מסכת
ליסע מיט רפואות פאר אלע חולאים ר"ל ,ופרח לו שבת דף פ"ט ע"א( אמר ריב"ל בשעה שעלה משה
איש האמת דער גאסט איז נישטא מער. למרום מצאו להקב"ה שהיה קושר כתרים לאותיות,
6
ווינדערליך אלע קראנקהייטן ,אפילו וואס די דער מנוחת אשר קומט צוריק לערנען ,און
גרעסטע דאקטורים פון וויען זאגן אז מען קען זעט וואס דער אורח האט געטוהן ,האט ער
דאס נישט היילן ,לאנג האט נישט געדויערט און געבעטן צופרי די רעבעצין ,אויב זי קען מוחל זיין
זיין נאמען איז באקאנט געווארן און די גאנצע און אפווישען דעם צעשמירטען טיש ,זי האט
שטאט און שפעטער ארום אין די גאנצע געגענט, פרובירט קראצען און רייבען אבער אן ערפאלג ,די
און צום סוף איז דער הייליגער מנוחת אשר שריפט האט זיך נישט אויסגעמעקט בשום אין
נתפרסם געווארן איבער גאנץ אונגארין און אויך אין אופן.
די ווייטערדיגע מדינות.
••• דאן האט דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע אן
עס ווערט דערציילט ,אז דער אפטייקער אין געהויבן טראכטען ,איין מינוט ווי אזוי איז דער
טשענגער פלעגט מאכן גאר אסאך געלט פון זיין גאסט אריין ,די טיר איז דאך פארשפארט געווען,
אפטייק ,ווייל חולים וואס פלעגן קומען נאך און איז נאך אלץ ,און וויזוי איז ער ארויס ,האט ער
רפואות ביים הייליגען מנוחת אשר זי"ע ,פלעגן פארשטאנען אז יש דברים בגוי ,און האט גענומען
קומען מיט די רעצעפטן צו אים ,לימים האט זיך א ביכעלע און איבער געשריבען דעם גאנצן טיש,
דער אפטייקער אוועק געצויגן פון טשענגער קיין און ויהי לפלא אז די שריפט פינעם טיש האט אן
פעסט ,האט ער דעם אפטייק פארקויפט פאר א געפאנגען אראפ קומען און די רביצין האט מיט איין
אנדערן פאר גוט געלט ,וויבאלד מען האט דאך וויש אפגעוואשען דעם גאנצען טיש ריין ווי עס איז
געמאכט אסאך געלט פונעם אפטייק. געווען בעפאר.
איין טאג ווען דער אלטער אפטייקער איז די קומעדיגע נאכט אינמיטן לערנען ,קימט צי
צוריק געקומען קיין טשענגער ,פרעגט דער נייער לויפן א איד און קלאפט שטארק אויפן טיר ,דער
אפטייקער פונעם אלטן ,אויב ער פלעגט מאכן הייליגער מנוחת אשר זי"ע עפענט די טיר ,און דער
געלט פונעם אפטייק ,ווייל ער קען נישט לייזן קיין איד מאכט יאמערליכע קולות ,אז זיין טאכטער
גראשן ,פרעגט אים דער אלטער אפטייקער אויב גייט אויס ל"ע און די רבי מיז איר שוין געבן א
דער ראבינער פון טשענגער לעבט שוין נישט, רפואה ,דער צדיק קוקט אן דעם איד מיט וואונדער
זאגט דער נייער אפטייקער אוודאי ער לעבט, און זאגט אים ,לויף צום דאקטאר ,וואס קען איך
אבער די פראבלעם איז ,אז רוב רעצעפטן וואס די דיר העלפען ,דער איד לאזט זיך נישט און ער זאגט,
רב הייסט פארשרייבן פארמאגט ער נישט. עס איז געווען ביי מיר א איד מיט א הדרת פנים און
געזאגט ,אז איר קענט מיר העלפן און איך זאל מיך
זאגט דער אלטער פארן נייעם" ,שוטה איינער, נישט לאזען אפזאגען פון דיר בשום אופן.
די מיינסט טאקע אז די רעצעפטן היילן ,איך האב
אויך קיינמאל נישט געהאט די מעדעצינען וואס דער הייליגער מנוחת אשר האט פארשטאנען
דער ראבינער האט פארשריבן" ,דערפאר יעדעס אז זיין גאסט פון נעכטן נאכט ,זעהט אויס האט
מאל איינער איז געקומען מיט א רעצעפט פונעם געמאכט נאך סטאנציעס ,און דער מנוחת אשר
ראבינער ,פלעג איך אריין גיין אין צווייטן צומער זאגט פאר דעם איד אז ער זאל ווארטן איין מינוט,
אז מען זאל נישט זעהן ,און איך פלעג אריינגיסן און ער האט גענומען זיין ביכל און געזאגט דעם
אינעם פלעשל אביסל "לאקאריץ וואסער )רויטע איד וואס צי טוהן ,און פארשטייט זיך אז די
קאלעי וואסער(" ,און דאס האט אייביג געהאלפן, טאכטער האט געהאט א ישועה ,נאכדעם איז
ווייל דער רעצעפט איז געווען נאר צו פארבלענדען געקומען א צווייטער אז זיין טאטע איז שטערבליך
די אויגן פון די מענטשן ,אלעס האט געהאלפן נאר קראנק ל"ע און די רבי זאל שוין העלפן ,וכו'
אינעם זכות פונעם הייליגען צדיק ,און נישט פונעם כמעשיהו בראשונה האט זיך אפ געשפילט
רעצעפט. עטליכע מאל.
•••
איינמאל איז געווען א איד וואס די דאקטורים עס האט נישט געדויערט לאנג ,און יצא שמו
האבן געהאט ל"ע אויף געגעבן אויף דעם איד ,איז אז דער רב יונגרייז פון טשענגער היילט אויס
7
חתונה און האט נאכנישט זוכה געווען צו קיין דער איד געקומען זיך מזכיר זיין צום צדיק דער
זש"ק ,האט אים זיין טאטע הרה"ק רבי מענדעלע מנוחת אשר מטשענגער זי"ע ,האט אים דער צדיק
דעעשער זי"ע געשיקט ,אז ער זאל גיין צום צדיק געגעבן כדרכו א מעדעצין וואס ער זאל נעמען,
ומופת הדור הרה"ק בעל מנוחת אשר מטשענגער וואס דורך דעם וועט ער האבן א רפואה שלימה,
זי"ע און אויך צום ציון הקדוש פון הרה"ק רבי צבי פארשטייט זיך אז גאר אינגיכן איז דער איד אויס
הירש מרימנוב זי"ע. געהיילט געווארן ,און די דאקטורים האבן נישט
פארשטאנען וואס דא איז פאר געקומען.
דעם ערשטן שבת איז ער געווען אין א שטיק צייט שפעטער איז דער איד
טשענגער ,און דער הייליגער מנוחת אשר האט נאכאמאל קראנק געווארן מיט די זעלבע מחלה,
אים גאר שטארק מקרב געווען ,נאך שבת ווען ער וויבאלד ער האט שוין געהאט דעם רעצעפט
האט זיך געזעגענט פונעם צדיק מטשענגער זי"ע, פונעם צדיק ,האט ער געטראכט אז ער וועט דאס
האט אים דער צדיק געזאגט בזה"ל" ,לעולם האט נעמען נאכאמאל און ער וועט אויס געהיילט ווערן,
איר שוין געפויעלט א ישועה ,נאר אייער טאטע אבער לפלא האט דאס נישט געארבעט ,איז ער
האט געזאגט איר זאלט פארן אויף רימנוב ,פארט אריבער צום צדיק מטשענגער און זיך מזכיר
געזונטערהייט און איר זאלט געהאלפן ווערן מיט א געווען ,האט אים דער צדיק געגעבן דעם זעלבן
ישועה שלימה" ,וכן הוה צום יאר האט ער געהאט רעצעפט ,און לפלא דאן האט די רעצעפט
א קינד. געארבעט און דער איד איז געזונט געווארן ,ווייל
••• דער צדיק האט מיט זיין גרויסע כח געהיילט און
איבער דעם בילד פונעם הייליגען צדיק דער נישט מיט די רעצעפטן.
מנוחת אשר זי"ע האט דער צדיק הגה"ק רבי אשר •••
אנשיל מיללער פעטירשאנער רב זי"ע דערציילט אין ספר משנה למלך ווערט געברענגט ,אז דער
א פלא'דיגן מעשה וואס ער האט אליין צדיק הרה"ק רבי אלעזר רישא זי"ע איז געווען
בייגעוואוינט ,ווי ביי א געלעגנהייט איז אמאל אויס באקאנט אלס א בקי גדול ברפואות ,איין טאג האט
געקומען אז דער נאסוידער רב זי"ע איז געקומען דער הייליגער צדיק רבי מענדעלע דעעשער זי"ע
דאווענען מנחה ביי אים אין ביהמ"ד ,און דארט מזכיר געווען זיין זון הרה"ק רבי משה זי"ע וואס
אויף מעריב זייט פונעם ביהמ"ד האט געהאנגען א האט זיך נישט גוט געשפירט ,ביים הייליגען מנוחת
בילד פונעם הייליגען מנוחת אשר זי"ע ,און ווען אשר זי"ע ,און ער האט באקומען א רעצעפט
דער הייליגער נאסוידער רב זי"ע איז דורך דעם פונעם מנוחת אשר זי"ע ,איז דארט אין שטאט
בילד ,האט ער זיך אפ געשטעלט און באטראכט דעעש פונקט געווען דער צדיק רבי אלעזר רישא
דעם בילד. זי"ע ,און ער איז געגאנגען באזיכן דעם רב ,האט
רבי מענדעלע דעעשער זי"ע אים געוויזן דעם
ווען דער פעטירשאנער רב האט באמערקט רעצעפט און געפרעגט זיין חוות דעת.
ווי דער נאסוידער רב באטראכט דעם בילד ,האט
ער זיך אנגערופן ,ביי אייך חסידים איז מען דאך ווען רבי אלעזר רישא זי"ע האט איבער
מקפיד אויף בילדער ,איז אז דער רבי וויל קען איך געקוקט דעם רעצעפט האט ער געזאגט ,אויב
אויס דרייען דעם בילד אדער עס אפילו אראפ וואלט איר באקומען דעם רעצעפט פון א
נעמען פון וואנט ווילאנג די רבי וועט דאווענען דאקטאר ,וואלט איך געזאגט אז דאס איז סם המוות
מנחה. פאר דיר ,אבער וויבאלד דאס קומט פונעם
הייליגען מנוחת אשר מטשענגער זי"ע זאלסטו
האט זיך דער נאסוידער רב אנגערופן בזה"ל, דאס נעמען ,ווייל די צדיקים האבן א אנדערן כח ווי
"ח"ו ח"ו ,דאס בילד פונעם מנוחת אשר איז א סגולה א דאקטאר ,וכך הוה דער זון הרה"ק רבי משה זי"ע
פאר יראת שמים ,נישט נאר פאר זיינע קינדער ,נאר איז אינגאנצן אויס געהיילט געווארן.
פאר יעדן איד וואס קוקט דערויף" ,און דאס איז •••
טראץ דעם וואס דער הייליגער נאסוידער רב זי"ע הרה"ק רבי משה'לע דעעשער זי"ע האט
איז געווען דער גרויסער מקנאה קנאת ד' צבקות דערציילט ,אז ער האט געהאלטן אפאר יאר נאך די
8
דער צדיק איז אריין געקומען אין שטוב פון וואס האט אפגעווייכט פון סיי וועלכע מאדערנע
דעם שר ,אבער אזוי ווי ער האט אן געכאפט זיינע זאך און בפרט פון בילדער ,איז אבער א בילד
הענט ,האט ער גלייך מרגיש געווען אז דאס איז פונעם מנוחת אשר זי"ע געווען א גאר אנדערע
נאר א שפיל כדי צו חוזק מאכן פון אים ,דער צדיק זאך.
איז ארויס און זאגט פאר די אלע וואס זענען דארט •••
געווען ,אז עס איז נישט דא וואס צו טון מיט דעם דער תלמיד הרה"ק רבי הירצקע'לע
שר ,ער האט נישט קיין עצה ווי אזוי אים אויס צו מראצפערט זי"ע האט מעיד געווען אויף זיין רבין
היילן. דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע ,אז ער האט
געהאט הייליגע אויגן און געקענט זען מסוף עולם
אלע האבן דאן אנגעהויבן לאכן פון דעם צדיק, עד סופו ,און דערפאר זענען אידן שטענדיג
ווייל זיי האבן פארשטאנען אז מען האט דא גוט געקומען צו דעם צדיק ווען מען האט עפעס
מסדר געווען דעם צדיק ,אבער ווען זיי זענען אריין פארלוירן ,און דער צדיק האט כסדר מגלה געווען
אינעם שטוב פונעם שר ,האבן זיי געטראפן דעם דעם פלאץ ווי די אבידה אדער די גניבה ליגט ,אויך
שר ווי ער ליגט אין בעט א פגר ,דאן האבן זיי שוין האט דער תלמיד רבי הירצקע'לע זי"ע נאך געזאגט
גאר גוט געזען אז דאס איז געקומען פונעם הקפדה בשם זיין רבין בזה"ל" ,מי שלא פגם ,אין שום
פונעם גרויסן צדיק און אז ער ווייסט שוין גאר גוט מחיצה מפסקת עבורו".
וואס ער זאגט.
••• איינמאל איז א גראפע פון גנבים געקומען צום
איין יאר איז אויס געקומען ,ווען דער הייליגער הייליגען מנוחת אשר מטשענגער זי"ע ,און
דברי חיים מצאנז זי"ע איז געפארן צו די לוקאטש געפרעגט פארוואס דער רבי מישט זיך אריין אין
בעדער אין בודא נעבן פעסט אין די ניין טעג בעפאר זייערע געשעפטן און זאגט אויס פאר די מענטשן
תשעה באב ,פאר צרכי רפואה פאר זיין ווייעדיגע פון וועם זיי האבן גע'גנב'ט זאכן ווי עס ליגט ,און
פיס ,איז דאן דער הייליגער מנוחת אשר מאכט זיי דורך דעם חרוב זייערע געשעפטן ,דער
מטשענגער זי"ע געפארן קיין פעסט צוליב דעם רבי זאל זיין פארנימען מיט זיין לערנען און נישט
אסיפות הרבנים הגאונים והצדיקים וועגן דעם אזוי פיל מיט אונזערע גניבות ,האט זיי דער צדיק
טיילונג אין אונגארין ,איז ער אריבער געפארן געזאגט ,וויסן זאלט איר ,אז וועגן ענקערע גניבות
באזיכען דעם הייליגען דברי חיים זי"ע ,און ווען טראכט איך נאר אין מקומות ווי מען טאר נישט
דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע איז אריין געקומען טראכטן קיין תורה.
אין ביהמ"ד ,איז ער נבהל ונשתומם געווארן •••
זעענדיג ,ווי דער צאנזער רב זיצט אויבן אן מיט א ווי באקאנט איז דעם נאמען פונעם הייליגען
גאנצע עולם חסידים ,און מען רעכט אפ א פליישיג מנוחת אשר געווען באקאנט אפילו ביי די גוים און
סעודה אין די ניין טעג. זיי האבן כסדר גערעדט פון זיין גרויסקייט ,איין
טאג האט א גרויסע שר געמאכט א גאר גרויסע
אזוי ווי דער צאנזער רב האט מרגיש געווען, סעודה און ער האט געריפן אלע גרויסע שרים און
אז דער צדיק מטשענגער איז דא ,איז ער אים מכובד'יגע מענטשן ,ביים סעודה האט מען דארט
באלד אקעגן געגאנגען ,און ער האט אים געבעטן גערעדט פון דעם גדלות פונעם ראבינער
צו קומען אויבן אן ,און נאך בעפאר דער מנוחת מטשענגער.
אשר האט געקענט פרעגן פונעם צאנזער רב
עפעס ,האט אים צאנזער רב געזאגט ברוח קדשו, דער שר האט געטראכט ביי זיך ,אז ער וויל
איך בין זיכער עס איז פאר אייך א פלא אז איך עס אויס פראבירן דעם צדיק און זען צו ער ווייסט
פליישיג אינמיטן די ניין טעג ,אבער איך וועל עס טאקע וואס ער רעדט ,האט ער געהייסן ריפן דעם
אייך מסביר זיין. מנוחת אשר צו זיך אין שטוב ,און דער שר האט זיך
אריין געלייגט אין בעט כאילו ער איז טויט קראנק,
עס שטייט אין גמרא )מנחות צ"ז ע"א( בזמן ער האט געוואלט זען אויב דער צדיק וועט מרגיש
שבית המקדש קיים ,מזבח מכפר על אדם ,ועכשיו זיין אז דאס איז נאר א שפיל.
9
דער תלמיד איז גלייך אריבער געלאפן צו זיין שאין בית המקדש קיים ,שולחנו של אדם מכפר
רבין טראכטענדיג אז ער וועט קענען פרעגן זיין עליו ,יעצט ענק רבני אונגארן וואס עטץ זענט
רבי וואס ער זאל דא טון ,אבער לפלא אזוי ווי ער צדיקי אמת ,ברויכן ענק נישט קיין כפרה ,דערפאר
טרעט אריין אין שטוב ,דערלאנגט אים זיין רבי ברויכט איר נישט פירן קיין טיש און עסן פליישיג'ס
דער מנוחת אשר זי"ע דעם פונקטליכע סכום געלט אין די ניין טעג ,אבער זאגט דער הייליגער צאנזער
וואס זיין טאטע האט געבעטן ,און דער צדיק זאגט רב מיט זיין עניוות ,איך בין מלא עוונות וחטאים,
פאר זיין תלמיד רבי הערצקעלע זי"ע בזה"ל" ,דא דערפאר ברויך איך צו קומען צום טיש פאר א כפרה,
האסט די דעם סכום געלט וואס דיין טאטע האט דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע האט זיך
געבעטן ,און שיק דעם געלט גלייך צו דיין טאטן, צושמייכלט און מער נישט געפרעגט.
ווייל עס איז באמת א שאד צו מבטל זיין די טייערע •••
צייט פון לערנען תורה ,צוליב אזא קלייניקייט" ,און דער צדיק וקדוש רבי הערצקעלע מראצפערט
דאס האט דער הייליגער מנוחת אשר מרגיש זי"ע איז געווען א תלמיד מובהק פונעם הייליגען
געווען אן דעם וואס זיין תלמיד זאל אפילו זאגן א מנוחת אשר זי"ע ,האט דער צדיק מראצפערט
ווארט. דערציילט ,אז זייענדיג שוין א עלטערע בחור אין
••• שידוכים ,איז דער מצב ביי זיין טאטן אין שטוב
ווי באוויסט איז געווען א גאר שטארקע קשר געווען מיט א שרעקליכע דחקות ,דערפאר האט
צווישן דעם הייליגען מנוחת אשר זי"ע און דעם דער צדיק רבי הערצקעלע זיך פארדינגען אין
צדיק הרה"ק רבי מאיר'ל מפרמישלאן זי"ע ,וואס שטאט טשענגער אלס א מלמד פאר קינדער ,און
באמת איז דאס געווען א חידוש נפלא ,ווייל די פון דעם האט ער צוזאמען גענומען אביסל געלט,
צוויי צדיקים האבן זיך קיינמאל נישט געטראפן כדי ער זאל קענען מיט די געלט זיך קויפן עפעס א
פנים אל פנים ,און ווען דער הייליגער מנוחת אשר שיינעם מלבוש צו קענען א חתן ווערן.
זי"ע איז נתפרסם געווארן בשנת תר"ב איז ער
געווען א יונגערמאן פון עטליכע דרייסיג יאר ,איז נאכן ארבעטן שווער אפאר חדשים ,האט ער
רבי מאיר'ל מפרמישלאן שוין געווען אויף דער באקומען א בריוו פון זיין טאטן ,אז ער ברויך א
עלטער שוין עטליכע זעכציג יאר ,און רבי מאיר'ל סכום געלט פאר צרכי הבית און די טאטע בעט אים
איז נסתלק געווארן בשנת תר"י. אויב ער קען אים אפשר העלפן ווייל דאס דחקות
אין שטוב איז שוין אומדערטרעגליך ,רבי
מיט דעם אלעם האט דער הייליגער צדיק רבי הערצקעלע מראצפערט האט נישט געוויסט וואס
מאיר מפרמישלאן גאר שטארק גערעדט פונעם ער זאל דא טון ,ווייל ער האט געוויסט אז מיט
גדלות בתורה און פון דעם גרויסן כח הקדושה און זיינע צעריסענע בגדים וועט ער בדרך הטבע נישט
פון פויעלען געוואלדיגע ישועות פונעם הייליגען טרעפן קיין שידוך ,אבער פון די אנדערע זייט וויל
מנוחת אשר זי"ע. ער דאך אזוי שטארק מקיים זיין דעם מצוה פון
כיבוד אב ,און רבי הערצקעלע איז פון דעם געווארן
די צוויי צדיקים האבן זיך אסאך געשריבן זייער צעטראגן.
איינער מיטן אנדערן בדברים נשגבים אשר סוד ד'
ליראיו ,איינמאל ווען צוויי חסידים פונעם מנוחת דעם קומענדיגע טאג צופרי ווען רבי
אשר זענען געקומען קיין פרמישלאן צום צדיק, הערצקעלע האט זיך געשטעלט זאגן ברכות ,און
האט דער רבי מאיר מפרמישלאן זי"ע געזאגט פאר ער איז אנגעקומען צו אלו דברים שאין להם
די חסידים בזה"ל" ,דער צדיק מטשענגער ווייסט שיעור ,כיבוד אב ואם ,האט רבי הערצקעלע נישט
ווי אזוי מען דארף דאווענען" ,און ווען דער צדיק געקענט זאגן די ווערטער טראכטענדיג ביי זיך ,ווי
רבי מאיר'ל האט געזען ווי די חסידים וואונדערן אזוי ער קען זאגן די ווערטער ,ווען ער איז מסיפוק
זיך פון ווי ער ווייסט דאס ,וויבאלד ער האט דאך וועגן שיקן דאס געלט פארן טאטן ,אבער אזוי
נאך קיינמאל נישט געזעהן דעם הייליגען מנוחת טראכטענדיג קומט דער גבאי פון זיין רבין דער
אשר ,האט רבי מאיר'ל זיי געזאגט ,איך וועל אייך הייליגער מנוחת אשר זי"ע ,און זאגט פאר רבי
דערציילן א מעשה. הערצקעלע אז די רבי לאזט אים ריפן.
10
געווען אינגאנצן אפ געמעקט ,האט דער גוי ווי באקאנט האט דער הייליגער מנוחת אשר
געכאפט א פגירה ,כן יאבדו כל אויביך ד'. מטשענגער זי"ע געדאווענט נוסח אשכנז ,און דער
••• צדיק רבי מאיר'ל דערציילט ,אז ער האט איינמאל
דער תלמיד חביב הרה"ק רבי הערצקעלע געשריבן א מכתב צום מנוחת אשר זי"ע ,אז ער זאל
מראצפערט זי"ע האט כסדר גערעדט פון דעם טוישן און אנהייבן דאווענען נוסח ספרד ,און רבי
גרויסן מידת צדקה פון זיין גרויסן רבין דער מאיר'ל האט אים געשריבן די כוונות האריז"ל וואס
הייליגער מנוחת אשר זי"ע ,איינמאל האט דער מען ברויך אינזין האבן ביים דאווענען נוסח ספרד.
צדיק רבי הערצקעלע זי"ע געזאגט פאר הגה"ק
רבי מנחם שיק אב"ד סיקס זי"ע בזה"ל" ,צדקה האט דער הייליגער מנוחת אשר צוריק
געבן האב איך מיך געלערנט ביי מיין רבין פון געשריבן א מכתב ארוך ,ווי ער האט מסביר געווען
טשענגער" ,וואס ווי באקאנט איז דער צדיק רבי ווי אזוי ער קען מכוון זיין די כוונות האריז"ל אויך
הערצקעלע געווען איינע פון די גרויסע בעלי אויף נוסח אשכנז ,און דערפאר וויל דער מנוחת
צדקה וחסד בדורו. אשר נישט משנה זיין דעם מנהג פון דאווענען
נוסח אשכנז וואס ער איז שוין מיט דעם רגיל זיין
דערציילט דער תלמיד רבי הערצקעלע זי"ע, גאנץ לעבן ,און פון דעם האט רבי מאיר'ל געזעהן
אז ער פלעגט כסדר נאך קוקען זיין גרויסן רבין אז דער מנוחת אשר ווייסט ווי אזוי צו דאווענען.
מטשענגער ,און צו קוקען זיין געוואלדיגע מידת
הצדקה ,לפלא האט ער געזען גאר אסאך מאל ,אז און פון זיין גרויס התפעלות פונעם הייליגען
ווען עס איז געקומען א איש הגון און א איש מכובד, מנוחת אשר זי"ע ,האט רבי מאיר'ל שפעטער
האט דער הייליגער מנוחת אשר געקענט געבן א געלאזט שרייבן א נייעם סידור כתב יד אויף נוסח
קליינע סכום ,און די זעלבע צייט האט געקענט אשכנז מיט די כוונות האריז"ל לכבוד דעם הייליגען
קומען א פשוטע איד ,און פאר דעם פשוטן איד האט מנוחת אשר ,און האט דאס געשיקט פארן צדיק,
דער צדיק געגעבן א גאר שיינע סכום ,און דאס איז און דער מנוחת אשר האט געדאווענט אין דעם
געווען א גרויסע וואנדער פאר אים ,אבער צוליב סידור ,גרויסע צדיקים הקודמים פלעגן קומען
זיין יראת הכבוד פאר זיין רבין האט ער קיינמאל מתפלל זיין אין דעם סידור ובתוכם הרה"ק רבי
נישט געפרעגט קיין קשיות. חיים אלעזר שפירא בעל מנחת אלעזר ממונקאטש
זי"ע ,און יארן לאנג נאך דעם הסתלקות פונעם
אבער איינמאל זייענדיג ביי זיין רבין ,איז אריין הייליגען מנוחת אשר זי"ע דערציילן אידן פון
געקומען א גאר חשובע איד ,און דער צדיק האט גרויסע ישועות וואס מען האט געזען דורך דעם
יענעם חשובע איד אפ געזעגענט מיט א גאר הייליגען סידור.
קליינעם סכום ,און גלייך נאכדעם איז געקומען א •••
פשוטע איד צום רבין פאר הכנסת כלה ,און דער הגה"צ רבי אלעזר שפירא מקיוויאשד זי"ע
צדיק האט אים אהין געגעבן 25רובל וואס איז האט דערציילט ,אז א איד איז אמאל געקומען זיך
געווען א גאר שיינעם סכום בימים ההם ,דא האט מזכיר זיין ביים צדיק וקדוש דער מנוחת אשר זי"ע,
זיך דער תלמיד רבי הערצקעלע נישט געקענט אז ער האט ביי זיך אין שטאט א גוי וואס האט אויף
מער איינהאלטן ,און ער האט געזאגט פאר זיין געמאכט דעם זעלבן געשעפט ווי אים און ער
רבין ,ילמדנו רבינו ,וואס איז פשט אז פאר דעם ברענגט אים אונטער זיין פרנסה ,האט דער צדיק
פשוטע איד האט די רבי געגעבן אזא גרויסע סכום, געהייסן ברענגען א שטיקל פאפיר ,און ער האט
און פאר יענעם חשובע איד האט די רבי געגעבן א געהייסן שרייבן דעם נאמען פונעם גוי ,און ער האט
קליינעם סכום. געהייסן דעם איד צו אריין לייגן דעם פאפיר אין
זיינע שיך ,און ער וועט אי"ה האבן א ישועה.
האט מיר מיין רבי דער מנוחת אשר זי"ע
געזאגט ,הערצקעלע די ווילסט מיך לערנען דער איד האט געפאלגט דעם רבין ,און לפלא
מעשה צדקה ווי אזוי מען איז מקיים צדקה באמת, ווען די פאפיר האט זיך אנגעהויבן אפמעקן ,איז
האט דער תלמיד גלייך געזאגט מיט יראת הכבוד דער גוי קראנק געווארן ,און ווען די פאפיר איז
11
זיך אזוי ,א האנט וואס טאפט אזוי פיל בלעטער פאר זיין רבין ,אדרבה פונקט פארקערט רבי ,איך
גמרא און ספרים הקדושים ,האט א כוח צו היילן". ווייל זייער די רבי זאל מיך אויס לערנען ווי אזוי מען
איז מקיים מצוות צדקה אויפן ריכטיגען וועג.
א אנדערע מאל ווען דער צדיק האט געהיילט
מיט די האנט ,האבן די מקורבים געהערט ווי דער דאן האט אים זיין רבי דער הייליגער מנוחת
צדיק איז מתפלל בשמים און זאגט צו זיך אזוי אשר זי"ע מגלה געווען דעם סוד און געזאגט ,וויסן
שטיל בזה"ל" ,ידים שלא פגמו מעולם ,תביאנה זאלסטו ,אז אינעם שטאט ווי דער פשוטע איד
רפואה לחולה" ,אז א האנט וואס האט נאך קיינמאל וואס גייט פאר הכנסת כלה וואוינט ,וואוינט דארט
נישט פוגם געווען ,קען זיכער ברענגען א רפואה אויך א גרויסע עושר וואס קען ווען העלפן דעם
פארן חולה ,כך הוה דער חולה איז גלייך אויס איד מיט דעם סכום פון 25רובל ,און פון הימל האט
געהיילט געווארן. מען גוזר געווען אז דער עושר זאל אים געבן דעם
••• סכום געלט.
עס איז מקובל אין די משפחה פונעם הייליגען
מנוחת אשר מטשענגער זי"ע א גרויסע סגולה ,אז אבער ליידער איז יענער עושר א גרויסע
מען זאל יעדן טאג זאגן די צוויי קאפיטלעך קמצן ,און דער איד וואלט קיינמאל דעם סכום
תהילים "קאפיטעל פ' און קאפיטעל ע"ב" ,און אידן נישט געקענט ארויס זעהן פון דעם עושר ,און חוץ
דערציילן גאר גרויסע ישועות ממש חוץ לדרך פון דעם איז דער איד אויך אמאל געווען א עושר
הטבע וואס זיי האבן געזעהן ביים זיך פאר נעמען פון יענעם שטאט ,נאר ליידער איז ער געווארן א
דעם קבלה און דאס מקיים זיין יעדן טאג. יורד ל"ע ,און דערפאר גייט ער ארום צוזאמען
••• שטעלן צדקה אין די פרעמד ,כדי קיינער זאל נישט
ווי שוין אויבן דערמאנט האט דער צדיק וויסן אז ער איז ליידער א יורד.
וקדוש רבי מאיר'ל מפרמישלאן זי"ע געלאזט
שרייבן א ספעציעלן קבלה סידור כתב יד פארן דערפאר האט מען צו געפירט פון הימל ,אז
צדיק וקדוש דער מנוחת אשר מטשענגער זי"ע, היינט איז דא געווען ביי מיר יענער עושר ,און ער
און דער סידור איז אריבער בירושה צו די האט זיך מזכיר געווען פאר א ישועה ,און איך האב
אייניקלעך ,היינט ליגט די סידור ביי די וועד יענעם עושר געבעטן פאר א פדיון 25רובל ,און
הכנסת אורחים טשענגער ,און עס איז דא אן א בלית ברירה האט ער דאס געמיזט געבן פאר מיר,
שיעור מעשיות פון אידן וואס האבן אריין געלייט און מען האט פון הימל געפירט אז דער יורד זאל
קוויטלעך אין דעם סידור און אן געצינדן א ליכט'ל אויך יעצט קומען און אפ נעמען דעם סכום פון 25
לעילוי נשמתו פון דעם צדיק "הרה"ק רבי אשר רובל ביי מיר ,און איך בין סך הכל געווען דער גבאי
אנשיל בן רבי שמואל הלוי זי"ע" ,און זיי האבן צדקה און דער שליח צוווישן די צוויי אידן ,דאס איז
געזעהן ישועות חוץ לדרך הטבע. געווען די הייליגע אויגן פון דעם צדיק וקדוש דער
מנוחת אשר מטשענגער זי"ע.
אויך איז באקאנט אז דער הייליגער ריבניצער •••
רבי זי"ע האט זיך גאר אסאך באניצט מיט דעם עס איז באקאנט אז דער צדיק וקדוש
סידור ובפרט ערב ר"ח ,וואס ער פלעגט זיצן שעות מטשענגער זי"ע איז געווען א בעל מופת עצום
ביים סידור און מזכיר געווען קוויטלעך ,און ובפרט בעניני רפואה ,צדיקים האבן מעיד געווען
געברענגט גרויסע ישועות פאר אידן דורך דעם אז דער צדיק האט טויזענטער חולים אויס
הייליגען סידור. געהיילט נאר מיטן טאפן מיט זיינע הייליגע הענט.
•••
א איד א חשובע בנש"ק דערציילט ,אז ער האט איינמאל ווען דער צדיק האט באוויזן א מופת
געהאט א זכי' צו קענען צו קומען צום הייליגען און אויס געהיילט א קראנקע מיטן טאפן מיט זיינע
סידור פונעם הייליגען מנוחת אשר זי"ע ,איז דארט הייליגע הענט ,און דער צדיק האט געזעהן ווי דער
אויך געווען א ברודער זיינער וואס האט ליידער עולם וואונדערט זיך אזוי ,האט ער געזאגט מיט
געהאט א עלטערע בחור ביי זיך אין שטוב ,וואס זיין גרויס עניוות בזה"ל "פארוואס וואנדערט איר
12
געקומען א גרויסע פלפול חכמים ,ווי מיט די ליידער האט זיך נישט געריקט קיין שידוך פארן
צענדליגער רבנים האט דער מנוחת אשר זי"ע מיט בחור ,האט דער בנש"ק געזאגט פאר זיין ברודער,
יעדן גערעדט זיין סוגיא וואס ער האט געהאלטן שרייב א קוויטל און לייג עס אריין אינעם סידור,
אינמיטן לערנען ,און וועלכע סוגיא ער האט נאר און די וועסט זיכער בקרוב זעהן א ישועה ,נישט
אנגערירט האט עס אויסגעזען ,ווי ער איז ממש אין צום גלייבן 24שעה נאכדעם האט דער ברודער
די סוגיא און ווי ער ער האט עס אקארשט יעצט געשלאסן א שידוך מיט זיין בחור מיט א מיידל פון
געלערנט ,פון וואס אלע רבנים גאונים וגדולים א גאר חשובע משפחה בישראל.
בתורה זענען ממש נבהל ונשתומם געווארן ווי •••
ס'איז פאר אים נהירין שבילי דאורייתא כזוהר הרה"ח הישיש ר' יחזקאל גליק האט דערציילט
הרקיע. א גאר וואונדערליכע מעשה ,זיין משפחה האט
••• געוואוינט אין שטאט קראלי ,און בשכינות פון זיי
ווי באקאנט האבן די תלמידים און אויך אסאך האט געוואוינט א בעל עגלה וואס מען האט
גדולים און צדיקים גאר שטארק גערעדט פונעם געריפן "דער בלינדער בערי" ,ווייל ער איז אויף די
סגולה ,אז דורך לערנען ,און אפילו נאר האלטן עלטערע יארן געווארן א סגי נהור ל"ע ,און דער
דעם הייליגען ספר מנוחת אשר אין א אידישע בעל עגלה פלעגט כסדר דערציילן די פאלגענדע
שטוב ,איז א שמירה מעולה ,דער תלמיד הגה"ק מעשה מיט א מורא'דיגע התפעלות.
מאונסדארף זי"ע האט דעם ספר נישט אראפ
גענומען פון זיין טיש און כסדר געלערנט אינעם אז יונגערהייט פלעגט ער כסדר פירן אידן פון
ספר ,אויך דערציילן די מקורבים אז דער גאון ובעל איין שטאט צום אנדערן ,איין טאג האט אים
מקובל הגה"ק באבא סאלי זי"ע האט זיך אמאל געדינגען עלטערן מיט זייער טאכטער וואס איז
אויס געדריקט אויפן ספר הקדוש מנוחת אשר רח"ל געווען שטום און טויב זי האט נישט געקענט
בזה"ל" ,שכל הסגולות שיש בספרי בעל שם ,יש רעדן אדער הערן ,און דער בעל עגלה האט זיי
בספר הזה ואולי יותר". געפירט פון קראלי קיין טשענגער צום צדיק
••• וקדוש דער מנוחת אשר זי"ע ,דערציילט דער בעל
דער צדיק הרה"ק בעל מנוחת אשר זי"ע האט עגלה ,אז אויפן וועג פארענדיג אהיים ,האט דאס
געהאט א געוואלדיגע קשר און א קרבה יתירה און מיידל שוין געקענט הערן און רעדן כאחד אדם
איז געווען גאר שטארק בידידות מיטן הייליגען כאילו זי איז בעפאר בכלל נישט קראנק געווען,
דברי חיים מצאנז זי"ע ,און דער הייליגער מנוחת פלאי פלאים.
אשר זי"ע פלעגט כסדר שיקן זיינע קינדער זאלן •••
זיך גיין מסתופף זיין בצלו פונעם הייליגען דברי הגה"ק רבי מענדעלע דעעשער זי"ע וואס איז
חיים זי"ע ,איינמאל ווען די קינדער זענען געפארן געווען מפורסם אלס א גאון וחריף עצום בתורה ,און
אויף שמחת תורה קיין צאנז ,האט דער צדיק דער דער גאון פלעגט כסדר פארן קיין צאנז צום
מנוחת אשר זי"ע געשיקט צום צאנזער רב זי"ע הייליגען דברי חיים זי"ע און איבער גיין זיינע
טאביק ,און ווען מען האט געגעבן פארן דברי חיים פרישע חידושים ,פלעגט ער דאן אויך אריבער
דעם טאביק ,און ער האט א שמעק געגעבן פון די פארן אויפן וועג צוריק פון צאנז דעם שטאט
טאביק ,האט ער זיך אנגעריפן בזה"ל" ,איך שפיר טשענגער ,און דאן פלעגט ער יעדעס מאל אריין
דערין א טעם ריח ניחוח ,טעם גן עדן". גיין צום הייליגען מנוחת אשר זי"ע און איבער גיין
••• מיט אים זיינע חידושים ,האט זיך אמאל דער
איינמאל איז געקומען צום הייליגען דברי חיים הייליגער צדיק רבי מענדעלע דעעשער זי"ע אויס
מצאנז זי"ע א חסיד פונעם מנוחת אשר זי"ע ,און געדריקט בזה"ל" ,מעולם לא נצחני אדם אויסער
דער הייליגער דברי חיים האט געבעטן דעם חסיד, דער טשענגער רב זי"ע".
אז ער זאל דערציילן עפעס פון די מדרגות פון זיין •••
גרויסן רבין ,האט דער חסיד דערציילט כמה ביי דו חתונה פון די יונגסטע טאכטער פונעם
מעשיות פון עושות ומופתים פון זיין גרויסן רבין מנוחת אשר זי"ע זענען געקומען צו פארן איבער
דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע ,דאן האט ער פופציג רבנים ,און בשעת דער שמחה איז פאר
13
איד האט געמאכט א ברית ביי אונז אין ביהמ"ד ,און געזאגט פארן דברי חיים זי"ע ,אז זיין רבי איז
דעם רך הנימול האט מען א נאמען געגעבן "אשר קיינמאל נישט געווארן אין כעס אויף קיין שום
אנשיל" ,נאכן הייליגען צדיק דער מנוחת אשר מענטש ,האט דער הייליגער דברי חיים זי"ע
זי"ע. געזאגט בזה"ל" ,נאר צוליב די מדרגה אליין ,איז ער
••• ראוי צו זיין א רבי".
דערציילט א איד ,אז זיי זענען געפארן אויף •••
מקומות הקדושים אין אונגארין ,און זיי האבן צווישן די גדולי ישראל וואס מ'טרעפט אז זיי
געהאט א עלטערע בחור בערך 24יאר אלט וואס זאלן זיך האבן מזכיר געווען ביים הייליגען מנוחת
האט זיי ארום געפירט מיטן קאר ,איינע פון די אשר זי"ע ,איז דער גרויסער גאון וגדול הדור דער
מיטרייזענדע האט געזאגט אז מען זאל פארן צום לעמבערגער רב רבי יוסף שאול נאטאנזאהן זי"ע,
טשענגער צדיק ,און ווען מען איז דארט וועלכער שרייבט זיך אונטער מיט א הזכרה אין א
אנגעקומען איז געווען א גרויסע התעוררות ,און תשובה צום הייליגען צדיק דער מנוחת אשר זי"ע
פארשטייט זיך אז מיר האבן אינזין געהאט אונזער ווי פאלגענד" ,יום ג' בשלח תרכ"ט לפ"ק ,לבוב
דרייווער וואס ברויך א שידוך בקרוב ,נישט צום שלום וברכה וכ"ט לכבוד הרב הגאון הצדיק החסיד
גלייבן ,די נסיעה איז געווען דינסטאג ,און אויפן המפורסם וכי' מוה' אשר אנשיל נ"י האבדק"ק
וועג צום אירפארט האט מען אנגעטראגן א שידוך טשענגער יצו"א ,מכתבו הגיענו ,שמחתי בשמעי
פארן בחור ,און דאנערשטאג צוויי טאג שפעטער משלומו ומשלום תורתו ,וגם שמחתי כי יש לו יד
איז דער בחור א חתן געווארן בשעה טובה ושם בלימוד גפ"ת וגם בתפלות ובקשות...,אלה
ומוצלחת. דברי הדו"ש באהבה מבקשו שיתפלל בעדו ,הצעיר
••• יוסף שאול הלוי נאטאנזאהן בן חנה לבריאות הגוף
א איד דערציילט ,אז ער איז געווען ביים ולרפואה שלמה.
יארצייט פונעם הייליגען מנוחת אשר זי"ע ה' כסלו
בשנת תשע"ט ,שטייענדיג דארט ביים ציון הקדוש און איבער דעם הזכרה פון לעמבערגער רב
ריפט אים אריין זיין בני בית ,און זי בעט אים זייער, איז כדאי אן צומערקן אן אינטערעסאנטע עפיזאד,
אז ביי איר שוועסטער אין שטוב איז ליידער דא א וואס דער אייניקעל דער דיארמאטער רב הגה"צ
טאכטער וואס איז שוין 36יאר אלט ,און ליידער רבי יעקב צבי הלוי יונגרייז זי"ע האט דערציילט,
ריקט זיך נישט קיין שידוך ,האט די בני בית אז ביים קריג ווען הרה"ק מהר"א מבעלזא זי"ע
געבעטן ,אז די מאן זאל אויס קלאפן יעצט דארט האט זיך אויף געהאלטן אין שטאט פעסט ,איז ער
ביים ציון און מזכיר זיין די עלטערע מיידל אז זי דער דיארמאטער רב דורך געגאנגען זיך מזכיר זיין
זאל שוין געהאלפן ווערן מיט א שידוך בקרוב. פאר'ן בעלזא רב זי"ע ,און דער גבאי האט זיך
אנגערופן ,אז דאס איז א "טשענגער אייניקל" ,האט
דער איד איז זייער נתרגש געווארן און אויס דער בעלזער רב זי"ע אויף געהויבן זיינע הייליגע
געקלאפט דארט ביים ציון אז מען זאל אינזין האבן הענט מיט א ציטער און געזאגט" ,אה ,רבי יוסף
דעם נאמען ,דאס איז געווען דינסטאג נאכמיטאג, שאול איז זיך מזכיר ביי אים".
נישט צום גלייבן ,אבער אויף יענעם דאנערשטאג •••
האבן די עלטערן פונעם מיידל ב"ה געשלאסן א איד דערציילט ,אז ער איז געפארן אויפן
שידוך מיט א חשובע בחור ,ממש נישט צום גלייבן יארצייט ה' כסלו צום ציון הקדוש פונעם הייליגען
ווי שנעל דער צדיק האט געפויעלט די ישועה ,עס מנוחת אשר זי"ע ,איז דארט געווען א איד וועם ער
איז זיכער געווען בזכות של אותו צדיק וקדוש האט זייער גוט געקענט ,און דער איד האט ליידער
זי"ע. שוין געהאלטן 5יאר נאך די חתונה און ער האט
••• נאכנישט זוכה געווען צו קיין זש"ק ,און נאכן
א יונגערמאן פון אמעריקע דערציילט ,אז שוין ליידער דורך מאכן גאר שווערע רעזולטאטן און
פאר א שיינע שטיק צייט פלאגט ער זיך שוין צו נישט זעענדיג קיין וועג ארויס ,איז דער איד
טרעפן א גוטע ארבעט צו ברענגען פרנסה אין געקומען צום יארצייט ה' כסלו ,נישט צום גלייבן,
שטוב ,אבער וואס ער האט פראבירט האט נישט מען האלט ווייניגער ווי א יאר שפעטער ,און דער
14
אריבער פארן אויך קיין טשענגער צו זאגן א יישר געארבעט ,איין טאג האט ער געהערט פון א איד,
כח פארן הייליגען מנוחת אשר פארן ישועה ,האט איבער דעם צדיק דער הייליגער מנוחת אשר
דער הייליגער סקולענער רבי געזאגט ,ניין נישט מטשענגער זי"ע ,אז דער צדיק האט בחייו
ווארטן ביז ז' אדר ,נאר מען זאל זיך תיכף אויפהייבן גע'פועל'ט גרויסע ישועות ,האט דער יונגערמאן
און יעצט גיין דאנקען דעם צדיק פאר די ישועה, אנגעהויבן צינדען א ליכטל לעילו נשמת דעם
ווייל צדיקים ווארטן באמת אז מען זאל צוריק הייליגען טשענגער צדיק זי"ע ,נישט צום גלייבן,
קומען זאגן יישר כח ,ב"ה 10חדשים שפעטער איז צום '32טע טאג פון צינדן א ליכט'ל יעדן טאג פארן
געבוירן געווארן א געזונט קינד צום טאכטער. צדיק ,האט דער יונגערמאן געטראפן א גאר גוטע
••• ארבעט.
א יוגערמאן וואס האט געהאלטן 5יאר נאך די •••
חתונה און ליידער איז ער נאכנישט געהאלפן א יונגערמאן פון שטאט מאנסי האט זיך זייער
געווארן מיט קיין זש"ק ,פארשטייט זיך אז דער געמיטשעט מיטן אריבער פירן א שטאטישע
יונגערמאן האט פראבירט אלעס אין די וועלט צו פראגראם פון איין דירה צום צווייטן ,ער האט דאס
קענען זוכה זיין צו האלזן א אייגען קינד ,איין טאג געברויכט ערלעדיגן ווי שנעלער ,נאכן זיך ציען
האט ער געהערט ,אז עס גייט זיין די יארצייט פאר אפאר חדשים האט זיין ווייב אנגעהויבן
פונעם מופת הדור דער הייליגער מנוחת אשר פון צינדען א ליכט'ל יעדן טאג לעילו נשמת דעם
טשענגער זי"ע ,און אידן האבן דערציילט גרויסע הייליגען מנוחת אשר זי"ע ,נישט צום גלייבן ,ביז
ישועות וואס מען קען דארט פועל'ן ,האט זיך דער צוויי וואכן איז דאס דורך גאר גרונג ,אלעס אין זכות
יונגערמאן אויפגעהויבן און געפארן צום יארצייט, פונעם צדיק וקדוש רבי אשר אנשיל ב"ר שמואל
10חדשים שפעטער איז ביי דעם יונגערמאן הלוי זי"ע.
געבוירן געווארן א געזונט קינד בשעה טובה •••
ומוצלחת. פאר א עלטערע מיידל פון איבער די 30יאר
••• אלט האט זיך נישט געמאכט קיין שידוך ,מען האט
א איד פון בארא פארק האט דערציילט ביים לעצטע יאר בשנת תשפ"ה אריבער געברענגט
ברית פון זיין ערשטע איר אייניקל ,אז זיין אייניקל דעם סידור פונעם הייליגען מנוחת אשר זי"ע וואס
האט געווארט מיט זיין ערשטע איר אייניקל ,און ליגט היינט ביי די וועד הכנסת אורחים טשענגער,
ל"ע די דאקטורים האבן פאר געזאגט ,אז דאס קינד צו די אפיס ווי די מיידל ארבעט ,און די עלטערע
וועט זיין א נישט געזונט קינד ,דער איד האט אריין מיידל האט געדאווענט אינעם סידור א תפילה,
געריפן צו די וועד הכנסת אורחים טשענגער ,און לפלא צוויי וואכן שפעטער איז די עלטערע מיידל
געבעטן אז מען זאל אריין לייגן א קוויטל אינעם א כלה געווארן.
סידור פונעם הייליגען מנוחת אשר זי"ע ,און אזוי •••
האט ער געטון יעדע פאר וואכן ,צום וואונדער פון א חשובע רב אין אמעריקע האט געהאט א
די דאקטורים איז צו זיי געבוירן געווארן א געזונט טאכטער ,וואס האט געהאלטן 7יאר נאך די חתונה
קינד ,אין זכות פונעם חפץ של צדיק זי"ע. און האט נאכנישט געהאט קיין קינדער ,איין טאג
••• האט זיך דער טאטע אויפגעהויבן מיטן טאכטער
א קבוצה פון בחורים זענען געפארן אויף א און איידעם ,און זיי זענען אריבער געפארן קיין
נסיעה קיין אוהעל צום ציון קדשו פונעם הייליגען טשענגער צום ציון קדשו פונעם הייליגען מנוחת
ישמח משה זי"ע ,איין נאכט איז די קבוצה אשר זי"ע.
איינגעשטאנען אין שטאט טשענגער ,איינע פון די
ב"ה א חודש נאכן צוריק קומען איז שוין
בחורים איז ארויף צום ציון פונעם הייליגען מנוחת
געווען גוטע נייעס ,איז דער איד אריבער צום
אשר זי"ע ,און האט זיך פאר גענומען ,אז אויב
סקולענער רבי ,און האט דערציילט די גאנצע
ווערט ער א חתן ביז 40טאג ,וועט ער צוריק קומען
מעשה.
זאגן א יישר כח פארן צדיק ,נישט צום גלייבן ,צום
'38טע טאג איז דער בחור א חתן געווארן בשעה און דער איד האט געזאגט ,אז ער טראכט סיי
טובה ומוצלחת. ווי צו פארן קיין קאלוב ז' אדר ,וועט ער שוין דאן
15
און איך גלייב ,אז דאס איז געווען בזכות פון דעם •••
גרויסן צדיק וקדוש דער מנוחת אשר זי"ע "מה כאן איינמאל איז א מאמע געקומען מיט איר קינד
עומד ומשמש ,אף שם עומד ומשמש". צום הייליגען מנוחת אשר זי"ע ,און זי האט מזכיר
••• געווען איר קינד אז ער ליידט פון א שרעקליכע
א איד דערציילט ,אז ליידער האט ער געהאט מחלה און האט געפערליכע יסורים ,און זי האט
א גרוש ביי זיך אינדערהיים און אויך א עלטערע שוין דעם קינד געטראגן צו גרויסע דאקטורים,
בחור וואס עס האט זיך ליידער נישט געריקט קיין אבער ליידער קען קיינע פון זיי נישט העלפן פארן
שידוכים ,און ער האט שוין נישט געוויסט וואס צו קינד ,און די מאמע האט געבעטן דעם צדיק אז ער
טון ,בשנת תשפ"ד איז ער געפארן אויפן יארצייט זאל אויס פויעלען א ישועה פארן קינד ,האט דער
ה' כסלו קיין טשענגער צום צדיק וקדוש דער צדיק אראפ גענומען זיין קאפל פון אונטער זיין
מנוחת אשר זי"ע ,דערציילט דער איד ,עס איז הוט ,און ער האט אריין געזאגט אפאר ווערטער
נאכנישט קיין יאר פונעם יארצייט ,און ער האט אינעם קאפל ,און ער האט אנגעטון דעם קאפל
שוין א שידוך געטון מיט דעם גרוש און דעם פארן קינד ,לפלא איז דער קינד געזונט געווארן און
עלטערן בחור בשעה טובה ומוצלחת. מער קיינמאל אין לעבן נישט געליטן אויף יענע
••• מחלה.
עס ווערט דערציילט ,אז דער גרויסער גאון •••
רבי שמואל מאונסדארף זי"ע איז כמה פעמים א משפחה אין אמעריקע דערציילט ,אז מען
געווען ביים הייליגען מנוחת אשר זי"ע ,און האט האט ליידער ביי א קינד זייערע אנדעקט א
געזען ביי אים" ,דברים נפלאים" ,און דער גאון האט שרעקליכע מחלה ,מען איז געלאפן פון דאקטאר
דערציילט" ,איך פעל ישועות לחולים ,כי עין בעין צו דאקטאר ,אבער אלע האבן באשטעטיגט אז
נראה שנרפאו בבואם אליו" ,ווען ער האט זיך ליידער איז די מצב ביטער ,מען קען זיך נישט
געוואונדערט אויף זיינע נפלאות ,האט דער פארשטעלן די צער און עגמת נפש פון די עלטערן,
הייליגער מנוחת אשר זי"ע זיך צו אים דער טאטע האט איין טאג אפ געמאכט זיך אריבער
אויסגעדרייט און זיך מיט א מאל אויסגעזאגט" ,אז צו כאפן קיין טשענגער ,הערענדיג פון אידן דעם
ער האט זיך קיינמאל אין לעבן נישט פארגעסן אין גרויסן כוח פון דעם צדיק וקדוש ובפרט בעניני
זאכן פון קדושה ,און פון דארט איז די כח". רפואה.
•••
אין די הקדמה פונעם ספר מנוחת אשר ווערט זייענדיג שוין אינטערוועגענס אין אונגארין
געברענגט ,אז ווען דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע קיין טשענגער ,ריפט אים זיין בני בית און זאגט
איז געווען א אינגל פון פינף יאר אלט ,איז זיין אים ,איך בין יעצט אויפן וועג צו א גרויסע
טאטע אמאל געזעסן ביינאכט און געלערנט ,און דאקטאר צו מאכן א פרישע קעט-סקען ,איך בעט
דערזען אז דאס קינד שטייט אין בעטל און דיך רייס איין ביים צדיק פאר א רפואה ,דער איד
שמייכלט ,האט דער טאטע געפרעגט פונעם קינד איז אנגעקומען צו ציון הקדוש אין טשענגער ,און
אשר אנשיל" ,מיין קינד ,פון וואס פרייסטו זיך אזוי". ער האט איינגעריסן מיט בכיות צום צדיק אז ער
זאל פויעלען א יושעה פארן קינד ,נאך א שעה צייט
האט דאס קינד דערציילט ,אז ער האט איז דער איד אוועק געפארן פונעם ציון,
גע'חלומ'ט אז ער איז אין שול ,און אין איין ווינקל שפירענדיג ביי זיך אז ער האט זיכער געפויעלט א
שטייט אברהם אבינו און אין אן אנדערן ווינקל ישועה אי"ה.
אליהו הנביא ,און ער האט נישט געוואוסט וועמען
צו געבן שלום ערשט ,צו אליהו הנביא ,וויבאלד עס ממש דאן ריפט אים אן זיין בני בית און זי איז
שטייט "אשרי מי שראה פניו בחלום ונתן לו שלום", ממש היסטעריש און זאגט ,די וועסט נישט גלייבן
אדער צו אברהם אבינו ,וואס איז דאך פיל עלטער, וואס איך זאג דיר ,די פרישע קעט-סקען וואס מען
האט דאס קינד געזאגט" ,האב איך זיך מיישב האט נאר וואס גענומען ווייזט נישט קיין
געווען ,און געגעבן שלום ערשט צו אליהו הנביא, מינדעסטע צייכן פון די מחלה ,עס איז בדרך נס
און נאכדעם צו אברהם אבינו ,ווייל אברהם אבינו ממש פארשווינדן געווארן בחסדי ד' ,איך בין זיכער
16
שטארק צעקלאפט" און אויך האט פאסירט "אז א איז דאך א גוטער טאטע ,ער וועט מיר שוין מוחל
ארימע פרוי האט זיך אין מארק אנגעהויבן צו זיין".
טענה'ן מיט דער רעבעצין ,און די דינסט האט אויך •••
גערעדט צו יענע ארימע פרוי מיט א חוצפה" ,האט עס ווערט דערציילט ,אז ווען דער הייליגער
דער הייליגער כתב סופר געזאגט פארן טאטן, מנוחת אשר זי"ע איז אנגעקומען אין ווערבוי צו
"אפשר איז עס ווייל מיר האבן מצער געווען די צוויי דער ישיבה פון רבי קאפיל חריף זי"ע איז ער נאך
ברודער – תרי צנתרי דדהבא". געווען א בחור'ל פון פופצן יאר אלט ,ביים ערשטן
שיעור האט מען זיך געטון אין א טיפע סוגיא ,און
האט דער הייליגער חתם סופר זיי גלייך ער האט זיך אריינגעמישט מיט אזא חריפות אז
אריינגערופן ,זיי מכבד געווען און געגעבן סמיכה, אלע זענען געבליבן שטוינען.
און דערנאך איז ער דריי מאל אויפגעשטאנען פון
זיין שטול און געבענטשט דעם מנוחת אשר און נאכן שיעור האט אים דער ראש ישיבה רבי
געזאגט "ר' אשר אנשיל ,תזכו להרביץ תורה וטהרה קאפיל חריף זי"ע אריינגערופן צו זיך אין צימער,
בישראל"" ,תזכו לעשות תשועה בישראל"" ,תזכו און דארט איז שוין געשטאנען א שניידער וואס
לראות דור ישרים יבורך". האט אים אפגעמאסטן ,דער בחור האט נישט
פארשטאנען פארוואס ,האט אים רבי קאפיל
אביסל שפעטער ווען דער הייליגער כתב געזאגט" ,א בחור וואס איז יונג אין יארן אבער אלט
סופר האט געפרעגט פונעם טאטן דעם הייליגען אין חכמה ,דארף זיין אנגעטון אין חשובע קליידער
חתם סופר זי"ע ,פארוואס ער האט זיי פריער וואס פאסן פאר זיין מדריגה".
מצער געווען ,האט ער געענטפערט" ,ווייל זיי •••
האבן פריער גערעדט נישט ווי עס דארף צו זיין, עס ווערט דערציילט ,אז נאך דער פטירה פון
האב איך עס געמוזט אזוי ממתיק זיין ,כדי עס זאל זיין טאטן בשנת תק"ץ ,האט די קהילה פון סעטשע
זיי ח"ו גארנישט געשען". אויפגענומען זיין יונגערע ברודער ,רבי שרגא פייש,
••• נאך זייענדיג א בחור ,אלס רב ביי זיי אין שטאט,
עס ווערט דערציילט ,אז דער איידעם הרה"ק אבער נאר בתנאי אז ער זאל באקומען היתר הוראה
רבי יהושע ברוך רייניטץ זי"ע האט דערציילט ,לגבי פונעם חתם סופר זי"ע ,דער ברודער איז געפארן צו
די מסירת נפש פונעם טאטן פאר א מקו' ,אז ביי זיין זיין ברודער ,דעם מנוחת אשר ,צו איבער חזר'ן די
חתונה ווען ער איז געווארן אן איידעם ביים הוראה ,און נאך זעקס חדשים זענען ביידע געפארן
הייליגען מנוחת אשר מטשענגער זי"ע ,האט מען קיין פרעשבורג צום הייליגען חתם סופר זי"ע.
ביי די חופה געזיכט דעם טאטן רבי נתן פייטיל
זי"ע ,ווייל מען האט שוין געברויכט גיין צו די דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע האט געבעטן
חופה. דעם הייליגען חתם סופר ,אז וויבאלד ער איז שוין
דא ,זאל ער אים אויך געבן סמיכה ,אבער דאס איז
פלוצלונג שפאצירט אריין די טאטע מיט דעם חתם סופר נישט געפעלן ,ווייל עס האט
נאסע בארד און פיאות ,און דאן איז געווען חודש אויסגעזען ווי מ'קומט נאר "אגב" ,און דער
טבת אינמיטן א קאלטע ווינטער ,און אויפן בארד הייליגער חתם סופר האט זיי אפגעשטיפט ,און זיי
און פיאות פונעם טאטן איז געווען שטיקער אייז פון געשיקט צום כתב סופר ,און ביינאכט ווען זיי
גרויס קעלט. זענען נאכאמאל אריין צום חתם סופר ,האט ער זיי
ווידער אפגעשטיפט ,האט דער הייליגער מנוחת
ווען דער מחותן דער הייליגער מנוחת אשר אשר געזאגט צום ברודער" ,אויב מ'וויל נישט,
זי"ע האט דאס געזעהן ,האט ער געזאגט פארן בלייב איך נישט דא אויף שבת".
טאטן מוסר ,היתכן דער מחותן גייט אין מקו' ווען
עס איז אזוי קאלט אינדרויסן ,מען קען זיך דאך דערציילט מען ,אז ערב שבת אינדערפרי האט
שטארק פארקילען ,איר האלט זיך דאך פאר א אין חתם סופר'ס הויז פאסירט אפאר מאדנע זאכן,
"ערליכע איד" ,איז דען דאס די דרך התורה זיך "א קליין קינד איז ארויסגעפאלן פון וויגל און זיך
17
ער איז דאס מפקיר הפקר גמור ,כדי דער ארימאן אריין צו לייגן אין א סכנה ,מיטן זיך טובל'ן אזוי פיל
זאל נישט נכשל ווערן אפילו איין רגע אין איסור מאל יעדן טאג ,חז"ל זאגן דאך א איד ברויך מקיים
גניבה" ,און די רעבעצין האט דערציילט ,אז זיין די מצווה פון ונשמרתם מאוד לנפשותיכם.
דערפאר האט ער נישט געוואלט מאכן א שלאס
אויף דער טיר" ,כדי עס זאל זיין הפקר פאר יעדן, האט דער טאטע דער צדיק רבי נתן פייטל
און די ארימע זאלן נישט נכשל ווערן". זי"ע געפרעגט דעם מחותן דעם הייליגען מנוחת
••• אשר זי"ע ,דער מחותן האלט זיך אויך פאר א
עס ווערט דערציילט ,אז אין שטאט נאגי־ "ערליכע איד" און איז מקיים דעם ונשמרתם מאוד
קארוי האט געוואוינט א פריץ מיט א שלעכטע לנפשותיכם ,איז פארוואס פאסט דער מחותן
וואונד אויף די פוס ,וואס קיין דאקטער האט נישט משבת לשבת ,עס איז דאך אויך נישט געזונט דאס
געקענט היילן ,מ'האט אים געפירט אין א רעדער־ צו טיען.
שטול ,און זיין אידישער פאקטאר האט אים
געראטן זיך ווענדן צום טשענגער רב ,און איז אליין האט דער זוהן רבי יהושע ברוך זי"ע אויס
געפארן פאר אים. געפירט בבדיחות ,אז דאן האט ער שוין גלייך
געוויסט אז די שידוך איז גאר פאסיג ,ווייל דא האבן
דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע האט געשריבן זיך משדך געווען צוויי צדיקים וואס האבן געטראפן
א רעצעפט פארן פריץ וואס ער זאל נעמען פארן מין את מינו ,ווייל ביידע זענען נישט "ערליכע
וואונד ,אבער האט געווארנט דעם אידישען אידן" ,וואס זענען נישט מקיים דעם ונשמרתם ,און
פאקטאר" ,אז ווי נאר דער פריץ הייבט אן נעמען פון די מעשה איז ער געוואר געווארן "פון צוויי
דעם רעצעפט ,זאל דער פאקטאר אנטלויפן און זיך פרישע עבירות חמירות בתורה ,צו פאסטן משבת
נישט ווייזן א גאנצע וואך ביים פריץ ,ווייל עס איז לשבת ,און זיך טובל'ן מער ווי איין מאל א טאג אין
פאר אים א סכנה". מקוה".
•••
דער פריץ האט טאקע גענומען דעם רעצעפט, די רעבעצין די צדקת מרת ניחא ע"ה האט
און באקומען שרעקליכע ווייטאגן ,און ער האט דערציילט ,אז ווי באוויסט איז דער הייליגער
געשאלטן ,און געגרייט א ביקס צו ניצן אויפן מנוחת אשר קיינמאל נישט ארויסגעפארן פון
אידישען פאקטאר ,און געשיקט זיינע דינער אים שטאט טשענגער פאר איבער 40יאר ,חוץ איינמאל
זוכן ,אבער מ'האט אים נישט געפונען ,נאך איז דער צדיק געפארן קיין פעסט זיך צו משתתף
עטליכע טעג איז אים געווארן בעסער און די זיין ביי די טיילונג פון די ערליכע קהילות ,און אפילו
גאנצע וואונד האט זיך פארהיילט דעם פינפטן סתם ארויספארן פון שטאט האט ער אויך נישט
טאג ,און דעם זעסקטן טאג האט ער שוין געקענט געוואלט.
באוועגן די פוס ,און שבת איז ער אויפגעשטאנען
און ארומגעגאנגען ווי יעדער מענטש. איינמאל האט די רעבעצין זיך איינגעבעטן ביי
איר הייליגע מאן ,אז ער זאל אביסל ארויסקומען
זונטאג איז דער אידישער פאקטאר צוריק ארומפארן פאר זיין געזונט ארום דעם שטאט ,און
געקומען ,און דער פריץ האט זיך שטארק געפרייט דער צדיק האט מסכים געווען ,אבער אויפן וועג
צו אים און אים שטארק באדאנקט פאר די עצה פון האט זיך די וואגן איבערגעקערט ,און דער גרויסער
גיין צום צדיק ,און דער פריץ האט געזאגט" ,אזא גאון דער הייליגער מנוחת אשר איז אריינגעפאלן
צדיק ,נביא און בעל מופת האב איך נאך קיינמאל אין בלאטע ,האט די רעבעצין פון דאן מער נישט
נישט געזען" ,און דער פריץ האט פארשפרייט דעם געבעטן איר מאן ארויסצוגיין פון שטאט.
נס צווישן אלע גוים ,און עס איז פון דעם •••
ארויסגעקומען א גרויסע קידוש השם. עס ווערט דערציילט ,אז אין א ווינטער נאכט
••• האט דער רב געהערט ,אז איינער פון די ארימע פון
די רעבעצין די צדקת מרת ניחא ע"ה האט שטאט איז אריין אין הויף און גנב'עט האלץ פון זיין
דערציילט ,אמאל איז א מענטש געקומען קיין אוצר ,גלייך האט ער געזאגט פאר די בני בית" ,אז
18
מופתים אונטער א לבוש פון טבע ,אפילו פון זיינע טשענגער שפעט ביינאכט ,און האט
בני בית האט ער באהאלטן זיינע מופתים און דאס איבערגענעכטיגט ביי א קרוב ,און דער איד האט
פארשטעקט אין טבע ,זיין איידעם דער גאון רבי דערציילט ,אז ער ליידט שוין לאנג גרויסע יסורים
יעקב שיק אב"ד נאדודוואר זי"ע ,וואס איז געווען אין בויך ,און ס'איז נישט געפונען געווארן קיין
זיבן יאר סמוך על שלחנו ,האט דערציילט. רפואה ,האט דער קרוב געזאגט ,ס'איז שוין געווען
אזא פאל דא ביי אונז אין שטאט ,און דער רבי דער
אמאל איז געקומען א פרוי מיט איר זון ,וואס הייליגער טשענגער האט געהייסן לייגן א הייסן
איז געווען קראנק אין קאפ און האט שטענדיג דעקל פון א פלייש טאפ אויפן בויך.
געשאקלט מיטן קאפ ,איז זי איז שוין געווען ביי
גרויסע דאקטוירים אבער אן א ערפאלג ,דער דער איד האט געטון די עצה אפאר מאל אבער
הייליגער מנוחת אשר האט איר געזאגט ,אז זי זאל עס האט נישט געהאלפן ,און ער איז געקומען צום
בלייבן עטליכע טעג און גיין מיט דעם זון אין בית הייליגען מנוחת אשר ביינאכט מיט גרויס געוויין,
רארן )קנים(
המדרש ,און ער האט געהייסן ברענגען ָ און האט דערציילט פארן רבין אז ער האט
פון טייך און מאכן פון זיי א מאטע )מחצלת( אין בית געפערליכע יסורים ,האט אים דער הייליגער
המדרש ,און דער זון זאל שלאפן דערויף. מנוחת אשר געזאגט ,אז ער זאל לייגן א דעקל אויפן
בויך ,האט ער געזאגט פארן רבין" ,איך האב שוין די
נאך עטליכע טעג איז ער אויפגעשטאנען און עצה געטון און עס העלפט נישט".
געווען אינגאנצן געזונט ,און די שטאט האט זיך
געוואונדערט און געהאלטן ,אז זיכער האט דער רב האט דער הייליגער מנוחת אשר געפרעגט,
דא באוויזן א גרויסע מופת. "וואסערע דעקל האסטו געניצט ,א פליישיגע אדער
א מילכיגע" ,האט דער איד געזאגט" ,איך האב
אבער דער רב האט מיט חכמה ערקלערט ,אז געניצט א פליישיגע" ,האט דער הייליגער מנוחת
ער האט נאר פארשטאנען אין רפואה ,אז ס'איז אשר געזאגט" ,ונהפוך הוא ,די ברויכסט ניצן א
געווען א ווארעם אין קאפ וואס האט ליב דעם ריח מילכיגע" ,דער איד האט געפאלגט און ער האט
פון די קנים ,און די ווארעם איז ארויסגעגאנגען אזוי געטון ,און איז געזונט געווארן אויף אייביג און
צוליב וואס דער קינד איז געלעגן אויף די מאטע פון ער האט מער נישט געהאט קיין יסורים אויפן בויך,
קנים. אבער באמת איז די עצה בכלל נישט געווען וואס
האט געהאלפן ,נאר וויבאלד דער צדיק האט כסדר
ווערט דערציילט ,אז רבי יעקב יונגרייז ,א זון פראבירט צו באהאלטן זיינע מופתים ,האט ער
פון רבי מנחם יונגרייז אב"ד באיאם זי"ע ,איז אמאל געהייסן טון דעם עצה.
געפארן אויף דער באן ,און דארט אויפן באן איז ער •••
געזעצן נעבן א הויכער אפיציר ,און ווען דער די רעבעצין די צדקת מרת ניחא ע"ה האט
אפיציר האט געהערט אז זיין נאמען איז יונגרייז, דערציילט ,אז א איד איז געקומען צום הייליגען
האט ער אים גערופן און געפרעגט ,צי ער איז אן מנוחת אשר זי"ע ,און האט דערציילט ,אז ער ליידט
אייניקל פונעם "רבי מטשענגער" ,און געבעטן ער פון שרעקליכע ציינווייטאג ,האט דער הייליגער
זאל אים דערציילן עפעס פון אים ,און דער אייניקל מנוחת אשר זי"ע גענומען א שטיקל ברויט,
האט דערציילט די מעשה ,און ווען ער האט אויסגעקריצט דערויף געוויסע אותיות ,און עס
פארענדיגט ,האט דער אפיציר געזאגט מיט געווארפן פאר א הונט אויפן גאס ,לפלא ,דער הונט
התרגשות" ,איך בין געווען יענער יונגעל". האט עס אויפגעגעסן און איז גלייך געשטארבן ,און
••• אין דעם זעלבן רגע האט אויפגעהערט דער
ר' שלמה צבי מאשקאוויטש פון אובער- ציינווייטאג ,און ער איז מער קיינמאל נישט
ווישעווא האט דערציילט ,פון זיין זיידן ר' מרדכי צוריקגעקומען.
ארי' מאשקאוויטש פון בארשא ,אז נאך זיין חתונה, •••
אין די זומער טעג ,איז פארלוירן געגאנגען דאס ווי באקאנט איז די דרך פונעם הייליגען מנוחת
טייערע "שטערנטיכל" פון זיין ווייב מרת ברכה, אשר מטשענגער זי"ע געווען צו באהאלטן זיינע
19
••• וואס איז געווען גאר א טייערע זאך ,זי האט געהאט
אין תולדות המחבר אינעם ספר מנוחת אשר עגמת נפש ,מ'האט דאס געזוכט איבעראל אבער
ווערט דערציילט ,אז דער הייליגער מנוחת אשר אן א ערפאלג.
זי"ע האט פיל געזאגט תהלים און אריינגעלייגט
גאר גרויסע כוחות אינעם הייליגען תהלים ,און ער איז געפארן אויף שבת חנוכה קיין
געפועל'ט גאר אסאך גרויסע ישועות דערמיט. טשענגער צום הייליגען מנוחת אשר זי"ע ,ווען ער
האט פארגעלייגט זיין צער פארן רב ערב שבת,
אין דער הקדמה צו שו"ת מהרשד"ה שטייט, האט דער רב אים געזאגט ער זאל ווארטן ביז מוצאי
אז ער האט געהערט פון די רעבעצין פונעם מנוחת שבת.
אשר זי"ע ,אז א פשוט'ער איד ,וואס איז געווען
רגיל אין אמירת תהלים און מעמדות ,האט איר מוצאי שבת האט דער רב אים געזאגט אז דאס
דערציילט ,ווי ער איז קראנק געווארן אויף די פיס, שטערנטיכל איז שוין געפונען ,האט ער געפרעגט
און די רפואות פון די דאקטוירים האבן נישט פון וואנען ווייסט דער רב ,האט דער רב
געהאלפן ,אויך נישט די מרחץ אין פישטיאן. געענטפערט" ,ווען א איד גייט שטענדיג אין
זויבערע פלידערן )מכנסים( ,זעהט ער מסוף העולם
ער איז געפארן קיין טשענגער צום הייליגען ועד סופו".
מנוחת אשר זי"ע ,און ווען ער איז אנגעקומען ,האט
ער געטראפן דעם רב לערנען גמרא רש"י תוספות, ווען ער איז אהיימגעקומען ,האט זיין ווייב
און האט דערציילט פארן רבין ,אז ער ליידט שוין דערציילט ,אז די גויה שכנה איז שבת געקומען
לאנג יסורים אויף די פיס ,און ס'העלפט נישט קיין נעמען הינער וואס זענען אנטלאפן אין איר גארטן,
שום רפואה און קיין מרחצאות. און דארט האט זי געפונען דאס שטערנטיכל ,און
זונטאג האט זי עס צוריקגעברענגט.
דער רב האט גענומען א שטיקל צוקער וואס •••
איז געלעגן אויפן טיש פון זיינע שיריים ,און הרה"צ רבי שמואל דוד קרויס אב"ד אודווארי
געהייסן אים מאכן א ברכה און עס עסן ,און נאך זי"ע האט דערציילט ,זיין באבע ,די צדקת די
בשעת ער איז געשטאנען פאר אים ,האט ער גלייך רעבעצין פון טשעטשאוויטץ וואס איז געווען א
געפילט אז ער איז געזונט ,און דער רב האט אים טאכטער פונעם הייליגען מנוחת אשר זי"ע ,איז
געבענטשט און געזאגט ,ער זאל זאגן יעדן טאג געפארן מיט איר טאכטער אין א וואגן קיין
פינף קאפיטל תהלים ,און פון דעמאלט איז ער טשענגער צו באזוכן איר טאטן ,אויפן וועג האט
געווען געזונט אויף די פיס און קיינמאל מער נישט אויסגעבראכן א גרויסע שריפה נעבן דעם וואגן ,און
געפילט קיין ווייטאג. זיי האבן נישט געקענט אנטלויפן ,ווייל אויף איין
••• זייט איז געווען א טייך.
אין ספר בית אשר ווערט געברענגט ,אז רבי
יצחק טיגערמאן אב"ד בעקעש־טשאבא זי"ע האט אבער נאכדעם האבן זיי געזען א נס גלוי ,ווייל
דערציילט ,אז דער בעל המעשה אליין האט אים פלוצלינג איז דאס פייער אויסגעלאשן געווארן,
דערציילט ,זיין מאמע איז קראנק געווארן מיט א ווען זיי זענען אנגעקומען קיין טשענגער ,האט
שווערער קרענק ,און די דאקטוירים האבן נישט דער רב זיי געזאגט" ,הרבה יגעתי עד שיכולתי
געפונען קיין רפואה ,ס'איז נאך נישט געווען קיין להציל אתכן" ,און די רעבעצין פונעם הייליגען
באן ,און ער האט געמוזט רייטן אויף א פערד מנוחת אשר ,די צדקת מרת ניחא ע"ה האט
צוועלף שעה ביז טשענגער. דערציילט ,אז זי האט געזען ווי איר מאן דער
הייליגער מנוחת אשר האט פלוצלינג אויפגעהערט
ווען ער האט מזכיר געווען די מאמע ביים צו לערנען ,און ווען זי האט אים געפרעגט די סיבה,
הייליגען מנוחת אשר זי"ע ,האט דער רב געהייסן, האט ער געזאגט ,אז ער זעט אז איינער פון זיין
אז די חולה זאל זאגן געוויסע פינף קאפיטל תהלים משפחה איז אין א צרה און מ'דארף זיי צו הילף
יעדן טאג ,ווען דער הייליגער מנוחת אשר האט קומען.
20
ווען דער בחור איז אנגעקומען צוריק מיט די געוואלט אז דער איד זאל אויפשרייבן וועלכע
וואגן ,האט דער רב גערופן די עגונה ,און זי האט קאפיטלעך די חולה זאל זאגן ,האט ער געזאגטף,
גלייך דערקענט יענעם איד ,אז ער איז איר "רבי ,איך געדענק די קאפיטלעך אוןאיך וועל זיי
פארלוירענעם מאן ,דער רב האט אים אריינגערופן נישט פארגעסן".
און שטארק אנגעשריגן ,פארוואס האסטו
איבערגעלאזט אזא אומגליקליכע פרוי? ער איז אבער ווען ער איז אהיימגעקומען ,האט ער
דערשראקן געווארן ,פארשטאנען אז די גאנצע פארגעסן וועלכע קאפיטלעך די חולה זאל זאגן,
האלץ־מעשה איז געווען פון הימל כדי ער זאל האט די מאמע יעדן טאג אויסגעזאגט גאנץ תהלים,
געפונען ווערן ,און אוין פלאץ געגעבן א גט פאר די אבער עס איז נישט בעסער געווארן ,נאר אדרבה
ווייב. עס איז איר ערגער געווארן ,איז דער זון ווידער
••• אריבערגעפארן קיין טשענגער ,דער רב האט זיך
דער שו"ב ר' אברהם יודא האט דערציילט בשם געוואונדערט און געפרעגט ,צי זי האט געזאגט די
א איד פון מעדיעש ,וואס איז געווען ביי דער פינף קאפיטל ,און ער האט מודה געווען אז ער
מעשה ,אמאל איז דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע האט פארגעסן און זי האט געזאגט גאנץ תהלים.
געווען אין א באד-ארט און געשטאנען מיט אסאך
פריינד וואס זענען געקומען אים באזוכן. האט דער רב געזאגט מיט א שמייכל" ,שוטה,
אויב דער דאקטאר גיבט א רעצעפט פאר א
בשעת מעשה איז דורכגעגאנגען א מעדעצין ,וועט דעם א חולה נעמען אלע
קאטוילישער גלח ,א רשע און שונא ישראל ,און מעדעצינען וואס די אפטייקא פארמאגט ,אוודאי
ווען ער האט געזען דעם רב און דעם כבוד וואס נישט ,גיי אהיים און זאג אז די חולה זאל זאגן דווקא
מען גיט אים ,האט ער זיך דערצערנט פון קנאה, די 5קאפיטלעך וואס איך האב דיר געזאגט בעפאר",
זיך אפגעקערט פון אים מיט א פארדרייטע פנים און דאס מאל האט די רבי אים אפגעשריבן וועלכע
און זיך געשטעלט אויף א זייט. קאפיטלעך ,און די חולה האט טאקע אזוי געטון,
און איז געזונט געווארן.
דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע האט געזאגט •••
צו די ארומשטייענדע ,אז עס דאכט זיך אים אז עס ווערט דערציילט ,אז אמאל איז געקומען א
דער גלח וועט נאך גיין "צוריק און נישט פאראויס", עגונה צום הייליגען מנוחת אשר זי"ע ,און זי האט
און דער הייליגער מנוחת אשר איז אוועק צו זיין דערציילט פארן רבין ,אז איר מאן איז פלוצלינג
צימער. פארשוואונדן געווארן ,און זי ווייסט נישט פון אים
שוין עטליכע יאר.
דעם זעלבן טאג איז דער גלח געגאנגען אין
בית הכסא אויפן בוידעם פון זיין אכסניא ,און ווען דער רב האט זי געהייסן בלייבן אין זיין הויז
ער איז דארט געזעסן ,האט זיך דאס בית הכסא און ווארטן ,אפאר טאג שפעטער איז געווען א
אונטער אים צעבראכן ,ער איז אראפגעפאלן ,און יריד־טאג ,האט דער הייליגער מנוחת אשר
מען האט אים ארויסגענומען טויט" ,כן יאבדו כל געשיקט זיין הויז-בחור צום האלץ־מארק ,און אים
אויביך ד'". געזאגט ,אז דעם ערשטן וואגן האלץ זאל ער קויפן,
••• און אויב איינער וועט אנטראגן צו צאלן מער ,זאל
א אייניקל פונעם הייליגען מנוחת אשר זי"ע ער כסדר ארויפגיין מיטן פרייז ,און פאר יעדע פרייז
שרייבט ,אז דער זיידע איז געווען באקאנט פאר א זאל ער זעהן צו קויפן דעם וואגן פון האלץ.
פועל ישועות אויך מיט רפואות ,און פילע וואס די
גרעסטע דאקטוירים האבן זיך מייאש געווען האבן אזוי האט טאקע פאסירט ,א צווייטער האט
זיך דורך אים אויסגעהיילט ,און פילע האבן עדות כסדר ארויפגעטריבן דעם פרייז ,אבער צום סוף
געזאגט אז די רפואות זענען נאר געווען א "מסוה האט דער בחור געקויפט דעם וואגן מיט האלץ ,און
הטבע" ,אבער דער עיקר איז געווען זיין גרויסער יענער צווייטער איז נאכגעגאנגען דעם וואגן מיט
כח – "רצון יראיו יעשה". קללות ביז אין רב'ס הויף אריין.
21
וואוינט ביי אייך אינעם דארף ,און דארט וועסטו דער שו"ב ר' משה פון זערינד האט דערציילט
געפינען דיין קו" ,דער פויער איז נישט געווען קיין פונעם מלמד ר' יצחק ע"ה פון עטשעד ,אז זיין ווייב
גרויסער חכם ,און ער האט נישט פארשטאנען איז קראנק געווארן ,און ער איז געפארן אין חול
דעם רב'ס כוונה ,נאר ער האט פארשטאנען ווי עס המועד קיין טשענגער בעטן דעם רב ער זאל געבן
טייטש" ,אז ר׳ משולם פייש איז דער גנב". א רפואה ,דער רב האט געזאגט" ,וואס קען איך דיר
טון – היינט איז חול המועד און איך שרייב נישט אין
ווען ער איז אהיימגעקומען ,האט ער גלייך חול המועד ,און דער אפטייקער גיט נישט די
גענומען א גרויסן שטעקן אין האנט ,איז אריין צום מעדיצין וואס איך בעט אן א רעצעפט ,אבער זארג
הייליגען צדיק ר׳ משולם פייש און געזאגט ,״איך נישט ,פאר אהיים בשלום ,אויך אן מעדיצין וועט
קום איצט צוריק פון טשענגער ,און דער צדיק האט דיין ווייב האבן א רפואה שלימה".
מיר אנטפלעקט אז ביי אייך וועל איך געפינען מיין
קו ,הער זשע ,ר׳ משולם פייש ,וואס איך זאג איצט״, ווען דער מלמד ר' יצחק איז אהיימגעקומען
און דער פויער האט אויפגעהויבן דעם קול און איז זי שוין געווען געזונט ,און ער האט זי געפרעגט
געויזן דעם שטעקן און געזאגט ,״אויב איר גיט מיר ווען עס האט זיך אנגעהויבן בעסערן ,און עס איז
צוריק מיין קו איז גוט ,און אויב נישט ,וועל איך אייך ארויס פונקט די שעה וואס דער רב האט אים
מיט דעם שטעקן צעברעכן די ביינער ,ווייל איצט געזאגט – און לאנגזאם איז זי אינגאנצן
ווייס איך שוין זיכער אז איר האט געגנבעט מיין קו, אויסגעהיילט געווארן.
אזוי ווי דער צדיק האט געזאגט". •••
עס ווערט דערציילט ,אז אין א קליין דארף
דער הייליגער צדיק ר׳ משולם פייש האט אים לעבן שטאט טשענגער האט געוואוינט דער
אין זיין תמימות און גרויסער ענווה געענטפערט, הייליגער צדיק רבי משולם פייש השרף מטאהש
ער זאל גיין אהיים שטיל ,און צוגעזאגט ,אז אין דער זי״ע ,נאך פאר ער איז באקאנט געווארן מיט זיין
נאכט וועט די קו צוריקקומען צו אים ,און טאקע, צדקות און תמימות ,אין האט געלעבט אין א גרויס
אין זכות פון זיין תפילה איז די קו אין דער זעלבער נויט און דחקות ,און דער הייליגער מנוחת אשר איז
נאכט צוריקגעקומען צום פויער ,נאך די מעשה שוין דאן געווען דער גרויסער מופת-צדיק פון דער
האט דער פויער זיך גערימט פאר זיינע באקאנטע, געגנט ,און אפילו פשוטע בעלי בתים פון די
אז ער האט גוט געטון אז ער איז געפארן צום ארומיגע דערפער זענען אים געקומען בעטן הילף.
טשענגערער צדיק ,און ער האט געזאגט ,״זעט איר,
דער רבי האט תיכף געוואוסט ווער דער גנב איז!״. איינמאל איז צום הייליגען מנוחת אשר זי"ע
געקומען ,א איד א תמים און א פויער וואס האט
געוואוינט אינעם זעלבן שטאט פון דעם שרף
מטאהש ,און ער האט דערציילט פאר מנוחת אשר,
אז עס איז אים פארלוירן געגאנגען זיין קו ,און
געבעטן דעם רב ער זאל אים העלפן געפינען די קו.
דער הייליגער מנוחת אשר האט געקענט און
געוויסט דעם הייליגען שרף מטאהש'ס גרויסקייט
אין צדקות ,און ער האט געוואוסט פון זיין
שרעקליכע דחקות ,און ער האט געוואלט אז מען
זאל זיין נאמען און צדקות באקאנט מאכן ,כדי ער
זאל פון דעם עפעס האבן און זאל צוביסלעך ארויס
גיין פון זיין דחקות.
האט דער הייליגער מנוחת אשר זי"ע געזאגט
צו דעם פויער ,״גיי צו רבי משולם פייש וואס
22
געווען דעם הוי גולה למקום תורה און ארום
יארצייט ו' כסלו
געפארן לערנען אין אנדערע ישיבות.
הגה"ק רבי מנחם ב"ר מאיר זי"ע) ,אייזענשטאט(
ער האט חתונה געהאט בזיווג ראשון מיט דעם
בעל חומת א"ש ,אב"ד חוסט אונגוואר
טאכטער פון הרבני הנגיד רבי אלחנן דוב הכהן
ראטה מליסקא ז"ל ,אבער ליידער האט זי נישט
מאריך ימים געווען. ער איז געבוירן אין שטאט אונגוואר ,בשנת תקס"ח.
בזיווג שני האט ער חתונה געהאט מיט הרבנית צו זיין טאטע הגה"ק רבי מאיר א"ש בעל מהר"ם
הצדקת מרת רבקה רחל ע"ה, א"ש אב"ד אונגוואר זי"ע,
בת הרבני הנגדי רבי שמואל סג"ל הורוויץ מליסקא בן הגה"ק רבי יהודה לייב הש"ץ בקהלת
ז"ל, אייזנשטאט זי"ע,
א אייניקל פונעם של"ה הקדוש זי"ע. בן הגה"ק רבי מאיר אב"ד יאקא זי"ע ,מגורשי פולין
מק"ק פינטשוב.
נאך די חתונה האט ער געהארעוועט אויף
און צו זיין מאמע הרבנית הצדקת מרת חנה ע"ה,
תורה מיט א געוואלדיגע התמדה ,ער איז דארט אין
בת הגה"ק רבי דוד דייטש בעל אהל דוד אב"ד
ליסקא שוין געווען מפורסם מיט זיין גדלות
נאוועמעסטא זי"ע,
בתורה ,דארט האט ער זיך גאר שטארק מקשר
בן הגה"ק רבי מנחם מענדל אב"ד טיטשאף זי"ע,
געווען מיט דעם צדיק הרה"ק רבי צבי הירש בעל
בן הגה"ק רבי מרדכי בעל מור דרור זי"ע,
אך פרי תבואה מליסקא זי"ע.
עס איז געווען מקובל אין די משפחה ,אז זיי
שטאמען פון רבינו יהודה החסיד זי"ע.
מען דערציילט ,אז ווען דער צדיק פלעגט
פארן צו זיין טאטן דער הייליגער מהר"ם א"ש זי"ע ער איז געווען א גאון מובהק און א צדיק יסוד
אויף א שבת ,פלעגט דער טאטע כסדר בעטן ,אז עולם סיני עוקר הרים ,ער איז געווען מפורסם אלס
ער זאל איבער זאגן א דבר תורה פון זיין חבר דער א בעל מחדש נפלא ,ער פלעגט לערנען תורה מיט
הייליגער ליסקער רב זי"ע. א געוואלדיגע התמדה ממש ביז עס האט זיך אים
אויס געלאזט זיינע כוחות ,ער האט מרביץ תורה
אפאר יאר נאך די חתונה ,האט מען אים אויף געווען פאר הונדערטער תלמידים גאונים וגדולים
גענומען אלס רב אין שטאט סערעדנא ,בשנת בתורה.
תר"ה איז ער געווארן רב אין דעם גרויסן שטאט
חוסט ,דארט האט ער מרביץ תורה געווען פאר ער האט פאר די תלמידים כסדר מוסר געזאגט
הונדערטער תלמידים גאונים און גדולים בתורה. אבער מיט זיין געוואלדיגע לשון למודים וואס
זענען געווען דברים היוצאים מן הלב ונכנסים אל
ער האט געהאט א געוואלדיגע קשר מיט די הלב ,פזר נתן לאביונים ער האט גאר גרויסע
תלמידים און זיך אוועק געגעבן פאר זיי מיטן סכומים אויס געטיילט פאר ארימעלייט און פאר
גאנצן הארץ און אריין געלייגט אין די תלמידים עניי ארץ ישראל.
תורה ויראת שמים און ברען צו עבודת השם.
גאנץ אנפאנג האט ער געלערנט ביי זיין גרויסן
כ"ד טבת בשנת תרי"ב ווען זיין הייליגע טאטע טאטן וואס האט אין דעם זון גאר אסאך תורה אריין
דער מהר"ם א"ש זי"ע איז נסתלק געווארן ,האט געלייגט ,ער איז שוין יונגערהייט געווען באוויסט
מען דאן אויף גענומען דעם זון רבי מנחם אלס אלס א גאון בתורה און א מתמיד עצום.
ממלא מקום אין שטאט אונגוואר ,אויך האט ער
דאן עוסק געווען און דריקן די הייליגע ספר פונעם ער האט עוסק געווען בתורה מיט א
טאטן זכרון יהודה. געוואלדיגע התמדה ,שפעטער האט ער מקיים
23
זענען געקומען מבקר חולה זיין דעם צדיק ,דער ער האט איבער געלאזט נאך זיך תלמידים גאונים
צדיק האט יעדן איינעם מקבל געווען מיט כבוד, וגדולים בתורה ובתוכם.
אויך האט ער געבעטן יעדן איינעם צו געבן די
האנט און וואונטשן א רפואה שלימה. הגה"ק רבי אליעזר דייטש בעל פרי השדה אב"ד
באניהאד זי"ע,
ווען זיין איידעם הגה"ק רבי יעקב גרינוואלד הגה"ק רבי אברהם חיים איינהארן בעל עצי העולה
זי"ע וואס איז געווען שטארק מקושר צום שווער, ממאסיעף זי"ע,
איז געקומען אים מבקר חולה זיין ,האט אים דער הגה"ק רבי טוביה ראזענטהאל בעל שושן עמק
צדיק געזאגט די סיבה פארוואס ער בעט יעדן מבאניהאד זי"ע,
איינעם די האנט און א ברכה ,ווייל חז"ל זאגן הרה"ק רבי יוסף מאיר ווייס בעל אמרי יוסף
)ברכות ה'( ַר ִבּי ִחיָּ יא ַבּר ַא ָבּא ֲח ַלשָׁ .על ְלגַ ֵבּיהּ ַר ִבּי מספינקא זי"ע,
סּוּריןֲ ,א ַמר ֵליהּ :א ֵהןיוֹחנָ ן ֲא ַמר ֵליהֲּ :ח ִב ִיבין ָע ֶלי יִ ִ
ָ הגה"ק רבי יצחק ווערצבערגער דומ"ץ דעעש זי"ע,
וְ א ְשׂכָ ָרןֲ .א ַמר ֵליהַּ :הב ִלי יְ ָד .יְ ַהב ֵליהּ יְ ֵדיהּ, הגה"ק רבי ישכר דוב קאהן בעל בינת יששכר אב"ד
אוֹק ֵמיהּ ,און דערפאר האפט ער אז איינער כאטש וְ ְ ערדי סענזשארץ זי"ע,
וואס וועט אים געבן די האנט ,וועט זיין אויף דעם הגה"ק רבי יחזקאל גראספעלד בעל אוהל מועד
מדריגה און דער ריכטיגער מענטש וואס זאל אים אב"ד טשאפ זי"ע,
אויסהיילן. הגה"ק רבי פנחס שטיין בעל קנאת פנחס אב"ד
מיקלאש זי"ע,
מיטוואך פרשת ויצא ו' כסלו בשנת תר"ל די הגה"ק רבי שלום גאלדענבערג בעל דברי שלום
טאג פון זיין הסתלקות ,האט דער גאון געבעטן אז אב"ד סוואליווע זי"ע.
מען זאל אים אנטון פרישע זויבערע מלבושים ,דאן
האט ער געבעטן זיין שבת'דיגע טלית און געלייגט ער האט עוסק געווען אין צדקה וחסד מיט א
תפילין צו דאווענען שחרית ,אבער בעפאר ער געוואלדיגע מסירת נפש ,ער האט זיך אוועק
האט נאך געענדיגט דאווענען זייענדיג מעוטף אין געגעבן יעדן טאג פאר די צובראכענע אידן און די
זיין טלית האט דער צדיק וקדוש צוריק געגעבן זיין ארימעלייט פון שטאט און געזארגט אז זיי זאלן
הייליגע נשמה ליוצרה. האבן עסן און אלעס וואס זיי האבן געברויכט ,אויך
האט ער מייסד געווען בשנת תרי"ח צוזאמען מיט
זיין חבר נאמן הרה"ק בעל אך פרי תבואה הגה"ק בעל כתב סופר זי"ע דעם קופת כולל שומרי
מליסקא זי"ע האט דעם צדיק מספיד געווען מיט החומות לצדקת רבי מאיר בעל הנס פאר די עניי
טרערן ביי זיך אין ביהמ"ד אין שטאט ליסקא ,און ארץ ישראל.
בשעת דעם הספיד האט ער געוויזן מיט די פינגער
צום קרן מזרחית צפונית פונעם ביהמ"ד און זיינע הייליגע דברי תורה זענען געדריקט
געזאגט בזה"ל" ,כאן שפך אותו הצדיק את לבו געווארן אינעם ספר חומת א"ש.
בדמעות נכח פני השי"ת ,והנה הצדיק הזה הוא ידוע
שהי' איש תמים במעשיו ופיו וליבו היו שווים ער האט איבער געלאזט זיינע קינדער.
ובודאי רבים עשו תשובה על ידו ע"כ יש לקונן
עליו" ,און דער הייליגער צדיק מליסקא האט צו הגה"ק רבי דוד אב"ד סאבראנץ זי"ע,
געלייגט "כשנפטר רבינו נדמה לו כאילו ניטל הגג הגה"ק רבי מאיר א"ש אב"ד וואלאווע זי"ע ,חתן
מן הבית". הגה"ק רבי שמואל עהרענפעלד בעל חתן סופר
אב"ד מאטערסדארף זי"ע,
נסתלק לגנזי מרומים ו' כסלו בשנת תר"ל, חתנו הגה"ק רבי יעקב גרינוואלד זי"ע,
ומנוחתו כבוד איז אין שטאט אונגוואר ,נעבן זיין חתנו הגה"ק רבי יוסף פריעד ממאזשאי זי"ע.
הייליגען טאטן דער מהר"ם א"ש זי"ע.
בשנת תר"ל זיבן טאג בעפאר זיין פטירה ,איז
זכותו הגדול יגן עלינו דער צדיק וקדוש ליידער קראנק געווארן און
ועל כל ישראל אמן. געלעגן אין גרויסע יסורים ,גאונים און גדולים
24
קהילות ,אויך איז ער געווען פון די וואס זענען מעשיות
אריבער צום קיסר פראנץ יוזעף צו פויעלען אסאך
טובות פאר אידישע קינדער. דער גאון וקדוש רבי מנחם א"ש מאונגוואר זי"ע
האט געזאגט ,חז"ל זאגן )מגילה יד ,(.אז אויב מען
עס ווערט דערציילט ,אז ביים צווייטן משלחת זאגט שירה ווען מען ווערט ארויסגענומען פון
צום קייזער פראנץ יוזעף ,איז דער גאון וקדוש רבי קנעכטשאפט צו פרייהייט ביי יציאת מצרים ,דאן
מנחם א"ש זי"ע געווען פון די ראש המדברים ,די "ממיתה לחיים לא כל שכן" ,האט דער גאון רבי
משלחת איז געווען פון פינף רבנים גדולי הדור, מנחם א"ש געפרעגט ,ביי פורים האט מען געוואלט
דער כתב סופר זי"ע ,רבי מנחם א"ש זי"ע ,רבי ירמיה אומברענגען די גוף פון די אידן ,אבער די יוונים
לעוו זי"ע ,רבי מנחם כ"ץ זי"ע און רבי חיים סופר האבן דאך נישט געוואלט הרגענען די אידן ,נאר זיי
זי"ע ,וואס זענען געקומען בעטן ביים קייזער אפרייסן פון דער תורה ,איז וואו איז דא ביי חנוכה
פרענץ יוזעף ,אז די ערליכע אידן די יראים ושלמים "ממיתה לחיים".
זאלן קענען גרינדן באזונדערע קהילות ,וואס וועלן
זיך פירן נאר לויטן שלחן ערוך. נאר האט דער גאון רבי מנחם א"ש זי"ע
געענטפערט ,דער עיקר חיות פון א איד איז די
ווערט דערציילט ,אז דער גאון רבי מנחם א"ש נשמה ,און א איד וואס ווערט אפגעריסן פון תורה
האט נאך אפיל נישט אנגעהויבן רעדן צום קיסר און מצוות ,איז ווי א טויטער ממש ,דעריבער ,ווען
האט ער אויסגעבראכן אין א שרעקליכע געוויין, דער אייבערשטער האט אונז געראטעוועט פון די
און ווי דער קייזער האט דערזעהן דעם אלטן רב יוונים ,איז דאס טאקע געווען "ממיתה לחיים" ,און
וויינען ,האט ער אים געפרעגט" ,פארוואס וויינסטו, אויף דעם קל וחומר האבן די חכמים מתקן געווען
אזוי" ,האט דער גאון רבי מנחם א"ש געענטפערט, חנוכה ,צו לויבן און דאנקען און זאגן הלל ,ווייל ביי
"די הייליגע תורה ,דאס וואס איז אונז דעם גרויסן גאון איז דאס געווען ריין אמת ,ווייל
איבערגעבליבן ,ווילן אונזערע אפשטאמלינגע ביי אים איז א לעבן אן תורה געווען וווי מען איז
ברידער אונז צורייסן ,פאר דער הייליגער תורה באמת טויט.
האבן אונזערע עלטען זיך שוין צענדליגער מאל •••
מוסר נפש געווען זייער לעבן ,און איצט איז זי אין אין ספר עולמו של אבא ווערט געברענגט ,אז
סכנה ,ביטע ,הער קייזער — דו ביסט אונזער דער צדיק פלעגט מקפיד זיין צו זאגן שארפע
איינציגסטע האפענונג". מוסר פאר די תלמידים ,אבער גלייך נאכדעם האט
ער איבער געבעטן זיינע תלמידים מיט ווארעמע
דער קייזער איז אזוי דערציטערט געווארן פון ווערטער און געזאגט ,געווענליך נאר אויף א בוים
דעם בילד ווי א אלטע רב וויינט אזוי ביטערלעך וואס האט פירות און זעהט אויס שיין ווארפט מען
פאר אים ,און האט צו זיי געזאגט" ,ברואיגט זיך, שטיינער.
חשובע רבנים! איר דארפט זיך נישט דערשרעקן —
אזעלכע זאכן ווי די אינקוויזיציע אין שפאניע פון אבער אויף א ליידיגע בוים נישט ,דאס זעלבע
אלטע צייטן וועט נישט געשעהן אין מיין לאנד, איז מיט מוסר ,ווייל מוסר זאגט מען נאר פאר א איד
יעדער פאלק האט דער רשות צו לעבן מיט זיין וואס האט אין זיך תורה און יראת שמים און מצוות
אמונה און לויט זיין גלויבונג ,אן קיין שטערונג" ,און ומעשים טובים ,אבער פאר איינעם וואס האט נישט
דער צדיק מיט זיינע אמת'ע טרערן האט אויס די אלע זאכן זאגט מען נישט קיין מוסר.
גע'פועל'ט א ישועה פאר די אידן פון הונגריה. •••
עס ווערט דערציילט ,אז דער גאון רבי מנחם
א"ש זי"ע האט זיך גאר שטארק מוסר נפש געווען
צו מזהיר זיין אידן אז מען זאל ח"ו נישט מבטל זיין
קיין מנהג ישראל וואס מען האט מקבל געווען
מאבותינו הקודמים ,ער איז געווען פון די ראש
המדברים ביי די אסיפת הרבנים פאר די פרימע
25
בן הרה"ק החוזה מלובלין זי"ע,
יארצייט ז' כסלו
נישט אסאך נאך די חתונה האט ער געהאט א קינד
וואס איז ליידער נפטר געווארן אלס יונג קינד ,און הרה"ק רבי אהרן )ארון( ב"ר קלונימוס קלמן הלוי
ליידער האט ער שוין נישט געהאט נאך קינדער. זי"ע) ,אפשטיין( ,מקראקא
"הנקרא ר' ארון קראקאווער ,אדער דער הויכער ר'
נאך די חתונה איז דער צדיק געזעצן על ארון"
שולחן חמיו פאר אפאר יאר ,אויך האט ער דאן
זוכה געווען זיך מסתופף צו זיין בצלו פון זיין
ער איז געבוירן אין שטאט קראקא ,בשנת תקנ"ה.
הייליגען זיידן דער חוזה מלובלין זי"ע ,יענע צייט
האט דער צדיק געלערנט מיט א געוואלדיגע צו זיין טאטן הרה"ק רבי קלונימוס קלמן הלוי
התמדה ,ער איז געווען באוויסט אלס א קדוש אפשטיין בעל מאור ושמש מקראקא זי"ע,
וטהור און א גרויסע עובד השם ,זיין עבודת התפלה בן הרה"ק רבי אהרן הלוי אפשטיין זי"ע.
איז געווען מיט א געוואלדיגע אש קודש אבער
מיט א געוואלדיגע באהאלטנקייט. און צו זיין מאמע הרבנית הצדקת מרת מילכה
ראדל ע"ה,
בשנת תקפ"ג א' תמוז ווען זיין טאטע דער בת הנגיד רבי מרדכי גוטלאד זי"ע.
הייליגער מאור ושמש זי"ע איז נסתלק געווארן,
האט דער זון רבי אהרן נישט געוואלט נעמען דאס ווערט דערציילט ,אז דער טאטע דער
רבנות אלס ממלא מקום ,ער האט דאן עוסק הייליגער מאור ושמש זי"ע האט געזאגט בעפאר
געווען און דריקן די הייליגע דברי תורה פון זיין זיין פטירה פארן זון רבי אהרן זי"ע ,און פארן זון
טאטן ,ער האט דאן איבער געגעבן די דברי תורה הרה"ק דער גוטער איד מניישטאט זי"ע ,אז ווען זיי
פון זיין טאטן פאר הגה"ק רבי משה יעקב שארף וועלן ברויכן געלט ,זאלן זיי אריין לייגן די האנט אין
בעל דרכי יושר זי"ע הנקרא ר' יעק'לע אושפצינער טאש ,און זיי וועלן דארט טרעפן געלט ,אבער די
זי"ע ,און ער האט דעם ספר משלם געווען צום צוויי קדושים האבן דעם ברכה פונעם טאטן נישט
דריק. געניצט ,חוץ צוויי מאל ווען זיי האבן דאס באמת
געברויכט.
בשנת ת"ר ווען דער ספר איז שוין געווען
גרייט צום דריק ,איז ער ארום פאר הסכמות צו ער איז געווען א איש אלוקים קדוש וטהור
צדיקי הדור ובתוכם הגה"ק בעל ארי' דבי עילאי נורא מאוד ,ער איז געווען מפורסם אלס א גדול
זי"ע וואס האט געהייסן אז מען זאל דעם ספר געבן וגאון און א בקי נפלא בתורת הנגלה והנסתר ,ער
דעם נאמען "מאור ושמש" און די טעם איז געווען, איז געווען א בורח מן הכבוד און נישט נושא פנים
ווייל די הייליגע דברי תורה פונעם טאטן באלייכטן געווען פאר קיינעם ,דער צדיק האט נישט געקענט
די אויגן פון אידישע קינדער מיט די קדושה כלשון פארטראגן קיין ליגענט און געווען גאר גרויס אין
קדשו" ,המשכילים יזהירו כזוהר הרקיע וכשמש מידות האמת ,ער האט נישט געוואלט פירן קיין
וירח" ,בשנת תר"ב איז די ספר ארויס געקומען רבנות און זיך אייביג דערווייטערט פון כבוד ,אבער
דאס ערשטע מאל. הונדערטער אידן האבן זיך צו אים מדבק געווען,
ער האט מיט זיין גרויסקייט מעורר געווען אידן צו
ער האט בשום אופן נישט געוואלט נעמען די ווערן נאנט צום באשעפער און געווען א גרויסע
רבנות אין שטאט קראקא ,וויבאלד ער האט נישט פועל ישועות בקרב הארץ.
געוואלט אז דאס זאל אוועק נעמען זיין צייט פון
דריקן דעם ספר פון זיין טאטן ,דער צדיק רבי ארון ער איז נתגדל געווארן ביי זיין גרויסן טאטן אין
האט געזאגט ,אז ער ארבעט אויפן ספר אז עס זאל שטאט קראקא ,און רוב פון זיין תורה און עבודת
זיין פאר כלל ישראל ,הרה"ק רבי שלמה הראשון השם האט דער צדיק קונה געווען פון זיין גרויסן
מבאבוב זי"ע ,האט געזאגט ,אז דער ספר מאור טאטן.
ושמש איז אויף חסידות ,אזוי ווי דער שלחן ערוך ער האט חתונה געהאט מיטן טאכטער פון הרה"ק
איז אויף הלכה. רבי יוסף מטורטשין זי"ע,
26
שלמה זי"ע האט געזאגט ,אז דער צדיק וקדוש ר' אפילו ער איז נישט געווען קיין רב ,האט ער
ארון איז משפיע פרנסה פאר אלע וואס קומען צו אבער אויף געשטעלט דאס ערשטע ביהמ"ד פאר
אים ,ר' ארון פלעגט קומען צום הייליגען תפארת חסידים אין שטאט קראקא נאך יארן וואס די
שלמה מרדומסק זי"ע צוויי מאל א יאר" ,יום כיפור, מתנגדים האבן דאס נישט צו געלאזט ,מען האט
און שבועות". דעם ביהמ"ד געריפן "ר' ארון'ס קלויז" ,עס איז
געווען פון די שענסטע בתי מדרשים אין דעם
בשנת תרכ"ו האט פאר רבי ארון געכאפט א גאנצן געגענט ,ער איז לימים געווארן פון די ראשי
חשק צו קומען צום רבין חודש אדר ,און ער איז העדה וואס האבן אונטער געשריבן אויפן כתב
אנגעקומען דאנערשטאג קיין ראדומסק ,ווען ער הרבנות פון הגה"ק רבי שמעון סופר זי"ע דער
איז אריין געקומען געבן שלום פארן רבין ,האט צווייטער זון פונעם הייליגען חתם סופר זי"ע
אים די רבי מקבל געווען מיט א מוראדיגע שמחה ווערנדיג רב אין שטאט קראקא.
און געזאגט ,חז"ל זאגן דאך "הארון נושא את
נושאיו" ,דער תלמיד ר' ארון האט גלייך ער איז געווען מקושר און זיך מסתופף געווען
פארשטאנען ,אז די רבי איז מרמז זיין פטירה ,און ביי רוב פון די צדיקים בדורו ,אפילו די רבנים און
טאקע יענעם נאכט ליל שישי כ"ט אדר איז די רבי צדיקים וואס זענען געווען גאר אסאך יונגער פון
דער הייליגער תפארת שלמה זי"ע נסתלק אים ,האט זיך אבער דער רבי ארון זי"ע מסתופף
געווארן. געווען בצולם און געשטאנען ביי זיי ווי א חסיד ביי
זיין רבין ,אפילו ער איז באמת געווען א קדוש
ווען מען האט גענדיגט מאכן די טהרה ,האבן וטהור און ראי' צו פירן אליין א גרויסע קהלה ,זיין
די חברה קדישא געזעהן אז פונעם נאז פונעם רבין עניוות איז געווען גאר גרויס ,ער האט פון זיך בכלל
דער הייליגער תפארת שלמה רינט בלוט ,און דאס נישט געהאלטן און מקרב געווען יעדן איד מיט א
האט אפ געהאלטן די לוי' ,איז די תלמיד רבי ארון געוואלדיגע אהבה.
צו געגאנגען צום רבין און אריין געזאגט אונעם
אויער ,די רבי זאל וויסן אז עס איז ערב שבת קודש ער האט געהאט א ספעציעלע קרבות צום
און די זמן איז קורץ ,דערוועגן בעט איך אז די רבי הייליגען תפארת שלמה מרדומסק זי"ע ,איינמאל
זאל אפשטעלן דאס בלוט ,כדי מען זאל קענען ווען רבי ארון איז געפארן צום צדיק ,דער הייליגער
מאכן דעם לוי' און נישט ח"ו קומען לידי חילול תפארת שלמה ,איז געווען א גרויס געדרענג
שבת. בשעת די תורה זאגן ,אלע חסידים האבן זיך
געשטיפט צו הערן די תורה פונעם הייליגען
גלייך האט דאס בלוט אויף געהערט און מען תפארת שלמה זי"ע ,רבי ארון איז אבער געווען א
איז געגאנגען צו די לוי' ,און טאקע ווי די רבי האט גרויסער עניו און ער האט זיך געשטעלט אין די
יארן פריער געזאגט" ,הארון נושא את נושאיו" ,איז זייט און פרובירט פון דארט צו הערן די תורה
זיין תלמיד רבי אהרן געווען פון די נושאי המיטה. פונעם רבין.
דער תפארת שלמה האט דאס באמערקט,
דער הייליגער צדיק וקדוש רבי ארון זי"ע האט האט ער זיך אנגערופן ,חז"ל זאגן )מגילה י (:מקום
גאר שטארק מאריך ימים געווען קרוב צו די 90 ארון אינו מן המדה ,דער ארון האט נישט פארנומען
יאר ,ליידער האט דער צדיק נישט איבער געלאזט קיין פלאץ אין קודש הקדשים ,מיט דעם אלעם
קיין זש"ק. האט מען די לוחות אריינגעלייגט דווקא אין די ארון,
ווייל די תורה גייט נאר אריין אין אזא איינעם וואס
נסתלק לגנזי מרומים ז' כסלו בשנת תרמ"ב, פארנעמט נישט קיין ארט.
ומנוחתו כבוד איז סמוך ונראה צום טאטן אין
ביה"ח החדש אין שטאט קראקא. ר' ארון קראקאווער ,האט געהאט א
ספעציעלע קירבה ביים הייליגען תפארת שלמה
זכותו הגדול יגן עלינו זי"ע ,און די רבי האט כמה פעמים געזאגט אויפן
ועל כל ישראל אמן. תלמיד" ,הארון נושא את נושאיו" ,און דער תפארת
27
געקרעכצט ,און עס האט אונז אלע געכאפט א מעשיות
שרעקליכע פחד ,און ממש מיט ניסים האט מען
באוויזן ארויס צו טראגן דעם איד און אריינלייגען עס ווערט דערציילט ,אז איין וואך שבת קודש
אינעם וואגן ,און ער איז אוועק געפארן. איז דער צדיק הרה"ק רבי ארון מקראקא הנקרא
דער הויכער ר' ארון זי"ע ,געווען ביים צדיק הרה"ק
ווען אונז זעמיר צוריק אריין צום טאטן ,און המגיד מטריסק זי"ע ,ביים טיש ווען ר' ארון האט
דערציילט ,אז עס האט אונז אלע אנגעכאפט א געזען אז דער צדיק מטריסק עסט גארנישט ,האט
גרויסע פחד בשעת מען האט זיך מטפל געווען מיט ער געפרעגט דעם צדיק פארוואס ער עסט
דעם איד ,צוזעענדיג די גרויסע יסורים פון דעם זקן, גארנישט.
האט דער טאטע געפרעגט ,ווייסט עטץ ווער דער
זקן איז געווען ,דאס איז משיח צדקנו ,וואס אויף האט דער הייליגער מגיד מטריסק געזאגט ,אז
משיח שטייט ,וְ הוּא ְמח ָֹלל ִמ ְפּ ָשׁ ֵענוּ ְמ ֻדכָּ א ֵמ ֲע ֹונ ֵֹתינוּ, ער איז א אונס ,ווייל ער קען נישט אריינלייגען קיין
און ביז עס איז נאכנישט געקומען די גאולה שלימה, מאכל אין זיין מויל ,האט דער צדיק ר' ארון אים
ליידט משיח צדקינו יסורים נוראים וועגן די עוונות געפרעגט פארוואס נישט ,האט דער מגיד געזאגט,
פון כלל ישראל און וועגן די צער השכינה. ווייל ער קען נישט שלאפן ,און דערפאר קען ער
נישט עסן אויך נישט ,און דער צדיק מטריסק האט
דאן האט דער הייליגער טריסקער מגיד געזאגט ,איך וועל אייך דערציילן די מעשה.
צוגעענדיגט פאר רבי ארון זי"ע ,פון די מעשה ווען
דער טאטע דער הייליגער מגיד מטשערנאביל
איך האב געזען די צער און ווייטאג פון משיח
זי"ע פלעגט אונז אסאך מיט נעמען אויף זיינע
צדקנו ,קען איך מער נישט שלאפן אדער עסן.
הייליגע נסיעות ,ווען ער האט אפגעראכטען תיקון
•••
נשמות און עניינים נסתרים וגבוהים ,און ער האט
עס ווערט געברענגט ,אז נאכן פטירה פונעם
דאן מפרנס געווען די ל"ו צדיקים נסתרים.
הייליגען תפארת שלמה מרדומסק זי"ע ,האט זיך
רבי ארון מקראקא מדבק געווען אינעם הייליגען איינמאל האט ער אונז מיט גענומען אויף א
דברי חיים מצאנז זי"ע ,איין מאל ווען ער איז געווען נסיעה ,און מען איז אנגעקומען צו א קרעטשמע,
אין צאנז ,איז געקומען די בשורה ,אז עס איז און דארט איז געווען אסאך מענטשן וואס זענען
נסתלק געווארן אין שטאט קראקא הרה"ק רבי געקומען טרינקען ביים קרעטשמע ,דער טאטע
שלמה זלמן מוויעליפאלי זי"ע ,און מען האט דעם האט געבעטן אז מען זאל מאכן א מחיצה ווי ער
צדיק געלייגט אויף די רעכטע זייט פונעם הייליגען זאל זיך קענען דארט אויפהאלטן ווילאנג ער איז
מאור ושמש זי"ע. דארט אז ער זאל קענען עוסק זיין אין זיין עבודה
אומגעשטערט.
דער זון פונעם מאור ושמש רבי ארון זי"ע האט
געהאט פון דעם גאר שטארקע חלישת הדעת, נאך א שטיק צייט איז אנגעקומען א וואגן ווי
וויבאלד דער טאטע איז געלעגן ביים וואנט פון עס איז געזעצן א אלטער איד וואס איז געווען גאר
דעם ביה"ח ,און די חלקה נעבן דעם טאטן איז קראנק און פיל מיט וואונדען ,און דער אלטער איד
געווען אוועק געלייגט פאר אים לאחר מאה האט געפרעגט ,אויב דער מגיד פון טשערנאביל איז
ועשרים ,אבער יעצט האט מען געלייגט רבי שלמה דא ,דער טאטע איז ארויס מיט א שמחה מקבל
זלמן זי"ע דארט. פנים זיין דעם איד ,און מען האט דעם איד אריין
געברענגט אין שטוב ,און דער טאטע איז געזעצן
און די מעשה פארוואס מען האט דעם צדיק מיט דעם איד און פארברענגט אונטערן פירהאנג.
רבי שלמה זלמן זי"ע געלייגט נעבן דעם מאור
ושמש זי"ע איז געווען ,ווייל ווען דער צדיק רבי ווען דער איד האט זיך געגרייט אוועק צו גיין,
שלמה זלמן איז געווען א קינד ,איז איינמאל דער האט דער טאטע אונז געבעטן ,אז מיר זאלן העלפן
הייליגער מאור ושמש זי"ע דורך געפארן דעם פאר דעם איד ארויס צו גיין ,וויבאלד ער איז אזוי
שטאט פאצינוב ווי דער טאטע פון רבי שלמה זלמן שוואך אין קראנק ,ווען אונז האבן דעם איד
האט געוואוינט ,און דער הייליגער מאור ושמש איז געהאלפן ארויס גיין ,האט דער איד גאר שטארק
28
אז זיין טאטע דער הייליגער מאור ושמש זי"ע איין געשטאנען ביי זיי אין שטוב ,און מען האט
פלעגט יא זאגן תורה צווישן איין מאכל און די פארן הייליגען מאור ושמש אוועק געגעבן דעם
אנדערע ,און דער טאטע פלעגט דאך זאגן גאר בעט פונעם קינד שלמה זלמן.
טיפע און לאנגע תורות ,און וועגן דעם איז אויס
געקומען אז דאס עסן איז קאלט געווארן ,און מען דער קינד שלמה זלמן ווען ער האט געהערט
האט אים מגלה געווען פון הימל ,אז מען האט אויף אז מען האט זיין בעט אוועק געגעבן פארן צדיק,
דעם אן הקפדה אז ער לאזט דאס עסן פון שבת האט זייער געוויינט אז מען האט זיין בעט אוועק
קודש קאלט ווערן ,און וועגן דעם האט דער געגעבן ,ווען דער מאור ושמש האט געהערט ווי
הייליגען שם משלמה מקפיד געווען ,צו ווארטן ביז דאס קינד וויינט ,האט ער דעם קינד געבעטן אריין
נאכדעם וואס מען האט געענדיגט די גאנצע צו קומען אין בעט מיט אים ,צופרי ווען די עלטערן
סעודה. האבן געבעטן מחילה פונעם הייליגען מאור ושמש,
••• אז עס איז אים זיכער נישט געווען אזוי געשמאק
אין ספר רבינו הקדוש מצאנז ווערט געברענגט, צו שלאפן אינעם בעט מיטן קינד ,האט דער
אז איינמאל איז דער צדיק וקדוש רבי ארון הייליגער מאור ושמש געזאגט בזה"ל" ,מיט דעם
מקראקא זי"ע דער זוהן פונעם הייליגען מאור קינד איז געווען א געשמאק צו שלאפן" ,און דאס
ושמש זי"ע געווען אויף די עלטער אין שטאט האט דער צדיק גענומען אלס א סימן אז ער וועט
קשאנוב אויף א שבת קודש ,שבת ביינאכט האט זוכה זיין צו ליגן נעבן דעם צדיק לאחר מאה
דער צדיק רבי דוד'ל מקשאנוב זי"ע געמאכט ועשרים שנה.
קידוש ,דערנאך האט מען געגעבן פארן צדיק רבי
ארון א כוס אז ער זאל אויך קידוש מאכן. ווען דער הייליגער רבי ארון זי"ע איז אריין
צום צאנזער רב זי"ע און זיך אויס גערעדט אז מען
אבער דאן האט דער צדיק רבי ארון מקראקא האט אים אוועק גענומען זיין חלקה נעבן זיין טאטן
זי"ע געזאגט פאר די חסידים ,הערט וואס איך זאג אין קראקא ,האט דער הייליגער צאנזער רב זי"ע
אייך ,איך האב זוכה געווען צו זיין אין לובלין און צו געזאגט ,עס איז דאך נישט געווען קיין פלאץ פאר
קענען אסאך צדיקי הדור ,אלע מעלות וואס איך רבי שלמה זלמן אויך נישט ,וויבאלד די ביה"ח איז
האב געזעהן ביי די צדיקים ,און אפילו אסאך מער גאר א קליינע און עס איז געווען ממש פיל ,אויב
ווי דעם האב איך געזען ביים הייליגען דברי חיים האט מען געטראפן פאר אים א פלאץ ,וועט מען
מצאנז זי"ע ,יעצט אויף די עלטערע יארן האב איך פאר דיר אויך טרעפן א פלאץ ,דערפאר האט רבי
שוין נישט קיין כוח ארום צו פארן צי די צדיקי הדור ארון געשריבן א צוואה אז מען זאל אים לייגן נעבן
וואס וואוינען ווייט אוועק ,דערפאר בין איך דעם טאטן.
געקומען אהער קיין קשאנוב וואס איז נאנט צו
ווען דער צדיק איז נסתלק געווארן און מען
קראקא ,אבער איך זאג אייך ,דער צדיק רבי דוד איז
האט אויף געמאכט דעם צוואה ,זענען די חברה
באמת א רבי ,און דער צדיק רבי ארון מקראקא זי"ע
קדישא דערציטערט געווארן ,וויבאלד זיי האבן
האט שוין נישט געוואלט אליין קידוש מאכן.
דאך געוויסט אז עס איז נישט דא קיין פלאץ נעבן
•••
דעם הייליגען מאור ושמש ,אבער לפלא ווען מען
הרה"ק רבי ארון מקראקא זי"ע דער גרויסער
האט דעם גוף קדוש געברענגט לקבורה ,האט מען
זון פונעם הייליגען מאור ושמש זי"ע האט
געטראפן א פלאץ אויפן לינקען זייט פונעם טאטן,
דערציילט ,אז איינמאל איז ער געפארן מיטן טאטן
און דארט איז דער צדיק נטמן געווארן.
צום ציון פון זיין רבין דער הייליגער נועם אלימלך
•••
זי"ע ,און דער מאור ושמש האט זייער געבעטן פון
הרה"ק רבי שלמה שפירא בעל שם משלמה
זיינע תלמידים און פון זיין זון ,אז קיינער זאל נישט
ממונקאטש זי"ע האט מקפיד געווען ,נישט צו זאגן
אריינקומען מיט אים אונעם אוהל.
שבת קודש ביים טיש קיין תורה ,נאר נאכדעם
טאקע ווען מען איז אנגעקומען ,איז דער וואס מען האט שוין געענדיגט עסן ,און ער האט
מאור ושמש אליין אריין און זיך פארשפארט געזאגט דעם טעם בשם הרה"ק רבי ארון מקראקא
אונעם אוהל ,אבער ווען זיי האבן געזען אז עס זי"ע.
29
השנה ביינאכט ,ווען מ'דארף מעורר רחמים זיין נעמט שוין גאר לאנג און דער צדיק קומט נישט
אויף כלל ישראל. ארויס ,האבן זיי אויף געמאכט דעם טיר מיט
געוואלד ,און זיי האבן געזען דעם צדיק דער מאור
דער הייליגער צאנזער רב זי"ע האט גלייך ושמש אויס געלייגט אויפן ציון בפישוט ידים
דערשפירט זיין מחשבה ,און פארן בענטשן האט ורגלים ,אין ער איז געווען אין א מוראדיגע דביקות,
ער זיך אויסגעדרייט צום צדיק רבי ארון און מען האט אים פראבירט אויף צו וועקן פון זיין
געזאגט" ,דוד המלך האט אונז איבערגעלאזט ספר דביקות ,אבער עס איז נישט געגאנגען ,האט מען
תהלים ,און יעדער וואס דארף א ישועה נעמט א אים מיט געוואלד אויפגעוועקט.
תהלים און גיסט אויס זיין הארץ ,אבער ווער
ס'קוקט אריין זעט ,אז לויטן פשט איז עס פול מיט ווען דער מאור ושמש האט זיך דערוועקט
קללות אויף די שונאים פון כלל ישראל ,און דורך האט ער געזאגט מיט א צובראכענקייט" ,וואס
דעם ווערן אידן געהאלפן" ,און דאן האט רבי ארון האט עטץ מיר געטוהן ,ווען עטץ וואלט מיר
פארשטאנען ווי טיף דעם צאנזער רב'ס דרכים געלאזט ליגען פאר נאך איין מינוט ,וואלט איך
זענען. געגאנגען מיט דעם רבין אין גן עדן אריין" ,און ווי
••• מען פארציילט ,האט דער הייליגער תפארת שלמה
עס ווערט דערצייילט ,אז דער צדיק רבי ארון זי"ע וועגן די מעשה ,געלאזט מאכן א גדר ארום
מקראקא זי"ע איז געפארן צו אסאך צדיקים פונעם דעם ציון פונעם הייליגען רבי אלימלך מליזענסק
דור ,איינמאל איז ער געקומען צום הייליגען זי"ע.
רוזשינער זי"ע און זיך שטארק באהאלטן ,ווייל ער •••
האט נישט געוואלט מ'זאל וויסן ווער ער איז ,און עס ווערט דערציילט ,אז איין ווינטער איז דער
אים מכבד זיין ,און דער צדיק האט געהייסן פאר הייליגער צאנזער רב זי"ע געווען אין קראקא אויף
זיין משמש נישט צו זאגן פון וואנען ער איז. שבת ,מ'האט געדארפט פיש פאר א קראנקן ,און
מ'האט נישט געקענט קריגן ,ווייל ס'איז געווען
אבער ווי נאר דער הייליגער רוזשינער זי"ע שטארק קאלט און דער טייך איז געווען פארפרוירן.
איז אריין אין בית המדרש ,האט ער געזאגט צו די
מקורבים" ,רופט נאר אהער ר' ארון'ען – ער זאל זיך ווען מ'האט דאס געזאגט פארן הייליגען דברי
זעצן דא בראש השולחן" ,קודם האט דער צדיק חיים ,האט ער געהייסן גיין צום טייך "ווייסל",
אפגעזאגט דעם כיבוד און האט נישט געוואלט גיין אויפברעכן דאס אייז ,און מ'וועט כאפן פיש ,אזוי
זיך זעצן אויב אן ,אבער בלית ברירה האט ער האט מען געטון ,און באלד האט מען ארויסגעצויגן
געמוזט פאלגן ,און דער הייליגער רוזשינער האט אסאך פיש ,האט דער צדיק רבי ארון מקראקא זי"ע
אים ארויסגעוויזן גרויס כבוד אן א שיעור ,און אים געזאגט פארן הייליגען דברי חיים" ,אז דער צאנזער
מכבד געווען מיט ברכת המזון. רב איז דער בעל הבית אויפן טייך "דונייעץ" אין
אן אנדערס מאל איז רבי ארון געפארן צאנז ,דאס האב איך געוואוסט ,אבער אז איר זענט
צוזאמען מיטן הייליגען צאנזער רב זי"ע קיין דער בעל הבית אויך אויף דער קראקאווער טייך
רוזשין ,דער רוזשינער האט זיך שטארק געפרייט, "ווייסל" ,דאס האב איך נישט געוואוסט ביז היינט".
זיי אריינגעפירט אין א באזונדער צימער און •••
געבעטן זיי זאלן עסן ,און ער וועט באלד קומען עס ווערט דערציילט ,אז דער צדיק וקדוש רבי
עסן מיט זיי. ארון מקראקא זי"ע פלעגט פארן קיין צאנז אויף
ראש השנה ,איין יאר ,נאך אין די ערשטע יארן,
אין צימער זענען געשטאנען דריי קרוגן האט דער הייליגער צאנזער רב זי"ע ביי דער סעודה
וואסער צום וואשן ,פאר אלע דריי ,דער הייליגער די ערשטע נאכט ראש השנה געזאגט שטארקע
צאנזער רב האט זיך געוואשן מיט אזא התלהבות, ווערטער אויף די אידן ,ווייל זיי פירן זיך נישט ווי עס
אז דער קרוג איז אויסגעגאסן געווארן ,האט אים דארף צו זיין ,און פארן צדיק רבי ארון איז דאס
רבי ארון געגעבן דעם צווייטן ,און ווען רבי ארון געווען פרעמד ,ווייל ביים טאטן איז ער נישט
האט געזען אז ס'איז נאר געבליבן איין קרוג ,האט געווען צוגעוואוינט צו אזוינס ,און בפרט ראש
30
••• ער אים איבערגעלאזט פארן רוזשינער ,און זיך
עס ווערט דערציילט ,אז בשנת תר"ה ווינטער נישט געוואשן.
האט די רבי דער הייליגער צדיק רבי אשר'ל
אבער דער צדיק רבי ארון האט נישט געוואלט
מראפשיץ זי"ע געוויזן פאר זיינע צוויי גרויסע
אז דער רבי דער הייליגער רוזשינער זאל
תלמידים הרה"ק בעל דברי חיים מצאנז זי"ע און
באמערקן אז ער האט זיך נישט געוואשן ,האט דער
פאר הרה"ק רבי ארון מקראקא זי"ע אויף די לוח
צדיק רבי ארון נאר געגעסן די אנדערע מאכלים
השנה ,אז ביי ערב פסח איז געשריבען די ווארט
וואס מען ברויך זיך צו זיי נישט וואשן ,ווען דער
"ת"ב" ,זיי האבן זיך געוואונדערט וואס האט
הייליגער רוזשינער איז אריינגעקומען ,האט ער
ת'שעה ב'אב מיט ערב פסח ,אבער יענעם ערב פסח
געזאגט צו רבי ארון בזה"ל" ,הכי קרא שמו יעקב
האבן די תלמידים שוין פארשטאנען וואס דאס
ויעקבני זה פעמים ,דאס ערשטע מאל האט איר זיך
האט געמיינט ,ווען זייער רבי איז נסתלק געווארן
באהאלטן ,און יעצט עסט איר נישט מיט אונז!" ,און
יענעם ערב פסח ,שקולה מיתתן של צדיקים
דער הייליגער רוזשינער האט געהייסן ברענגען א
כשריפת בית אלוקינו.
קרוג וואסער ,און רבי ארון האט זיך געוואשן און
•••
געגעסן מיט זיי.
עס ווערט דערציילט ,אז אויף די עלטערע יארן
•••
איז דער צדיק רבי ארון מקראקא זי"ע געפארן צום
עס ווערט דערציילט ,אז דער גאון רבי שמואל
ערשטן באבאווער רבי ,רבי שלמה'לע זי"ע ,דעם
אהרן מקארטשין זי"ע און דער צדיק רבי ארון
צאנזער רב'ס אייניקל ,כאטש ער איז שוין געווען
מקראקא זי"ע זענען געווען אין בריגל ביים
אלט איבער די אכציג יאר.
הייליגען ארי' דבי עילאי זי"ע ,מוצאי שבת האבן זיי
דער הייליגער באבאווער רבי האט אים זיך אפגערעדט צווישן זיך צו פארן קיין בעלז אויף
געפרעגט" ,צוליב וואס איז דער רב געקומען צו דעם קומענדיגן שבת.
מיר? איינער וואס איז געווען אין לובלין און
געקענט אזויפיל צדיקים – האט נאך וואס צו זען ביי אין דער זעלבער מינוט איז דער הייליגער שר
מיר?" ,האט רבי ארון געענטפערט" ,דאס ווייס איך שלום מבעלזא זי"ע געזעסן ביי שלש סעודות ,און
נאך נישט ,אבער איך ווייס ,אז שוין לאנג גרייט איך געזאגט" ,מ'ווייסט פון אונז ב"ה אין אלע עקן
זיך צו קומען אהער ,און אלעמאל זענען מיר וועלט ,און אט יעצט האבן צוויי טייערע אברכים פון
געקומען אומגעריכטע עיכובים ,א סימן אז איך טו בריגל באשלאסן צו קומען צו אונז" ,און רבי יעקב
א גוטע זאך ,ווארום אויב נישט וואלטן נישט געווען פון נאראל איז יענעם שבת געווען אין בעלז ,און
אזויפיל מניעות". ווען ער האט דאס געהערט ,האט ער געזאגט ,אז
ער בלייבט נאך א שבת ,צו זען די צוויי אברכים וואס
ביים טיש האט דער הייליגער באבאווער רב דער רבי האט געזען פון דער ווייטנס ,און טאקע,
אוועקגעשטעלט א שטול פאר רבי ארון בראש אויף שבת קודש זענען זיי אנגעקומען.
השולחן ,אבער ער האט עס אוועקגערוקט אין א •••
זייט און דארט געזעסן ,שפעטער האט דער עס ווערט דערציילט ,אז דער צדיק רבי ארון
באבאווער אים געפרעגט פארוואס ער וויל נישט מקראקא זי"ע איז איינמאל געווען ביי א צדיק ,און
זיצן אויבן אן ,ער איז דאך געזעסן ביים טיש פון דארט איז געווען א איד א חולה מסוכן ,און מ'האט
לובלין ,וואו אפילו מיין זיידע דער צאנזער איז נישט גערעדט ,אז ער איז קראנק געווארן פון אן הקפדה
געזעסן ביים טיש. פונעם צדיק ,ווען ר' ארון האט דאס געהערט ,איז
האט דער צדיק רבי ארון געענטפערט" ,מיר ער גלייך אריין צום צדיק ,און שטארק געבעטן
זאגן מוצאי שבת אויף אליהו הנביא ז"ל" ,איש פאר דעם אידן מיטן פסוק אין תהלים" ,הלמתים
דורות שנים עשר ראו עיניו" ,איז וואס איז דער תעשה פלא ,אם רפאים יקומו יודוך סלה" ,און דער
שבח? ,נאר ,ער האט נאך געזען משה רבינו ,און צדיק רבי ארון האט געזאגט" ,דער גרעסטער פלא
פונדעסטוועגן האט ער זיך מכניע געווען און מקבל און דער גרעסטער שבח איז ,אז א חולה שטייט אויף
מרות געווען פון אחי' השילוני ,און טאקע דאס איז געזונט" ,דער צדיק האט גלייך געזאגט "חלילה!",
דער חידוש". און דער איד איז באלד געזונט געווארן.
31
איינמאל האט א איד געפרעגט דעם צדיק דער
יארצייט ח' כסלו
הייליגער בית אהרן מקארלין זי"ע ,וואס איז די
גרויסע רעש וואס מען מאכט פון דעם צדיק רבי
הרה"ק רבי אהרן ב"ר מרדכי זי"ע) ,טווערסקי(
אהרן מטשערנאביל זי"ע ,מען זעט דאך אים
אדמו"ר מטשערנוביל
קיינמאל נישט לערנען ,וויבאלד דער צדיק האט
גאר שטארק באהאלטן זיין גדלות בתורה ,האט
דער הייליגער בית אהרן מקארלין זי"ע געזאגט ער איז געבוירן אין שטאט טשערנאביל ,בשנת
בזה"ל" ,ער ברויך נישט לערנען ,ער איז די תורה תקמ"ד.
אליין".
אלס דער בכור צו זיין טאטן הרה"ק רבי מרדכי
דער הייליגער מגיד מטשערנאביל זי"ע האט המגיד מטשרנוביל זי"ע,
געהאט אכט הייליגע קינדער קדושים וטהורים, בן הרה"ק רבי מנחם נחום בעל מאור עינים
וואס זענען געווען די שמונה קני מנורה וואס האבן מטשערנאביל זי"ע,
באלאכטן מיט זייער קדושה און תורה גאנץ בן הגה"ק רבי צבי זי"ע,
רוסלאנד ,דער טאטע דער מגיד האט געזאגט ,אז בן הגה"ק רבי נחום גאון הנקרא רבי אדם בעל שם
די זיבן קינדער זענען די שבעה קני מנורה ,און דער זי"ע.
זון אהרן איז דער כהן המדליק את שבעה הנרות.
און צו זיין מאמע הרבנית הצדקת מרת חיה שרה
הרה"ק רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע, ע"ה,
הרה"ק רבי משה מקוריסטשוב זי"ע, בת הרה"ק רבי אהרן הגדול מקארלין זי"ע) ,מגדולי
הרה"ק רבי יעקב ישראל מטשערקאס זי"ע, תלמידי המגיד ממעזריטש זי"ע(,
הרה"ק רבי מנחם נחום ממקרוב זי"ע, בן הרה"ק רבי יעקב מקוברין זי"ע) ,דער ברודער פון
הרה"ק רבי אברהם המגיד מטריסק זי"ע, הרה"ק רבי נחמן מקוסוב זי"ע(.
הרה"ק רבי דוד מטאלנא זי"ע,
הרה"ק רבי יצחק מסקווירא זי"ע, מען האט דעם קינד ביים ברית געגעבן דעם
הרה"ק רבי יוחנן מרחמסטריווקא זי"ע. נאמען אהרן ,נאכן גרויסן זיידן רבי אהרן הגדול
מקארלין זי"ע ,ער איז נתגדל געווארן אין שטוב
עס ווערט דערציילט ,אז דער הייליגער מגיד
פונעם גרויסן זיידן הרה"ק בעל מאור עינים
מטשערנאביל זי"ע האט דאך פאר זיינע קינדער די
מטשערנאביל זי"ע ,און די זיידע האט אים נאך
קדושים אלע א נאמען געגעבן נאך די שבעה רועים
געלייגט תפילין ביים בר מצווה.
די אבות הקדושים ,חוץ פארן זון הרה"ק רבי מנחם
נחום זי"ע וואס האט געהייסן נאכן הייליגען זיידן,
ער איז געווען א איש אלוקים קדוש וטהור
און נישט מיטן נאמען "יוסף" פון די אבות
נורא מאוד ,ער איז געווען מפורסם אלס א בעל
הקדושים ,סוף דבר האט מען פארשטאנען
מקובל גדול ונורא און א גאון וגדול ובקי בתורה
פארוואס ער האט דאס געטון ,ווייל מיט זיינע
וזקן ויושב בישיבה ,ער איז געווען צווישן די
הייליגע אויגן האט דער מגיד געזען ,אז דער זון
גרעסטע צדיקים בדורו ,טויזענטער גדולים
מנחם נחום וועט ווערן א איידעם ביי הרה"ק רבי
וצדיקים בדורו זענען געקומען זיך מסתופף זיין
יוסף מטורטשין זי"ע בן הרה"ק החוזה מלובלין
בצלו פון דעם צדיק וקדוש ,ער האט זיך געפירט
זי"ע.
מיט א געוואלדיגע קדושה וטהרה ,זיין עבודה איז
ווערט דערציילט ,אז מען האט איינמאל געווען מיט א געוואלדיגע דביקות און מיט א
געפרעגט פון הרה"ק רבי ישראל מרוז'ין זי"ע ,אז די התלהבות דקדושה ,און ער האט מיט זיין עבודת
אכט קינדער פון דעם מגיד פירן גרויסע רבנות און הקדוש מעורר געווען אידן צו נענטער ווערן צום
הונדערטער אידישע קינדער זענען זיך מסתופך גרויסן באשעפער ,ער איז געווען מפורסם אלס א
בצלם ,האט מען געפרעגט ווער עס האט געגעבן די בעל מופת עצום און א גרויסע פועל ישועות בקרב
הסכמה אויף דעם. הארץ.
32
ער איז געווען פארעכענט אלס איינע פון די האט דער הייליגער רוזינער זי"ע געזאגט ,דוד
גרעסטע רבנים און צדיקים וואס האבן המלך ע"ה האט שוין געגעבן אן הסכמה אויף די
פארשפרייט דעם דרך החסידות אין גאנץ קינדער מיטן פסוק )תהילים קי"א ח'( ְסמוּכִ ים ָל ַעד
רוסלאנד ,ער האט מקרב געווען אידישע קינדער עוֹלם ,וויילֲ ,עשׂוּיִ ם ֶבּ ֱא ֶמת וְ יָ ָשׁר ,קען מען צו
ְל ָ
צום באשעפער מיט זיין געוואלדיגע קדושה און לייגען אז די ווארט "אמת" איז בגימטריה 9וואס
זיין געוואלדיגע כח מגידות ,הונדערטער אידן דאס איז דאך דעם חותם פון הקב"ה ,און דער
האבן זיך מסתופף געווען בצלו און געקומען מיט הייליגער מגיד מיט זיינע אכט קינדער זענען 9
האלטן זיין מורא'דיגע עבודה וואס איז צו צדיקים קדושים וטהורים.
געגאנגען מיט א אש דקדושה און א געוואלדיגע
התלהבות דקדושה. ער האט חתונה געהאט בזיווג ראשון מיטן
טאכטער פון הרה"ק רבי גדליה בעל תשואות חן
ער האט דאס רבנות אין טשערנאביל געפירט מליניץ זי"ע ,מגדולי תלמידי הבעש"ט הקדוש זי"ע.
פאר 35יאר ,ער האט גאר אסאך אויף געטון פאר
די אידן פון שטאט סיי ברוחניות און סיי בגשמיות, בזיווג שני האט ער חתונה געהאט מיטן טאכטער
ער איז געווען באוויסט אלס א גאר צוגעלאזענע פון הרה"ק רבי צבי מקאריסטשוב זי"ע,
איד וואס האט יעדן איד מקרב געווען און יעדן איד חתן הרה"ק רבי אהרן מטיטיוב זי"ע ,בן רבי צבי
געברענגט נענטער צום באשעפער מיט זיין זי"ע ,בן הבעש"ט הקדוש זי"ע,
געוואלדיגע כוחות און זיין גרויסע קדושה ,אידן בן דודו הרה"ק רבי אברהם מקאריסטשוב זי"ע,
האבן ביי דעם צדיק געזען גרויסע מופתים און חתן הרה"ק בעל מאור עינים מטשערנאביל זי"ע.
גע'פועל'ט גרויסע ישועות.
דער צדיק איז געווען באוויסט מיט זיין נאך זייענדיג גאר יונג האט אים זיין הייליגע
גרויסע מידת הצדקה וחסד ,ער האט כסדר עוסק טאטע זי"ע געהייסן אנהייבן פירן רבנות אין א
געווען צו צוזאמען שטעלן סכומים אדירים פאר קהילה ,ער איז דאן אסאך ארום געפארן צו שטעט
צובראכענע אידן און ארימעלייט ,אויך האט ער אין דערפער און געפירט רביסטווע ,הונדערטער
גאר אסאך געלט געשיקט צו מחזק זיין ישוב ארץ אידן האבן זיך מסתופף געווען בצלו און געקומען
ישראל און אויס געהאלטן אסאך תלמידי חכמים נעמען א דרך אין עבודת השם ,ער איז שוין דאן
אין ארץ ישראל וואס זענען געזעצן און געלערנט. געווען מפורסם אלס א איש קדוש מאוד און א גדול
בתורה ויראת שמים ,ער האט דאן אויך באקומען
דער צדיק וקדוש איז געווען באוויסט מיט זיין סמיכה פון הרה"ק רבי ברוך ממעזיבוז זי"ע.
געוואלדיגע מידות האמת און זיין עניוות עד מאוד,
ער האט זיך געהאלטן פאר א פשוטע איד און נישט כ' אייר בשנת תקצ"ז ווען זיין טאטע דער
געלאזט מאכן קיין וועזן פון זיך בכלל. הייליגער מגיד מטשערנאביל זי"ע איז נסתלק
ווי עס מאכט זיך אסאך מאל ביי מענטשן ,אז געווארן ,האט דער זון רבי אהרן זי"ע איבער
מען וויל זיך משתעשע זיין מיט א קינד ,הייבט מען גענומען דאס רבנות און די מגידות אין שטאט
דעם קינד אויף אין דער הייעך ,האט אמאל טשערנאביל און אויך אין די שטעט ארום ,אלס
פאסירט ,אז איינער האט אויף געהויבן דעם ממלא מקום פונעם טאטן ,דער טאטע האט
אייניקל הרה"ק רבי ישראל מטשורטקוב זי"ע וואס בעפאר זיין פטירה געזאגט אויפן זון בזה"ל" ,דו
איז געווען א זון פון דעם טאכטער הצדקת מרת קענסט קבלה ,זאלסט זיין א רבי".
פייגא ע"ה ,וואס איז נאך דאן געווען א קינד ,און אויך האט מען אים דאן אויף גענומען אלס
בטעות האט ער אריין געקלאפט דעם קאפ פונעם נשיא קופת רבי מאיר בעל הנס פון כולל וואהלין
קינד אינעם דאך ,און דאס קינד האט באקומען א במדינות אוקראינה ,און דער צדיק האט גאר אסאך
קליינעם קלאפ אויפן קאפ. עוסק געווען פאר צדקת ארץ ישראל און ער האט
דאן האט דער הייליגער צדיק רבי אהרן זי"ע געשיקט גאר גרויסע סכומים פאר די עניי ארץ
אויף געהויבן זיינע הייליגע אויגן און געזאגט פארן ישראל און מחזק געווען די ישוב ארץ ישראל מיט
אייניקל ,זאלסט כאטש זעהן ,אז ווער עס הייבט א מסירת נפש ממש.
33
אויפ'ן קוויטל קיין בקשות ,נאר מ'האט פשוט אויף זיין קאפ העכער ווי מען ברויך ,צוקלאפט זיך
געשריבען די נעמען ,געווען איז אבער דארט א דעם קאפ ,ווייל א איד ברויך זיך אייביג האלטן קליין
איד ,וואס האט ל"ע נישט געהאט קיין קינדער און נישט ח"ו העכער ווי א אנדערן איד.
נעבעך ,און ער האט אויך נאר אריין געשריבן זיין איין שבת קודש איז געווען ביים רבין זיין
נאמען אזוי ווי יעדער איינער. איידעם דער הייליגער צדיק רבי דוד משה
אבער ווען עס איז געקומען צו אים ,האט דער מטשארטקוב זי"ע ,און דורך גייענדיג אונטערן
רבי אים געפרעגט ,די האסט דאך נישט קיין הענג לייכטער וואס האט געהאנגען פונעם דאך,
קינדער ,פארוואס האסטו נישט אריין געשריבען האט זיך דער הייליגער טשארטקובער אראפ
דיין בקשה ,האט דער צדיק באפוילן ,אז מ'זאל געבויגן אז זיין שטריימעל זאל נישט אנרירן דעם
אריין שרייבן די בקשה צו האבן קינדער אין די הענג לייכטער וואס איז געווען באשמירט מיט
קוויטל ,און אזוי ווי דער צדיק האט דאס געזעהן, אויל ,ווען זיין שווער דער הייליגער רבי אהרן
האט דער צדיק געגעבן א זאג "במה יזכה" מיט מטשערנאביל זי"ע האט דאס געזען האט ער
וואס א זכות קען מען זוכה זיין "נער" געהאלפן צו געזאגט ,זעסטו ווען מען איז זיך מכניע און מען
ווערן מיט א קינד ,שטייט ווייטער דארט אין פסוק, בייגט דעם קאפ ווערט מען נישט פארשמירט.
"את ארחו" אז די וועסט ליידענען א גאסט צו דיר ער האט איבער געלאזט זיינע הייליגע קינדער.
אהיים יעדער וואך שבת ,וועסטו געהאלפן ווערן
מיט א קינד ,דער איד האט אויס געפאלגט וואס די בתו ,הצדקת מרת חיה שרה ע"ה ,אשת הרה"ק רבי
רבי האט געהייסן ,און ער האט זוכה געווען צו א ישראל ב"ר יצחק אייזיק רובין מדוברובנה זי"ע,
קינד. חתן הרה"ק רבי נחמן מברסלב זי"ע ,בזיווג שני
אשת הרה"ק רבי שלמה מלודמיר זי"ע ,נכד הרה"ק
אויך ווערט געברענגט ,אז דער צדיק האט רבי שלמה מקארלין זי"ע,
באקומען א ברכה פונעם זיידן דער הייליגער מאור בתו ,הצדקת מרת פערל ע"ה ,אשת הרה"ק רבי
עינים זי"ע ,אז ער זאל מאריך ימים זיין און ער זאל יצחק הלוי פיצניק מברזנה זי"ע,
זוכה זיין צו דערלעבן משיח צדקנו ,אבער ווען ער בנו ,הרה"ק רבי מנחם נחום השני מטשערנאביל
איז שוין געווען אויף די עלטערע יארן ,וואס ווי זי"ע ,נפטר בחי' אביו,
באקאנט האט ער גאר שטארק מאריך ימים געווען בנו ,הרה"ק רבי ישעי' משולם זוסיא מטשערנאביל
כמעט קרוב צו די 90יאר ,האט דער צדיק געשיקט זי"ע ,חתן דודו הרה"ק רבי מנחם נחום ממקארוב
א שליח זאל גיין צום ציון פונעם זיידן ,און זאגן אז זי"ע ,בזיווג שני חתן הרה"ק רבי פנחס מסלאוויטא
ער האלט שוין נישט אויס צרות ישראל ,און אז ער זי"ע ,בזיווג שלישי חתן הרה"ק רבי מרדכי זאב
איז מוחל אויף די ברכה פונעם זיידן ,טאקע נישט רבינוביץ זי"ע,
לאנג נאכדעם איז ער נסתלק געווארן. בנו ,הרה"ק רבי ברוך אשר מטשערנאביל זי"ע ,חתן
דערציילט מען אז נאכן לוי' ביים סתימת דודו הרה"ק רבי משה מקוריסטשוב זי"ע,
הגולה ,האט דער אייניקל הרה"ק רבי ישכר דוב בתו ,הצדקת מרת פייגא ע"ה ,אשת הרה"ק רבי דוד
מבעלזא זי"ע חתן הרה"ק רבי ישעי' זושא משה פריעדמאן מטשורטקוב זי"ע,
מטשערנאביל זי"ע ,וואס האט געהאט א
ספעציעלע קרבות ביים זיידן געבעטן ,אז ער וויל ווען דער הייליגער צדיק רבי אהרן
זעהן פניו הקדושות פונעם זיידן ,נאכדעם האט ער מטשערנאביל זי"ע איז נסתלק געווארן ,האט זיין
דערציילט ,אז די פנים האט געברענט מיט א אש ברודער הרה"ק רבי יעקב ישראל מטשערקאס זי"ע
קודש ,פונקט ווי עס האט אויס געזען ביי קידוש ליל געזאגט אויפן ברודער בזה"ל" ,אויף מיין ברודער
שבת קודש. אהרן זענען מלאכים ושרפים נישט געווען קיין
נסתלק לגנזי מרומים ח' כסלו בשנת תרל"ב, מבין".
ומנוחתו כבוד איז נעבן זיין הייליגען זיידן הרה"ק בעפאר זיין הסתלקות האבן זיך צוזאמען
בעל המאור עינים זי"ע אין שטאט טשערנאביל. גענומען א גרויסער עולם אידן מקבל צו זיין פון
זכותו הגדול יגן עלינו אים זיין ברכה ,און וויבאלד עס איז געווען א
ועל כל ישראל אמן. גרויסע עולם ,האט מען נישט געלאזט שרייבען
34
נישט אויף געטון ,און דער צדיק רבי אהרן מעשיות
מטשערנאביל האט זיך נישט וויסענדיג געמאכט.
עס ווערט דערציילט ,אז איין יאר יו"ט סוכות
אבער ווען עס איז אנגעקומען ערב פסח ביי איז געווען גאר קאלט אינדרויסן ,אין די קינדער פון
שריפת חמץ ,ווען דער צדיק רבי אהרן האט הרה"ק רבי אהרן מבעלזא זי"ע זענען געווען זייער
גענומען זיין זעקל מיט חמץ אריין צו ווארפן באזארגט פארן געזונט פונעם טאטן ,און די
אינעם פייער ,האט זיך דער צדיק אנגעריפן ,עטץ קינדער האבן געבעטן דעם טאטן ,אז ער זאל זיך
מיינטס אז מיט געלט קען מען מבטל זיין די גזירה, נישט פארזוימען אין די סוכה צו לאנג ,כדי די
דאס איז א טעות ,נאר יעצט ערב פסח ווען מען איז קעלט זאל אים נישט ח"ו שאטן.
מבטל דעם חמץ ,קען מען מבטל זיין אלע גזירות
קשות רעות ואכזריות. האט דער הייליגער צדיק רבי אהרן מבעלזא
זי"ע דערציילט פאר די קינדער ,אז איין יאר ביים
און דער צדיק האט געזאגט די ווערטער וואס יארצייט פונעם הייליגען מגיד מטשערנאביל זי"ע,
מען זאגט אין יוצר שבת הגדול" ,למה אכילת חמץ איז זיין זוהן דער זיידע הרה"ק רבי אהרן זי"ע
לשש שעות ,זכר לחפזון שכינה להעביר גזירות געווען אויפן ציון פונעם טאטן ,עס איז דאן געווען
רעות" ,לפלא נישט אסאך נאכדעם האט דער מושל גאר קלאט אינדרויסן ,און די קינדער האבן געבעטן
דער רשע וואס האט גוזר געווען די גזירה געהאט פונעם טאטן ,אז ער זאל זיך נישט פארזוימען ביים
זיין מפלה און גע'פגר'ט און די גזירה איז בטל ציון צו לאנג ,ווייל כמנהג טשערנאביל איז דער זוהן
געווארן ,כן יאבדו כל אויבך ד'. געגאנגען אן די שיך ביים ציון פונעם טאטן.
•••
איין שבת קודש פרשת קדושים ביים שולחן האט דער זיידע רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע
הטהור ,האט דער הייליגער צדיק רבי אהרן געזאגט ,די מקום קבורה פון א צדיק איז בבחינת
מטשערנאביל זי"ע געזאגט פאר די חסידים בזה"ל, ארץ ישראל ,און אין ארץ ישראל איז יעצט נישט
"אין פסוק שטייט )ויקרא י"ט ב'( ְקד ִֹשׁים ִתּ ְהיוּ כִּ י קאלט ,איז אויך דא ביים טאטן'ס ציון נישט קאלט,
ָקדוֹשׁ ֲאנִ י ד' ֱאקיכֶ ם ,האט דער צדיק געזאגט, האט דער הייליגער בעלזא רב זי"ע אויס געפירט,
ְקד ִֹשׁים ִתּ ְהיוּ ,כִּ י ָקדוֹשׁ ֲאנִ י ,איר זענט הייליג ווייל אויך אינעם סוכה איז דא די אוירה דארץ ישראל ,און
איך בין הייליג ,כִּ י ָקדוֹשׁ ֲאנִ י ד' ֱאקיכֶ ם ,איך בין וויבאלד אין ארץ ישראל איז נישט קאלט יעצט,
הייליג ווייל קודשא בריך הוא איז הייליג ,און דאן דארף מען דא אינעם סוכה אויך נישט מורא האבן
האט זיך דער צדיק אויף געשטעלט און אויס פין די קעלט.
געפירט ,אידן איר זאלט וויסן אז איר האט זוכה •••
געווען בדין". אין די צייטן פונעם הייליגער צדיק רבי אהרן
••• מטשערנאביל זי"ע ,האט די מלכות הרשעה פון
הרה"ק רבי ישכר דוב מבעלזא זי"ע אן רוסלאנד ארויס געגעבן א שרעקליכע גזירה אויף
אייניקעל פון הרה"ק רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע די אידן פון לאנד ,ווען די עסקנים האבן זיך
האט דערציילט ,אז די זיידע האט געהאט א מנהג, דערוויסט אז מען קען מבטל זיין דעם גזירה מיטן
אז נאך שחרית פלעגט ער אריין גיין צו זיך אין באצאלען שוחד געלט ,זענען די עסקנים אריבער
שטוב פאר אפאר מינוט און דערנאך ארויס צום צדיק און געבעטן אז ער זאל ארויס העלפן
געקומען. צוזאמען שטעלן א גרויסן סכום געלט כדי צו
מבטל זיין די גזירה.
איין טאג האט דער אייניקל געבעטן פונעם
שמש חלאוונה ,אז ער וויל זיך באהאלטן אינעם אבער לפלא האט זיך דער צדיק נישט
שטוב פונעם זיידן ,און ער וויל זעהן וואס די זיידע וויסענדיג געמאכט פון די שליחים ,דאן זענען די
טוט דארט יעדן טאג ,לפלא האט ער געזען ,ווי דער שליחים אריבער צום ברודער הרה"ק רבי יצחק
זיידע קומט אריין אין שטוב ,און טוישט זיך זיינע מסקווירא זי"ע ,און געבעטן אז ער זאל רעדן צום
בגדים אויף נייע בגדים ,און ווען די זיידע איז ברודער רבי אהרן ,אז ער זאל זיך אריין לייגן צו
ארויס ,האט דער אייניקל דער הייליגער בעלזא רב העלפן מבטל זיין די גזירה ,אבער אפילו דאס האט
35
קיין מופת!“ זאגט ער ,דו געדענקסט אז מיט אפאר אנגעכאפט דעם זיידן'ס מלבושים ,האט ער געזען,
חדשים פריער ביסטו געווען ביי מיר ,און איך האב אז די בגדים זענען געווען דורך געווייקט פון
דיך געפרעגט אויף מיין ברודער רבי אהרן וויאזוי שווייס.
ער פילט זיך און וואס ער טוט ,האסטו מיר געזאגט,
כמנהגו האט דער זיידע געדאווענט מיט א
אז ער פילט זיך נישט גוט ל“ע ,האב איך געפרעגט,
געוואלדיגע איינגעהאלטנקייט ,אבער פון זיין
וואספארא מיחוש האט ער ,האסטו מיר געזאגט אז
גרויס אש דקדושה און זיין געוואלדיגע דביקות
חולי מעיים האט ער אויך ל“ע.
בשם ,האט זיך פונעם צדיק וקדוש געגאסען די
און ווי באקאנט קען א חולה-מעיים דאך נישט שווייס ,אבער דער הייליגער צדיק האט דאס
אלעמאל לייגן קיין תפילין ,האט אים רבי איציקל געוואלט באהאלטן ,און דערפאר איז ער יעדן טאג
סקווערער די לעצטע מאל אויס געפרעגט צי נאכן דאווענען אריין אין זיין שטוב און געטוישט
ס‘איז אמאל געווען אז ער האט זיך געפילט אזוי זיינע בגדים.
שוואך פון דעם מיחוש ,אז ס‘איז אויס געקומען אז •••
ער האט איין טאג נישט געקענט לייגן קיין תפילין, הרה“ח רבי חיים ליבערזאהן ע“ה בעמח“ס ארץ
האט אים ר‘ חיים ליבערזון געענטפערט ,אז ער החיים איז גאר אסאך געפארן צום צדיק הרה“ק רבי
מיינט אז איין טאג איז געווען דער מיחוש אזוי אהרן מטשערנאביל זי"ע ,און ער איז געווען פון די
שטארק ,אז ער האט נישט געקענט לייגן קיין גרויסע גבאי-צדקה ביי הייליגען צדיק רבי אהרן
תפילין. זי"ע ,נאכ‘ן הסתלקות פון רבי אהרן ,איז אים אויס
האט זיך רבי איציקל סקווערער אנגערופן, געקומען צו זיין אין סקווירא ביים ברודער רבי
”ס‘איז נישט קיין מופת ,נאר איך האב פארשטאנען, איציקל סקווערער זי“ע.
אז אויב מיין ברודער רבי אהרן וועט איין טאג נישט עס איז געווען א חודש נאכ‘ן הסתלקות פון
לייגן קיין תפילין ,וועט ער זיך שוין לאנג דא אויף רבי אהרן ,און אין סקווירא האט ער געהערט אז
דעם עולם נישט וועלן ארומדרייען“ ,ממילא איז עס מ‘האט נאכנישט מודיע געווען פאר רבי איציקל
נישט קיין מופת אז איך האב געוויסט אז מיין סקווערער פון די הסתלקות פון רבי אהרן ,האט ער
ברודער איז נסתלק געווארן ,כ‘פרעג נאר ”ווען“ זיך מיישב געווען אז ער וועט צוריק פארן אהיים,
ס‘איז געווען. און ער וועט נישט אריינגיין צו רבי איציקל
••• סקווערער ,ווייל ער האט פארשטאנען ,אז אויב ער
איין וואך שבת קודש ביים צדיק וקדוש רבי וועט אריינגיין ,וועט אים רבי איציקל סקווערער
אהרן מטשערנאביל זי"ע ,בשעת'ן פירן טיש ,און פרעגן אויפן ברודער רבי אהרן ,און ער האט נישט
דער גאנצער עולם איז דארט געווען ,האט געוואלט זאגן ,ווייל ער האט נישט געוואלט מצער
פאסירט ,אז דער אייניקל הרה"ק רבי ברוך זיין דעם ברודער.
מטשערנאביל זי"ע וואס איז נאך דאן געווען א
פיצל קינד ,און געלעגן אין בעטל האט אנגעהויבן בשעת ער האט אזוי געטראכט ,האט רבי
גאר שטארק וויינען ,פלוצלונג האט זיך דער זיידע איציקל סקווערער געשיקט א שליח ,און ער האט
הרה"ק רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע אויף אים געלאזט רופן און געהייסן אריין קומען ,ווען
געשטעלט ,און אריין בארואיגען דעם קינד אז ער ער איז אריין געקומען ,האט אים רבי איציקל
זאל אויף הערן וויינען. סקווערער געפרעגט” ,ווען ,ווען איז דאס געווען“,
ווי צו פרעגן ווען איז רבי אהרן נסתלק געווארן ,ער
דער עולם האט זיך גאר שטארק גע'חידוש'ט איז דעשראקן געווארן ,ווייל ער האט דאך
און נישט פארשטאנען וואס די רבי האט דא געטון, געוואוסט אז מ‘האט נישט מודיע געווען פארן
דא האלט ער אינמיטן פירן זיין שולחן הטהור, ברודער רבי איציקל איבער די הסתלקות ,און דא
וואס ווי באוויסט אז ביים פירן טיש האט דער צדיק האט ער געזען אז ער ווייסט יא איבער די
פאר ארבעט גאר געהויבענע זאכן ,אבער דא גייט הסתלקות.
די רבי ארויס צו שטיל מאכן דעם קינד ,עס איז דאך
דא גענוג משמשים און גבאים וואס קענען דאס האט זיך רבי איציקל סקווערער אנגערופן,
טון. ”וועסט דאך מיינען אז ס‘איז א "מופת" ,ס‘איז נישט
36
ְשׂחוֹק ִפּינוּ ,איז דאך שווער ,אז ווען משיח וועט ווען דער צדיק איז צוריק געקומען צום טיש,
קומען וועט זיין א געלעכטער ווי אזוי פאסט דאס, און געזען דעם וואונדער אויפן פנים פון די
נאר ווען משיח וועט קומען און מען וועט זעהן אז חסידים ,האט דער צדיק געזאגט ,עס שטייט
ער איז נישט געקומען פאר די צדיקים הקודמים מּוּדי ד' ,האט דער צדיק)ישעיהו נ"ד י"ג( וְ כָ ל ָבּנַ יִ ִ ל ֵ
נאר ער איז געקומען פאר נארישע קינדער ,דאס אריין געשטייטשט ,וְ כָ ל ָבּנַ יִ ,ווי אזוי די פירסט דיך
וועט זיין דער געלעכטער. מּוּדי ד' ,כביכול לערנט זיך דער מיט דיינע קינדערִ ,ל ֵ
••• רבוש"ע ווי אזוי צו פירן מיט זיינע קינדער ,ווייל
דער הייליגער צדיק וקדוש רבי אהרן מיט א אתערותא דלתתא ,ווערט דערמיט מתעורר
מטשערנאביל זי"ע האט געזאגט ,אז די צייטן ווען א אתערותא דלעילא ,און דערפאר דארף מען
די וועלט איז פארנומען מיט אנדערע ענינים ווי ארויס ווייזן א חיבה יתירה פאר די קינדער.
ערב שבת קדוש ,ערב יו"ט ,חול המועד ,פורים ,דאן •••
איז א גרויסע צייט עוסק צו זיין בתורה און מוסיף ווען דער אייניקל הרה"ק רבי ברוך
זיין אין לערנען תורה ,ווייל דאס איז מרומז אינעם מטשערנאביל זי"ע איז געווען 5יאר אלט ,איז ער
פסוק )תהלים קי"ט קכ"ו( ֵעת ַל ֲעשׂוֹת ַלד' ֵה ֵפרוּ ר"ל קראנק געווארן צו א מצב וואס איז געווען
תּוֹר ֶת ,ווען איז צייט פאר ֵעת ַל ֲעשׂוֹת ַלד' ,דאס איז ָ סכנת נפשות ממש ,מען איז געקומען מזכיר זיין
תּוֹר ֶת ווען רוב וועלט איז פארנומען מיט ֵה ֵפרוּ ָ דעם אייניקל צום זיידן רבי אהרן מטשערנאביל
אנדערע ענינים און לערנען נישט כדבעי ,דאן דארף זי"ע ,האט דער זיידע געזאגט" ,דער אייניקל וועט
מען לערנען מער ,און עס ברענגט א גאר גרויסע אי"ה געזונט ווערן בקרוב".
נחת רוח בשמים. אבער ווען דער מצב איז געווארן ערגער און
••• עס איז שוין געשטאנען דארט מנין און מען האט
ווי עס איז באקאנט ,האט דער הייליגער צדיק שוין אן געצינדן ליכט און געווארט אויף יציאת
וקדוש רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע נישט געזאגט נשמה ,ווען דער זיידע האט דאס געהערט ,האט ער
קיין תורה ,און ווען ער האט יא געזאגט האט ער זיך אנגעטון זיין אויבער ראק און אריבער צום
דאס אריין געזאגט אין זיין ארבל אז קיינער זאל אייניקל.
נישט הערן ,ווען מען האט אים אמאל געפרעגט,
פארוואס ער זאגט נישט קיין תורה ,האט דער ווען דער זיידע איז אנגעקומען האט ער
צדיק געזאגט מיט זיין גרויס עניוות ,עס שטייט געהייסן יעדן ארויס גיין פון שטוב ,דאן האט דער
דוֹמ ְמ ִתּי ,האט דער )תהלים קל"א ב'( ִאם א ִשׁוּ ִִיתי וְ ַ זיידע בידיו הקדושות אויס געבלאזן די ליכט ,דאן
צדיק מסביר געוועןִ ,אם א ִשׁוּ ִִיתי אויב האט מען האט ער ארויף געלייגט זיינע הייליגע הענט אויפן
דוֹמ ְמ ִתּי זאגט נישט דעם שויתי ד' לנגדי תמיד ,דאן וְ ַ קעפל פונעם אייניקל און געבענטשט זיין אייניקל,
מען נישט קיין תורה. אז ער זאל געזונט ווערן און לעבן לאורך ימים
••• ושנים ,און דאן האט די זיידע געזאגט" ,אין ס'וועט
איין טאג ווען ער איז דורך זיין אייניקל הרה"ק דיר זיין לעכטיג אלע דיינע יארן" ,לפלא איז דער
רבי ישכר דוב מבעלזא זי"ע ,און ער האט אים געזען קינד געזונט געווארן און געהאט אן אריכת ימים
לערנען מיט א געוואלדיגע התמדה ,האט דער געזונטערהייט.
זיידע אים געזאגט ,איך בין דיך מקנה אז די קענסט •••
מוֹדה
לערנען ,ווייל איך ווען איך קום אן צופרי צו ֶ איין שבת קודש נאכמיטאג ווען דער הייליגער
ֲאנִ י ְל ָפנֶ יֶ ,מ ֶלַ חי וְ ַקיָּ ם ,און איך הייב נאר אן צדיק רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע איז געגאנגען
טראכטן ווער דער ֲאנִ י איז און ווער דער ְל ָפנֶ י איז, דאווענען מנחה ,אויפן וועג האט ער געטראפן
קען איך מיך דעם גאנצן טאג נישט צוזאמען נעמען קליינע קינדער וואס האבן זיך געשפילט אויף די
פון גרויס צובראכענקייט. גאס און זיי האבן געווארפן קליינע שטיינער און
••• איינס האט אנגערירט דעם שטריימעל פונעם
עס איז געווען א איד ר' יעקב וואס האט זיך צדיק בטעות.
אסאך מסתופף געווען בצלו פונעם הייליגען צדיק האט דער צדיק צוגעריפן די קינדער און זיי
רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע ,איין טאג איז ער געזאגט ,עס שטייט )תהלים קכ"ו ב'( ָאז יִ ָמּ ֵלא
37
איין יאר ביים סעודת פורים ביים הייליגען אריין געקומען צום רבין ,און די רבי שרייט אויף
צדיק רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע ,האט דער דעם איד" ,גיי דיר צו די שווארצע יארן" ,דער איד
צדיק געזאגט ,אז היינט איז דאך אזוי ווי יום האט זיך זייער דערשראקן ,און ער האט מורא
הכיפורים און מען ברויך תשובה טאן ,נאר ליידער געהאט אריין צו קומען צום צדיק נאכאמאל.
היינט איז מען שוואכע גופים מען פלאגט זיך אויף נאך אפאר טאג האט דער צדיק געלאזט ריפן
פרנסה און מען האט דאך דעם עול הגלות און מען דעם איד און פרעגט אים ,פארוואס ער קומט נישט
האט נישט קיין הרחבות הדעת און מען האט דאך צו אים ,האט דער איד געזאגט מיט א צוטער און
נישט קיין כח צו פאסטן און זיך מסגף זיין. גרויס פחד ,אז די רבי האט אים געגעבן א קללה אז
על כן האט דער צדיק געזאגט ,רבוש"ע אויב ער זאל גיין צו די שווארצע יארן ,האט זיך דער
אלע אידישע קינדער וועלן זיין געזונט ווי די בערן צדיק צושמייכעלט און געזאגט ,ח"ו ,איר זאלט
און לייבען ,און נישט האבן דעם עול הגליות און נישט טראכטן אז איך שעלט א איד ,איך האב דיר
האבן פרנסה ברווח ,דאן וועלן זיי האבן הרחבות געבענטשט מיט א ברכה ,אז די שווארצע וואס
הדעת ,דאן וועלן זיי שוין תשובה טון מאהבה ,אזוי מיינט די טונקעלקייט זאלן יארן וואס איז א לשון
ווי עס איז געווען ביי קריאת ים סוף ווען אלע פון יָ ֵאר ד' ָפּנָ יו ֵא ֶלי אז עס זאל דיר ליעכטיג ווערן
קראנקע זענען אויס געהיילט געווארן און עס איז אין די אויגן.
געווען ביזת הים האבן די אידן נאכדעם מקבל •••
געווען די תורה ביים בארג סיני ,די זעלבע וועט דא ווערט דערציילט ,אז א עלטערע פרוי איז
אויך זיין. אמאל אריין געקומען צום הייליגער צדיק רבי
••• אהרן מטשערנאביל זי"ע און געבעטן אז ער זאל
נאך א מעשה שרייבט ער אין ספר ארץ החיים, זאגן קדיש און לערנען משניות נאך איר לאחר מאה
עס איז געווען בשנת תרכ"ח ,ווען עס האט זיך ועשרים שנה ,ווען דער צדיק האט געפרעגט
ליידער ארום געדרייט א שווערע מגיפה אין פארוואס זי בעט דאס פון אים.
רוסלאנד און רח"ל הונדערטער אידישע קינדער האט די פרוי געזאגט ,אז ער דארף איר מכיר
זענען נעבעך אוועק פון די מחלה ,האט מען טובה זיין ,וויבאלד זי איז געווען די מינקת ווען ער
געשיקט א שליח פון שטאט קרמנצוג אין איז געווען א פיצל קינד ,און דאס איז געווען א גאר
רוסלאנד ,צום הייליגען צדיק רבי אהרן שווערע עבודה ,וויבאלד דער טאטע דער
מטשערנאביל זי"ע ,אז ער זאל מתפלל זיין פאר די הייליגער מגיד מטשערנאביל האט פארלאנגט גאר
אידן אין רוסלאנד ,אז דער גרויסער באשעפער א שווערע עבודה פון גדרי צניעות ,און דערפאר
זאל אפטון די מחלה פון כלל ישראל און אידישע וויל זי אז רבי אהרן זאל זאגן קדיש און לערנען
קינדער זאלן זיין געזונט. משניות נאך איר פטירה ,פארשטייט זיך אז דער
צדיק האט מסכים געווען און געגעבן א הבטחה.
איז געווען פרייטאג צו נאכטס פרשת ראה
ביים צדיק רבי אהרן זי"ע נאכן זיך וואשן צו די אבער אפאר וואכן נאך איר פטירה ,איז די פרוי
סעודה ,האט דער צדיק נאכגעזאגט וואס דער געקומען אין חלום צום צדיק ,און געבעטן ,אז ער
הייליגער אור החיים הקדוש זי"ע זאגט אין פרשת זאל אויף הערן זאגן קדיש און לערנען משניות ,ווייל
ראה ,משה רבינו האט געזאגט פאר אידישע דאס האט איר געטראגן אויף זייער א הויכע פלאץ
קינדערְ ,ר ֵאה ָאנֹכִ י נ ֵֹתן ִל ְפנֵ יכֶ ם ַהיּוֹם ְבּ ָרכָ ה ְוּק ָל ָלה, אין גן עדן ,און זי שפירט זיך בכלל נישט אזוי
האט דער אור החיים הקדוש געזאגט ,אז משה באקוועם דארט ,אפילו זי איז טאקע געווען א גאר
רבינו ע"ה האט געזאגטְ ,ר ֵאה ָאנֹכִ י קוקטס מיך אן, ערליכע פרוי ,איז זי אבער געווען א פשוטע פרוי און
און דורך דעם נ ֵֹתן ִל ְפנֵ יכֶ ם ַהיּוֹם ְבּ ָרכָ ה וועל איך דאס פלאץ איז נישט געאייגענט פאר איר.
ברענגען אויף ענק א ברכה. •••
אין ספר ארץ החיים דערציילט הרה"ח רבי
האט דער הייליגער צדיק רבי אהרן חיים ליבערזאהן ע"ה ,וואס איז געווען פון די
מטשערנאביל זי"ע געזאגט ,איך קען דאס נישט גרויסע חסידים מובהקים פונעם הייליגען צדיק
זאגן אויף מיר אז עטס זאלט קוקען אויף מיר און הרה"ק רבי אהרן מטשרנוביל זי"ע.
38
דער ווילעדניקער האט דיר געקענט דעמאלט צו באקומען א ברכה ,נאר וואס דען ,עס שטייט
זאגן א קינד ,קען ער יעצט אויס היילן דאס קינד, ווייטער אין פסוק ,וְ ַה ְקּ ָל ָלה ִאם א ִת ְשׁ ְמעוּ ֶאל
פארט'ס קיין ווילעדניק ,און פון דארט וועט פאר ִמ ְצוֹת ד' ֱאלקיכֶ ם ,האט דער הייליגער צדיק רבי
דיר ארויס שפראצן א ישועה ,וועסט אוודאי דארט אהרן מטשרנאביל זי"ע געטייטשט ,וְ ַה ְקּ ָל ָלה ִאם
געהאלפן ווערן. א ,רבוש"ע אויב די וועסט נישט שיקן ח"ו די
קללהִ ,ת ְשׁ ְמעוּ ֶאל ִמ ְצוֹת ד' ֱאלקיכֶ ם זאג איך דיר צו
דער איד איז געבליבן שטיין פארוואונדערט, רבוש"ע אז דיינע אידישע קינדער וועלן היטן דיינע
"וואס מיינט דער רבי אז איך זאל פארן קיין מצוות.
ווילעדניק ,רבי ישראל דוב בער מווילעדניק זי"ע
לעבט דאך שוין ליידער נישט" ,זאגט אים רבי אהרן און דער צדיק האט מוסיף געווען ,רבוש"ע די
מטשרנוביל" ,פארוואס פארשטייט איר נישט ,מיר האסט געהייסן נישט עסן קיין פלייש אין די ניין
ווייסן דאך אז גדולים צדיקים במיתתם יותר טאג ,אבער צוליב די מגיפה האב איך געהייסן יא
מבחייהם ,און צדיקים קענען נאך זייער פטירה עסן ווייל עס איז דא די מגיפה ,די האסט געהייסן
אויס'פועל'ן נאך גרעסערע ישועות ווי ביי זייער פאסטן תשעה באב ,אבער איך האב בלית ברירה
לעבן ,און יעצט נאך די פטירה קען ער פאר אייך געהייסן צוליב די מגיפה זאל מען נישט פאסטן,
ממשיך זיין א ישועה ,די עלטערן האבן געפאלגט, דערפאר זאג איך דיר רבוש"ע ,נעם אוועק די מגיפה
און טאקע נאך זייענדיג ביים ציון אין ווילעדניק און אלע צרות פון אידישע קינדער ,וועסטו זעהן ווי
האט דאס מיידל אנגעהויבן צו רעדן כאחד אדם. זיי היטן דיין הייליגע תורה ,ווייל דער צדיק וקדוש
••• האט זיין גאנץ לעבן עוסק געווען אין מליץ יושר
א איד א גרויסער ארימאן פון שטאט סראקא, זיין אויף אידישע קינדער ,און מיט דעם געברענגט
האט פאר פרנסה זיך פארדינגען אלס מלמד אין ישועות פאר אידישע קינדער.
שטאט טשערנאביל ,איין יאר בעפאר יו"ט פסח, •••
ווען דער איד האט זיך געגערייט אהיים צו פארן, א פארפאלק וואס האט פילע יארן ל"ע נישט
איז ער אריין צום הייליגען צדיק רבי אהרן געהאט קיין קינדער ,האבן זיי זיך געוואנדן צום
מטשערנאביל זי"ע זיך צו געזעגענען ,האט אים צדיק הרה"ק רבי ישראל דוב בער מווילעדניק זי"ע,
דער צדיק רבי אהרן געפרעגט ,אויב ער קען אים אז ער זאל זיי אנווינטשן א קינד ,און דער צדיק
געבן דאס גאנצע געלט וואס ער האט פארדינט דא האט אנגעוואונטשן א קינד ,און עס איז ביי זיי
אין שטאט די לעצטע חדשים ,ווייל ער ברויך עס געבוירן געווארן צו מזל א מיידל ,אבער די שמחה
פאר זייער א וויכטיגע צוועק. האט נישט אנגעהאלטן לאנג ,ווייל עס האט
ליידער באטראפן דאס קינד אן אומגליק ,אז די
דער איד זייענדיג א גרויסע חסיד פונעם רבין, קינד איז טויב געווארן רח"ל ,די עלטערן האבן פאר
האט גלייך מיט זיין געוואלדיגע אמונת צדיקים פיר יאר פראבירט מיט פארשידענע רפואות און
אהין געגעבן דאס גאנצע געלט פארן רבין ,און סגולות ,און זענען געלאפן צו די גרעסטע
אהיים צו פיס בעירם ובחוסר כול ,אינמיטן וועג דאקטורים ,אבער ליידער האט גארנישט
האבן אים באפאלן רויבער'ס און געוואלט צו געהאלפן.
נעמען דאס גאנצע געלט ,און כדרך פון די
די צובראכענע עלטערן זענען דאן געפארן
רויבער'ס האבן זיי גע'גנב'ט דאס געלט און ר"ל
צום גרויסן צדיק רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע,
גע'הרג'ט אז מען זאל נישט גיין דערציילן פאר די
וויבאלד עס איז שוין געווען נאך די הסתלקות
פאליציי ,אבער דעם איד וויבאלד ער האט געגעבן
פונעם צדיק מווילעדניק זי"ע ,און האבן דערציילט
דאס גאנצע געלט פארן רבין ,האבן די רויבער'ס
גארנישט געטראפן ביי אים ,האבן זיי אים געלאזט פארן צדיק רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע ,אז דאס
קינד איז געבוירן מיט די ברכה פונעם הייליגען
גיין.
ווילעדניקער ,אבער ליידער דאס קינד רעדט נישט
אזוי ווי דער איד קומט אריין אין שטוב און הערט נישט ,און זיי האבן געבעטן דעם צדיק,
אינגאנצען צובראכן ,ווייל ער האט דאך גארנישט אז ער זאל זיי פועל'ן א ישועה ,זאגט זיי דער צדיק
אהיים געברענגט ,פרעגט אים דאס ווייב ,פון וקדוש רבי אהרן טשערנאבלער זי"ע ,פונקט ווי
39
אידן פון קעשינוב ,ממילא דארף ער נישט מורא ווענען אן שיקסטו אהיים דאס געלט דורך די פאסט,
האבן און ער זאל דארט בלייבן ביז נאך יום טוב. דאן האט שוין דער איד פארשטאנען וואס די רבי
האט דא געטון ,ווייל דער הייליגער צדיק רבי אהרן
נו ,אז די רבי מטשערנאביל האט אזוי געזאגט, האט מרגיש געווען וואס עס ווארט אפ פאר דעם
איז ער געבליבן ,און נאכדעם וואס ס‘איז איד ,דערפאר האט ער אים געבעטן דאס גאנצע
אנגעקומען דער בריוו האט זיך עס צוביסלעך געלט ,כדי די רויבער'ס זאלן ביי אים גארנישט
אויפגעלאזט אינגאנצן און ווען ס‘איז געקומען טרעפן ,און דער צדיק האט גלייך אהיים געשיקט
סוכות איז געווען א שמחה רבה ועצומה דארט אין דאס געלט פאר דעם איד אין שטוב.
די גאנצע שטאט ,אויף דעם ארויף וואס די מחלה •••
איז בטל געווארן אינגאנצן און יעדער איז נתרפא דער הייליגער שם משמואל פון סאכאטשוב
געווארן ,ממש ווי דער צדיק האט פאר געזאגט אז זי"ע ברענגט אין זיין ספר פרשת ויקהל ,אז ער האט
עס איז נישט דא וואס מורא צו האבן. געזען א בריוו פון הרה“ק רבי אהרן מטשערנאביל
••• זי"ע וואס ער האט געשריבן ,אז דאס וואס ער
דער אייניקל דער צדיק רבי ישכר דוב מבעלזא שיקט מענטשן ארום אין שטעט און דערפאר צו
זי"ע האט דערציילט ,אויף זיין זיידן דער צדיק צוזאמען נעמען מעמדות ,איז נישט ווייל ער דארף
וקדוש רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע" ,אז דעם געלט ,ווייל ער האט געלט גענוג ווי שטיינער ,און
זיידן'ס יראה תתאה איז געווען אזוי גרויס ,אזוי ווי ער דארף עס נישט האבן.
איינער וואס מ'האט שוין אויף אים געשאסן א פייל,
און ער ווארט יעדן רגע אז ער וועט אים טרעפן", נאר די סיבה פארוואס ער שיקט נאך מעמדות
דאס וואס חז"ל זאגן" ,שוב יום אחד לפני מיתתך", איז ,וויבאלד ער וויל מעלה זיין די תפילות פון די
איז ביי אים געווען יעדע מינוט און יעדע רגע ממש. אלע אידן ,און אויף מעלה צו זיין די תפילות דארף
••• דאך זיין אז זיי זאלן האבן מיט אים עפעס א שייכות
עס ווערט דערציילט ,אז איין ווינטער איז און א התקשרות ,און דאס איז די איינציגע סיבה
געווען א גרויסע דחקות אין שטוב פונעם צדיק רבי פארוואס ער שיקט די שלוחים ,ווייל דורך דעם
אהרן מטשערנאביל זי"ע ,און ס'איז געפאלן א וואס די אידן גיבן די מעמדות ,קען ער מעלה זיין די
גרויסע שניי און ס'איז געווען בטערע קעלטן ,און תפילות ,און דער הייליגער שם משמואל שרייבט
א לאנגע צייט זענען קיין מענטשן נישט געקומען אין ספר ,אז ער האט געזען דעם בריוו וואס רבי
צום הייליגען צדיק רבי אהרן וואס זאלן געבן א אהרן מטשערנאביל זי"ע האט געשריבן.
פדיון ,און די קרעמער פון שטאט האבן שוין נישט •••
געוואלט געבן אויף בארג ,איז די רעבעצין אריין דער הייליגער צדיק רבי אהרן מטשערנאביל
צום צדיק און געבעטן ,אז ער זאל ארומפארן איבער זי"ע האט אמאל געשיקט א שליח קיין קעשינוב ,אז
די שטעט און זאמלען געלט. ער זאל צוזאמען נעמען ’מעמדות‘ ,ווען דער שליח
האט דער צדיק רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע איז אנגעקומען דארט אין שטאט ,איז ער געוואויר
געזאגט ,אז ער איז שוין אלט און האט נישט קיין געווארן ,אז ס‘גייט ארום א געוואלדיגע מחלה דער
כח דערצו ,נאר ער קען פראבירן צו איינשפארן די אויבערשטער זאל אפהיטן און ס‘איז ממש א סכנה
הוצאות ,און דער צדיק האט געפרעגט" ,פון וואס דארט צו בלייבן ,האט ער געשריבן א בריוו צום
זאל מען איינשפארן? זאלן מיר געבן ווייניגער פאר צדיק רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע ,אז היות ס‘איז
דעם יונגערמאן?" ,און ער האט געמיינט מיט דעם דא א שטארקע סכנה דא אין שטאט ,מוז ער צוריק
זיין אייניקל רבי ישכר דוב מבעלזא זי"ע וואס איז פארן ,און וויפיל געלט ער האט שוין געהאט האט
געזעסן ביי אים אויף קעסט ,האט דער צדיק ער צוריק געשיקט צום צדיק רבי אהרן זי"ע.
געזאגט" ,איך האב מורא ,אז אויב ער וועט באקומען
ווייניגער ,וועט ער מבטל זיין פון זיין תורה לערנען". ס‘איז געווען פאר סוכות ,האט אים דער צדיק
רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע געענטפערט ,אז ער
אזוי האט דער צדיק רבי אהרן געטראכט פון זאל נישט מורא האבן ,ווייל ער האט שוין געמאכט
איין זאך נאכן אנדערן ,ביז ער האט געזאגט ,יעדן א "חומת ברזל" צווישן דעם מלאך המשחית מיט די
40
אויב ס'איז ענג פאר די גוים ,האט די מלוכה פאר זיי טאג טרינקט ער קאווע מיט צוויי שטיקלעך צוקער,
גענוג פלאץ אין סיביר ,און אזוי האט דער צדיק מיט און פון היינט אן וועט ער טרינקען נאר מיט איין
זיין פשט שבת ביים טיש מבטל געווען די גזירה. שטיקל ,האט דער אייניקל רבי ישכר דוב מבעלזא
••• זי"ע געזאגט" ,די ווערטער פונעם זיידן האבן
דער אייניקל דער הייליגער צדיק רבי ישכר דוב געמאכט אזא גרויסע רושם אין הימל ,אז דער צדיק
מבעלזא זי"ע איז געזעסן אויף קעסט ביי זיין זיידן רבי אהרן זאל דארפן איינשפארן פון זיין עסן ,און
רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע עטליכע יאר ,און ער מן השמים האט מען געשיקט א מענטש וואס האט
האט שטענדיג גערעדט מיט בענקשאפט פון יענע געברענגט געלט ,און עס איז געווארן א הרחבה אין
יארן ,און ער האט געזאגט ,אז אפילו די פשוט'ע שטוב פונעם גרויסן זיידן".
אידן אין טשערנאביל האבן געהאט גרויסע השגות •••
אין יראת שמים פון די כוח פונעם גרויסן זיידן. עס ווערט דערציילט ,אז איינמאל האט מען
גוזר געווען צו פארטרייבן די אידן פון דער שטאט
האט דערציילט דער הייליגער בעלזא רב זי"ע, זיטאמיר ,ווייל די גוים האבן געטענה'ט אז די אידן
אז איינמאל איז ער געפארן ביינאכט דורך א מאכן ענג אין שטאט ,די ראשי הקהל האבן געטון
געפערליכן וואלד מיט א בעל עגלה ,א חסיד פון ר' אלעס וואס זיי האבן געקענט ,און ס'האט נישט
אהרן ,און ער האט אים געפרעגט צי ער האט נישט געהאלפן ,האבן זיי געשיקט א משלחת צום צדיק
מורא פון רויבער .האט דער בעל עגלה רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע און געבעטן ער זאל
געענטפערט" :איך נעם די בייטש אין האנט ,און מתפלל זיין.
גאט אין הארץ" ,און ער האט פון גארנישט קיין
מורא. די משלחת איז אנגעקומען פונקט פאר שבת
••• – שבת פרשת בשלח ,און זיי האבן נישט באוויזן צו
דער אייניקל רבי ישכר דוב מבעלזא זי"ע האט רעדן מיטן צדיק בעפאר שבת ,פרייטאג צונאכטס
געזאגט ,אז צוויי זאכן האט ער אליין געזען ביים ביים טיש האט דער צדיק וקדוש רבי אהרן
זיידן רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע" ,ער האט מטשערנאביל זי"ע געזאגט בזה"ל" ,ויהי בשלח" –
קיינמאל נישט געהאט קיין היסח הדעת פונעם חז"ל זאגן "אין ויהי אלא לשון צער" ,ס'איז דאך
רבונו של עולם ,און ער האט געהאט צוויי ליכטיגע געווען א גרויסע שמחה אז פרעה האט
אויגן ,און ווען ער האט אנגעקוקט א מענטש ,האט ארויסגעשיקט די אידן פון מצרים ,נאר דער פסוק
ער געזען אלעס וואס יענער האט געטון פון זיין רעדט פון גלות" ,בשלח פרעה את העם" – ווען די
געבורט אן". גוים ווילן פארטרייבן אידן פון זייער ארט ,איז דאס
א גרויסער צער.
נאך האט דער אייניקל רבי ישכר דוב מבעלזא
זי"ע דערציילט ,אז ער האט אסאך מאל געהערט האט דער צדיק רבי אהרן געזאגט פשט
ביים זיידן רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע ,אינמיטן פארוואס עס איז א לשון פון צער ,ווייל "ולא נחם
טיש ווי ער זאגט צו זיך אליין" ,ווי גייט מען אויס אלקים" – זאגט דער אייבערשטער ,דאס איז מיר
פאר זיין ליבן נאמענ'ס וועגן!" ,איינמאל ,ביי איין נישט ניחא ,נאר "דרך ארץ פלשתים" – די פלשתים,
טיש ,האט ער עס געהערט כמעט אכציג מאל. די גוים ,זאלן גיין צו אן אנדער ארט ,און די אידן
••• זאלן בלייבן אויף זייער פלאץ ,און דאס זעלבע האט
דער אייניקל רבי ישכר דוב מבעלזא זי"ע האט ער איבערגעזאגט ביי דער סעודה בייטאג און ביי
דערציילט ,אז נאך זיין חתונה האט דער טאטע רבי שלש סעודות.
יהושע'לע מבעלזא זי"ע געשריבן א בריוו צום
מחותן רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע אז ער זאל מוצאי שבת ,ווען די ראשי קהילה פון שטאט
מקרב זיין זיין נייעם אייניקל. זיטאמיר זענען אריין דערציילן זייער צרה ,האט
דער צדיק געזאגט" ,איך האב אייך שוין
דעם אנדערן טאג האט דער צדיק רבי אהרן געענטפערט" ,און טאקע ,באלד נאך שבת איז
מטשערנאביל זי"ע גערופן דעם אייניקל רבי ישכר געקומען די ידיעה ,אז דער געריכט האט
דוב און געזאגט" ,איך האב באקומען א בריוו פון גע'פסק'נט ,אז מ'קען נישט פארטרייבן די אידן ,און
41
קיין שום שינוי" ,מוצאי שבת איז ער נישט דיין טאטן אז איך זאל דיך מקרב זיין ,דערפאר וועל
געגאנגען צו דער לוויה ,מ'האט נאר פארביי איך דיך מקרב זיין" ,און ער האט אים געהייסן זיצן
געטראגן די מטה פאר זיין שטוב ,און ער האט אויף זיין בעט ,און אים מכבד געווען צו טרינקען א
ארויסגעקוקט דורכן פענצטער און געזאגט דעם פולן כוס וויין ,און דער צדיק רבי ישכר דוב האט
פסוק" ,הנה אנכי שולח מלאך לפניך לשמרך בדרך". דערציילט ,אז ער האט מורא געהאט צו זיצן אויפן
••• בעט ,און געווארט ווען די קירוב וועט זיך שוין
דער אייניקל רבי ישכר דוב מבעלזא זי"ע האט ענדיגן ,ווייל עס האט אים אנגעכאפט אזא
דערציילט ,אז ווען ער איז געזעסן אויף קעסט אין שרעקליכע פחד.
טשערנוביל ,האט מען ביים זיידן רבי אהרן •••
מטשערנאביל זי"ע ביי ברכת התורה ממש בחוש הרה"ק רבי איציק'ל מיאברוב זי"ע האט
געזען אז די שכינה רוהט אויף אים ,ביז זיינע דערציילט ,אז ווי באקאנט האט דער צדיק וקדוש
לעצטע יארן ,ווען דער הייליגער בעלזא רב איז רבי ישכר דוב מבעלזא זי"ע זיך קיינמאל נישט
געזעסן צווישן מנחה און מעריב אויף דער סאפע צוגעלייט אינמיטן טאג ,אויף די עלטערע יארן
און דערציילט מעשיות ,איז ער אויפגעשטאנען צוליב זיין געוואלדיגע חלשה ,פלעגט דער צדיק
יעדעס מאל וואס ער האט דערמאנט דעם נאמען זיך אביסל אפריען אויפן סאפע אין שטוב ,און די
פונעם זיידן רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע. אנשי ביתו זענען דארט געשטאנען נעבן דעם
••• צדיק.
דער ראחמיסטריווקער רבי ר' חי' יצחק זי"ע
איין טאג האט דער צדיק רבי איציקל
פון אמעריקע האט דערציילט ,בשם זיין טאטן רבי
דערציילט ,אז די זיידע הרה"ק רבי אהרן
יוחנן מראחמיסטריווקא מירושלים זי"ע ,אז צום
מטשרנוביל זי"ע האט זייער מקפיד געווען ,אז מען
צדיק רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע איז אמאל
זאל אויף זיין בעט נישט זיצן ,איינמאל איז דער
געקומען איינער וואס האט געוואלט ער זאל אים
זיידע רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע געלעגן אין
סומך זיין צו פירן זיך מיט רבי'שאפט ,ווי מ'האט
בעט ,און די מקורבים זענען דארט געשטאנען,
געטון אין יענע צייטן ,האט דער צדיק רבי אהרן
ובתוכם איז געווען דער אייניקעל רבי ישכר דוב
אים געזאגט" ,קודם דארף מען ווערן א גארנישט,
מבעלזא זי"ע ,אינמיטן האט פארן אייניקל רבי
און שפעטער דארף מען ווערן א גאר גארנישט ,און
ישכר דוב אנגעהויבן זייער וויי טון די פיס ,אבער
שפעטער א גאר גאר גארנישט ,און שפעטער א גאר
ער האט זיך בשום אופן נישט געוואלט אראפ זעצן
גאר גאר גארנישט ,און שפעטער ווערט מען א רבי".
אויפן בעט ,אבער דאן האט דער זיידע מרגיש
•••
געווען אז די פיס טוט וויי ,און דער זיידע האט
עס ווערט דערציילט ,אז אין שטוב פונעם
געזאגט בזה"ל" ,בערניו ,זעץ זיך ,דיך מיין איך
צדיק רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע איז געווען
נישט".
גרויס צער ,איינע פון זיינע אייניקלעך איז געווארן
•••
שווער קראנק ,און יעדן טאג איז געווארן ערגער,
דער אייניקל רבי ישכר דוב מבעלזא זי"ע האט
דער גבאי האט דערמאנט פארן רבי'ן ,אז זיין
דערציילט ,אז די צייט ווען ער איז געווען אין
טאטע ,דער מגיד ,פלעגט מצוה זיין אויפן מלאך
טשערנאביל ביים הייליגען זיידן אויף קעסט ,איז
רפאל ער זאל קומען און היילן דעם חולה ,האט דער
איינס פון די קינדער פונעם זיידן נסתלק געווארן
צדיק רבי אהרן מיט זיין גרויס עניוות א זיפץ
ערב שבת ,און מ'האט נישט באוויזן צו מקבר זיין
געטון ,און געזאגט "איך בין נישט אין דער מדריגה
דעם קינד בעפאר שבת.
פון מיין הייליגן טאטן ,ער האט געקענט מצוה זיין
דעם מלאך ,איך קען אים נאר בעטן" ,און טאקע, דערציילט דער הייליגער בעלזא רב זי"ע ,אז
עטליכע טעג שפעטער איז די אייניקל געזונט דער זיידע רבי אהרן מטשערנאביל האט
געווארן. אפגעהאלטן יענעם שבת פונקט ווי יעדן שבת,
••• חסידים האבן געזאגט אז מ'האט באמערקט א
עס ווערט דערציילט ,אז דער הייליגער אוהב שינוי אויף זיין פנים ,אבער דער אייניקל רבי ישכר
ישראל מאפטא זי"ע האט שטארק מכבד געווען די דוב האט געזאגט" ,איך האב אויף אים נישט געזען
42
פרוי די מאמע האט זיך נישט גערירט פון ארט ,און קינדער פונעם הייליגען טשערנוביל'ער מגיד זי"ע,
זי האט געזאגט ,אז זי גייט נישט אוועק פונעם רבין איינמאל איז דער זון רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע
ביז ער וועט געבן א רפואה פאר איר טאכטער, געווען ביים הייליגען אפטער רב ,און דער אפטא
האט דער צדיק רבי אהרן געזאגט מיט זיין גרויס רב האט אים זייער מכבד געווען.
עניוות" ,וואס קען איך טון ,טשערניגאוו איז דאך
ווייט פון דאנען?" ,האט זי געענטפערט" ,רבי ,איך האט איינער פון דעם הייליגען אפטער רב'ס
האב א קלארע אמונה אז דער רבי קען פועל'ן פון קינדער געפרעגט פונעם טאטן" ,פארוואס איז דער
דער ווייטנס אזוי ווי פון דער נאנטקייט". טאטע אזוי מכבד די קינדער פונעם טשערנוביל'ער
מגיד? צי זענען דען דעם טאטנ'ס אייגענע זון
דאן האט דער צדיק רבי אהרן ארויפגעלייגט קלענער פון זיי?".
דעם פינגער אויפן נאז ,ווי זיין שטייגער ,און
געזאגט" ,אוי ,אוי ,פאר מיינע יסורים" ,און ער האט האט דער הייליגער אפטער רב דערציילט,
באלד גערופן דעם ממונה פונעם בית החיים אין נאך מיין חתונה ,ווען איך האב געדארפט
טשערנוביל ,און אים געהייסן עפענען דעם טויער אראפברענגען נשמות אויף דער וועלט ,בין איך
און זאגן אזוי" ,ווייסט ,אז אהרן בן חיה שרה הייסט געגאנגען אין הימל אויסקלייבן נשמות ,און איך
אייך ,איר זאלט זיך זען מיט די מתים פון האב געזען א בוים מיט נשמות וואס האבן שטארק
טשערניגאוו און זיי זאגן ,אז די פלונית זאל מער געלויכטן ,און איך האב געפרעגט וואס פארא
נישט האבן קיין עסק מיט דער פרוי פון דאנען" ,און נשמות די זענען ,און מ'האט מיר געזאגט" ,דאס
טאקע ,פון דאן אן האט מען די טאכטער מער נישט זענען זייער הויכע נשמות ,אויב דו נעמסט פון זיי,
געשטערט. איז דאס א סכנה – ווייל אויב זיי וועלן נישט מצליח
••• זיין ,קען דאס ברענגען א גרויסן חורבן".
הרה"ח ר' משה זליג כהן האט דערציילט ,אז
זיין טאטע ר' יעקב צבי האט געוואוינט אין דערציילט דער הייליגער אפטא רב זי"ע ,איך
טשערנוביל און געדינגען א קרעטשמע ,און א גוי האב מורא געהאט און נישט גענומען פון די
האט אויך געוואלט דינגען יענע קרעטשמע ,און נשמות ,אבער שפעטער בין איך ווידער פארביי
דער גוי איז אריין מיט כח אין דער קרעטשמע ,און יענעם ארט ,און איך האב געזען ,אז פונעם בוים
די אידישע משפחה האט געמוזט זוכן א ווינקל. פעלן אכט נשמות ,און מ'האט מיר געזאגט" ,אז
דער הייליגער טשערנוביל'ער מגיד איז דא געווען
אינדערפרי איז דער טאטע געגאנגען מיט זיין און גענומען אכט נשמות – און אלע זענען מצליח",
קליין יונגל משה זליג צום צדיק רבי אהרן און אויף דעם האט דער הייליגער אפטער רב
מטשערנאביל זי"ע ,און זיי זענען געשטאנען לעבן צוגעענדיגט" ,אויב אזוי זאל איך נישט מכבד זיין
טיש און געוויינט און דערציילט פארן רבין" ,אז זיינע זון?".
דער גוי האט אונז ארויסגעטריבן" ,דער צדיק רבי •••
אהרן האט מיטגעוויינט מיט זיי ,און האט זיי אין ספר ספרן של צדיקים ווערט געברענגט,
געוואונטשן א ברכה. פונעם חסיד ר' אלעזר דוב גימאן ,א חסיד פונעם
צדיק רבי אהרן מטשערנאביל זי"ע ,אז איינמאל
די צווייטע נאכט ,אינמיטן דער נאכט ,איז דער איז ער געשטאנען ביים רבי'ן אין שטוב ,און א פרוי
גוי אויפגעשפרונגען פון שלאף און געשריגן ,אז א פון טשערנוביל איז אריינגעקומען מיט א גרויס
זקן שטייט און שלאגט אים ,און ער האט געוויזן די געוויין און דערציילט ,אז זי האט חתונה געמאכט
סימנים ווי ער האט געכאפט די שלעק ,און ר' משה איר טאכטער מיט אן אלמן פון טשערניגאוו ,און
זליג האט דערציילט אז ער האט אליין געזען די יעדע נאכט קומט די ערשטע ווייב און לאזט נישט
סימנים אויפן גוי ,און דער גוי איז פון גרויס שרעק צורו איר טאכטער.
אנטלאפן פון דארט ,און מער קיינמאל נישט
צוריקגעקומען ,און אזוי האט דער איד צוריק דער צדיק רבי אהרן האט איר ערשט געזאגט
באקומען זיין קרעטשמע. זי זאל ארויסנעמען דעם דמיון פון הארץ ,אבער די
43
זיין רבו מובהק איז געווען זיין גרויסע טאטע
יארצייט ט' כסלו
דער הייליגער בעל התניא זי"ע ,ער האט קונה
געווען פון זיין טאטן רוב פון זיין תורה און אויך זיין
הרה"ק רבי דוב בער ב"ר שניאור זלמן זי"ע
דרך החסידות ,ביי די 15יאר אלט האט זיין טאטע
)שניאורסאהן(
דער הייליגער בעל התניא זעענדיג די גדלות
דער מיטעלער רבי מליובאוויטש
בתורה פון זיין הייליגע זון ,אים אויף גענומען אלס
דער מדריך פאר יונגעלייט באי ביתו פון זיין טאטן
זי"ע ,אויך איז ער שוין דאן געווען דער בעל דרשן ער איז געבוירן אין שטאט לאדי ,ט' כסלו בשנת
וואס האט געזאגט דברי התעוררות בשם זיין תקל"ד.
טאטן ,דאן האבן שוין די חסידים פון חב"ד געזען
אינעם זון אלס דער ממלא מקום פון זיין גרויסן צו זיין טאטן הרה"ק רבי שניאור זלמן מלאדי בעל
טאטן. התניא מליובאוויטש זי"ע,
בן הרה"ק רבי ברוך שניאורסאהן זי"ע ,מגדולי
בשנת תקמ"ח האט ער חתונה געהאט מיט הרבנית תלמידי הבעש"ט הקדוש זי"ע.
הצדקת מרת שיינא ע"ה,
בת הרה"ח רבי יעקב מיאנאוויטש זי"ע ,מלמד בעיר און צו זיין מאמע הרבנית הצדקת מרת סטערנא
יאנאוויטש. ע"ה,
בת הגה"ק רבי יהודה לייב הלוי סג"ל מוויטעפסק
ווערט געברענגט ,אז דער רבי יעקב איז זי"ע.
געווען א מלמד און נישט געהאט קיין פרנסה ,ער
האט געהאט א שטוב מיט טעכטער וואס ער האט ט"ז כסלו בשנת תקל"ד איז פאר געקומען
נישט געקענט חתונה מאכן ,צוליב וואס ער איז דעם ברית ,און דער טאטע האט דעם קינד א
געווען א גרויסער ארימאן ,ווען ער איז געקומען נאמען געגעבן נאך זיין הייליגען רבין הרה"ק רבי
זיך מזכיר זיין ביים הייליגען בעל התניא זי"ע ,האט דובער המגיד ממעזריטש זי"ע וואס איז נסתלק
דער רבי מציע געווען ,אז ער זאל נעמען זיין זוהן געווארן א יאר בעפאר י"ט כסלו בשנת תקל"ג.
דער בכור רבי דוב בער זי"ע פאר אן איידעם ,און
דורך דעם וועט שוין יעדער וועלן זיך משדך זיין ער איז געווען א איש אלוקים קדוש ונורא
מיט אים ,כך הוה דער רבי יעקב האט אלע זיינע מאוד בוצינא קדישא חסידא ופרישא מנורה
טעכטער חתונה געמאכט מיט גרויסע תלמידי הטהורה ,ער איז געווען א גאון וגדול בנגלה
חכמים. ובנסתר ,און א גאון עצום בתורת הקבלה ,ער איז
כ"ד טבת בשנת תקע"ג ווען זיין טאטע דער געווען א אדם הגדול בענקים ובעל מוח נפלא ובעל
הייליגער בעל התניא זי"ע איז נסתלק געווארן ,איז שכל חד וחריף ומעמיק נפלא בתורה ,ער איז
דער זון געווארן ממלא מקום אביו ,ער האט דאן געווען מפורסם מיט זיין געוואלדיגע קדושה און
איבער גענומען דאס חסידות אין שטאט זיין געהויבענקייט אין חסידות.
ליובאוויטש ,דאס חסידות איז בימיו געוואקסן צו
איינע פון די גרעסטע חסידות'ער אין רוסלאנד, ער איז געווען באוויסט מיט זיין געוואלדיגע
טויזענטער חסידים זענען געקומען זיך מסתופף חכמה און א בעל דרשן נפלא וואס האט באנומען
זיין בצלו און שעפן יראת שמים און א דרך אין יעדן צוהערער ,און ער האט מיט זיינע דברי תורה
עבודת השם. און מוסר אריין געברענגט יראת שמים און אהבת
התורה אין די הארץ פון אידישע קינדער ,ער איז
ער איז געווען באוויסט מיט זיין געוואלדיגע געווען דער ראש ומנהיג פאר חסידי חב"ד און
דברי תורה און דברי חסידות וואס איז געווען מיט טויזענטער אידן האבן זיך מדבק געווען אין דעם
א אש דקדושה און א התלהבות אש ,וואס האט צדיק וקדוש און זענען געקומען זיך מסתופף זיין
מעורר געווען אידישע קינדער צו יראת שמים און בצלו און שעפן תורה ויראת שמים בקדושה
עבודת השם ,אויך האט דער צדיק וקדוש עוסק ובטהרה.
44
איגר זי"ע וואס האט דעם רבין גאר שטארק מכבד געווען אין מחזק זיין ישוב ארץ ישראל און
געווען און מעריץ געווען. געשיקט גרויסע געלטער צו מחזק זיין די אידן אין
ארץ ישראל ,אויך האט ער דאן אויף געשטעלט א
דער מצב הבריאות פונעם רבין איז אבער ישוב אין שטאט חברון.
ליידער ערגער געווארן און ער איז געווען גאר
שוואך ,אויף די ימים נוראים יענעם יאר איז דער דאס עבודת התפלה פון דעם הייליגען צדיק
צדיק געווען אין שטאט האדיטש ,און ער איז דאן איז געווען למעלה מהשגותינו ,זיין דרך איז געווען
אסאך ארויף צום ציון קדשו פון זיין גרויסן טאטן אנדערש ווי זיין הייליגען טאטן וואס פלעגט זיך
צו בעטן פאר א ישועה און פאר זיין געזונט. ממש ווארפן ביים דאווענען פון גרויס התרגשות,
האט אבער דער זון געדאווענט מיט א געוואלדיגע
איין טאג ווען ער איז ארויס געקומען פון דעם איינגעהאלטנקייט ,ער פלעגט קענען שטיין פאר
ציון פון זיין טאטן ,איז ער געווען גאר שטארק שעות אריכות אויף איין פלאץ און דאווענען מיט א
בשמחה און געזאגט ,איך האב גע'פועל'ט ביים געוואלדיגע אש קודש ,חסידים האבן דערציילט,
טאטן אז איך זאל מיך קענען אפ זאגן פון רבנות ,די אז עס פלעגט זיך פונען צדיק גיסן שווייס ווי פון א
חסידים האבן פארשטאנען אז די רבי מיינט צו זאגן קוואל פון זיין גרויסע ברען ביים דאווענען ,אז דער
אז ער גייט ארויף פארן קיין ארץ ישראל ,וויבאלד צדיק האט זיך געברויכט טוישן מלבושים נאכן
די רבי האט כסדר געהאט א געוואלדיגע תשוקה דאווענען.
ארויף צו גיין אויף ארץ ישראל.
לפלא אנדערש ווי אלע רבנים וואס זענען
ווען די חסידים האבן געפרעגט דעם רבין ווי עולה שישי ,האט דער גרויסער צדיק קיינמאל אין
אזוי ער קען זיי איבער לאזן כצאן בלי רועה ,האט יאר נישט עולה געווען לתורה ,ווייל ער פלעגט
די רבי געזאגט ,אז ער לאזט זיי איבער מיט זיין זאגן מיט זיין גרויסע עניוות ,אז ער שעמט זיך צו
גרויסן איידעם הרה"ק רבי מנחם מענדל בעל צמח שטיין בעפארן ספר תורה ווען עס איז אפען,
צדק מליובאוויטש זי"ע ,די חסידים האבן נישט איינמאל אין יאר האט דער צדיק עולה געווען,
גלייך מרגיש געווען אז דער הייליגער צדיק רעדט דאס איז געווען שמחת תורה ביי כל הנערים
דא פון זיין הסתלקות. צוזאמען מיט די קינדערלעך ,ווייל ווען די קינדער
זענען עולה האט ער נישט קיין בושה צו שטיין
אפאר וואכן נאך די ימים נוראים איז די רבי פארענט פון די תורה הקדושה.
אהיים געפארן קיין ליובאוויטש ,אבער ליידער
ווען ער איז דורך געפארן דעם שטאט ניעזין איז אזוי ווי זיין גרויסן טאטן ,האט ער אויך גאר
דער מצב געווארן גאר שווער ביים צדיק ,מען האט אסאך געליטן פון די מתנגדים אין רוסלאנד ,און
געריפן די גרעסטע דאקטורים אין שטאט צו זעהן כ"ב תשרי בשנת תקפ"ז האט מען דעם רבין
וואס מען קען טון פארן צדיק ,אבער ליידער האבן איינגעשפארט צוזאמען מיט זיין חבר און ידיד
זיי אלע אויף געהויבן די הענט און געזאגט ,אז זיי נפש הרה"ק רבי אהרן הלוי משטראשעלע זי"ע אין
האבן נישט קיין רפואה פארן צדיק ,אבער האבן אן תפיסה אין שטאט וויטעפסק ,צוליב א מסירה פון
געזאגט ,אז די רבי זאל זיך צוריק האלטן פון זאגן די מתנגדים ,אז דער רבי שיקט געלט צו מחזק זיין
דברי חסידות ווייל דאס מאכט נאר ערגער זיין די שלטון טורקי וואס האבן דאן געוועלטיגט אויף
מצב ר"ל. ארץ ישראל.
ווען דער צדיק האט דאס געהערט ,האט ער בחסדי השם האט מען דעם רבין באפרייט פון
געזאגט קצתי בחיי ,ווייל אויב ער קען שוין נישט תפיסה י' כסלו בשנת תקפ"ז ,דעם טאג איז געבליבן
מעורר זיין אידן לאביהם שבשמים ,האט ער שוין א יו"ט אין חסידות חב"ד ,דער צדיק איז דאן
נישט פארוואס צו לעבן אויף די וועלט ,ליידער איז געפארן צום שטאט קארלסבאד פאר רפואה ,אויפן
דער מצב געווארן מיט יעדן טאג ערגער און ערגער וועג איז ער דורך געפארן דעם שטאט פרעשבורג
עד כדי כך ,אז מען האט נישט געקענט אנרירן דעם און באזיכט דעם גרויסן גאון הגה"ק רבי עקיבא
45
בתו ,הצדקת מרת שרה ע"ה ,אשת הרה"ק רבי גוף קדוש פונעם צדיק ווייל דאס האט אים ממש
אליעזר דרברימדיגר זי"ע ,בן הרה"ק רבי מאיר גורם געווען יסורים.
מבארדיטשוב זי"ע ,בן הרה"ק בעל הקדושת לוי
מבארדיטשוב זי"ע, ט' כסלו בשנת תקפ"ח גאר פרי האט דער
בתו ,הצדקת מרת ביילא ע"ה ,אשת הרה"ק רבי צדיק אנגעהויבן א מאמר חסידות מיט א
יקותיאל זלמן ווילס זי"ע ,בן הרה"ק רבי יוסף שלום געוואלדיגע התלהבות דקדושה אויפן פסוק ַא ֲח ֵרי
בונם זי"ע חתן הרה"ק בעל הקדושת לוי ד' ֱאקיכֶ ם ֵתּ ֵלכוּ וְ אֹתוֹ ִת ָיראוּ וְ ֶאת ִמ ְצו ָֹתיו ִתּ ְשׁמֹרוּ
מבארדיטשוב זי"ע, וּבקֹלוֹ ִת ְשׁ ָמעוּ וְ אֹתוֹ ַת ֲעבֹדוּ וּבוֹ ִת ְד ָבּקוּן ,ער האט ְ
בתו ,הצדקת מרת חיה מושקא ע"ה ,אשת הרה"ק מילץ יושר געווען אויף אידישע קינדער ,ווי זיי
רבי מנחם מענדל שניאורסון הצמח צדק זענען מקיים די מצות השם מיט א מסירת נפש
מליובאוויטש זי"ע ממלא מקום חמיו, אפילו זיי האבן שווער פרנסה ,עס איז דארט אין
בתו ,הצדקת מרת דבורה לאה ע"ה ,אשת הרה"ק שטוב געווען א געוואלדיגע התעוררות און א פחד,
רבי יעקב ישראל מטשערקאס זי"ע ,בן הרה"ק נאכן עלות השחר האט דער צדיק צו געענדיגט
המגיד מטשרנוביל זי"ע, זיינע ווערטער מיט די ווערטער "כי עמך מקור
בתו ,הצדקת מרת ברכה ע"ה ,אשת הרה"ק רבי יונה חיים ,מחיי החיים" ,און מחזיר געווען נשמתו
מזיטומיר זי"ע, הטהורה ליוצרה.
בתו ,הצדקת מרת מנוחה רחל ע"ה ,אשת הרה"ק
רבי יעקב כולי מסלונים חברון זי"ע, ער האט איבער געלאזט זיינע הייליגע ספרים און
בתו ,הצדקת מרת חיה שרה ע"ה ,אשת הרה"ק רבי דברי תורה.
אהרן אלכסנדרוב משקולוב זי"ע ,בזיווג שני אשת
הרה"ק רבי אהרן זסלבסקי מקרמנצוג זי"ע, ספר אמרי בינה ,ביאור על מצוות קריאת שמע
בתו הצדקת מרת אסתר מרים ע"ה. ותפילין על פי הקבלה,
ספר שער היחוד,
נסתלק לגנזי מרומים ביי די 54יאר אלט ביום ספר שער האמונה ,על מצוות האמונה,
ט' כסלו בשנת תקפ"ח )ונתקיים ֶאת ִמ ְס ַפּר יָ ֶמי ספר תורת חיים ,מאמרי חסידות,
ֲא ַמ ֵלּא ,הקב"ה ממלא שנותיהם של צדיקים מיום ספר עטרת ראש ,דרשות,
ליום( ,ומנוחתו כבוד איז אין ביה"ח אין שטאט ספר עיון תפילה ,על התפילה,
ניעזין. ספר שערי אורה ,דרושים על חנוכה פורים,
ספר שערי תשובה ,על תשובה.
זכותו הגדול יגן עלינו
ועל כל ישראל אמן. עס איז באקאנט וואס הרה"ק רבי חיים אברהם
דובער לעווין הנקרא המלאך זי"ע האט געזאגט,
אויפן ספר אמרי בינה בזה"ל" ,ביי צוויי ספרים איז
מעשיות מיר ארויס געפאלן די האר פון קאפ ,ספר המורה,
און ספר אמרי בינה".
דער הייליגער צדיק הרה"ק רבי דוב בער
מליובאוויטש זי"ע האט אמאל געזאגט ,וואס איז ער האט איבער געלאזט זיינע הייליגע קינדער.
די חילוק פון די חסידים און די כת המתנגדים,
ביידע מיינען דאך זייער כוונה לשם שמים. הרה"ק רבי מנחם נחום מניעזין זי"ע ,חתן הרה"ק
רבי זלמן ריבלין זי"ע ,בזיווג שני חתן הרה"ק רבי
נאר א מתנגד לערנט תורה לשמה און טוט יעקב ישראל מטשערקאס זי"ע בן הרה"ק המגיד
מצוות ומעשים טובים בדחילו ורחימו ,אבער ווען מטשרנוביל זי"ע,
ער טוט ח"ו אן עבירה ,דאן רירט ער זיך נישט הרה"ק רבי ברוך שמואל זי"ע ,חתן דודו הרה"ק רבי
אוועק ביז ער טוט תשובה שלימה מיט געוויין און חיים אברהם זי"ע ,בן הרה"ק בעל התניא מלאדי
תעניתים וסיגופים ,אבער ער וועט בלייבן אין א זי"ע,
46
••• מצב פון מרה נפש און קען ביי זיך נישט ארויף
איין טאג איז דער צדיק הרה"ק רבי לוי יצחק ברענגען קיין שמחה.
בעל הקדושת לוי מברדיטשוב זי"ע געווען אויף א
באזיך ביים הייליגען בעל התניא זי"ע ,האט דער אבער א חסיד לערנט אויך תורה לשמה און
הייליגער קדושת לוי געזאגט פארן בעל התניא ,אז טוט מצוות ומעשים טובים בדחילו ורחימו ,און ח"ו
דער זון זאגט טאקע גאר שיינע דרשות ,אבער איך ווען ער ווערט נכשל מיט אן עבירה ,וועט ער עוסק
הער אז ער איז מגלה ביי די דרשות סודות קדושים זיין אין תשובה און חרטה גמורה מיט א צובראכן
ונוראים. הארץ ,אבער אויב קומט אים אונטער א מצווה,
וועט ער דאס טון מיט א שמחה רבה און וועט דאן
האט דער הייליגער בעל התניא געלאזט ריפן פארגעסן אז ער האט ליידער עובר געווען אויף אן
זיין זון רבי דוב בער זי"ע ,און געבעטן אז ער זאל עבירה.
זאגן דברי תורה פארן הייליגען קדושת לוי
מברדיטשוב זי"ע ,האט ער מיטן רשות פון זיין ווייל דאס איינציגסטע דרך פון א חסיד איז צו
טאטן אנגעהויבן זאגן דברי תורה מיט א מאכן א נחת רוח און מקיים זיין רצון בוראו ית"ש
געוואלדיגע התגלות עצומה ,און כמעיין הנובע באהבה און נישט מיט יראת העונש אדער שכר
האט ער מגלה געווען גדולות ונצורות ,אינמיטן איז בעוה"ב ,וועגן דעם וועט טאקע דער חסיד תשובה
דער הייליגער קדושת לוי זי"ע אויף געשפרינגען טון אויף א עבירה אבער דאס וועט אים נישט
און געזאגט בזה"ל" ,דער זעט דאך מער ווי יחזקאל צוריק האלטן פון ווייטער מקיים זיין מצוות בוראו.
הנביא במרכבה". •••
••• ווערט דערציילט ,איבער די גרויסן כח התורה
איינמאל איז דער הייליגער קדושת לוי און געוואלדיגע שקועות בתורה פון דעם צדיק
מברדיטשוב זי"ע געווען ביי א שבע ברכות אין וקדוש רבי דוב בער מליובאוויטש זי"ע ,איין נאכט
שטאט זלובין צוזאמען מיטן צדיק וקדוש רבי דוב איז דער צדיק רבי דוב בער זי"ע געזעצן און עוסק
בער מליובאוויטש זי"ע ,בשעת די סעודה האט געווען בתורה מיט אזא שטארקע שקועות אין
דער קדושת לוי געבעטן פונעם רבין מליובאוויטש דביקות בתורה ובחסידות ,אז ער האט ממש נישט
זי"ע ,אז ער זאל זאגן דברי תורה ,האט ער געזאגט געשפירט וואס קומט פאר ארום אים.
פארן קדושת לוי ,אז ער וויל נישט זאגן קיין דברי
תורה ,וויבאלד ער האט מורא אז דער קדושת לוי אינמיטן די נאכט איז א קינד אראפ געפאלן
וועט נתפעל ווערן און מאכן תנועות און דאס וועט פון בעט און זייער געוויינט ,אבער וויבאלד זיין
אים זייער שטערן. טאטע איז געווען אזוי שקוע בתורה ,האט ער
בכלל נישט געהערט ווי דאס קינד וויינט.
דער הייליגער קדושת לוי האט צו געזאגט אז
ער וועט זיך איינהאלטן און גארנישט שטערן די טאטע דער הייליגער בעל התניא זי"ע האט
בשעת די תורה ,אבער אביסל נאכדעם וואס רבי געוואוינט דארט נעבן זיין זוהן און אויך עוסק
דוב בער מליובאוויטש האט אנגעהויבן זאגן דברי געווען בתורה ,אבער דער זיידע האט יא געהערט
תורה ,איז דער הייליגער קדושת לוי ארויס פון ווי דאס קינד וויינט ,איז דער זיידע אראפ און אויף
התפעלות און זיך מער נישט געקענט איינהאלטן, געהויבן דעם קינד און בארואיגט דעם קינד.
איז דארט אויפן טיש געלעגן אסאך משקה ,האט
דער קדושת לוי פון גרויס התרגשות גענומען א ווען דער זוהן האט זיך דערוועקט פון זיין
באטל משקה און געקלאפט אויפן טיש מיטן באטל. דביקות ,האט ער גלייך געפרעגט דעם טאטן ,וואס
ער טוט דא אזוי שפעט אינמיטן די נאכט ,האט
דאן האט זיך דער הייליגער צדיק דער טאטע מעורר געווען זיין זון רבי דוב בער זי"ע
מליובאוויטש זי"ע אנגערופן ,רבי מען האט דאך און געזאגט ,קינד מיינס מען דארף טאקע זיין
עפעס אפ געשמיסט און אפגעמאכט ,האט דער שטארק שקוע אין תורה ,אבער ווען א איד וויינט
הייליגער קדושת לוי זי"ע געזאגט בזה"ל" ,וואס ברויך דאס אויף וועקן און מעורר זיין דאס הארץ.
47
אז וויבאלד די אדער איז דא אין מענטשן בעולם זאל איך טון ,מלאכים און שרפים זענען דא
העליון ,איז דאס זיכער אויך דא אין מענטשן בעולם געקומען מיט האלטן די דברי תורה ,און כדי זיי זאלן
הזה אויף די וועלט. דיך נישט מקנא זיין ,האב איך דאס געטון".
••• •••
איינמאל איז דער מיטעלער רבי מליובאוויטש ווי באקאנט האבן די בני פולין נישט אזוי
זי"ע אריין געקומען אין ביהמ"ד ,און געזען ווי דער געהאלטן פונעם דרך פונעם הייליגען רבין
עולם איז בעצבות ,האט דער צדיק זיי געזאגט ,עס מליובאוויטש זי"ע ,ווייל זיי האבן געהאלטן אז ער
שטייט )תהלים קט"ו ד'( ֲע ַצ ֵבּ ֶיהם כֶּ ֶסף וְ זָ ָהב ַמ ֲע ֵשׂה איז מגלה צו אסאך דברי תורה על דרך הקבלה
יְ ֵדי ָא ָדם ,האט דער צדיק געזאגטֲ ,ע ַצ ֵבּ ֶיהם וואס איז וכדומה ,דער הייליגער רוזינער זי"ע האט געהאט
א לשון פון עצבות ,אז עצבות ביי א איד קומט פון ביי זיך א מלמד ,וואס האט געלערנט קודם מיטן
כֶּ ֶסף וְ זָ ָהב ַמ ֲע ֵשׂה יְ ֵדי ָא ָדם אז מענטשן מיינען אז זיין צדיק רבי ר' דוב בער מליובאוויטש זי"ע און ער
פרנסה און אלעס קומט פון כֶּ ֶסף וְ זָ ָהב און פון ַמ ֲע ֵשׂה האט געהאט אסאך מאמרים פון אים ביי זיך.
יְ ֵדי ָא ָדם ,און דערפאר איז א איד ח"ו בעצבות ,נאר א
איד ברויך אייביג וויסן ,אז אלעס קומט נאר פון אבער דער מלמד האט אייביג אכטונג געגעבן
אויבן פונעם גרויסן באשעפער. נישט צו לאזן די דברי תורה ערגעץ ווי איינער קען
••• דאס טרעפן ,וויבאלד ער האט מורא געהאט פון די
עס ווערט דערציילט ,אז אמאל איז דער חסידי פולין ,אבער איינמאל איז דער מלמד ארויס
הייליגער מיטעלער רבי זי"ע געפארן קיין שקלאוו פון זיין צומער פאר אפאר מינוט ,ווען ער קומט
צוליב עסקנות צוועקן און זיך דארט אפגעהאלטן צוריק טרעפט ער דעם הייליגען רוזינער זי"ע ,ווי
עטליכע טעג ,און עס האט אים זייער וויי געטון ער קוקט איבער די מאמרים ,ווען דער רוזינער
דער ביטול תורה ,אויפן וועג אהיים האט ער אזוי זי"ע האט אים געפרעגט מיט א התפעלות ווער עס
געאיילט ,אז א פערד איז געפאלן פון וואגן ,און ער האט געשריבן די מאמרים ,האט ער געזאגט ,אז
האט געהייסן דעם בעל עגלה ווייטער טרייבן די דאס איז פון רבי דוב בער מליובאוויטש זי"ע ,האט
פערד וויפיל ער קען. זיך דער הייליגער רוזינער אנגעריפן בזה"ל" ,רוה"ק
אמת'ע רוה"ק".
עס איז געווען א שטארקע קעלט ,אבער דער •••
צדיק דער מיטעלער רבי זי"ע האט נישט מסכים בשנת תרנ"ד האבן גרויסע פרעפעזארן מגלה
געווען זיך צו אפשטעלן אין קיין קרעטשמע זיך געווען ,אז אינעם מוח פון א מענטש איז דא א
אנווארעמען ,דער צדיק איז אהיימגעקומען ביים אדער וואס דאס איז מקושר צום מח ,און דאס גיבט
אנהויב פון דער נאכט ,און תיכף ,נאך אין די פארן מענטש דעם כח הזכרון און דאס העלפט
קליידער פונעם וועג ,איז ער געלאפן מיט א דעם מענטש זיך מעמק זיין אין זאכן.
פייער'דיגע ליבשאפט ,גענומען די גמרא און
געלערנט שטייענדיג די גאנצע נאכט אן קיין הפסק, ווען מען האט דאס דערציילט פארן רבין
ביז מ'האט אים געדארפט מעורר זיין צום דאווענען. הרה"ק רבי שלום דובער מליובאוויטש הנקרא
מהרש"ב זי"ע ,האט דער צדיק ארויס גענומען א
און דער מלמד וואס איז דארט געווען בשעת קליינע ספר בכתב יד פונעם עלטער זיידע הרה"ק
מעשה האט דערציילט" ,אז ווען ער האט גענומען רבי דוב בער מליובאוויטש זי"ע ,און געוויזן ,ווי
די גמרא האבן אים געציטערט אלע אברים ,און אויף דער הייליגער זיידע האט שוין דארט געשריבן וועגן
זיין הייליג פנים האט מען געזען אזא ליבשאפט צו דעם אדער אין מוח פון א מענטש ,ממש דאס וואס
די תורה ,מער ווי פון א טאטן וואס האט נישט געזען די פרעפעזארן האבן יעצט מגלה געווען.
זיין איינציגן ליבן זון צוואנציג יאר".
••• ווען איינער דארט אין שטוב האט זיך
דער הייליגער מיטעלער רבי מליובאוויטש אנגעריפן ,דער זיידע איז געווען א פרופעסער,
זי"ע איז אמאל געווען אין א געוויסע שטעטל, האט דער אייניקל געזאגט ,ניין דער זיידע איז
דארט איז ער איין געשטאנען אין שטוב פון איינע נישט געווען קיין פורפעסור ,נאר ער האט געוויסט
48
געוואשן און געגעסן ברויט ,דאן האט ער גענומען פון די גרויסע חסידים הרה"ח ר' ישעי' קריסלאווער
א לעפל פון די זופ אין די האנט און אריין געקוקט ע"ה ,דער צדיק האט דארט אין שטאט געזאגט א
אינעם לעפל צוויי מאל ,באלד האט די רבי צוריק לאנגע דרוש בחסידות וואס האט זיך פארצויגען
געלייגט דעם לעפל מיטן זופ אינעם טאפ זאגענדיג ביז שפעט אינמיטן די נאכט.
איך וויל נישט עסן די זופ.
האט דער בעל אכסניא אנגעגערייט א
האב איך געפרעגט דעם רבין ,אפשר וויל די נאכטמאל פארן רבין ,און דאס אריין געלייגט אין
רבי כאטש עסן פון די פלייש ווייל די רבי האט דאך אויווען און געזאגט פארן משמש ,אז ווען די רבי
היינט נאך גארנישט געגעסן נאר צוויי גלעזלעך ענדיגט די דרשה זאל ער וויסן ,אז עס איז
טיי ,האט די רבי זיך צושמייכעלט און געזאגט" ,ניין אנגעגערייט פארן רבי א שיינעם נאכטמאל און ער
דאס פלייש וויל איך נישט עסן ,און דו וועסט אויך זאל דאס דאן ארויס נעמען און דערלאנגען פארן
נישט עסן פון די זופ און פלייש". רבין.
אז די רבי האט אזוי געזאגט האב איך דעם אנדערן טאג אינדערפרי קומט די בעלת
געפאלגט און גארישט געגעסן פון די זופ און אכסניא אריין אין קיך ,און עס ווערט איר שווארץ
פלייש ,פארשטייט זיך דאן האט די פרוי געזען ווי פאר די אויגן ,ווייל ביינאכט האט זי אן געגערייט א
דער גרויסער באשעפער היט אויף זיינע צדיקים טאפ זופ און פלייש פארן רבין ,אבער אויף די
אז זיי זאלן ח"ו נישט נכשל ווערן בדבר עבירה. אנדערע זייט איז געלעגן א טאפ נישט כשר'ע זופ
••• ספעציעל אן געגערייט פאר א פריץ וואס ברויך
ווי עס איז באקאנט איז דער הייליגער היינט קומען ,און יעצט זעט זי אז די נישט כשר'ע
מיטעלער רבי מליובאוויטש זי"ע געזעצן אין זופ איז נישט דארט ,אבער די זופ וואס מען האט
תפיסה צוזאמען מיט הרה"ק רבי אהרן הלוי געגערייט פארן רבין ליגט יא דארט.
משטראשעלע זי"ע ,האט דער שומר פון תפיסה
וואס איז געווען א פראסטע רוסישע גוי זי האט זיך נישט געקענט בארואיגען אז דורך
דערציילט ,אז ביי אים אין תפיסה זיצן צוויי איר איז ליידער די רבי נכשל געווארן מיטן עסן
מאדענע פערזאנען. נישט כשר'ע עסן ,איז זי גלייך ארין געלאפן צום
שטוב פונעם רבין און זייער געוויינט ,ווען דער
שבת קודש ביי קידוש שטייט איינע פון זיי גבאי האט געהערט ווי זי וויינט ,האט ער איר
)דאס איד געווען דער מיטעלער רבי זי"ע( מיטן געפרעגט וואס גייט פאר ,האט זי דערציילט די
כוס פאר קידוש אן געגאסן פאר דריי שעה אויף איין גאנצע מעשה און זייער געוויינט אז דורך איר איז
פלאץ און רירט זיך נישט פון פלאץ ממש ווי א דער רבי נכשל געווארן מיט עסן נישט כשר'ע
דומם ,און דער אנדערער )דאס איז געווען הרה"ק מאכלים.
רבי אהרן הלוי משטראשעלע זי"ע( לויפט ארום
אין שטוב מיט א התלהבות מיטן כוס אן געגאסן און דער גבאי האט זיך צושמייכלט און געזאגט,
קיין איין טראפ וויין גיסט זיך נישט אויס ,ווייל ווי איר מיינט טאקע אז די רבי איז דא נכשל געווארן,
באקאנט האבן די צוויי צדיקים געהאט א אנדערן ח"ו דער גרויסער באשעפער היט אפ אויף צדיקים
דרך אין עבודת השם. אז זיי זאלן ח"ו נישט נכשל ווערן מיט קיין מאכלות
••• אסורות ,און תוך הדברים פירט ער איר אריין
עס ווערט דערציילט ,אז פערצן יאר נאך דער אינעם שטוב פונעם רבין ,און ווייזט ווי דער טאפ
חתונה האט דער אלטער רבי דער הייליגער בעל זופ ליגט אויפן טיש אים בארירט עס פעילט נישט
התניא זי"ע געהאט נאר טעכטער ,איז ער געפארן קיין טראפ דערפון ,און דער גבאי דערציילט די
צו זיין רבי'ן ,דעם הייליגען מגיד פון מעזריטש זי"ע, מעשה.
זיך בענטשן אס ער זאל זוכה זיין צו א זון ,האט אים
דער מגיד געזאגט ,עס שטייט )תהלים קי"ט פסוק נעכטן נאכן דרשה האב איך אריין געברענגט
ט'( " ַבּ ֶמּה יְ זַ כֶּ ה נַּ ַער ֶאת ׇא ְרחוֹ". דעם טאפ זופ צום רבין ,דער צדיק האט זיך
49
האט דערציילט דער מלמד ,אז נאך ראש האט דער הייליגער מגיד ממזריטש זי"ע
השנה בשנת תקמ"ז איז דער מלמד אריין זיך געטייטשט ,מיט וואס איז מען זוכה צו א "נַּ ַער" ,א
געזעגענען ,אהיים צו פארן אויפן יו"ט סוכות ,און בן זכרֶ " ,את ׇא ְרחוֹ" ,דורך דער מצוה פון הכנסת
דער רבי דער הייליגער בעל התניא האט אים דאס אורחים ,דערציילט מען ,אז פון דעמאלט אן האט
מאל נישט געבעטן צוריקצוקומען ,ער האט זיך דער אלטער רבי דער הייליגער בעל התניא זי"ע
שטארק געוואונדערט ,און נאך יום טוב האט ער אנגעהויבן אריינצונעמען אין שטוב אסאך
באשלאסן צו פארן סיי ווי ,און אנקומענדיג קיין אורחים.
ליאזנא ,איז ער אריין צום אינגל און האט מיט אים
אנגעהויבן רעדן אין לערנען ,און ער האט געזען אז און ווען דאס קינד איז געבוירן געווארן ,האט
ער קען שוין נישט צוקומען צו דער טיפקייט פונעם דער טאטע געגעבן א באזונדער שטיקל לייוונט
קינד ,און דאס לערנען פונעם אינגל איז געווען וואס ער האט לאנג אפגעהיטן ,מ'זאל דערמיט
אסאך העכער ווי פאר א יאר. איינוויקלען דעם קליינעם דובער דאס ערשטע
מאל נאכן אפוואשן.
האט דער מלמד געפרעגט פונעם קינד דוב •••
בער וואס עס האט זיך ביי אים געטוישט ,און דער דער אלטער רבי דער הייליגער בעל התניא זי"ע
אינגל האט אים דערציילט מיט א תמימות ,אין האט דערציילט ,אום י"ז כסלו תקל"ג ,דריי טעג
חודש תשרי האב איך אנגעהויבן צו לייגן תפילין, פאר דער הסתלקות פונעם מגיד ,האט מיר מיין
און פארן לייגן האט מיך דער טאטע געבענטשט, רבי ,דער הייליגער מגיד ממזריטש זי"ע געזאגט,
"אז די תפילין של יד זאלן מיר עפענען דאס הארץ, אז אין די לעצטע דריי טעג פאר א מענטש ווערט
און די תפילין של ראש – דעם מוח" ,און פון נסתלק ,זעט ער נאר וואס עס קומט אים פון שמים.
דעמאלט אן איז ביי מיר אלעס אנדערש געווארן.
אין יענע נאכט האט ער מיר אנטפלעקט דעם
•••
סדר פון "ליל שימורים" פאר א ברית און דעם סדר
עס ווערט געברענגט ,אז ווען דער מיטעלער
פון א ברית ,און ער האט צוגעלייגט" ,בן יולד לך
רבי זי"ע איז געווען א אינגל פון צוועלף יאר ,האט
וקראת אותו בשמי" ,און פונקט א יאר שפעטער,
ער אמאל אין שבת פרשת כי תבוא געהערט ליינען
ביום ט' כסלו בשנת תקל"ד ,איז מיר געבוירן
די תוכחה ,און ער איז פאר'חלש'ט געווארן פון גרויס
געווארן מיין זון דובער ,און מיר האבן אים גערופן
צער ,ווען מ'האט אים שפעטער געפרעגט
אויפן נאמען פון מיין רבי'ן ,ווי ער האט מיר
פארוואס ער איז פאר'חלש'ט געווארן ,ער האט
באפוילן.
דאך שוין יעדן יאר געהערט די תוכחה ,האט ער
געענטפערט ,אז דאס איז געווען דאס ערשטע און דער אלטער רבי דער הייליגער בעל
מאל וואס ער האט געהערט די פרשה פון א בעל התניא זי"ע האט אמאל צוגעגעבן ,ווען דער זון איז
קורא וואס איז נישט זיין טאטע" ,ווען דער טאטע געבוירן געווארן האב איך אים געוואלט רופן נאך
ליינט ",האט ער ערקלערט" ,הערט מען נאר "המנונא סבא" ,איינע פון די נשמות וואס זייער
ברכות". עבודה איז אויפצודעקן פנימיות התורה ברבים,
••• אבער מיין רבי ,דער מגיד ,האט מיך שטארק
עס ווערט געברענגט ,אז אמאל האט דער געבעטן אז איך זאל אים רופן אויף זיין נאמען.
אלטער רבי דער הייליגער בעל התניא זי"ע •••
געשיקט זיין זון דער מיטעלער רבי זי"ע אויף א עס ווערט דערציילט ,אז אלס קליין קינד האט
שליחות אין ענינים פאר כלל ישראל ,און פורים איז דער מיטעלער רבי זי"ע געהאט א מלמד וואס האט
דער מיטעלער רבי געווען אויפן וועג ,איז ער אריין מיט אים געלערנט אן אויפהער ,און נאר אויף יום
אין א בית המדרש הערן מגילה. טוב איז דער מלמד געפארן צו זיין פאמיליע ,און
יעדעס מאל פארן אוועקפארן איז ער אריין צום
נאכן ליינען האט די עולם ,ווי דער מנהג, אלטן רבי'ן דער הייליגער בעל התניא זי"ע ,און דער
אריינגעלייגט "מגילה געלט" פאר דעם בעל קורא, רבי האט אים געבעטן ער זאל צוריקקומען נאך יום
און אלעס צוזאמען איז נישט אנגעקומען צו קיין טוב.
50
געזאגט" ,איך בין דיר מחזיק טובה – דו האסט גאנצע רובל ,איז צוגעקומען דער הייליגער
געמאכט מיין בערל פאר א אמתע חסיד". מיטעלער רבי ,זייענדיג דאן נאך א יונגערמאן ,און
••• האט אריינגעלייגט אין דעם בעל קורא'ס היטל פינף
עס ווערט דערציילט ,איין וואך פרייטאג רובל וואס איז געווען א גרויסע סכום בימים ההם.
צונאכט אין שטאט ליאדי ,די עולם איז שוין
אהיימגעגאנגען פון קבלת שבת ,און דער הייליגער דער בעל קורא ,וואס איז געווען א ערליכער
מיטעלער רבי זי"ע איז ,ווי זיין שטייגער ,נאך און באשיידענער איד ,האט זיך געוואונדערט און
געבליבן שטיין אין א ווינקל פונעם בית המדרש געזאגט" ,רבי ,דאס איז צופיל ,מ'גיט נישט
פארטיפט אין זיין געהויבענע עבודת התפילה. אזויפיל!" ,האט דער מיטעלער רבי אים
געענטפערט" ,ניין ,ניין – אזא שיינע מעשה האב
ווען דער צדיק האט געענדיגט דאס דאווענען, איך נאך קיינמאל נישט געהערט!" ,און די חסידים
האט ער באמערקט א פרעמדן ,אן ארעם האבן ערקלערט" ,אלע יארן איז דער מיטעלער רבי
אויסזעענדן אורח ,און האט אים גלייך געווען פורים ביים טאטן ,און ווען א צדיק ווי דער
איינגעלאדנט צו זיך אויף שבת ,דער אורח האט זיך אלטער רבי ליינט די מגילה ,און א צדיק ווי זיין זון
אנגעהויבן אפזאגן און נישט געוואלט קומען אלס הערט די מגילה ,איז די גאנצע מגילה פול מיט
גאסט ,ביז דער גאסט האט געזאגט" ,איך קום נאר סודות התורה ,און דאס פשוט'ע מעשה האט ער
אויב דו וועסט מארגן קירצער דאווענען" ,האט דער טאקע נאך קיינמאל נישט געהערט".
צדיק אים צוגעזאגט" ,איך וועל טון אלעס וואס דו •••
ווילסט" ,און דער אורח איז געקומען צום צדיק עס ווערט דערציילט ,אז ווען דער הייליגער
אלס גאסט ,און ביי די סעודה האט דער אורח מיטעלער רבי זי"ע איז געווען א יונגערמאן ,איז ער
געגעסן מיט אפעטיט און געשוויגן. געפארן צו זיין שווער אין יאנאוויץ ,און דארט האט
ער זיך געטראפן מיט א חסיד פון זיין טאטן,
אינדערפרי ,ווען דער הייליגער מיטעלער רבי אינמיטן שמועס האט ער דעם חסיד אביסל מוסר
האט נאך געהאלטן ביים אנהויב פון זיין לאנגן געזאגט איבער זיין מדריגה און איבער זיין עבודהת
דאווענען ,האט ער געפילט ווי איינער ציט אים השם.
ביים טלית און זאגט אים" ,מיר האבן דאך
אפגעמאכט אז דו וועסט היינט נישט לאנג האט דער חסיד אים געענטפערט" ,פארוואס
דאווענען!" ,עס איז פארן צדיק נישט געווען גרינג, גלייכסטו זיך צו מיר? דיין טאטע איז אונזער רבי,
אבער ער האט זיך מבטל געווען ,און מיט א אמתע און ווען ער האט געדארפט אראפברענגען דיין
מסירת נפש געענדיגט דאס דאווענען גאר שנעל נשמה ,האט ער געהאט גרויסע כוונות ,און מ'האט
און געגאנגען אהיים מיטן אורח. דיך אפגעהיטן און ערצויגן מיט גרויס קדושה ,און
דו ביסט געווארן וואס דו ביסט ,איך אבער ...מיין
מוצאי שבת האט דער צדיק ארומגעזוכט דעם נשמה איז סתם אויסגעכאפט געווארן פונעם אוצר
אורח אים צו רופן פאר מלוה מלכה ,אבער דער הנשמות ,און איך בין אויפגעוואקסן ווי א ציג ,און
אורח איז נישט געווען צו געפינען ,איז דער צדיק מיין פרנסה איז ארומצופארן ביי די פויערן אין די
אריין צום טאטן און דערציילט אלעס ,און דער קאלטע ווינטער נעכט".
אלטער רבי דער הייליגער בעל התניא זי"ע האט
אויסגעהערט יעדע פרט ,דערנאך אויפגעהויבן די דער הייליגער מיטעלער רבי זי"ע איז שטארק
אויגן און די הענט און געזאגט. נתפעל געווארן פון די ווערטער ,און ער איז תיכף
צוריקגעפארן קיין ליאזנא צום טאטן ,און זיך
"א שאד ,א שאד ,דו געדענקסט ,מיין זון ,אז דו באקלאגט מיט זיין גרויס עניוות פארן טאטן ,אויף
האסט מיך אסאך מאל געבעטן אז דו ווילסט זען זיין רוחניות'דיגן מצב ,אז זיין עבודה איז נאך
מיט די אייגענע אויגן איינע פון די ל"ו צדיקים גארנישט ווי עס ברויך צו זיין ,און ווען יענער חסיד
נסתרים אויף וועמען די וועלט שטייט? די וואך איז שפעטער געקומען צום אלטן רבי'ן דעם
האסטו זוכה געווען נישט נאר אים צו זען ,נאר אים הייליגען בעל התניא זי"ע ,האט אים דער רבי
51
בשנת תקע"ג האט ער פארלאזט קרעמענטשוג צו האבן ביי דיין טיש – און נישט סתם איינער פון
פארענדיג קיין לויבאוויטש. די ל"ו ,נאר איינער פון די גרעסטע פון זיי".
•••
די נסיעה האט געדויערט בערך דריי חדשים, עס איז געווען באקאנט ,אז דער הייליגער
און אין יעדן ארט וואו ער איז אנגעקומען האט ער מיטעלער רבי זי"ע האט ממש נישט געקענט די
געזאגט טיפע מאמרי חסידות און אנגענומען צורה פון א מטבע ,אמאל האט מען אים געוואלט
חסידים אויף יחידות ,מ'האט אים אומעטום געבן געלט ,און ער האט געבעטן דווקא פון די
אויפגענומען מיט גרויס כבוד ,חסידים ,אידן ,און "רויטע".
אפילו די באאמטע פון דער רעגירונג ,האבן אים
אפגעגעבן גרויס כבוד ,ווייל זיין טאטע האט האט מען אים געפרעגט פארוואס ,האט ער
געהאלפן דעם לאנד אין דער מלחמה קעגן געענטפערט ,אז ער ווייסט נאר דאס איינע" ,ווען
נאפאלעאן. די ארימעלייט קומען צו אים נעמען צדקה ,זעט ער
אז זיי פרייען זיך מער מיט די רויטע" ,און דערפאר
גאר געהויבענע חסידים האבן זיך אלץ מער וויל ער דווקא נאר די רויטע ,דאס איז געווען די
צוגעשלאסן צו דעם צדיק ,און ביום ח"י אלול געוואלדיגע מדריגות פון דעם צדיק ,אז ער האט
בשנת תקע"ג איז דער צדיק דער הייליגער באמת נישט געוויסט קיין חילוק ,נאר ער האט
מיטעלער רבי זי"ע אנגעקומען קיין ליובאוויטש געוואלט ווי מער דערפרייען א צובראכען איד.
מיט טויזנטער חסידים ,און זקני החסידים האבן •••
דערציילט ,אז אינעם ערשטן יאר פון זיין נשיאות עס ווערט דערציילט ,אז ווען דער אלטער רבי
זענען צוגעקומען אין רייסן אליין פופצן טויזנט דער הייליגער בעל התניא זי"ע איז נסתלק
חסידים. געווארן ,איז דער מיטעלער רבי געווען אין שטאט
••• קרעמענטשוג ,וואוהין ער איז געפארן צוגרייטן
עס ווערט דערציילט איבער די געוואלדיגע וואוינונגען פאר די חסידים וואס האבן געדארפט
גדלות און חריפות בתורה פונעם הייליגען אנטלויפן פון דער מלחמה.
מיטעלער רבי זי"ע ,עס איז געווען א רב פון א
קהילה פון חסידים ,א גרויסער למדן ,וואס פלעגט ווען ער האט באקומען די ידיעה ,אז זיין
פרעגן אלע זיינע ספיקות ביים אלטן רבי'ן דער גרויסע טאטע איז נסתלק געווארן ,האט ער גלייך
הייליגער בעל התניא זי"ע ,נאך דעם רבי'נס גע'חלש'ט ,מ'האט אים דערמינטערט ,אבער
הסתלקות איז ער געווען אין א קלעם ,ווייל פונעם וויבאלד ער האט זיך דערמאנט אז די טאטע איז
יונגן רבי'נס גאונות אין נגלה האט ער נישט שוין נישט דא ,האט ער ווידער גע'חלש'ט ,אזוי
געהערט ,ווייל דער מיטעלער רבי האט עטליכע מאל.
אוועקגעגעבן אלע זיינע כוחות צו חסידות.
די חסידים האבן זיך צוזאמגענומען ,און זיי
האט דער רב ביי זיך געטראכט א פלאן ,ווען האבן געברענגט א קאסטן פול מיט די כתבי קודש
דער רבי וועט קומען אין שטאט ,וועט ער אים פונעם טאטן ,און ווען ער איז צו זיך געקומען האט
איבערגעבן א צעטל מיט אלע זיינע קשיות ,און מען אים געוויזן דעם קאסטן ,ער האט
זאגן ,אז דער רבי איז דאך מיד פונעם וועג ,ברויך ער אריינגעקוקט אין די כתבים און געזאגט" ,מיר האבן
אים נישט געבן דעם ענטפער אויף די קשיות ממש מיט וואס צו לעבן" ,און ער איז מער נישט
אויפן פלאץ ,נאר ער קען ענטפערן שפעטער ,און פאר'חלש'ט געווארן.
אויב ער וועט נישט וויסן וואס צו ענטפערן ,וועט •••
מען שוין נישט רעדן דערפון. עס ווערט דערציילט ,אז נאך דעם טאטנ'ס
הסתלקות האבן חסידים פון אסאך שטעט אין
אזוי האט דער רב טאקע געטון ,אבער לפלא, רוסלאנד געשיקט שליחים צום מיטעלער רבי'ן ,אז
נאך פאר ער האט באוויזן עפעס צו זאגן ,האט דער ער זאל זיך באזעצן ביי זיי ,ער האט אנגענומען די
הייליגער מיטעלער רבי אנגעהויבן ענטפערן אויף בקשה פון די חסידים פון רייסן ,און נאך שבועות
52
דעם דריטן טאג האט דער פאסטמאן אים אלע זיינע קשיות מיט אזא גאונות און שארפקייט,
געזאגט ,אז עס איז דא א בריוו ,אבער ער האט אז דער רב איז געשטאנען צומישט און נישט
נישט קיין צייט צו זוכן דעם בריוו ווייל ער יאגט געקענט גלייבן די געוואלדיגע חריפות און בקיאות
זיך זייער יעצט ,דער חסיד ר' מרדכי איז אים פונעם נייעם רבין.
נאכגעלאפן און געפרעגט פארוואס ער איילט זיך
אזוי ,האט דער פאסטמאן דערציילט ,אז אין דער הייליגער מיטעלער רבי זי"ע האט אים
שטאט ליגט קראנק א פרינץ פון קייסער'ס אנגעקוקט און געזאגט מיט א שמייכל" ,עס זעט
פאמיליע ,און מ'האט געברענגט דעם קעניג'ס אויס אז דו ביסט נישט גענוג פריש – גיי אפשר זיך
דאקטאר פון עסטרייך ,און היינט פארט ער צוריק אפרוען אביסל ,און דערנאך וועלן מיר רעדן".
קיין וויען ,און ער – דער פאסטמאן – דארף אים
צושטעלן פערד. שפעטער האט ער טאקע מיט אים
דורכגענומען יעדע קשיא באזונדער ,און פון
אזוי פארענדיג צוזאמען מיטן פאסטמאן האט דעמאלט אן איז אויך דער רב געווארן א ווארעמער
ר' מרדכי געטראפן זיין בריוו ,און ווען ר' מרדכי חסיד ,און געפארן צו אים יעדעס יאר.
האט געעפנט דעם בריוו ,איז דארט געשטאנען •••
בזה"ל" ,קבלתי מכתבך ,והלכתי בחדר אנה ואנה, עס ווערט דערציילט ,אז ווען דער הייליגער
וראיתי שתשועה קרובה לבוא מרחוק ומקרוב" ,און מיטעלער רבי זי"ע איז געווען אין קארלסבאד ביי
אין דער זייט האט דער הייליגער מיטעלער רבי די רפואה קוואלן ,האט ער זיך געטראפן מיטן גאון
זי"ע צו געשריבן בזה"ל" ,אל תחוס על ממון". רבי עקיבא איגר זי"ע ,ווען רבי עקיבא איגר האט
געהערט אז ער איז אנגעקומען ,איז ער
דער חסיד איז תיכף געלאפן צום פרינץ'ס הויז, ארויסגעגאנגען פון זיין הויז מיט א ברענענדיג
זיך דורכגעשטופט צווישן דעם עולם ,און געבעטן ליכט אין דער האנט אים אנטקעגן צו גיין ,און
דעם דאקטאר פון עסטרייך אז ער זאל קומען געזאגט" ,אור זרוע לצדיק".
באזוכן זיין זון ,דער דאקטאר האט זיך אפגעזאגט,
ביז ר' מרדכי האט אים צוגעזאגט טויזנט רובל פאר האט דער מיטעלער רבי אים געענטפערט,
איין באזוך וואס איז דעמאלט געווען גאר א גרויסע "עקיבה" מיט א ה"א איז כשר ,און ער האט געמיינט
סכום געלט ,און דער דאקטאר האט פאר די פרייז צו זאגן אזוי ,אז די סופי תיבות פונעם פסוק" ,אור
מסכים געווען צו קומען. זרוע לצדיק ולישרי לב שמחה" זענען "עקיבה" ,און
אזוי מעג מען אויך שרייבן דעם נאמען.
דער דאקטאר איז געקומען ,און האט גלייך •••
געפונען די סיבה פון דער קרענק ,און געזאגט ,אז עס ווערט דערציילט ,אז דער חסיד ר' מרדכי
אין רוסלאנד איז נישטא קיין רפואה דערפאר, ליעפלער האט געהאט א זון וואס איז שווער
אבער אפשר געפינט זיך עס אין זיין טאשקע פון קראנק געווארן ,און ער איז מיט אים געפארן קיין
רפואות ,מ'האט גלייך געשיקט ברענגען די פעטערבורג צו די גרעסטע דאקטוירים ,און זיי
טאשקע ,און די רפואה איז טאקע דארט געווען, האבן אלע געזאגט ,אז זיי האבן ליידער נישט קיין
און נאך עטליכע מאל שמירן איז די וואונד רפואה ,ווייל די קרענק האט זיך שוין אנגעכאפט
פארשווינדען געווארן און דער זון איז געזונט אין די ביינער.
געווארן ,און אזוי איז מקוים געווארן" ,מרחוק" –
דער דאקטאר פון וויען; "ומקרוב" – די רפואה אין האט דער חסיד ר' מרדכי געשריבן א בריוו צום
זיין אייגענער טאשקע; און "אל תחוס על ממון" – הייליגען מיטעלער רבי'ן זי"ע ,און דער חסיד האט
ווייל אן דעם וואלט דער דאקטאר נישט געקומען. אויסגערעכנט ,אז דער ענטפער קען אנקומען אין
••• בערך צען טעג ,נאך צען טעג איז ער געשטאנען
עס ווערט דערציילט ,אז א קרובה פונעם אינדרויסן און געווארט אויף דער פאסט ,אבער עס
הייליגען מיטעלער רבי'ן זי"ע ,א גאר אלטע פרוי איז נישט געווען פאר אים קיין בריוו ,אויך נישט
פון איבער די ניינציג יאר אלט ,איז געלעגן שווער דעם צווייטן טאג.
53
ר' יעקב קוידנער ,האט ער זיך גע'טובל'ט אין מקוה קראנק ,און מ'האט געזען אז איר צייט איז
און איז אריין אינעם אהל פונעם הייליגען מיטעלער געקומען ,עס איז געווען שבת ,און מ'האט
רבין זי"ע. געברענגט א דאקטאר ,אין שטאט ליובאוויטש איז
נאך דעמאלט נישט געווען קיין אפטייק.
דארט איז אויף אים געפאלן אזא פחד און אזא
קעלט ,אז ער האט געוואלט אנטלויפן ,אבער ער האט דער הייליגער מיטעלער רבי זי"ע
האט צו זיך געזאגט" ,פון א צדיק קומט מיר דאך געהייסן תיכף שיקן א וואגן קיין דובראוונא
נישט קיין שלעכטס" ,און ער האט געזאגט זוהר און ברענגען די רפואות וואס דער דאקטאר האט
תהלים מיט טרערן ווי נאך קיינמאל בעפאר ,און געשריבן ,און טון אלעס וואס דער דאקטאר
געלייגט צוויי פדיונות ,איינס פאר זיין גאנצע געהייסן טון ,עטליכע פון די אנוועזנדע האבן זיך
שטוב ,און איינס פאר זיין ווייב באזונדער ,און געוואונדערט ,ווייל מ'זעט דאך אז איר צייט איז
לפלא ,אין יענע רגע איז ער געווארן פול מיט אזא געקומען ,איז פארוואס זאל מען אזויפיל זיך
שמחה ,אז ער האט זיך נישט געקענט אפרייסן פארנעמען ,נאך דערצו אום שבת? ,האט דער
פונעם אהל פאר צוויי שעה. הייליגער מיטעלער רבי געענטפערט" ,איר ווייסט
נישט דעם תענוג למעלה פון א נשמה אין א גוף
ווען ער איז אהיימגעקומען האט מען אים אפילו נאך איין רגע – מ'מוז טון אלעס וואס מען
דערציילט ,אז זיין ווייב איז געווען שווער קראנק, קען!".
די דאקטוירים האבן זיך מייאש געווען ,א גאנצע •••
נאכט איז זי געלעגן שוואך אין ממש אין א מצב פון זיין איידעם דער הייליגער צמח צדק זי"ע האט
גסיסה ,אבער פלוצלינג ,צען אזייגער אינדערפרי, געזאגט אויפן שווער דער הייליגער מיטעלער רבי
האט זי אנגעהויבן צו קומען צו זיך ,און אין א חודש זי"ע" ,אויב מ'וואלט מיין שווער געשניטן א פינגער,
ארום איז זי אינגאנצן געזונט געווארן אן קיין וואלט נישט ארויסגעפלאסן בלוט – נאר חסידות",
רפואות ,ער האט געפרעגט אויף וועלכן טאג דאס זיינע מאמרים פלעגן זיך ציען פון פופציג ביז
איז געווען – און עס איז געווען פונקט דער טאג ,און הונדערט זייטן ,א קורצער מאמר פונעם טאטן איז
פונקט די צענטע שעה ,וואס ער האט געלייגט די ביי אים געווארן א גאנץ ספר ,און חסידים זאגן ,אז
פדיונות אויפן ציון. אין זיינע כתבי ידות געפינט מען כמעט נישט קיין
איין אויסגעמעקט ווארט.
•••
עס ווערט דערציילט ,אז א יונגערמאן פון
שטאט ווילקאמיר א ערליכער סוחר ,איז אמאל
געפארן קיין ניעזשין קויפן טאביק ,ער איז נישט
געווען קיין חסיד ,אבער ער איז געווען א נאנטער
פריינט פונעם חסיד ר' יעקב קוידנער ,דער מחבר
פון "מצרף העבודה" ,און פארן אוועקפארן האט ר'
יעקב אים געבעטן" ,אפילו די בוסט נישט פון די
חסידים ,אבער ווען דו וועסט זיין אין ניעזשין ,גיי
זיך משתטח זיין אויפן קבר פונעם צדיק וואס ליגט
דארט באהאלטן ,דער מיטעלער רבי זי"ע".
די רייזע האט זיך געצויגן מער ווי א האלבע
יאר ,און ער האט ליידער נישט מצליח געווען אין
זיינע געשעפטן ,און די גאנצע צייט האט אים
געדריקט עפעס א געוויסע פחד אז זיין ווייב איז
שווער קראנק ,אנקומענדיג אין שטאט ניעזשין
האט ער זיך דערמאנט אין זיין הבטחה צו זיין חבר
54
פון הגה"ק רבי נתן אדלער זי"ע ,וואס האט אויך
יארצייט י' כסלו
ארויס געוויזן א געוואלדיגע הערצה און מוראדיג
מקרב געווען דעם תלמיד מיט א געוואלדיגע
הגה"ק רבי נתן בנימין ב"ר אברהם שמואל זנוויל
אהבה.
הלוי זי"ע) ,ליעבער(
בעל שארית נתן בנימין ,ראב"ד פרשבורג
בשנת תקפ"ד זייענדיג בערך 19יאר אלט,
"הנקרא ר' נטע וואלף ליעבער"
האט דער גאון מקיים געווען הוי גולה למקום
תורה ,און געפארן לערנען אין די גרויסע ישיבה פון
הגה"ק רבי משה סופר בעל החתם סופר זי"ע און ער איז געבוירן אין שטאט פיורדא במדינת אשכנז,
שטאט פרשבורג ,דארט האט זיך אנגעהויבן דעם בשנת תקס"ה.
געוואלדיגען קשר צווישן דעם גאון און זיין רבו
מובהק דער הייליגער חתם סופר זי"ע. צו זיין טאטן הפרנס ומנהיג הקצין רבי אברהם
שמואל זנוויל הלוי ליעבער זי"ע.
עס האט נישט לאנג גענומען ,און דער גאון איז
געווען פון די מצוייני התלמידים פון דעם הייליגען און צו זיין מאמע הצדקת מרת שרה ע"ה.
חתם סופר זי"ע ,ער איז געווען פון די ראשי
החבורה פון די תלמידים און זיך גאר אסאך מפלפל ער איז געווען א גאון עצום ובקי נפלא בש"ס
געווען מיט זיין גרויסן רבין ביי זיינע שיעורים ,זיין ופוסקים ,ער איז געווען א חסיד ועניו און א צדיק
רבי האט געהאט א ספעציעלע אהבה צו דעם יסוד עולם ,ער איז שוין פון יוגענט אן געווען
תלמיד וויסענדיג זיין גדלות בתורה ,אויך קען מען באוויסט מיט זיין געוואלדיגע גדלות בתורה און
זען ווי זיין רבי דער הייליגער חתם סופר דערמאנט מיט זיין התנהגות בקדושה וטהרה ,ווי מען קען
דעם תלמיד אין זיינע חיבורים בזה"ל" ,הר"ר נטע זעהן ,אז די חכמי פיורדא וואס זענען געווען גדולי
וואלף אמר" ,אויך פלעגט אים זיין רבי ריפן בלשון התורה האבן דעם גאון געריפן מיטן תואר "מורינו",
חיבה "מיין יונגער פלתי". רוב גדולים און גאונים בתורה האבן צו דעם גאון
וגדול געשיקט גאר שווערע שאלות ,און זיין פסק
דער גאון וקדוש רבי נטע וואלף האט שוין הלכה איז געווארן אן גענומען ביי אלע גדולים
אפילו זייענדיג נאר 19יאר אלט ,עוסק געווען אין בדורו ,צווישן די גדולים איז געווען הגה"ק רבי
לערנען תורת הנסתר מיט זיין רבין דער הייליגער יהודה אסאד בעל דברי מהרי"א אב"ד סערדאהעלי
חתם סופר זי"ע ,איינמאל איז צום חתם סופר זי"ע.
אנגעקומען א מכתב בתורת הנסתר פון איינע פון
די גאונים בדורו ,האט דער חתם סופר געגעבן דעם ביי די 11יאר אלט איז דער גאון אריין לערנען
מכתב פאר זיין תלמיד רבי נטע וואלף ,און ווען דער אין די ישיבה מאורי הגולה פון הגה"ק רבי אברהם
רבי דער הייליגער חתם סופר האט געזען ,אז דער בנימין וואלף בעל שמלת בנימין מפיורדא זי"ע בן
תלמיד שטרענגט אן זיין מוח צו פארשטיין דעם הגה"ק רבי אליעזר אהרן ליפמאן מהאמבורג זי"ע,
מכתב ,האט דער רבי געזאגט פארן תלמיד ,די ער איז שוין דאן אלס גאר יונג בחור געווען
זאלסט דיך נישט מצער זיין אז די פארשטייסט דאס באוויסט מיט זיינע געוואלדיגע כשרונות ,ער איז
נישט גלייך ,ווייל איך האב מיך אויך גאר שטארק שוין דאן געווארן פארעכנט צווישן די גרעסטע
געפלאגט דאס צו פארשטיין. תלמידים אין ישיבה ,צו זיין התמדת התורה איז
נישט געווען קיין גבול ממש ,ער האט עוסק געווען
אפילו שפעטער ווען ער האט שוין חתונה בתורה יומם ולילה ממש מיט א געוואלדיגע
געהאט ,האט דער תלמיד רבי נטע וואלף זי"ע התמדה.
כסדר מזכיר געווען זיין רבין דעם חתם סופר און
גאר אסאך חידושים נאכגעזאגט פון זיין רבין, אויך האט ער פאר א קורצע תקופה געלערנט
איינע פון די גרויסע תלמידים פונעם גאון הגה"ק אין ישיבה פון הגה"ק רבי אברהם הלוי בינגא בעל
רבי שמואל ראזענבערג בעל באר שמואל זכרון אברהם אב"ד וירצבורג זי"ע א תלמיד חביב
55
בשנת תקצ"ה האט דער גאון באקומען סמיכה מאונסדורף זי"ע פלעגט דערציילן ,אז דער גאון רבי
און כתב "יורה יורה ידין ידין" פון זיין רבין דער נטע וואלף איז געווען באוויסט אלס א גאר
הייליגער חתם סופר זי"ע ,וואס האט מעיד געווען, שטארקער מענטש און נישט קיין בעל רגש בטבע,
אז ער האט מיט דעם תלמיד דורך געלערנט אלע אבער ווען ער פלעגט רעדן פון זיין רבין דער
מקצועות בתורה ,און מעיד געווען אויף זיין גדלות הייליגער חתם סופר זי"ע ,פלעגט ער פארלאזן
און חריפות בתורה ,און אז ער איז באמת ראוי צו טרערן פון גרויס התרגשות.
זיין א פוסק בהלכה אויפן העכסטען פארנעם ,אויך
האט דער חתם סופר געשיקט זיין זון הגה"ק רבי פונעף יאר נאכן אריין קומען לערנען ביי זיין
שמעון סופר זי"ע צו לערנען חכמת הקבלה פון דעם גרויסן רבין דער הייליגער חתם סופר ביום מ"ח
תלמיד רבי נטע וואלף זי"ע. לעומר בשנת תקפ"ט האט אים זיין גרויסע רבי
מעטר געווען מיטן טיטול "מורינו הרב רבי" ,וואס
אפילו נאך זיין חתונה איז ער נאך געבליבן איז געווען פון די גרעסטע תוארים בימים ההם ווען
לערנען ביי זיין רבין דער חתם סופר און זיך נישט עס האט זיך נישט אזוי שנעל געווארפן קיין
געקענט אפרייסן פון זיין רבו מובהק ,כ"ה תשרי שבחים אויף לומדים.
בשנת ת"ר ווען זיין רבי דער הייליגער חתם סופר
זי"ע איז נסתלק געווארן ,האט זיך דער גאון רבי אויך האט זיין רבי געזאגט אויפן תלמיד
נטע וואלף זי"ע ווייטער באטייליגט ביי די בזה"ל" ,ובמה יודע איפה כי מצא כדי מדתו ,אם לא
שיעורים פונעם גרויסן זון פון זיין רבין הגה"ק רבי ילבש מדו וחלוק של תלמידי חכמים ,לעת מצוא
אברהם שמואל בנימין בעל כתב סופר זי"ע. ביומא דקא גרם יום מתן תורתינו להיות מוכשר
לקבל טהרה ,תלמידי וחביבי בן ימינו וכ"ו בהעידו
ו' אדר בשנת תר"ו ווען הגה"ק רבי דניאל עליו שלא פסק פומיה מגירסא! בכל התקופה שישב
פרוסטיץ בעל מחנה דן ראב"ד פרשבורג זי"ע איז במחיצתו ,ומן אז והלאה ,ישב פה ביני עמודי
נסתלק געווארן ,האט מען דאן אויף גענומען אלס דגרסא ,לא פסק פומיה מגירסא ,שם לילות כימים
ראב"ד הגה"ק רבי שלמה זלמן בעל מנחת טהורה עלה גבהי מרומים ,חכם מחוכמים ,ותוספת מרובה
מבוניהאד זי"ע ,דאן האט מען דעם גאון רבי נטע על עיקר מילא כריסו בש"ס ופוסקים".
וואלף זי"ע אויף גענומען אלס דומ"ץ פרשבורג.
דער תלמיד פונעם גאון הגה"ק בעל באר
בשנת תרי"ח ווען דער גאון רבי שלמה זלמן שמואל מאונסדורף זי"ע האט דערציילט ,אז ווען
זי"ע איז נסתלק געווארן ,האט מען דעם גאון רבי דער שווער פונעם גאון איז געקומען צום ישיבה
נטע וואלף אויף גענומען אלס ראב"ד פרשבורג ,און פונעם חתם סופר ,אז דער חתם סופר זאל אים
אויף דעם פאסטן האט דער גאון געדינט פאר טרעפן א בחור מופלג פאר זיין טאכטער ,האט אים
בערך 23יאר ,די חברי הבית דין אינעם בי"ד פונעם דער חתם סופר אן געטראגן דעם גאון רבי נטע
גאון זענען געווען גרויסע גדולים און גאונים וואלף אלס א חתן ,און געזאגט בזה"ל" ,בחור הלז
ובתוכם הגה"ק רבי משה לייב הלוי רויזענבוים בעל אין צריך לקנות עבורו ספרי היד החזקה ,חרותים
מתא דירושלים זי"ע און הגה"ק רבי משה הם על לוח לבו".
קאטנדארף בערגער זי"ע ,חתן הגה"ק רבי דניאל
פרוסטיץ זי"ע. בשנת תקפ"ט האט דער גאון חתונה געהאט
מיט הרבנית הצדקת מרת מילכא בילה ע"ה ,וואס
דער גאון רבי נטע וואלף איז געווען באוויסט, האט געשטאמט פון משפחת אופנהיים א גאר
אז ער האט געפירט זיין רבנות אין שטאט חשובע משפחה פון שטאט פרשבורג ,די תלמידים
פרשבורג מיט א געוואלדיגע שטארקייט ,עס איז פונעם גאון האבן אלע מעיד געווען ,אז די רעבעצין
געווען שמאל דוחה וימין מקרבת ,ער איז געווען האט איר גאנץ לעבן אוועק געגעבן פאר איר
באליבט ביי אלע איד פון שטאט און געווען הייליגע מאן ,און געשטאנען לימינו מיט א מסירת
געשעצט ביי די גדולים און גאונים בדורו צוליב זיין נפש ממש ,און זי האט זוכה געווען צו זעהן קינדער
געוואלדיגע גדלות בתורה און זיין גרויסע חכמה. און איידעמער רבנים און גדולים בתורה.
56
ער האט אין שטאט פרשבורג פאר יארן לאנג הגה"ק רבי שמואל עהרענפעלד בעל חתן
מרביץ תורה געווען פאר הונדערטער תלמידים סופר ממאטערסדארף זי"ע האט דערציילט ,אז
גאונים און גדולים בתורה ,עס איז פון זיין גרויסע דער גאון רבי נטע וואלף האט געפירט דעם קהילה
ישיבה ארויס געקומען גאר אסאך גדולים אין מיט א געוואלדיגע חכמה און שטארקייט ,איין
רבנים ובתוכם. מאל ווען דער גאון איז געווען אויפן וועג אהיים פון
דאווענען שחרית ,ארויס גייענדיג פון ביהמ"ד,
הגה"ק רבי משה יוסף האפמאן בעל מי באר מים האט אים א יונגערמאן פון די בני הקהלה אפ
חיים ראב"ד פאפא זי"ע, געשטעלט ,און פאר געלייגט א שאלה און געבעטן
הגה"ק רבי שמואל ראזענבערג בעל באר שמואל א תשובה פונעם גאון.
מאונסדארף זי"ע,
הגה"ק רבי אברהם פראגער ראב"ד טאפלאטשאן האט אים דער גאון געזאגט בזה"ל" ,איך בין
זי"ע, נישט קיין שטראססער ראבינער" ,נאר ער האט
הגה"ק רבי דוד צבי קצבורג בעל תל תלפיות געהייסן דעם יונגערמאן אריין קומען צו זיך אין
מווייטצען זי"ע, שטוב ,און דארט אין שטוב האט אים דער גאון אויף
הגה"ק רבי גבריאל קאסטעליטץ בעל מים מגבא גענומען בסבר פנים יפות ,ווייל דער גאון האט זיך
זי"ע. געפירט מיט א געוואלדיגע דרך ארץ אין בדרך
כבוד.
ער איז געווען פארעכענט צווישן די זקני רבני
דורו און רוב גאונים און צדיקים בדורו האבן דעם ער איז טאקע געווען באוויסט מיט זיין
גאון גאר שטארק מכבד און מעריץ געווען ,ער איז געוואלדיגע איבער געגעבענקייט פאר די אידן פון
געווען פון ראש וראשון וואס האט גערעדט ביי די שטאט און מיט זיין גרויסע דרכי נועם ,אבער ווען
גרויסע אסיפת הרבנים ,ער האט גאר אסאך עוסק עס איז געקומען צו עומד זיין בפרץ און גודר זיין א
געווען פאר גודר זיין גדרים בעניני וצרכי ציבור און גדר בחומות הדת ,דאן איז דער גאון געווען פון די
דברים הנוגעים בחומת הדת. ראש וראשון צו ארויס קומען און לוחם זיין מיטן
גאנצן כח התורה און נישט געלאזט מען זאל זיך
הגה"ק רבי אברהם פראגער ראב"ד ח"ו אוועק רירן א זוז כל שהוא פון א מנהג אדער
טאפלאטשאן זי"ע א תלמיד מובהק פונעם גרויסן הלכה וואס מען האט מקבל געווען מדורות
גאון רבי נטע וואלף זי"ע האט דערציילט ,אז הקודמים.
איינמאל איז דער גרויסער גאון רבי יהודה אסאד איין טאג האט פאסירט ,אז א תלמיד פונעם
בעל דברי מהרי"א זי"ע געקומען קיין פרשבורג, גאון רבי נטע וואלף זי"ע ,א בחור וואס האט זיך
און ער האט דאן פאר געלייגט א גאר שווערע ענין געוואלט גיין לערנען דעם דייטשן שפראך ,איז
פארן רבין רבי נטע וואלף זי"ע. געגאנגען זיך מייעץ זיין מיטן רב ,טראכטענדיג אז
דער רב איז דאך פון די אשכנזי'שע אפשטאם און
די רבי ר' נטע וואלף האט אביסל מעיין געווען ער וועט זיכער פארשטיין אז מען מעג זיך לערנען
אין די שאלה ,און דאן האט ער געגעבן א גאר טיפע דעם דייטשן שפראך.
תשובה פאר דעם גאון רבי יהודה אסאד זי"ע ,וואס
דער תשובה פונעם גאון רבי נטע וואלף איז געווען אבער לפלא האט אים דער רב זייער שארף
פיל מיט חריפות און בקיאות התורה. געענטפערט און געזאגט" ,ווער עס לערנט דעם
דייטשן שפראך איז א גוי" ,האט אים דער בחור
דערציילט דער תלמיד רבי אברהם ,אז ווען געפרעגט מיט וואונדער ,עס איז דאך באקאנט אז
דער גאון רבי יהודה אסאד איז ארויס ,האט ער דער גאון הגה"ק רבי עזריאל הילדסהיימר אב"ד
געזאגט פאר דעם תלמיד אויף זיין רבי ,ער איז א ברלין ואייזנשטאט זי"ע האט זיך יא געלערנט דעם
גדול בתורה ,ווייל איך אליין האב עוסק געווען מיט שפראך ,האט דער גאון געענטפערט מיט חכמה,
א געוואלדיגע עמקות און טרחה צו קענען דעם "דעם גאון הרב אייזנשטאט האט דער יצר הרע פון
שאלה ענטפערן ,אבער דיין רבי האט דאס אים פארגעסן".
57
פרשבורג מיט א געוואלדיגע מסירת נפש און געענטפערט מיט אזא פשטות און געהאט דעם
איבער געגעבנקייט ,ער האט מייסד געווען דארט תשובה גלייך.
אין שטאט פרשבורג א חבורת לומדי ש"ס ,ווי דער
גאון פלעגט פאר לערנען א גאר טיפע שיעור אין הגה"ק רבי יצחק ווייס ראב"ד ווערבוי זי"ע
ש"ס מדי יום ביומו פאר די אברכים אין שטאט. האט אמאל דערציילט בשם דעם גאון'ס תלמיד
רבי אברהם פראגער זי"ע ,אז זיין רבי ר' נטע וואלף
זי"ע האט געהאט א מנהג יעדן שבת קודש ביינאכט
הגה"ק רבי עקיבא סופר בעל דעת סופר זי"ע צו לערנען דעם גאנצן רבינו בחיי אויפן סדרה בעל
האט מעיד געווען אויף דעם גאון רבי נטע וואלף פה.
ליבר זי"ע בזה"ל" ,תורת אמת היתה בפיהו לאמיתו
של תורה" ,און אז ער האט מרביץ תורה געווען מיט דער גאון איז געווען מפורסם אלס איינער
א געוואלדיגע איבער געגעבנקייט פאר די חברה וואס האט זיין גאנצע לעבן'ס שטרעבן געהאט ,צו
פון די חבורת הש"ס יעדן טאג. מרביץ תורה זיין פאר תלמידים און אריין ברענגען
אהבת תורה ויראת שמים אין זיינע תלמידים ,און
עס זענען געזעצן ביי דעם שיעור תלמידי טאקע צו דעם האט דער גאון זוכה געווען ,אז ער
חכמים און גאונים בתורה מסלתה ומשמנה פון די האט מרביץ תורה געווען פאר הונדערטער
בני הקהלה ,און דער גאון האט געלערנט מיט זיי תלמידים גדולים בתורה ,און אויך האט ער זוכה
די תורה ווי אזוי ער האט דאס מקבל געווען פון זיין געווען אז זיינע תלמידים האבן ווייטער ממשיך
רבין דער הייליגער חתם סופר ,און ער האט דעם געווען צו מרביץ תורה זיין וואס זיי האבן מקבל
שיעור פאר געלערנט מיט געוואלדיגע עמוקות געווען פון זייער גרויסן רבי.
וגדולות בתורה. ווי מען קען זעהן ווי זיין תלמיד מובהק הגה"ק
רבי שמואל בעל באר שמואל מאונסדורף זי"ע
די תלמידים האבן מעיד געווען ,אז נאר ביים שרייבט אין די הקדמה פון זיין ספר ,אז זיין גאנצע
פאר לערנען א משנה האט דער גאון שוין געקענט דרך הלימוד האט ער מקבל געווען פון זיין גרויסן
מסביר זיין דעם גאנצן סוגיא פון די גמרא מיט א רבין רבי נטע וואלף ליבר זי"ע בזה"ל" ,מרבו זה
געוואלדיגע קלארקייט ,ווייל ער האט געהאט א למד את דרכי לימוד הישר אשר בו הראה את כוחו
גאר שארפע זכרון און געווען א מוראדיגע בעל ועוצם ידו ,לצלול במעמקי ים התלמוד ולהעלות
הסבר ,און דאס האט דער גאון איבער געגעבן פאר פנינים יקרים מדברי רבותינו הראשונים נ"ע וביחוד
זיינע תלמידים. בדברי אדונינו רש"י ראש המפרשים ,הראה לדעת
כי כל דבריו נשקלים בפלס מאזני השכל הישר ,וכל
ער האט איבער געלאזט זיינע הייליגע דברי תורה מילה אשר נראית לפום רהיטא כמיותרת יש בה
אינעם ספר שארית נתן בנימין. צורך גדול לליטוש הפירוש האמיתי לפי שיטתו,
ובזה בנה דייק להשמר מקושית התוספות או משאר
ער האט איבער געלאזט זיינע קינדער. סתירות וקושיות אשר יוכלו לצמוח וגם בדברי בעל
המאור ,הראה לתלמידיו בכח כביר וביד חזקה".
הגה"ק רבי יהודה זי"ע, הגה"ק רבי ישראל טויסיג בעל בית ישראל
הגה"ק רבי עקיבא זי"ע, האדמו"ר ממטרסדורף בירושלים זי"ע וואס איז
הגה"ק רבי נפתלי חיים זי"ע, געווען א תלמיד פון הגה"ק בעל באר שמואל זי"ע
הגה"ק רבי משה זי"ע, האט מעיד געווען ,אז זיין גרויסע רבי האט כסדר
הגה"ק רבי פנחס זי"ע, געזאגט פאר זיינע תלמידים ,אז זיין גאנצע הצלחה
הגה"ק רבי ברוך דומ"ץ פישטיאן זי"ע, בתורה איז געקומען ,פון וואס ער האט געלערנט ביי
חתנו ,הגה"ק רבי פנחס פאפענהיים בעל פי שנים זיין הייליגען רבין רבי נטע וואלף ליבר זי"ע.
זי"ע,
חתנו ,הגה"ק רבי קלונימוס קלמן ווייס אב"ד מילדוי אויך האט ער גאר אסאך מרביץ תורה געווען
זי"ע. פאר די אברכים און בעלי בתים אין שטאט
58
מעשיות בשנת תר"מ איז דער גאון וקדוש געווארן גאר
שוואך און געברויכט רוב צייט ליידער ליגן אין
עס ווערט געברענגט ,אז דער הייליגער חתם בעט ,אבער ער האט מיט א מסירת נפש עוסק
סופר זי"ע האט אזוי שטארק געשעצט זיין תלמיד געווען בתורה ועבודת השם און געדאווענט מיט א
רבי נטע וואלף זי"ע ,אז ווען ער האט געוואלט אז ברען מיט זיינע שוואכע כוחות ,יענע צייט פלעגט
זיין זון ,דער גאון רבי שמעון סופר בעל מכתב סופר דער גאון אסאך צייט ליגן מיט פארמאכטע אויגן,
זי"ע זאל לערנען חכמת הקבלה ,האט ער אים אבער מען האט געזען און געהערט ווי דער גאון
געשיקט צו רבי נטע וואלף ,ער זאל לערנען מיט לערנט תורה בעל פה מיט א געוואלדיגע התמדה.
אים ,אזוי ווערט דערציילט אין די תולדות פון זיין
משפחה ,אז זיין רבי דער הייליגער חתם סופר זי"ע בשנת תרמ"א איז דער מצב הבריאות געווארן
האט געזען ,אז אין זיין תלמיד איז באהאלטן א גאר שווער ,דער גאון האט ליידער געליטן פון
גרויסער אוצר ,נישט נאר אין נגלה נאר אויך אין די גרויסע יסורים נוראים ,אבער מען האט געזען ווי
סודות התורה ,און ער האט אים אנפארטרויט זיין דער גאון לערנט ווייטער און זיינע ליפן האבן זיך
אייגענעם זון. נישט אויף געהערט שאקלן לערנענדיג בעל פה
••• ש"ס ופוסקים ,ווייל דער גאון האט מקיים געווען
א מעשה נפלא ווערט דערציילט ,אז איין טאג מיט זיין גאנצע כח און מיט א מסירת נפש דעם כִּ י
איז איינע פון די אייניקלעך פונעם גאון ,א יוֹמם וָ ָליְ ָלה.
ֵהם ַחיֵּ ינוּ וְ א ֶֹר יָ ֵמינוָּ ,וּב ֶהם נֶ ְהגֶּ ה ָ
טאכטער פונעם איידעם רבי פנחס פאפנהיים זי"ע
וואס איז געווען 12יאר אלט זייער נישט געזונט ליל שבת קודש פרשת ויצא י' כסלו בשנת
געווארן ,די דאקטורים האבן אויף געגעבן אויפן תרמ"א איז די מצב ביים גאון געווארן גאר שווער,
קינד און געזאגט מען זאל זיך גרייטן אויפן עס זענען געווען דארט אין שטוב א גרויסער עולם
ערגסטן. תלמידים און חסידים ,צוויי שעה בעפאר דעם
עלות השחר ,האט דער גרויסער גאון וקדוש מחזיר
ביינאכט ווען די משפחה האט זיך געגרייט געווען נשמתו הקדושה ליוצרה.
אויפן יציאת נשמה ,איז דער זיידע דער גאון רבי
נטע וואלף ליבר זי"ע געקומען צום שטוב פונעם די לוי' איז פאר געקומען נאך שבת קודש מיטן
איידעם ,און ער איז אריין אין שטוב פונעם קינד און באטיילונג פון טויזענטער אידן ובתוכם גדולים און
פארמאכט דעם טיר ,ער איז דארט געזעצן דעם צדיקים בדורו ,די גדולי הדור האבן מספיד געווען
גאנצן נאכט ביים בעט פונעם קינד ,לפלא צופרי איז דעם גאון און באוויינט די אבידה שאין לו תמירה
דער זיידע ארויס געקומען פונעם שטוב פונעם ובתוכם ,הגה"ק רבי שמחה בונם סופר בעל שבט
קינד צוזאמען מיטן קינד וואס איז געווען געזונט סופר זי"ע ,הגה"ק רבי שרגא פייש פישמאן בעל אור
און פריש כאחד אדם. שרגא מגיד מישרים בפרעשבורג זי"ע ,הגה"ק רבי
••• שמואל דאנאטה בעל חידושי שמואל אב"ד ומגיד
אויך ווערט דערציילט ,אז איין טאג איז דער פרשבורג זי"ע ,הגה"ק רבי חזקיה פייבל פלויט בעל
גאון געגאנגען אויפן גאס ,אזוי גייענדיג איז קעגן ליקוטי חבר בן חיים אב"ד שוראן זי"ע.
געקומען דעם גאון א כלב שוטה ,און דער כלב איז
געלאפען גלייך קעגן דעם גאון און דער גאון איז נסתלק לגנזי מרומים ליל שבת קודש פרשת
געווען אין א גרויסע סכנה ,אבער דאן האט זיך דער ויצא י' כסלו בשנת תרמ"א ,ומנוחתו כבוד איז אין
גאון אויס געדרייט צום כלב און א זאג געגעבן ביה"ח החדש אין שטאט פרשבורג ,סמוך ונראה
עפעס ,און דער כלב איז גלייך געפאלן אויף דער צום הייליגען כתב סופר זי"ע.
ערד א פגר ,ווי דער פסוק זאגט )דברים כ"ח י'( ,וְ ָראוּ
כָּ ל ַע ֵמּי ָה ָא ֶרץ כִּ י ֵשׁם ד' נִ ְק ָרא ָע ֶלי וְ יָ ְראוּ ִמ ֶמּךָּ. זכותו הגדול יגן עלינו
••• ועל כל ישראל אמן.
דער גאון וקדוש רבי נטע וואלף ליעבער זי"ע
האט דערציילט ,וואס ער האט געזען ביי זיין רבי'ן
59
סופר געענטפערט" ,אליהו הנביא האט געוואלט דעם הייליגען חתם סופר זי"ע ,אז ווען דער
זען ,אז איר זענט גרייט צו מסירות נפש על קידוש הייליגער חתם סופר האט געלערנט חומש מיט
השם ,ערשט נאכדעם האט מען אייך געקענט שיקן רש"י ,איז ער יעדעס מאל געווען ווי א "אש להבה",
אליהו הנביא". אבער ווען ער האט געלערנט משנה תורה – ספר
••• דברים ,איז ער געווען" ,כולו אש" ,און די ווערטער
דער הייליגער מהר״ם שיק זי״ע דערציילט אין ווערן געבראכט אין ספר "אלף כתב" )אות נ"ו(
א תשובה ,א מעשה וואס ער אליין האט מיט בשמו פון ר' נטע וואלף ליעבער ,ראב"ד פון
געהאלטן ,אין שטאט פרעשבורג איז געווען א פרעשבורג ,פון דעם קען מען זען ווי ער האט
צוקער־פאבריק ,און יעדער יאר פאר פסח האט געקוקט אויף זיין רבי'ן – נישט נאר אויפן לערנען,
מען דארט געמאכט פסח'דיגע צוקער ,און דער נאר אויף דער פייער פונעם לערנען.
ראב״ד רבי נטע וואלף זי״ע איז אליין געווען דער •••
משגיח אויף די הכשר פונעם פסח'דיגע צוקער ,און דער תלמיד רבי נטע וואלף ליעבער זי"ע האט
דער הייליגער מהר״ם שיק רופט אים אן מיט די דערציילט ,די מעשה מיטן גר צדק פון פעזינג ,דער
ווערטער ,״הרב הגדול ומהולל מאוד". פעזינגער רב האט אים געמאכט א ברית ,און מען
האט נישט געקענט אפשטעלן דאס בלוט ,און דאס
דערציילט דער הייליגער מהר"ם שיק זי"ע ,אז מלכות'ס געזעץ האט דעמאלט נישט ערלויבט צו
איין יאר האט דער רב פון שטאט פרשבורג פאר א מגייר זיין קיינעם אן א רשות פון דער רעגירונג ,און
רגע כמימרא ,אוועק געדרייט זיין אויג פון דער די אידן פון פעזינג און פון די ארומיגע שטעטלעך
השגחה ,און גראדע אין יענעם רגע האט ער זענען געווען אין א גרויסע סכנה ,ווייל אויב דער גר
דערזען א ארבעטער וואס קומט אראפ פון דער וועט שטארבן און די רעגירונג וועט זיך דערוויסן,
גרויסע קעסל וואו מען קאכט דעם צוקער ,און עס וועלן זיי נאך נקמה נעמען אין די גאנצע שטאט.
האט אויסגעזען אביסל חששות'דיג ,דער רב האט
צו גערופן דעם ארבעטער און האט אים מיט א דער פעזינגער רב איז געפארן צום הייליגען
שטרענקייט געפרעגט ,״וואס האסטו געטאן ביי חתם סופר זי"ע ,און דער חתם סופר האט געזאגט,
דעם קעסל". אז ער האט נישט קיין אנדערע עצה ,נאר זיי זאלן
פארן מיט א וואגן צום טייך דונאי ,אריינווארפן דעם
דער ארבעטער האט זיך פראבירט גר צדק אין טייך ,און ער זאל אומקומען על קידוש
ארויסצודרייען ,אבער צום סוף האט ער מודה השם ,נאר צו ראטעווען די גאנצע שטאט ,זיי האבן
געווען און געזאגט ,״גארנישט האב איך נישט צווישן זיך מסכים געווען צו די עצה און זענען
געטאן — נאר א שטיקל ברויט האב איך אריין געפארן מיטן גר צדק צום טייך דונאי ,ווען זיי
געטינקען אינעם קעסל״ ,און דערמיט זענען זענען אנגעקומען נאנט צום טייך ,האט זיי
עטליכע קעסליך פון די צוקער געווארן חמץ ,און אפגעשטעלט אן אלטער איד און זיי געפרעגט
דער הייליגער מהר״ם שיק ברענגט דעם מעשה ,צו וואס עס גייט פאר ,נאכדעם וואס זיי האבן אים
ווייזן ווי שטרענג מען דארף זיין אין דעם ענין ,און דערציילט די עצה פונעם חתם סופר ,האט דער
ער דערציילט ,אז אין פרעשבורג האט ער געזען ,אז אלטער איד געזאגט" ,איך בין א מוהל מומחה ,און
יענעם צוקער האט מען פארקויפט בעפאר פסח איך האב ביי מיר א ספעציעלע שטויב ,און ווען מען
מיטן איבריגן חמץ. גיסט דאס ארויף ,שטעלט זיך דאס בלוט אפ באלד".
אזוי האט מען געטון ,און דער גר צדק איז
אויסגעהיילט געווארן ,ווען זיי זענען
צוריקגעקומען צום הייליגען חתם סופר ,האט ער
זיי געזאגט ,אז דער אלטער איד איז געווען אליהו
הנביא ,האבן זיי געפרעגט פונעם הייליגען חתם
סופר" ,אויב אזוי ,פארוואס האט מען פריער
געדארפט מסירות נפש" ,האט דער הייליגער חתם
60
נתגדל געווארן ביים זיידן אין שטוב צוזאמען מיט
יארצייט י' כסלו
זיין גרויסן שוואגער דער הייליגער שפת אמת זי"ע,
און ביידע האבן געלערנט מיטן זיידן ,געדאווענט הרה"ק רבי פנחס מנחם אלעזר
מיט אים ,און זענען מיטגעפארן מיט אים קיין ב"ר בנימין אליעזר זי"ע
קאצק צום הייליגען שרף מקאצק זי"ע. )יוסטמאן(
בעל שפתי צדיק ,אב"ד פילץ
דער הייליגער בית ישראל מגור זי"ע האט
אמאל געזאגט ,אז דער שפתי צדיק ברענגט תורה
פונעם חידושי הרי"ם אפילו מער ווי די ממלא מקום ער איז געבוירן אין שטאט ווארשא ,ערב שבת
דער הייליגער שפת אמת ,ווייל ער האט קודש כ' תמוז בשנת תר"ח.
אויסגענוצט יעדע מינוט צו שעפן פון זיין זיידנס ווי
צו זיין טאטן הרה"ק רבי בנימין אליעזר יוסטמאן
מער תורה ,אזוי צוגעבינדען איז דער אייניקל
זי"ע.
געווען צום גרויסן זיידן.
און צו זיין מאמע הצדקת מרת צינא פעסא ע"ה,
ער האט חתונה געהאט מיט הרבנית הצדקת מרת
בת הרה"ק רבי יצחק מאיר בעל חידושי הרי"ם מגור
הענדל לאה ע"ה,
זי"ע.
בת הרה"ק רבי אברהם מרדכי אלתר זי"ע,
בן הרה"ק רבי יצחק מאיר אלתר בעל חידושי הרי"ם ער איז געווען א איש קדוש מאוד און א גאון
מגור זי"ע. עצום וגדול בתורה און א בעל מחדש נפלא בתורה,
דער צדיק האט זיין גאנץ לעבן געלערנט תורה
ליידער איז זיין שווער דער צדיק רבי אברהם
מיט א מסירת נפש און מיט א געוואלדיגע התמדה
מרדכי זי"ע נסתלק געווארן נאך פאר די חתונה
און מיט א שקידה מרובה ,ער האט מחדש געווען
פונעם טאכטער מרת הענדל לאה ,דערפאר איז
זיין גאנץ לעבן חידושים נפלאים ,ובפרט האט ער
דער איידעם רבי מענדעלע מפילץ געזעצן אויף
מחדש געווען גאר געהויבענע חידושים אין יום
קעסט ביים זיידן דער הייליגער חידושי הרי"ם
השבת ,וואס דאן איז ער איבער געגאנגען מיט די
זי"ע ,און דורך דעם האט ער זוכה געווען גאר אסאך
געהויבענע חסידי גור די דברי תורה פונעם
צו מקבל זיין פונעם זיידן סיי בתורה און אויך אין
הייליגען זיידן דער הייליגער חידושי הרי"ם זי"ע
עבודת השם און גאר אסאך אינעם דרך החסידות.
און פון זיין שוואגער דער הייליגער שפת אמת
אויך קען מען זעהן די געוואלדיגע קשר וואס זי"ע.
דער זיידע דער הייליגער חידושי הרי"ם זי"ע האט די חסידים האבן דערציילט מיט וואסערע
געהאט צו דעם אייניקל נאך אלס נייע געבוירן קדושה וטהרה דער צדיק האט זיך זיין גאנץ לעבן
קינד ,ווען דער צדיק רבי מענדעלע מפילץ זי"ע געפירט ,ער איז באמת געווען א עניו מאוד און
איז געבוירן געווארן אין ווארשא ,ערב שבת קודש בכלל נישט געהאלטן פון זיך און באמת נישט
כ' תמוז תר"ח ,און דער זיידע ,דער הייליגער געוואלט נעמען קיין רבנות ,אידן האבן דערציילט
חידושי הרי"ם ,האט אליין אנגעשריבן אויף זיין אז דער צדיק איז געווען א גרויסע פועל ישועות
ספר הרי"ף אויף מסכת פסחים בזה"ל "נכדי פנחס בקרב הארץ און אידן האט געזען גרויסע ישועות
מנחם מענדיל שיחי' ,בן בתי צינא פעסא תחי' ,נולד דורך דעם צדיק ,און דער הייליגער אמרי אמת מגור
למז"ט יום ו' עש"ק כ' תמוז תר"ח ,ל' יזכיני ה' ית' זי"ע האט זיך אויסגעדריקט ביי זיין לוי' בזה"ל,
לגדלו לכל טוב אמן כי"ר" ,משוך חסדך ליודעך" "זיינע תפלות זענען אלעמאל געענטפערט
לפ"ק". געווארן".
כ"ג אדר בשנת תרכ"ו ווען זיין גרויסע זיידע ווען דער צדיק דער הייליגער שפתי צדיק זי"ע
און רבי דער הייליגער חידושי הרי"ם זי"ע איז איז געווען א קליין קינד איז ער געבליבן א יתום פון
נסתלק געווארן ,האט ער זיך מדבק געווען אזוי ווי זיין מאמע ,און דער זיידע דער הייליגער חידושי
רוב חסידי גור אלס תלמיד און חסיד צום צדיק רבי הרי"ם זי"ע האט אים גענומען צו זיך ,און ער איז
61
זיין גאנץ לעבן האט דער צדיק וקדוש חנוך העניך מאלכסנדר זי"ע ,און האט גאר אסאך
געדאווענט כוותיקין ,ביים נץ החמה ,ער האט זיך קונה געווען דארט אין אלכסנדר.
מפלפל געווען און געשריבן בדבר הלכה מיט די
גרעסטע גאונים פון זיין דור ,ובראשם דער ווען דער הייליגער צדיק רבי חנוך העניך
הייליגער אבני נזר פון סאכטשוב זי"ע ,וואס מיטן מאלכסנדר איז נסתלק געווארן ,האט ער זיך מדבק
הייליגען אבני נזר האט ער געפירט א שקלא וטריא אלס חסיד נלהב צו זיין שוואגער דער הייליגער
אין הלכה ,און א טייל פון די תשובות וואס דער שפת אמת מגור זי"ע ,און ער האט דעם שוואגער
אבני נזר האט אים געשריבן זענען געדרוקט אין גענומען אלס זיין רבו מובהק און געווען גאר
ספר "אבני נזר". שטארק מקושר ,און אפילו זייענדיג אליין א איש
קדוש מאוד און א גאון וגדול בתורה ,האט ער זיך
ווען דער הייליגער שפת אמת מגור זי"ע איז אונטער געווארפן אונטער די הנהגה פונעם
נסתלק געווארן ,ה' שבט בשנת תרס"ה ,האבן שוואגער ,און ער איז געווארן דער יד ימינו פונעם
אסאך חסידים געוואלט אז ער זאל זיך אוועקזעצן הייליגען שפת אמת ,פילע חסידים פונעם שוואגער
אויפן פלאץ אלס ממלא מקום ,אבער ער האט זיך פלעגן צו אים ברענגען זייערע שאלות ,און ער
שטארק אפגעזאגט ,אין זיין צוואה שרייבט ער ,אז האט זיי אריינגעטראגן צום הייליגען שפת אמת.
ער האט נישט געהאט קיין סימן פון הימל אז ער
זאל עס אויף זיך נעמען ,און ער האט דאן פארלאזט מען האט דעם צדיק כסדר זיין גאנץ לעבן
דעם שטאט גור ,און אנגענומען די רבנות אין געמיטשעט צו אננעמען א רבנות פאסטן ,אבער
שטאט פילץ ,און דארט אין שטאט פילץ האט ער מיט זיין גרויס עניוות האט ער בשום אופן נישט
געזאגט אין זיין ערשטע דרשה ,אז ער איז געקומען געוואלט און באמת נישט געהאלטן אז ער איז ראוי
זיין א רב ,צו פירן דין תורת און צו פסק'ענען שאלות צו זיין א מנהיג ישראל ,ער האט זיך באשעפטיגט
בהלכה" ,און נישט קיין רבי". מיט מסחר פון ווי ער האט געצויגען זיין פרנסה,
אבער ווי חז"ל זאגן דאן "כל הבורח מן הכבוד, אבער רוב צייט פונעם טאג און אויך פונעם נאכט,
האט דער צדיק אוועקגעגעבן פאר תורה און עבודת
הכבוד רודף אחריו" ,האבן הונדערטער חסידים
השם.
פונעם שפת אמת ,און נאך טויזנטער אידן פון גאנץ
פוילן ,אנגעהויבן פארן קיין פילץ ,און לסוף האט
פרנסה האט ער געהאט פון דרוקן און
ער זיי מקבל געווען ,און דאן איז זיין נאמען פארקויפן ספרים ,פון זיין זיידן ,ער האט געשטעלט
מפורסם געווארן אלס א פועל ישועות ,וואס
אין געשעפט א באגלייבטער מענטש וואס זאל
דאווענט און פועל'ט ישועות ,דער הייליגער אמרי
דעם געשעפט פירן ,און ער אליין איז געזעסן רוב
אמת מגור זי"ע האט געזאגט פאר זיין אייניקל, טאג און געלערנט ,ער האט ארויסגעגעבן די
"בשמים מקיימים כל אשר סבך מבקש".
חידושים פונעם זיידן דער הייליגער חידושי הרי"ם
בשנת תרע"ב איז ער שטארק קראנק געווארן, זי"ע אויף ש"ס און שולחן ערוך ,און ער האט
און מ'האט אים צוגעלייגט דעם נאמען "אלעזר" איבערגעדרוקט דעם תלמוד ירושלמי מיטן פירוש
פאר א סגולה ,און פון דעמאלט אן האט מען אים פונעם רידב"ז )פיעטרקוב ,תר"ס( – א געוואלדיגע
גערופן "פנחס מנחם אלעזר" ,ג' ניסן בשנת תרע"ה, ארבעט וואס האט אים אריינגעלייגט אין שווערע
אינמיטן דער ערשטער וועלט מלחמה ,איז זיין חובות.
רעבעצין הצדקת מרת הענדל לאה ע"ה נפטר
ער איז געווען א מתמיד עצום וואס מ'האט
געווארן ,און דער צדיק האט חתונה געהאט בזיווג
שני מיט די רעבעצין מרת חיה יוטא ע"ה ,די נישט געזען קיין סאך יענע צייט ,ער האט
טאכטער פון הגה"ק רבי נחמיה ראטענבערג זי"ע, געלערנט אפילו ווען ער איז געגאנגען אין גאס ,און
שבת האט ער געלערנט נאך מער ווי אינדערוואכן,
דער זון פון הגה"ק רבי אהרן אליהו זי"ע ,דער
ברודער פונעם הייליגען חידושי הרי"ם זי"ע. משניות איז געווען זיין באליבסטע לימוד ,קיינמאל
האט מען נישט געזען אז זיין מויל זאל נישט
די פראנט פון די מלחמה איז געווען נאענט מורמלען משניות ,סיי ביים גיין ,סיי ביים פארן ,און
צום שטאט פילץ ,און ער איז דאן אריבער מיט זיין סיי ביים עסן.
62
און א באזונדערע צוואה שרייבט דער צדיק זון רבי חנוך גד קיין וויערשוב ,וואו ער האט שוין
בזה"ל" ,להכניס בלב זרעכם יחיו לציית פירש"י על נישט געוואלט נעמען דעם עול פון רבנות ,און ער
פסוק )דברים יח ,יג( תמים תהיה עם ה' אלקיך" )וז"ל האט געבעטן מ'זאל נעמען זיין זון פאר רב ,און ער
רש"י שם" :התהלך עמו בתמימות ,ותצפה לו ,ולא אליין האט זיך אינגאנצן אפגעגעבן מיט חסידים
תחקור אחר העתידות ,אלא כל מה שיבוא עליך קבל און עבודת השם ,נאך דער מלחמה ,בשנת תרע"ט,
בתמימות ,ואז תהיה עמו ולחלקו"() ,צוואה ה(. איז ער אריבער קיין טשענסטחוב ,און דארט האט
ער געלעבט די לעצטע יארן.
דער צדיק איז געווען איין שטיק אהבת ישראל
און עבודת השם ,און ער האט כסדר געזאגט פאר
גדולי הדור האבן דעם צדיק גאר שטארק
די אידן וועם ער האט מוסר געזאגט ,אז זיין
מעריץ געווען און משבח געווען ,דער הייליגער
איינציגע מטרה איז צו געבן א הדרכה אויף עבודת
אבני נזר מסוכטשוב זי"ע האט זיך אויסגעדריקט
השם פאר ווער עס וויל אים אויסהערן ובפרט אין
אויפן צדיק מפילץ זי"ע בזה"ל" ,הרב הצדיק תורתו
חסידות ,און דער צדיק שרייבט אין א אנדערע
ותפילתו אומנותו".
צוואה בזה"ל" ,טרם תשמעו דברי תורה מרבי,
להכניס בלב גודל אמונה 'יפתח בדורו ]כשמואל
אויך קען מען זעהן די געוואלדיגע שבחים
בדורו[' כו' )ר"ה כה ,(:על כן יכול ע"י דברי תורה
וואס הגה"ק רבי צבי ארי' יהודא יעקב מייזליש
להאזין מוסר ועצה טובה בעניני עבודת הש"י"
אב"ד לאסק זי"ע שרייבט אויפן צדיק רבי
)צוואה ד(.
מענדעלע מפילץ זי"ע בזה"ל" ,רבן של ישראל הרב
דער צדיק האט געהאט זיין גאנץ לעבן א הגאון הקדוש מאור הגולה מופת הדור פאר
מורא'דיגע בענקשאפט ארויפצוגיין קיין ארץ מקדושים צדיק יסוד עולם פועל ישועות בנן ש"ק
ישראל ,אין זיינע צוואות דערמאנט ער דאס וכו' מהר"ם שליטא"ס בפילץ".
עטליכע מאל ,און גיט אן זיין טעם פארוואס ער
וויל אזוי שטארק ארויפגיין קיין ארץ ישראל עס איז ראטזאם צו אראפ ברענגען אפאר
בזה"ל" ,לחפש תיקון נפשי רוחי ונשמתי ,ולעלות חלקים פון זיין הייליגע צוואה ,וואס דאס אליין
מטיט היון ,כי לבי יחיל ונמס מאימת הדין ,שמא לא ברענגט ארויס שטארק זיין געוואלדיגע עניוות
הי' לרצון בשמים". ושפל ברך ,ווי דער צדיק האט באמת גארנישט
געהאט אויף די וועלט אויסער תורה און דינען דעם
און דער צדיק האט געבעטן אין זיין צוואה ,אז
באשעפער מיט א אמת ,ער האט בכלל נישט
מען זאל אים נישט שטערן פון ארויפפארן קיין
פארשטאנען אז ער איז עפעס העכער ווי אנדערע
ארץ הקודש ,און ער האט אפילו אפגעמאכט דעם
זייענדיג א מנהיג ישראל וואס הונדערטער צו
פלאץ וואו מען זאל אים באגראבן אין ירושלים,
טויזענטער אידן זענען זיך געקומען מזכיר זיין ביי
"אצל קבר ר' משה'לי וואליר ז"ל או עכ"פ באותה
אים לדבר ישועה.
שורה ,להזכירו שהי' תלמיד של זקיני מו"ר זצ"ל
ויעשה עמי טוב וחסד בכל עוז".
דער צדיק בעט אין זיין צווואה בזה"ל" ,מכל מי
צום סוף שרייבט ער "אויב מיין פטירה וועט שבא אצלי שימחול לי הטורח וההוצאות שהוציא,
זיין דא ,זאל מען זיך משתדל זיין מען זאל געבן א בפרט מי שהביא חפץ )וואס ווי באוויסט האט דער
דערלויבעניש מיך צו פירן קיין פילץ און מיך צדיק קיינמאל נישט גענומען קיין געלט פון די
באגראבן לעבן מיין רעבעצין ע"ה ,ווייל עס שטייט חסידים ,נאר א חפץ אלס מתנה האט דער צדיק יא
אינעם 'מעבר יבק' ,אז דאס איז א גרויסע זאך ,און מקבל געווען( דומה ]לו[ למהנה תלמיד חכם ,ואין
אויב מיין פטירה וועט זיין נענטער קיין גור ,זאל בי נדנוד ת"ח ,ויש לי צער גדול מזה שבאו אלי ,אחד
מען מיך אהין פירן ,ווייל עס איז פארהאן א קבר רצה להיוושע בזש"ק ,אחד בשפע פרנסה .בתחילה
פלאץ צווישן דעם קבר פון ר' איטשע בלאס און דמיתי שיבואו רק מי שירצה לשמוע מוסר ,שמעתי
צווישן דער מחיצה פונעם אוהל פון מיין זיידן זצ"ל הרבה מזקני מו"ר זצ"ל )-ה'חידושי הרי"ם'( ומגיסי
פון אינדרויסן ,און "בשום אופן נישט אינעווייניג מו"ר זצ"ל )-ה'שפת אמת'( ,לכך נתרציתי שיבואו"
אינעם אוהל" ,און אויב אין אן אנדער שטאט ,זאל )צוואה א(.
63
ממש בעפאר יציאת נשמה געזאגט" ,יציאת השבת מען דערווייטערן מיין קבר "פיר אמות פון יעדן
-יציאת נשמה" ,און מוצאי שבת קודש ,אור ליום י' אנדערן קבר".
כסלו אינעם יאר תרפ"א ,איז זיין הייליגע נשמה
זיינע הייליגע דברי תורה זענען געדריקט
צוריק ארויף צום הימל ,זייענדיג בערך צוויי און
געווארן אין זיין חיבור "ספר שפתי צדיק" ,פונעף
זיבעציג יאר אלט.
חלקים על התורה ומועדים ,און גדולים און צדיקים
רבבות אידן זענען געקומען צו דער לויה ,וואס בדורו האבן גאר שטארק באוואונדערט די בקיאות
איז געווען מאנטאג ,און ער האט געבעטן אין זיין און חריפות פון דעם הייליגע חיבור.
צוואה מ'זאל אים ברענגען קיין פילץ ,אבער לסוף
אויך האט דער צדיק ארויסגעגעבן זיין
איז ער באגראבן געווארן אין טשענסטחוב ,נעבן
"קונטרס הצוואה" ,וואס איז צוזאמען געשטעלט
זיין זון רבי יצחק מאיר זי"ע ,און לויט דער מסורה
פון זיבן צוואות וואס ער האט געשריבן אין זיינע
זענען די וואס האט גע'פסק'נט אז מען זאל אים
לעצטע יארן ,וואס איינס איז מער געהויבען ווי
באערדיגן אין טשענסטחוב ל"ע נסתלק געווארן
דאס צווייטע ,און מען קען זען ווי דער צדיק האט
פון דער וועלט אין א קורצער צייט ,ווייל אין זיין
באמת געלעבט אויף די וועלט נאר מיטן גרויסן
צוואה האט ער געשריבן ,אז מען זאל זיך שטארק
באשעפער און מיט זיין הייליגע תורה.
משתדל זיין אז מען זאל אים קובר זיין אין פילץ.
ער האט איבער געלאזט זיינע קינדער.
נסתלק לגנזי מרומים מוצאי שבת קודש פרשת
ויצא אור ליום י' כסלו בשנת תרפ"א ,ומנחתו כבוד בנו ,הרה"ק רבי יצחק מאיר מטשענסטחוב זי"ע,
איז אין ביה"ח אין שטאט טשענסטחוב. בנו ,הרה"ק רבי אברהם מרדכי שלום מלאדז זי"ע,
בנו ,הרה"ק רבי חנוך העניך גד אדמו"ר מפילץ זי"ע
זכותו הגדול יגן עלינו
הי"ד,
ועל כל ישראל אמן.
בתו ,הצדקת מרת אסתר ע"ה ,אשת הגה"ק רבי
מעשיות אברהם אבא בוימץ מווארשא זי"ע הי"ד,
בתו ,הצדקת מרת חיה שרה ע"ה ,אשת הגה"ק רבי
עס ווערט דערציילט ,אז דער צדיק דער יצחק מאיר מינץ מלאדז זי"ע,
הייליגער שפתי צדיק האט זיך גאר שטארק בתו ,הצדקת מרת ברכה ע"ה ,אשת הגה"ק רבי
באהאלטן מיט זיין גרויסן כוח ,ווערט אבער יצחק מאיר אייבשיץ זי"ע,
דערציילט ,אז ווען זיין זון רבי יצחק מאיר איז בתו ,הצדקת מרת פיגא הדס ע"ה ,אשת הגה"ק רבי
ליידער אוועק יונגערהייט נאך בחייו פונעם טאטן, חנוך העניך ראטבלאט מלאדז זי"ע,
האט דער רבי אויסגערופן מיט א הויכן קול פארן בתו ,הצדקת מרת פריידא ראצא ע"ה ,אשת הגה"ק
פארמאכן דעם קבר" ,איך ווייס אז מיין תפילה איז רבי מאיר יוסקוביץ זי"ע,
אנגענומען געווארן און האט געהאלפן פאר אסאך בתו ,הצדקת מרת רחל ע"ה ,בזיוו"ר אשת הגה"ק
אידן ,איך בין גוזר אויף דיר ,אז דו זאלסט קומען צו רבי דוב בעריש איינהארן אב"ד אמסטוב זי"ע ,הי"ד,
מיר ,און מיר זאגן פארוואס איך האב נישט געקענט ובזיוו"ש אשת הגה"ק רבי יחזקאל בידערמאן
פועלן פאר דיר". מלובלין זי"ע ,הי"ד.
•••
עס ווערט דערציילט ,אז דער הייליגער חידושי שבת פרשת ויצא בשנת תרפ"א איז ער שוין
הרי"ם זי"ע האט כמה פעמים מיטגענומען זיינע געווען שוואך ,שבת אינדערפרי האט ער נאך
אייניקלעך ווען ער איז געפארן צו זיין רבי'ן קיין באקומען אן עליה ,און ביי מנחה ,נאענט צו
קאצק ,אפילו אין די גרעסטע פרעסט ,ווען די שקיעה ,ווען ער איז אנגעקומען צו די ווערטער
נסיעה איז געווען שווער אפילו פאר ערוואקסענע. "וכל החיים יודוך סלה" ,האט ער זיי איבערגעחזר'ט
אסאך מאל) ,און ווי ער פלעגט אפטייטשן" ,וכל
האט דער הייליגער שפתי צדיק זי"ע אמאל החיים יודוך סלה -דער עיקר תכלית פונעם לעבן
דערציילט ,איינמאל ,אין א שניי און א שטארקן איז ,ממש ביזן לעצטן מאמענט צו זיין "יודוך סלה"(,
פראסט ,האט דער זיידע מיטגענומען אים און דעם אדער לויט א צווייטער גירסא האט דער צדיק
64
קאצקער האט זי באמערקט ,האט ער געשמייכלט, אייניקל דעם הייליגען שפת אמת ,און נאכן
און געפרעגט" ,וואס ווילסטו?" ,האט די קינד אריבערפארן דעם טייך ווייסל איז דער וואגן
הענדל געענטפערט" ,איך וויל האבן א מאן א געבליבן שטיין ביי א קרעטשמע צו פאררעכטן די
תלמיד חכם!" ,דער הייליגער קאצקער האט רעדער.
שטארק הנאה געהאט פונעם ענטפערט ,און דער
הייליגער קאצקער האט געקלאפט מיטן פינגער א גרויסער למדן פון פראגא ,א גוטער פריינד
און געזאגט" ,אבער א תלמיד חכם ,אבער א תלמיד פונעם זיידן דער הייליגער חידושי הרי"ם ,האט
חכם!" ,און ברבות הימים איז זי געווארן די דערזען די צוויי קליינע קינדער זיצן אויפן וואגן,
רעבעצין פונעם הייליגען שפתי צדיק זי"ע. איינגעוויקלט ,און די ביינער קלאפן פון קעלט ,און
••• ער איז אזוי דערשראקן געווארן אז די טרערן
עס איז געבליבן א בריוו פונעם הייליגען זענען אים כמעט געלאפן ,און ער האט געפרעגט
חידושי הרי"ם זי"ע ,צום הייליגען ראדזימינער רבי, דעם זיידן" ,ווי קען מען נעמען אזעלכע קליינע
רבי יעקב אריה זי"ע ,מיט וועלכע ער רופט אים צו קינדער אויף אזא געפערליכן וועג?" ,האט אים דער
דער חתונה פון זיין אייניקל דער הייליגער שפתי חידושי הרי"ם געענטפערט מיט א שמייכל" ,אל
צדיק ,און דארט שטייט בזה"ל" ,לאשר יזכני ד' ית' תחושו כל כך ,כדאי הנסיעה הקשה להם – זאלן זיי
בחסדו להשיא נכדי יתומה מבני הרב מו' אברהם זען א ווארער איד!".
מרדכי ז"ל ,שמה הענדל בת אסתר ,עם ב"ג "נכדי •••
המופלג" כ' מנחם מענדיל ,בן בתי צינא פעסל ז"ל", אויף דער עלטער האט דער צדיק דער
און ער בעט אים צו געדענקען לטובה" ,אז דער הייליגער שפתי צדיק זי"ע דערציילט ,אז דער
זיווג זאל מצליח זיין ,און זיי זאלן האבן דורות פון זיידע האט זיי שטארק געטריבן צו דאווענען ביים
קינדער עוסק בתורה ובמצוות" ,און מ'ברויך וויסן, ערשטן מעגליכן זמן גלייך ווען מען האט שוין
אז דער הייליגער חידושי הרי"ם האט נישט געקענט דאווענען ,איינמאל ,ווי קליינע קינדער,
געשריבן קיין גרויסע טיטלען סתם אזוי ,און דא זענען זיי אריינגעקומען צום זיידן האלב זיבן
רופט ער אים "נכדי המופלג". אינדערפרי ,און ער האט זיי דערלאנגט א שטיקל
••• קוכן – צו זען צי זיי האבן שוין געדאווענט.
עס ווערט דערציילט ,אז ווען דער הייליגער
ווען דער זיידע האט געזען אז זיי ווילן נישט
שפתי צדיק זי"ע איז געקומען נאכן הסתלקות עסן ,האט דער זיידע פארשטאנען אז זיי האבן נאך
פונעם הייליגען חידושי הרי"ם זי"ע צום
נישט געדאווענט ,האט ער זיי מוסר געזאגט און
אלכסנדרער רבי ,רבי חנוך העניך זי"ע ,האט מען
געזאגט" ,וויפיל מאל האב איך אייך געזאגט ,אז
אים דארט זייער מכבד געווען ,טראץ זיין יונגן מ'דארף זיך כאפן צו שטיין פארן מלך מלכי המלכים
עלטער ,איינמאל האט אים דער רבי ר' העניך
גלייך ווען מ'קען!" ,און דער הייליגער שפתי צדיק
געשיקט א כוס וויין ,און געזאגט" ,הרוצה לנסך יין
האט געזאגט ,אז דאס איז אים געבליבן אויפן הארץ
על גבי המזבח ,ימלא גרונם של תלמידי חכמים יין, א גאנץ לעבן ,און דערפאר האט ער שטענדיג
קיימתי זאת כעת" ,דער וואס וויל מנסך זיין וויין
געדאווענט כוותיקין.
אויפן מזבח ,זאל געבן וויין צו טרינקען פאר א •••
תלמיד חכם ,און דאס האב איך יעצט מקיים געווען. עס ווערט דערציילט ,אז די רעבעצין די
•••
שוויגער פונעם הייליגען שפתי צדיק זי"ע פלעגט
עס ווערט דערציילט ,אז אלס יונגערמאן איז פון צייט צו צייט פארן קיין קאצק און מיטנעמען
דער צדיק דער הייליגער שפתי צדיק זי"ע אמאל אירע יתומה'דיגע אייניקלעך ,איינמאל האט זי
געווען ביים טשעכנאווער רב הגה"ק רבי אברהם
מיטגענומען די קליינע הענדל ,א קינד פון פיר יאר,
זי"ע ,און דער הייליגער טשעכנאווער האט אים און די רעבעצין האט זיך אריינגעשטופט אין דעם
שטארק מכבד געווען ,און געבעטן ער זאל בלייבן קאצקער רבי'נס צימער ,זי זאל בעטן א ברכה.
איבער שבת ,און ביים אוועקפארן האט ער אים
באגלייט ביזן ארויסגאנג ,ווען די מקורבים האבן דאס קינד הענדל איז געשטאנען מיט דרך
זיך געוואונדערט ,האט ער געזאגט" ,דער ארץ ביי דער וואנט ,און ווען דער הייליגער
65
אמת אויף שבת ,און ביים טיש פרייטאג צונאכט ,נאך יונגערמאן האט אויף זיך דעם גאנצן צלם אלקים
"אזמר בשבחין" ,איז געווארן שטיל אין בית המדרש, אזוי ווי מען האט אים געגעבן – ער האט אים
ווייל יעדע וואך זאגט דער רבי דא תורה ,אבער דער גארנישט קאליע געמאכט!".
אמרי אמת האט גארנישט געזאגט ,ווייל ער האט •••
געוואלט אז דער גרויסער גאסט זאל זאגן ,דאס זעלבע עס ווערט דערציילט ,אז דער הייליגער אבני נזר
איז געווען ביים טאג-טיש .אבער ביי שלש סעודות מסאכטשוב זי"ע האט געהאט א געוואלדיגע
האט זיך דער אמרי אמת געוואנדען צום פעטער און ליבשאפט און הערצליכקייט צום הייליגען שפתי
געזאגט" ,זיי ווילן הערן" ,האט אים דער הייליגער צדיק זי"ע ,ווען ער איז אמאל געקומען קיין
שפתי צדיק קורץ געענטפערט מיט זיין גרויס עניוות, סאכטשוב ,האט אים דער אבני נזר געוואלט
"איך וויל אויך הערן". אוועקזעצן אויבן אן ביים טיש ,אבער ער האט זיך
••• אפגעזאגט און זיך אוועקגעזעצט פון דער זייט.
ווי באקאנט האט דער הייליגער שפתי צדיק זיך א
גאנץ לעבן משתוקק געווען צו עולה זיין קיין ארץ דער הייליגער אבני נזר האט געשיקט זיין זון,
ישראל ,און ער דערמאנט עס אין זיינע צוואות ,הרב דעם הייליגען שם משמואל ,אים צו באגלייטן ביז דער
אהרן אליהו ראטנבערג ז"ל האט דערציילט ,אז ער באן ,ווען דער זון איז צוריקגעקומען ,האט אים דער
איז געווען דערביי אין ווארשא ,ווען דער שפתי צדיק טאטע געפרעגט" ,ווייסטו בכלל וועלכער עובד השם
האט געמאכט א סעודה לכבוד דעם הייליגען אמרי דער פילצער רב איז?" ,און דער אבני נזר האט אויך
אמת ,און ביים לחיים האט ער געבעטן דעם אמרי געזאגט" ,די וועלט מיינט אז ער איז נאר א 'פרומער' –
אמת ,אז ער זאל אים בענטשן אז ער זאל זוכה זיין צו אבער דאס איז נאר א לבוש" ,און שפעטער האט ער
פארן קיין ארץ ישראל ,האט אים דער אמרי אמת געשיקט זיין זון אפאר מאל צו זיין ביים שפתי צדיק
געענטפערט" ,למה לך ארץ ישראל? בכל מקום שאתה איבער שבת ,צו לערנען פון זיינע הנהגות.
שם – שם ארץ ישראל!". •••
••• עס ווערט דערציילט ,אז דער הייליגער שפתי
עס ווערט דערציילט ,אז ווען דער הייליגער צדיק און זיין פלומעניג דער הייליגער אמרי אמת
שפתי צדיק איז געגאנגען אננעמען די רבנות אין מגור זי"ע ,האבן זיך זייער ליב געהאט ,און זיי האבן
שטאט פילץ ,האט ער געשריבן א בריוו צו איינעם פון אכטונג געגעבן ,אז קיין יאר זאל נישט אריבערגיין
זיינע מקורבים דארט אין שטאט פילץ ,ובתוך וואס זיי זאלן זיך נישט זען.
הדברים האט ער געשריבן בזה"ל" ,עיקר שכחתי נאך דער ערשטער וועלט מלחמה ,ווען די וועגן
לבקש ,למעט כבוד בכל האפשרות ,שזהו מג' דברים זענען געווען געפערליך און עס איז געווען א סכנה צו
שמוציאין את האדם מן העולם" ,און ער בעט מען זאל פארן ,ווייל עס האבן זיך געדרייט סאלדאטן אויף אלע
נישט מפרסם זיין ווען ער קומט ,און ער וויל אנקומען זייטן ,און מ'האט געדארפט א ספעציעלע
ערב שבת כדי די סביבה זאל עס נישט וויסן ,און ער ערלויבעניש פאר יעדע נסיעה ,האט זיך דער אמרי
ענדיגט" ,און וואס דו פארשטייסט אז מען קען נאך אמת פונדעסטוועגן אויפגעהויבן און געפארן צום
פארמינערן דעם כבוד – וועסטו מיר טון א גרויסע פעטער קיין וויערשוב.
טובה".
••• די נסיעה האט געדויערט עטליכע טעג ,און ער
עס ווערט דערציילט ,אז אמאל זענען געקומען איז אנגעקומען אויף שבת פרשת כי תבוא בשנת
צום צדיק דער הייליגער שפתי צדיק זי"ע אידן ,און תרע"ח ,טויזנטער חסידים ,מיט אדמו"רים און רבנים,
געטענה'ט ,פארוואס ער רעדט נישט קעגן א געוויסן זענען זיך צוזאמגעקומען ,און עס איז געווען אזוי ענג
רב ,וואס זיינע וועגן געפעלן זיי נישט ,האט ער זיי אז דער אמרי אמת איז פארשוויצט געווארן ,האט אים
געענטפערט מיט זיין גרויס עניוות" ,איך פארשטיי דער הייליגער שפתי צדיק געגעבן א פרישן העמד פון
נישט אייערע ווערטער ,א מענטש ווי איך ,וואס האט זיך ,האט דער הייליגער אמרי אמת געזאגט" ,מען
נישט קיין קשיא אויף זיך אליין – הגם ער איז נישט בעט ביים אנטון דעם טלית 'שאזכה לחלוקא דרבנן
קיין מושלם – זאל גיין מאכן קשיות אויף אנדערע?". בעולם הבא' ,איך האב שוין דערמיט זוכה געווען אויף
••• דער וועלט!".
עס ווערט דערציילט ,אז אמאל איז געקומען •••
אלס גאסט צום הייליגען שפתי צדיק זי"ע ,זיינס א ווערט דערציילט ,אז שפעטער איז דער
קרוב הרב רבי נחמיה אלתר ז"ל ,דאנערשטאג הייליגער שפתי צדיק געקומען צום הייליגען אמרי
66
••• ביינאכט זענען זיי געזעסן און ער האט גערעדט מיטן
עס ווערט דערציילט ,אז א איד איז אמאל קרוב דיבורים קדושים ,מיט גרויס שמחה ,און זיי
געקומען צום רבי'ן דער הייליגער שפתי צדיק זי"ע האבן פארברענגט אין דברי תורה און סיפורי צדיקים.
מיט ביטערע טרערן און דערציילט ,זיין קליין
דערציילט דער קרוב ר' נחמיה ,אז ווען ער איז
מיידעלע איז שוין עטליכע טעג פארשוואונדן
שפעטער געגאנגען שלאפן אין א באזונדער צימער,
געווארן ,און ער האט געבעטן די רבי זאל פועל'ן א
האט ער געהערט ווי דער הייליגער שפתי צדיק זי"ע
ישועה אז דאס מיידל זאל צוריק קומען ,דער רבי האט
גייט ארום אינעם צימער דערנעבן עטליכע שעה ,און
אים געהייסן שיקן זיין ווייב צום שטאט לאדזש ,קויפן
דאווענט א תפילה צום באשעפער בזה"ל" ,רבונו של
נעגל ,אריינגיין אין א געוויסער אפטייק ,און דארט
עולם ,יהי רצון שיעלה יפה הקוגל של שבת קודש
אריינקלאפן די נעגל אין דער פאדלאגע ,און דער צדיק
ויהיה טוב ,כי יש לי אורח יקר מאוד על שבת קודש",
האט געווארנט" ,זאלסט נישט אויסלאזן קיין זאך
און ער האט צוגעלייגט" ,רבונו של עולם ,ווען שבת
וואס איך האב געהייסן".
קומט אריין ,זאל די קדושת שבת אריינקומען אין מיין
דער איד איז ארויס פאר'חידוש'ט ,אבער ער האט גוף ,אין מיין הויז ,און אין די שבת'דיגע מאכלים – אז
געטון מיט זיין גרויס אמונת צדיקים וואס דער רבי זיי זאלן האבן א טעם פון קדושת שבת".
האט געהייסן ,די פרוי איז געפארן ,געקויפט די נעגל, •••
אריין אין דער אפטייק ,געפונען א באהאלטענעם עס האט דערציילט דער גביר ר' דניאל ווייסקאל
ווינקל און אנגעהויבן קלאפן די נעגל ,און מיטאמאל ז"ל ,א חסיד פונעם הייליגען שפתי צדיק זי"ע ,אז ער
הערט זי א געשריי" ,מאמע!" ,און זי זעהט ווי די האט ב"ה געלויבט דער באשעפער זוכה געווען צו
קליינע טאכטער שטייט פאר איר ,אויפן וועג אהיים עשירות ,און ער האט פיל געטון פאר ארימע לייט,
האט דאס קינד דערציילט ,אז גויים האבן איר אמאל איז ער געווארן געפערליך קראנק ,און מ'איז
גע'גנב'עט ,און פונקט היינט האט די גנב'טע געדארפט געלאפן צום רבי'ן דעם הייליגען שפתי צדיק זי"ע און
א רפואה וואס מ'קען באקומען נאר אין יענער אפטייק, מען האט מזכיר געווען דעם גביר ר' דניאל ,און
און אזוי איז זי אהין געקומען. געבעטן די רבי זאל אים פועל'ן א ישועה.
•••
דער הייליגער שפתי צדיק האט אויפגעהויבן די
עס ווערט דערציילט א מעשה נורא ,אמאל איז
אויגן צום הימל און געזאגט" ,רבונו של עולם ,וואס
געקומען צום צדיק דער הייליגער שפתי צדיק זי"ע א
ארט דיר ,אז ר' דניאל זאל לעבן נאך צען יאר ,און טון
עגונה פון זיין שטאט ,פון א נישט-חסיד'ישע היים,
נאך צדקה וחסד מיט אידישע קינדער" ,לפלא ,באלד
און דערציילט ,אז איר מאן איז אנטלאפן קיין
דערנאך איז דער חולה אויפגעשטאנען און געזונט
רוסלאנד און מ'האט פון אים מער נישט געהערט ,און
געווארן ,און דער גביר ר' דניאל ,וואס איז געווען אן
זי איז ליידער געבליבן אן עגונה ,דער רבי האט זי
אמת'ער חסיד ,האט געדענקט ,אז דער רבי האט
מחזק געווען ,און געבענטשט מיט א פרייליך פנים,
געזאגט" ,צען יאר" ,און ווען דאס צענטע יאר איז
און דער צדיק האט איר געזאגט" ,פארט באלד אהיים,
אנגעקומען ,האט ער פארענדיגט זיינע געשעפטן און
און דער באשעפער וועט שוין העלפן".
זיך געגרייט ,און אינעם טאג וואס עס האבן זיך
לפלא ,עטליכע טעג שפעטער איז דער מאן געענדיגט די צען יאר פון יענעם טאג ,איז ער נפטר
אומגערישט אריין געקומען צו זיך אין שטוב ,ווי געווארן.
גארנישט וואלט געשען ,נאך א צייט ,גייענדיג אין •••
גאס ,האט דער מאן דערזען דעם רבי'ן דעם הייליגען עס ווערט דערציילט א דבר פלא ,אין שטוב
שפתי צדיק זי"ע קומען אנטקעגן אים ,און ער איז פונעם צדיק דער הייליגער שפתי צדיק זי"ע איז
אנגעפאלן געווארן מיט א שרעק און גע'חלש'ט ,ווען געשטאנען אין א ווינקל א זאק מיט גרעטשקע )א
מ'האט אים דערמינטערט ,האט ער דערציילט" ,דער געוויסע מאכל( ,און ווען מ'האט געברויכט פונעם
דאזיגער מענטש האט זיך מיר באוויזן אין חלום מאכל ,האט מען גענומען פון אים וויפיל מ'האט
עטליכע נעכט ,און מיר שטרענג געווארנט ,אז אויב געדארפט ,און יארן לאנג איז דער זאק געבליבן פול,
איך וויל לעבן זאל איך גלייך צוריקפארן אהיים ,און אן א שום ענדערונג ,איינמאל האט דאס זיין אייניקל
דערפאר בין איך צוריקגעקומען". באמערקט ,און פארוואונדערט געפרעגט דעם זיידן,
••• האט דער צדיק געזאגט" ,שאד וואס דו האסט
עס ווערט דערציילט ,אז אינעם שטעטל געפרעגט" ,און לפלא ,באלד דערנאך איז דער זאק
ליטאטאוו האט געוואוינט א חסיד ,ר' אברהם ,וואס ליידיג געווארן.
67
און דער הייליגער שפתי צדיק זי"ע שרייבט האט פארקויפט אייזן ,אמאל האט דארט אין
דערויף מיט גרויס הארצווייטאג ,אז מען זעט ווי געשעפט אויסגעבראכן א טיפוס-מגפה ,און ר'
שרעקליך מען דארף זיך אפהיטן פון דעם ,און ער אברהם איז אויך געפאלן שווער קראנק ,און די
ברענגט ארויס ,אז מען פלעגט אויך רופן א צווייטן דאקטוירים האבן אויפגעהויבן די הענט ,און געזאגט,
איד "יוסף דער בלינדער" ,און ווען ער האט געפרעגט אז ליידער איז שוין נישט דא וואס צו טון צו
מענטשן פארוואס רופט מען אים אזוי ,האבן זיי זיך ראטעווען דעם חסיד.
פארענטפערט" ,יעדער רופט אים אזוי!" ,האט דער
הייליגער שפתי צדיק געקרעכצט און געזאגט" ,צי איז דער חסיד האט מורא געהאט צו שיקן א שליח
דאס דען אן ענטפער? איז גיהנום דען קליין אז מען קיין גור ,ווייל ס'איז געווען גאר ווייט פון זיין שטאט,
קען זיך פארלאזן אויף דעם וואס יעדער טוט אזוי?", האט ער געשיקט זיין זון צום הייליגען שפתי צדיק
און ער האט איינגעפירט ביי זיינע חסידים אין פילץ זי"ע אין דעם נאענטן שטאט טשענסטחוב ,און
א שטרענגע ווארענונג ,אז מען טאר אונטער קיין שום צוגעלייגט א שיינעם פדיון ,דער הייליגער שפתי
פאל נישט נוצן קיין צו-נאמען אויף קיין שום מענטש. צדיק זי"ע האט גענומען דאס געלט און עס
••• איבערגעלייגט פון איין האנט צו דער אנדערער,
עס ווערט דערציילט ,אז אפילו נאכדעם וואס מורמלענדיג "מחילה ,סליחה ,כפרה".
דער הייליגער שפתי צדיק זי"ע איז שוין געווען
מפורסם בדורו ,אלס א זקן ויושב בישיבה ,און א איש דערנאך האט ער זיך פארטראכט ,און געזאגט
קדוש מאוד און א גאון וגדול בתורה ,און פילע אידן צום זון" ,צי פארשפעטיגט איר נישט אמאל
האבן זיך שוין דאן מדבק געווען אין דעם צדיק, אריינצוברענגען דעם שבת? זאלט איר זען מקבל זיין
פלעגט ער זיך ממש מבטל זיין אינגאנצן פאר זיין שבת פריער" ,דער זון האט גלייך פארשטאנען וואס
שוואגער דעם הייליגען שפת אמת זי"ע. די רבי האט געזאגט ,ווייל פרייטאג איז געווען דער
פארנומענסטע טאג ביי זיי אין געשעפט ,און מ'האט
ווען דער הייליגער שפת אמת פלעגט פירן טיש קוים ארויסגעשיקט די קונים ביים זמן ערב שבת ,די
פרייטאג צונאכטס ,פלעגט דער הייליגער שפתי משפחה האט זיך מקבל געווען צו פארמאכן דאס
צדיק שטיין אינעם זייט מיט א געוואלדיגער הכנעה געשעפט פריער ,און אין געציילטע טעג איז דער
און מורא ,כאילו ער איז א פשוט'ער אינגערמאן וואס טאטע געזונט געווארן.
איז יעצט דאס ערשטע מאל אריינגעקומען אין •••
רבי'נס הויף ,און ער פלעגט קוקן גלייך אויפן שפת עס ווערט דערציילט ,אז דער הייליגער שפתי
אמת'ס הייליגע צורה אן אראפנעמען די אויגן. צדיק זי"ע איז געווען באוואוסט אין גאנץ פוילן מיט
זיין אויסערגעוויינלעכער זהירות אין שמירת הלשון,
נאכן טיש ,ווען דער עולם איז ארויסגעגאנגען, און ער האט נישט געקענט צוהערן קיין שום רייד
פלעגן אסאך חסידים קומען אין זיין צימער ,און דער וואס האט פארמאגט אפילו א ריח פון ליצנות אדער
הייליגער שפתי צדיק זי"ע פלעגט איבערזאגן די ווייטאג פאר א צווייטן איד ,און אויך אין זיין אייגענער
תורה וואס מען האט יעצט געהערט ,און ער פלעגט צוואה דערציילט ער א פחד'דיגע עובדא ,וואס ער
צולייגן זיינע אייגענע געדאנקען און מחדש זיין האט אליין מיטגעהאלטן אלס בחור אין שטוב פון זיין
נפלאות ,אבער אלעמאל אנגעהויבן מיט די ווערטער, זיידן דער הייליגער חידושי הרי"ם זי"ע.
"מיר האבן געהערט פונעם רבי'ן דעם ריינעם אמת ,און
מיר פרובירן נאר צו פארשטיין א טיפה מן הים פון אין שטאט ווארשע איז געווען א איד וואס מען
זיינע טיפע כוונות". פלעגט אים רופן מיט א כינוי של גנאי א צי נאמען
••• "ראובן דער שווארצער" ,צוליב זיין קאליר ,איינמאל
דער נגיד ר' יצחק מאיר פיק האט דערציילט ,א איז דער איד געקומען און זיך באקלאגט פארן
וואונדערליכע מעשה וואס איז געשען מיט אים אליין הייליגען חידושי הרי"ם אויף דעם וואס מענטשן
אלס יונגער בחור ,אין טאג פון זיין חתונה איז ער האלטן זיך נישט אפ פון אים שעמען ברבים מיט דעם
געפארן אויפן באן צו דער שטאט וואו די חופה האט נאמען ,און דער הייליגער חידושי הרי"ם האט זיך
געדארפט פארקומען ,אבער צוליב דער גרויסער שטארק געבייזערט ,און אויסגעדרוקט א גרויסן
צעטומלטקייט און ענגשאפט האט ער געמאכט א ווייטאג ,און געזאגט ,אז מענטשן פארגעסן אז פארן
טעות ,און זיך ארויפגעזעצט אויף א באן וואס איז רופן א אנדערן איד מיט א צו-נאמען פארלירט מען
געפארן אינגאנצן אין דער פארקערטער ריכטונג. דעם חלק אין עולם הבא.
68
הימל" ,און האט געבעטן אז דער הייליגער שפתי ווען ער איז ענדליך אראפ פונעם באן ,האט ער
צדיק זאל מעורר זיין רחמים פאר זיין לעבן. איינגעזען זיין טעות ,אבער זיין קעשענע איז שוין
געווען אינגאנצן ליידיג – ער איז געווען א בן לעניים
ווען דער איד איז צוריקגעקומען אהיים ,און איז און האט נישט פארמאגט אפילו איין גילדן צו קויפן א
געגאנגען מאכן פרישע עקס-רעי און טעסטס פאר א נייעם בילעט ,און די צייט פון דער חתונה האט זיך
פלאנירטע אפעראציע ,זענען די דאקטוירים געבליבן גערוקט און ער האט נישט געזען א וועג ווי אזוי ער
שאקירט ,דער גאנצער געוויקס האט אנגעהויבן וועט קענען אנקומען צו זיין חתונה אן האבן א פרוטה
פארשווינדן ווערן אויף אן אומנאטירלעכן אופן ביז עס אין טאש ,און האט פון גרויס צעבראכנקייט
איז אינגאנצן פארשוואונדן געווארן אן קיין הסבר פון אויסגעפלאצט אין א ביטער געוויין אין דער באן-
דער מעדיצין ,דער איד האט געלעבט נאך פילע יארן סטאנציע.
געזונטערהייט און פלעגט יעדן יאר י' כסלו מאכן א
סעודת הודאה צוזאמען מיט א סיום אויפן ספר שפתי פונקט אין יענע מינוטן איז דער צדיק דער
צדיק. הייליגער שפתי צדיק זי"ע דארט אדורך ,און ווען דער
••• רבי האט דערזען דעם בחור וויינען ,האט ער גלייך
א איד פון אמעריקע האט געהאט א טאכטער ארויסגעשיקט זיין משמש אויספרעגן וואס דער
וואס איז שוין געווען טיף אין די דרייסיגער יארן און בחור ברויך ,ווען דער משמש האט אים פארציילט די
האט יארן לאנג געזוכט איר באשערטן אן קיין מעשה ,האט דער רבי גלייך ארויסגענומען געלט פון
ערפאלג ,אין חודש כסלו תשס"ז איז דער פאטער זיין אייגענער קעשענע און באצאלט די גאנצע
מיטגעפארן מיט א נסיעה קיין פוילן צום ציון פונעם הוצאות פון דער נסיעה.
הייליגען נועם אלימלך און פונעם הייליגען
קאזשניצער מגיד ,ווען מען איז אדורכגעפארן דעם דערנאך האט דער הייליגער שפתי צדיק זי"ע
שטאט טשענסטאחוב ,האט מען אים פארציילט אים אנגעכאפט די האנט ,און אים געבענטשט מיט די
איבער דעם גרויסן כוח פונעם הייליגען שפתי צדיק ווערטער" ,וויבאלד דו ביסט געשטאנען אין דעם
זי"ע וואס איז געווען א גרויסע פועל ישועות. גרויסן יום החופה אין אזא ענגשאפט און חסרון פון
געלט ,זאלסטו קיינמאל אין לעבן מער נישט וויסן פון
דער פאטער האט זיך אפגעשטעלט ביים ציון קיין שום מאנגל" ,און די ברכה איז מקוים געווארן
פונעם צדיק ,און האט אנגעצינדן לעכט ,און געמאכט במלואה ,און יענער בחור איז שפעטער
א קבלה בלי נדר ,אז אויב זיין טאכטער טרעפט איר אויסגעוואקסן איינער פון די גרעסטע און
שידוך בקרוב ,וועט ער נעמען אויף זיך צו פינאנצירן באקאנטסטע נגידים אין פוילן ,וואס האט אלע זיינע
דאס איבערדרוקן א חלק פונעם ספר שפתי צדיק און טעג אויסגעטיילט גרויסע סכומים פאר צדקה וחסד.
עס פארטיילן אין די בתי מדרשים ,און אויך זיך •••
אונטערנעמען צו היטן שטרענג אויף כינויי גנאי פון עס ווערט דערציילט ,אז בשנת תשנ"ח ,נאכדעם
רופן א אנדערן איד מיט א צו-נאמען לויט דער צוואה וואס מען האט פריש אנטדעקט און געראטעוועט
פונעם הייליגען צדיק. דעם ציון פונעם הייליגען שפתי צדיק זי"ע אין
טשענסטאחוב ,זענען געפארן א גרופע חסידים פון
עס איז נישט אריבער קיין דריי חדשים ,און נאך ארץ ישראל און לאנדאן צו די מקומות הקדושים,
יענעם חודש אדר – איז די טאכטער א כלה געווארן צווישן זיי איז געווען א איד ,א מרביץ תורה ,וואס מען
בשעה טובה ומוצלחת מיט א חשוב'ן תלמיד חכם ,און האט ביי אים אפגעפינען א געפערליכע ביטערע
דער פאטער האט מקיים געווען זיין צוזאג און מחלה אין די לונגען ,און די דאקטוירים האבן אים
געדרוקט א מהדורה פונעם ספר מיט א שיינעם נישט געגעבן קיין סאך האפענונג.
הקדשה איבער דער ישועה וואס ער האט געזען דורך
די תפילות ביים ציון. ווען זיי זענען אנגעקומען צום ציון פונעם
••• הייליגען שפתי צדיק זי"ע ,האט יענער איד זיך
עס ווערט דערציילט ,אז א יונגערמאן פון אראפגעווארפן אויפן ציון און אויסגעגאסן זיין הארץ
ירושלים האט נאך דער חתונה געווארט לאנגע יארן מיט בכיות נוראות פאר לאנגע שעה'ן ,און ער האט
אויף קינדער ,און נאך קרוב צו א צענדליג יאר אן קיין דארט מזכיר געווען די ווערטער וואס דער הייליגער
רפואה אדער ישועה ,איז ער געווען זייער צעבראכן, אמרי אמת זי"ע האט געזאגט ביים לוויה" ,זיינע
אינעם יאר תשע"ג איז ער מיטגעפארן מיט א קבוצה תפילות זענען אלעמאל אנגענומען געווארן אין
69
קורץ נאכדעם וואס ער איז צוריקגעפארן קיין אידן קיין פוילן מתפלל זיין אויף מקומות הקדושים
בעלגיע ,האט זיך געמאכט אן אומגעראכטענע פאר שבת חנוכה.
ווענדונג ,א גרויסער אינוועסטאר וואס האט
גארנישט געוואוסט פון זיין שווערן מצב ,האט אים זייענדיג אין שטאט טשענסטאחוב ביים ציון
אנגעטראגן אן אפקויף אויף אן אלטער נכס וואס ער פונעם הייליגען שפתי צדיק זי"ע ,האט דער ראש
האט פארמאגט יארן לאנג אן ערפאלג ,דער פארקויף החבורה פארגעלערנט א הייליגן שטיקל פונעם ספר
איז דורכגעפירט געווארן פאר א געוואלדיגן סכום שפתי צדיק איבער דער עבודה פון תפילה און הכנעה
וואס האט געדעקט אלע חובות ביזן לעצטן צענט ,און ביים בורא כל עולמים ,און יענער יונגערמאן איז
דער סוחר איז געראטעוועט געווארן פון גיין שטארק נתרגש געווארן ,ער האט זיך אראפגעזעצט
באנקראט. אין א ווינקל פונעם ציון און אויסגעזאגט דאס גאנצע
••• ספר תהלים מיט הייסע טרערן.
עס האט דערציילט איינע פון די אייניקלעך
פונעם הייליגען שפתי צדיק מפילץ זי"ע ,אז בשנת פארן ארויסגיין האט ער געצינדן א לעכט און
תש"כ האבן די שטאטישע אינסטאנצן פון שטאט געמאכט א קבלה בלי נדר ,אז אויב ער ווערט געהאלפן
טשענסטחוב געלאזט וויסן ,אז זיי ווילן בויען א בנין מיט א בן זכר אינעם קומענדיגן יאר ,וועט ער א נאמען
אויף פלאץ פונעם ביה"ח ווי דער הייליגער שפתי געבן דאס קינד נאכן צדיק און נעמען א חלק אין
צדיק זי"ע ליגט ,עס איז געווארן א גרויסע רעש און פארשפרייטן זיינע ספרים ,פונקט א יאר שפעטער,
אידן האבן אנגעהויבן פראבירן צוריק צו האלטן דעם חודש כסלו בשנת תשע"ד ,איז ביי אים געבוירן
פראדזעקט ,אבער עס האט נישט גוט אויסגעזען, געווארן א געזונט אינגל למזל טוב ,און ביים ברית
האט מען אנגעהויבן זיך גרייטן צו מפנה זיין די מתים האט ער אים א נאמען געגעבן פנחס מנחם אלעזר ,און
פון יענעם ביה"ח ,און געציילטע משפחות חשובות ער האט מקיים געווען זיין נדר מיט גרויס שמחה.
האבן טאקע מפנה געווען זייערע קרובים פונעם •••
ביה"ח. עס ווערט דערציילט ,אז א איד א סוחר פון
אנטווערפן איז אין יאר תשע"ו אריינגעפאלן אין א
איז איינע פון די אייניקלעך פונעם שפתי צדיק געפערליכן פלאנטער אין זיינע געשעפטן ,נאכדעם
געגאנגען פרעגן פונעם הייליגען בית ישראל מגור וואס א שותף האט אים אפגע'נער'ט און אנטלאפן
זי"ע ,אויב מען זאל מפנה זיין דעם זיידן דעם הייליגען מיט גרויסע סכומים ,דער סוחר איז געבליבן אן קיין
שפתי צדיק זי"ע פונעם ביה"ח ,האט דער הייליגער פרוטה ,פארהאנקערט מיט ריזיגע חובות צו בענק
בית ישראל געזאגט ,אז ער האלט נישט דערפון און און צו סוחרים ,און עס האט געדראעט א
מען זאל דאס נישט טון. צוזאמענברוך פון זיין גאנצן שטוב.
לפלא ,נאך חדשים פון איינרייסן ביי די ממשלה פארצווייפלט האט ער באשלאסן צו פארן קיין
אין פולין ,האט מען צום סוף ערלעדיגט צו אפהאלטן פוילן זיך אויסוויינען אויף קברי אבות און צדיקים,
דעם גאנצן פלאן פון דארט בויען דעם בנין ,און דער ווען ער איז אנגעקומען קיין טשענסטאחוב ,האט ער
הייליגער בית ישראל האט געזאגט ,אז דאס אז דער זיך דערמאנט אין דער באקאנטער מעשה וואס מען
צדיק דער הייליגער שפתי צדיק איז דארט געבליבן פארציילט ,ווי דער הייליגער שפתי צדיק זי"ע האט
ליגן ,האט מגין געווען אויף אלע אנדערע קברים ,און אויפן באן געשוינט דעם כבוד פונעם ארימען חתן ר'
לפלא ,ביים צווייטען וועלט מלחמה זענען רוב בתי יצחק מאיר פיק און אים געבענטשט אז ער זאל
חיים אין אונגארין ליידער חרוב געווארן און עס איז קיינמאל נישט וויסן פון קיין חסרון אין געלט.
כמעט נישט געבליבן קיין גאנצע מצבות ,אבער דער
ביה"ח אין שטאט טשענסטחוב איז געבליבן רוב פון די דער סוחר האט זיך גוט אויסגעוויינט ביים ציון
מצבות גאנץ מיט די אלטע מצבות. און געזאגט" ,רבונו של עולם ,דער הייליגער פילצער
רבי האט אזוי רחמנות געהאט אויף א איד וואס איז
געבליבן פארשעמט אן געלט ,זאל זיין זכות מיר
ביישטיין אז איך זאל נישט פארשעמט ווערן פאר
מיינע בעלי חובות און מיין משפחה זאל נישט חרוב
ווערן" ,און ער האט גלייך אפגעשריבן א קבלה צו
געבן מעשר פון יעדע ישועה פאר ארימע לערנערס.
70
ביי די 19יאר אלט באקומען היתר הוראה פון זיין
יארצייט י"א כסלו
גרויסן רבין.
הרה"ק רבי יואל צבי ב"ר שמעון זי"ע) ,ראטה(
ער האט חתונה געהאט מיט הרבנית הצדקת מרת
בעל בית היוצר ,אב"ד חוסט
הענטשא ע"ה,
בת הגה"ק רבי יעקב גאטליב אב"ד באיאם זי"ע.
ער איז געבוירן אין שטאט קאמאדא ,בשנת תק"פ.
נאך די חתונה האט דער גאון ווייטער עוסק
געווען בתורה מיט א געוואלדיגע התמדה ,ער איז צו זיין טאטן הגה"ק רבי שמעון ראטה זי"ע.
שוין דאן געווען מפורסם מיט זיין געוואלדיגע
גדלות בתורה. און צו זיין מאמע הצדקת מרת ציפערל ע"ה.
וואס האט געשטאמט פון א משפחה מיוחסת
ער האט זיך גאר אסאך מסתופף געווען בצלו פון צאצאי הגה"ק רבי חיים הכהן ראפאפורט בעל
די צדיקים בדורו ובתוכם. שו"ת רבינו חיים כהן אב"ד לבוב זי"ע ,און הגה"ק
רבי יוסף כ"ץ בעל שארית יוסף אב"ד קרקוב זי"ע.
הרה"ק רבי משה טייטלבוים בעל ישמח משה
מאוהעל זי"ע, ער איז געווען א גאון מובהק און א בקי נפלא
הרה"ק רבי שלום רוקח השר שלום מבעלזא זי"ע, בתורה און א צדיק וחסיד ,ער איז געווען מפורסם
הרה"ק רבי יהושע רוקח מבעלזא זי"ע, אלס א איש קדוש מאוד ולא פסיק פומיה מגירסא,
הרה"ק רבי ישכר דוב רוקח מבעלזא זי"ע, ער איז געווען א למדן נפלא ושם לילות כימים
הרה"ק רבי צבי הירש בעל אך פרי תבואה מליסקא בתורה ועבודת השם ,ער האט גאר שטארק ממעט
זי"ע, געווען בדבורי חול ,אבער ווען עס איז געקומען צו
הרה"ק רבי חיים הלברשטאם בעל דברי חיים תורה ,האט זיך פון דעם גאון איבער געגאסן די
מצאנז זי"ע, תורה מיט א געוואלדיגע התמדה ,זיין עבודת
הרה"ק רבי יחזקאל הלברשטאם בעל דברי יחזקאל התפילה איז געווען מיט א געוואלדיגע דביקות און
משינאווא זי"ע. קדושה ,ער האט זיך מסתופף געווען ביי רוב צדיקי
דורו און געווען באליבט ביי די צדיקים בדורו.
ווערט דערציילט ,אז ווען ער פלעגט זיך
מסתופף זיין בצלו פונעם הייליגען דברי חיים זיין מאמע איז ליידער נפטר געווארן ווען ער
מצאנז זי"ע ,האט אים דער דברי חיים ארויס איז געווען נאר 6יאר אלט ,אבער דאס האט דעם
געוויזן א געוואלדיגע אהבה ,דער צדיק פלעגט יונגען גאון בכלל נישט אפ געשטעלט ,ביי די 11
עסן מיט אים פון איין טעלער ,און פלעגט אים ריפן יאר האט שוין דער גאון מקיים געווען דעם הוי
בלשון חיבה "ר' מאירל'ס תלמיד" צוליב זיין רבי ר' גולה למקום תורה ,ער איז דאן אריין לערנען אין די
מאיר א"ש זי"ע. גרויסע ישיבה פון הגה"ק רבי מאיר א"ש בעל
מהר"ם א"ש מאונגוואר זי"ע.
גאנץ אנפאנג איז ער געווען רב אין שטאט
פאלדעש ,דארט האט דער גאון גאר אסאך עוסק עס האט נישט לאנג גענומען ביז זיין גרויסע
געווען בתורה און אויך אין הרבצת התורה פאר רבי האט געזען דאס גדלות און קדושה פון זיין
זיינע תלמידים ,דאן האט די קהילה אין שטאט תלמיד רבי יואל צבי זי"ע ,ער האט ביי דעם רבין
אויפאלא געזיכט א נייעם רב ,זענען זיי אריבער געלערנט פאר 7יאר מיט א געוואלדיגע התמדת
צום הייליגען צאנזער רב זי"ע און געפרעגט וועם התורה ,מען האט דעם גאון קיינמאל נישט געזען
מען זאל אויף נעמען אלס רב אין שטאט. עוסק זיין מיט סיי וואס חוץ מיט לערנען ,ער איז
געווען פון די גרעסטע תלמידים ביי זיין רבין און
האט זיי דער הייליגער דברי חיים מצאנז זי"ע זיין הייליגע רבי האט זיך מיט דעם תלמיד גאר
געזאגט ,אז ער האט א גאר חשובע גאון וואס שטארק משתעשע געווען ,עד כדי כך אז ער האט
71
ער האט איבער געלאזט זיינע הייליגע ספרים און וואלט געווען גאר פאסיג פאר זיי ,און דאס איז
שו"ת. געווען דער גאון רבי יואל צבי ראטה זי"ע ,דאן איז
ער געווארן דער רב ביי זיי פאר א שטיק צייט.
ספר בית היוצ"ר ,שו"ת,
דרשות בית היוצר, נאך אפאר יאר איז דער גאון אריבער צום
ספר יוצר אור ,על חנוכה, שטאט ברעזנא ,דארט האט אויך דער גאון גאר
ליקוטי בית היוצר. אסאך מרביץ תורה געווען און געפירט דעם שטאט
מיט א געוואלדיגע שטארקייט און גאר אסאך אויף
ער האט געהאט קינדער גאונים און גדולים געטון פאר די אידן פון שטאט.
בתורה ,אבער ליידער האט דער גאון מיט געמאכט
אסאך צער גידול בנים ווען זיי זענען אלע נפטר זיין ממלא מקום אין שטאט ברעזנא איז
געווארן נאך בחייו פונעם טאטן. געווען הגה"ק רבי אברהם בראדי בעל פרי החג
אב"ד ברעזנא זי"ע.
הגה"ק רבי משה שמעון ראטה אב"ד דיורא זי"ע,
חתן הרבני הנגיד החסיד מוה"ר ר' מאיר יהודה בשנת תרמ"ד האט מען דעם גאון אויף
פרענקעל מלעוועלעק ז"ל גענומען אלס רב אינעם גרויסן שטאט חוסט,
הגה"ק רבי ישראל אפרים פישל ראטה זי"ע, דארט איז ער געבליבן ביז צו זיין פטירה ,דאן איז
הגה"ק רבי מאיר ראטה זי"ע, זיין נאמען געווארן מפורסם אין גאנץ אוקרינה
הגה"ק רבי אברהם נתן יוסף ראטה זי"ע, אלס א גאון וגדול בתורה.
חתנו ,הגה"ק רבי יהושע הלוי מאנן זי"ע.
ער האט דאן אויך אויף געשטעלט זיין גרויסע
אבער דער גאון האט איבער געלאזט ישיבה וואס פון דארט זענען ארויס גדולים און
אייניקלעך גאונים בתורה וואס האבן ממשיך גאונים בתורה ,אסאך גדולי הדור האבן צו דעם
געווען זיין שלשלת אין הרבצת התורה. גאון געשיקט גאר שווערע שאלות בהלכה און זיין
פסק איז געווען אן גענומען ביי רוב גדולים בדורו.
דער גאון האט זיין גאנץ לעבן געדינט דעם
באשעפער מיט א תמימות און נאר געווען שקוע צווישן זיינע תלמידים זענען מפורסם גאר גרויסע
בתורה ,אויך איז ער געווען גאר שטארק דבוק אין גדולים בתורה ובתוכם.
די צדיקים בדורו ,ווערט געברענגט ,אז בעפאר זיין
הסתלקות האט דער גאון געזאגט בזה"ל" ,שאינו אחיו הגה"ק רבי מרדכי יעקב גאטליב בעל יגל יעקב
מתאוה לו גן עדן ,יותר גדול מהשעשועים שהיה לו ממישקאלץ זי"ע,
אצל רבותיו הקדושים". הגה"ק רבי אליעזר דייטש בעל פרי השדה
מבוניהאד זי"ע,
נסתלק לגנזי מרומים י"א כסלו בשנת תרנ"ב, הרה"ק רבי מנחם בראדי בעל באר מנחם אב"ד
ומנוחתו כבוד איז אין ביה"ח אין שטאט חוסט קאלוב זי"ע,
סמוך ונראה צום הייליגען מהר"ם שיק זי"ע און הגה"ק רבי נחמן רוטנער מברעזוב זי"ע ,הי"ד,
דער הייליגער ערוגת הבושם זי"ע. הגה"ק רבי ישראל אפרים פישל ראטה מויידיצקא
זי"ע,
זכותו הגדול יגן עלינו
הגה"ק רבי אליהו צבי ראטה זי"ע,
ועל כל ישראל אמן.
הרה"ק רבי אלימלך לאווי אב"ד טאהש זי"ע,
מעשיות הגה"ק רבי אליהו הכהן כ"ץ אב"ד ראסלאוויץ זי"ע.
דער גאון רבי יואל צבי זי"ע האט דערציילט ,אז דער גאון האט זיך גאר שטארק אוועק געגעבן
איינמאל ווען ער האט זיך מסתופף געווען בצלו פאר זיינע תלמידים און מיט א מסירת נפש אריין
פון הרה"ק רבי ישכר דוב מבעלזא זי"ע ,ווען דער געלייגט אין זיי א געוואלדיגע אהבת התורה און א
הייליגער בעלזא רב איז געווען אין שטאט ברען צו עבודת השם.
72
גיין אין מיליטער ,עס האט נישט געהאלפן קיין ראצפערט ,האט דער הייליגער בעלזא רב געזען,
תחנינים אדער השתדלות ביי דעם רשע. ווי א איד מאכט א ברכה אויף א פרי בשעת ער האט
נאך געהאלטן דעם מעסער אין די האנט ,און עסט
איין טאג זענען די אידן פון שטאט אריבער די פרי מיט די לינקע האנט.
צום צדיק הרה"ק רבי יואל צבי ראטה מחוסט זי"ע,
און מזכיר געווען אז ער זאל פויעלען א ישועה פאר האט דער הייליגער בעלזא רב געזאגט פאר
די אידן פונעם שטאט ,יענעם שבת קודש דעם איד ,ווען מען מאכט א ברכה איז זייער
אינדערפרי ביים שלחן הטהור האט מען אריין ראדזאם צו זיצן אויב מען קען ,און בשעת ווען מען
געברענגט פארן צדיק די אייער מיט צוויבל ,וואס מאכט די ברכה זאל מען דעם מעסער אראפלייגען,
כמנהג צאנז האט דער צדיק אליין צעדריקט די און פארשטייט זיך די פרי זאל מען האלטן מיט די
אייער מיט די צוויבל. רעכטע האנט ,ווייל נאר א שוחט מעג האלטן א
מעסער בשעת מען מאכט א ברכה ,און ווען מען
האט ער געפרעגט פון די אידן ,וואס די נאמען געט עפעס פאר א גוי זאל מען דאס געבן מיט די
פונעם מעיאר איז ,האט מען געזאגט פארן צדיק ,די לינקע האנט.
נאמען פונעם מעיאר ,דאן בשעת'ן צעדריקען די •••
אייער מיט די צוויבל ,האט דער צדיק דערמאנט ווי באוויסט האט דער צדיק גאר ווייניג
דעם נאמען פונעם מעיאר און געזאגט" ,ער זאל גערעדט דברים של חול ,נאר ער האט מקדיש
צוהאקט ווערן אזוי ווי די אייער מיט צוויבל ווערט געווען זיין מויל פאר תורה ועבודת השם ,איינמאל
צוהאקט". האט דער צדיק געזאגט בדרך הלצה ,אז דאס וואס
שטייט )קהלת ג' י"ט( " ַ
וּמוֹתר ָה ָא ָדם ִמן ַה ְבּ ֵה ָמה
זונטאג זענען די אידן פון שטאט געקומען מיט ָאיִ ן" ,האט דער גאון געזאגט ,אז דאס וואס א
א שמחה און דערציילט ,אז דער מעיאר האט מענטש איז מער פון א בהמה איזָ " ,איִ ן" אז ער
געהאט א מיתה משונה ,ווייל שבת קודש איז ער האלט דאס מויל און רעדט נישט קיין סאך נאר ווען
געגאנגען צום באן ,און בשעת דער באן איז עס איז באמת וויכטיג.
געקומען צו פארן האט זיך דער מעיאר אויס •••
געגעליטשט און אריין געפאלן אויף די שינעס ,און עס ווערט דערציילט ,אז ווען זיין תלמיד
ער איז דארט צוהאקט געווארן און גע'פגר'ט ,די הרה"ק רבי מנחם בראדי בעל באר מנחם מקאלוב
אידן האבן אויס גערעכנט די צייט און געזען ,אז זי"ע איז געווארן רב אין שטאט טאהש ,ווען זיין
דאס איז געווען ממש יענע צייט וואס דער צדיק שווער דער הייליגער שרף מטאהש זי"ע איז
האט עוסק געווען אין די אייער מיט צוויבל שבת נסתלק געווארן ,האט ער דארט אויף געשטעלט א
קודש ביים טיש. ישיבה ,און כדי צו מחזק זיין די ישיבה ,האט אים
••• זיין רבי הרה"ק רבי יואל צבי מחוסט זי"ע אריבער
עס ווערט דערציילט ,אז ווען דער הייליגער געשיקט א מנין בחורים וואס זאלן דארט גיין
בית היוצר זי"ע איז געווען א קינד פון בלויז פיר יאר לערנען ,און מיט דעם האט ער געגרינדעט זיין
אלט ,איז ער געזעסן ביים טאטנ'ס טיש ביים סדר ישיבה.
פסח ביינאכט ,און ווען דער טאטע האט געזונגען •••
דעם זמר "אדיר הוא" ,און ער איז אנגעקומען צו די הגה"צ רבי אברהם שלמה כ"ץ אב"ד ריסקעווע
ווערטער "חסיד הוא" ,האט דאס קינד געפרעגט זי"ע האט דערציילט ,בשם זיין טאטן הגה"צ רבי
מיט א תמימות" ,אויב דער אייבערשטער איז א אליהו הכהן כ"ץ אב"ד ראסלאוויץ זי"ע וואס איז
חסיד ,פארוואס זאגט ער נישט "ויצמח פורקניה געווען א תלמיד מובהק פונעם גאון רבי יואל צבי
ויקרב משיחיה". ראטה זי"ע ,אז איינמאל איז געווען א שטאט נישט
ווייט פון חוסט ,וואס די אידן פונעם שטאט האבן
דערציילט מען ,אז יארן שפעטער האט זיין גאר אסאך געליטן פונעם מעיאר וואס האט אויס
אייגענער זון ,רבי משה שמעון ,אים געפרעגט די געטיילט גרויסע צרות פאר די אידן ,אויך האט ער
זעלבע קשיא ,און דער בית היוצר האט גע'רודפ'ט אז די בחורים און יונגעלייט זאלן מיזן
73
גאטליעב איז אמאל געפארן אין וועג ,און אינמיטן געענטפערט" ,דער אייבערשטער גייט נאך דעם
דער נאכט איז ער דורכגעפארן די שטאט רוב פון דער וועלט ,און דער רוב זענען נאך נישט
קאמאדע. קיין חסידים – דערפאר פארהאלט זיך די גאולה".
•••
פלוצלינג הערט ער א געוויין פון איינע פון די עס ווערט דערציילט ,אז ווען דער הייליגער
הייזער ,ער איז צוגעגאנגען נענטער ,און דערזען בית היוצר זי"ע איז געווען א קינד פון זעקס יאר
ווי רבי שמעון ,דער טאטע פונעם הייליגען בית אלט ,איז ער שווער קראנק געווארן ,און די
היוצר ,זיצט אויף דער ערד און זאגט תיקון חצות דאקטוירים האבן שוין אויפגעגעבן האפענונג צו
מיט טרערן ,עס האט אים אזוי געפאלן די מראה, ראטעווען דעם קינד ,און זיין מאמע די צדקת מרת
אז ער איז אריין צו אים און געזאגט ,אז ער וויל זיך ציפערל ע"ה ,איז אריין אין בית המדרש ,זיך
משדך זיין מיט אים – און אזוי איז טאקע געווען, געשטעלט ביים ארון הקודש ,און געזאגט" ,אויב
און נאך דער חתונה איז דער בית היוצר געזעסן ס'איז חלילה ארויס א גזירה אויף מיין קינד ,בין איך
עטליכע יאר אויף קעסט ביים שווער. גרייט זיך צו טוישן מיט אים און אים אוועקגעבן
••• מיינע יארן".
עס ווערט דערציילט ,אז דער הייליגער בית
היוצר זי"ע איז אמאל געפארן צוזאמען מיט זיין דערציילט מען ,אז גלייך דערנאך איז דאס
ידיד נאמן ,דעם הייליגן אמרי שפר מדאראג זי"ע, קינד געזונט געווארן ,און אין דער זעלבער צייט
אויף א נסיעה צום הייליגען בעלזער רב זי"ע, איז די מאמע קראנק געווארן און נפטר געווארן,
אונטערוועגנס האט דער בית היוצר געוויזן פארן און ער איז געבליבן א יתום ,אבער ער האט זיך
הייליגען אמרי שפר א טאבאק-פושקע פון ארץ נישט צעבראכן ,נאר ער איז געוואקסן העכער און
ישראל ,פון קופת רבי מאיר בעל הנס ,וואס ער וויל העכער אין תורה און יראת שמים ,און דורך די
געבן אלס מתנה פארן הייליגען בעלזער רב. געוואלדיגע מסירת נפש פון זיין מאמע די צדקת,
איז דער קינד אויסגעוואקסן דער הייליגער בית
האט דער דאראגער רב געזאגט" ,אזוי ווי איך היוצר זי"ע ,איינע פון די גרעסטע גדולים בתורה
קען דיך ,אז דו האסט אזוי ליב ארץ ישראל ,גלייב בדורו.
איך נישט אז דו וועסט דאס קענען אוועקגעבן מיטן •••
גאנצן הארץ" ,האט דער הייליגער בית היוצר מען האט דערציילט ,אז אין דער ישיבה פון
געענטפערט" ,פונדעסטוועגן וועל איך עס געבן אונגוואר איז דער הייליגער בית היוצר זי"ע געווען
מיטן גאנצן הארץ פארן רבין" ,ווען זיי זענען אריין דער יונגסטער פון די תלמידים ,אבער דער
צום הייליגען בעלזער רב ,און ער האט אים הייליגער מהר"ם א"ש זי"ע האט אים באזונדער
איבערגעגעבן די מתנה ,האט דער בעלזער רב ליב געהאט צוליב זיין התמדה און פרישות.
גלייך געפרעגט ,ווי מיט א וואונדער" ,גיבסטו דאס
אוועק אלס מתנה גמורה און מיטן גאנצן הארץ?". און מ'דערציילט ,אז דער רבי דער הייליגער
••• מהר"ם א"ש פלעגט זיך שטעלן הינטער דער טיר,
עס ווערט געברענגט ,אז דער הייליגער צו הערן ווי דער בחור יואל צבי זאגט פרייטאג
צאנזער רב זי"ע האט געהאט א באזונדערע צונאכטס שיר השירים בדחילו ורחימו ,און דער רבי
ליבשאפט צום הייליגען צדיק רבי יואל צבי מחוסט האט אויך הנאה געהאט צו זען ווי ער טאנצט
זי"ע ,און דער הייליגער צאנזער רב פלעגט מיט שמחת תורה מיט דער תורה ,ווי ער האט זיך ממש
אים עסן פון איין שיסל ,און ער האט אים גערופן צוגעקלעבט צו די תורה מיט א אמתע אהבת
נאכן נאמען פון זיין רבי'ן" ,ר' מאיר'לס תלמיד". התורה.
•••
און דער הייליגער צדיק רבי ישעי'לע עס ווערט דערציילט ביי די תלמידים פונעם
מקערעסטיר זי"ע האט דערציילט ,אז איינמאל איז הייליגען בית היוצר זי"ע ,ווי אזוי עס איז צושטאנד
דער הייליגער בית היוצר געווען אין צאנז ,און געקומען די שידוך פונעם גאון רבי יואל צבי בעל
מ'האט אים גערופן צו עסן די נאכטמאל מיטן בית היוצר מחוסט זי"ע ,דער גאון רבי יעקב
74
אבער נאכן שיעור האט זיך איינער פון די צאנזער רב ,די טיר איז געווען פארמאכט עטליכע
תלמידים דערמאנט ,אז היינט איז דאך י"ד מנחם שעה ,און ווען ער איז ארויס ,האבן די חסידים אים
אב ,דער יארצייט פונעם אך פרי תבואה דער ארומגענומען און געבעטן ער זאל זיי דערציילן
הייליגער ליסקער רב זי"ע ,האט ער זיך שטארק וואס ער האט געלערנט פון זייער רבי'ן ,האט ער
געפרייט און געזאגט" ,איך האב פארגעסן אז היינט געענטפערט מיט זיין גרויס ענוה" ,איך האב
איז מיין רבי'נס יארצייט – איז ער אליין געקומען געלערנט פון אים ווי הייליג דער רבי איז ,אז ער קען
מיך דערמאנען" ,און גלייך האט ער געהייסן עסן מיט אן "עבריין" )א בעל עבירה( פון איין שיסל
ברענגען ברוינפן און לעקעך פאר אלע תלמידים, און ס'שאדט אים גארנישט" ,און דער בית היוצר
לכבוד די גרויסע יארצייט פון זיין הייליגען רבין. האט געמיינט זיך אליינס.
••• •••
עס ווערט דערציילט ,אז דער הייליגער בית עס ווערט דערציילט ,אז נאך די הסתלקות
היוצר זי"ע פלעגט קומען עטליכע שבתים א יאר פונעם הייליגען צאנזער רב זי"ע ,איז דער
צום הייליגען אמרי שפר מדאראג זי"ע ,און מוצאי הייליגער בית היוצר געפארן צו דער ערשטער
שבת זענען זיי געזעסן און גערעדט אין דברי יארצייט ,זיך משתטח צו זיין אויפן ציון ,ווען ער איז
קדושה ביז שפעט ביינאכט. אריין אין בית המדרש ,האט ער געהערט ווי צוויי
יונגעלייט רעדן צווישן זיך ,און איינער פון זיי צוויי,
אמאל מוצאי שבת איז אריינגעקומען ר' וואס האט נישט געהאט קיין קינדער ,זאגט צום
מענדל מלמד און געזאגט אז זיין זון איז שוואך, חבר" ,דער רב זי"ע האט מיר צוגעזאגט א קינד,
האט אים דער הייליגער אמרי שפר געזאגט ,ער אבער דער רב איז שוין נישט דא".
זאל אים געבן טרינקען צוקער-וואסער ,דער
מלמד ר' מענדל איז נאך געשטאנען דארט ,און ווי ער האט געהערט די ווערטער ,איז דער בית
האט געהערט ווי דער אמרי שפר זאגט צום בית היוצר אויפגעשפרונגען און געזאגט" ,אויב דער
היוצר" ,איך האב נאר געטון וואס עס שטייט אין הייליגער רב האט צוגעזאגט – וועט עס זיכער
דער תורה" ,וברך את מימך" ,און דערנאך, מקוים ווערן!" ,און אזוי איז געווען ,יענעם יאר איז
"והסירותי מחלה". ביי דעם איד געבוירן געווארן א קינד ,אבער דאס
••• איז געווען די געוואלדיגע אמונת צדיקים וואס דער
עס ווערט געברענגט ,אז דער הייליגער בית צדיק האט געהאט אין זיין גרויסן רבין דער
היוצר זי"ע האט אמאל געזאגט צום הייליגען אמרי הייליגער צאנזער רב זי"ע.
שפר מדאראג זי"ע ,אז עס דאכט זיך אים אז ער איז •••
נאר געקומען אויף דער וועלט צוליב מצות תפילין, עס ווערט דערציילט ,אז אמאל ,זונטאג
ווייל ווען דער הייליגען בית היוצר זי"ע האט אינדערפרי ,ווען דער הייליגער בית היוצר זי"ע
געהערט ,אז ס'איז דא א "בתים-מאכער" א ירא האט געדאוונט מיט די תלמידים ,האט ער נאך
שמים ,אדער א סופר מיט מער הידורים ,האט ער חזרת הש"ץ געוויזן דעם בעל תפילה ,ער זאל זאגן
נישט גערוט ,און נישט געשוינט קיין טירחא און קדיש און נישט זאגן קיין תחנון ,אלע האבן זיך
הוצאות ,ביז ער האט זיך געקויפט תפילין פון געוואונדערט ,אבער קיינער האט זיך נישט
יענעם סופר. געטרויט צו פרעגן.
דער הייליגער קדושת יום טוב מסיגוט זי"ע שפעטער ,ביים שיעור ,האט מען אים
האט עדות געזאגט ,אז ער האט געזען ביים געפרעגט פשט פארוואס ער האט נישט געוואלט
הייליגען בית היוצר זי"ע א גאנצן שאנק פול מיט זאגן קיין תחנון ,האט ער געענטפערט" ,איך ווייס
פרשיות תפילין ,און ער האט אים אנגערופן "חד אליין נישט ,אבער מיין רבי ,דער הייליגער ליסקער
בדרא" אין הידור מצוה ,און יעדן פרימארגן האט ער רב זי"ע ,האט זיך מיר באוויזן און געהייסן נישט
אזוי געבענקט צו לייגן תפילין ,אז ס'האט זאגן תחנון ,איך ווייס נישט פארוואס – אפשר מיינט
אויסגעזען ווי ער לייגט זיי צום ערשטן מאל ,און ער אז איך זאל זונטאג נישט זאגן תחנון ,ווי ער האט
דער אמרי שפר האט אים דאן געענטפערט, זיך געפירט ביים לעבן".
75
א חתן מיטן בית היוצר'ס אייניקל ,און ס'איז שוין "ס'דאכט זיך מיר ,איר זענט געקומען אויף דער
געווען צייט צו באשטימען די חתונה ,איז דער נדן וועלט צוליב אלע מצוות ,ווייל איר זענט מהדר אין
נאך נישט געווען באצאלט. אלעם".
•••
איז זיין טאטע הגאון רבי יצחק אהרן שווארץ עס ווערט דערציילט ,אז ווען א ארימאן איז
זי"ע ,געפארן חנוכה צום בית היוצר צו מאנען דעם געקומען צו אים ערב שבת ,האט ער אים
נדן ,ווען דער טאטע איז צוריק געקומען ,האט ער איינגעלאדנט צו די סעודות ,און ער פלעגט צוזאגן,
געזאגט ,אז מ'האט באשטימט די חתונה ,ווען מען "וואס קען מיר שאטן? מיט קידוש און הבדלה קען
האט דעם טאטן געפרעגט" ,און וואס איז מיטן איך דיך מוציא זיין ,לחם משנה קען איך אייך אויך
נדן?" ,האט דער טאטע גענטפערט מיט התפעלות, מוציא זיין ,און איך געב דיר א כזית אדער א כביצה,
"איך בין אזוי נתפעל געווארן פון זיין עבודה ביים און פלייש און פיש דארפן נישט האבן קיין שיעור".
הדלקת נר חנוכה ,אז איך האב פארגעסן צו רעדן
פונעם נדן". אבער ווען די ארימעלייט זענען אנגעקומען
••• צו אים אין שטוב ,איז זייער שמחה געווען גאר
עס האט דערציילט זיין זון דער גאון רבי משה גרויס ,ווען מ'האט פאר זיי מכבד געווען מיט פלייש
שמעון אב"ד דיורע זי"ע ,אז ער איז אמאל געווען און פיש און אלע מעדנים גענוג און נאך ,און א
ביים הייליגען צאנזער רב אויף שבועות ,און דער באזונדערן כוס פאר קידוש און לחם משנה פאר
רבי האט אים געהייסן דערמאנען א נאמען פון די יעדן איינעם ,ווי ביי א מלך! ,און זיין אייניקל ,דער
משפחה ,ער האט דערמאנט זיין טאטן ,זיין מאמע גאון רבי אליהו צבי ראש ישיבה אין איהעל ,האט
און געשוויסטער ,און אויף אלע האט דער צאנזער דאס מסביר געווען ,אז דער זיידע האט מורא
רב אוועק געמאכט ווי נישט די נאמען מיינט ער, געהאט פאר דעם וואס די גמרא זאגט )ב"מ פג" (.אז
ביז ער האט דערמאנט זיין ווייב ,מרים חנה בת ווען מ'לאדענט איין א איד ,קען מען אפילו מיט א
פיגא פעסל ,האט דער צאנזער רב געבענטשט און סעודת שלמה נישט יוצא זיין" ,דערפאר האט ער
געזאגט" ,השי"ת זאל איר שיקן א רפואה שלימה". פארויס געמאכט א תנאי.
•••
ער האט זיך שטארק געוואונדערט ,ווייל ער עס ווערט געברענגט ,אז יעדן טאג חנוכה ,פון
האט דאך דאס ווייב איבערגעלאזט אין שטוב חצות היום און ווייטער ,האט ער זיך פארנומען
געזונט ,אבער ווען ער איז אהיימגעקומען ,האט זי מיט די הכנות צום הדלקת נר חנוכה ,ער האט
דערציילט ,אז גלייך ווען יום טוב איז אריין איז זי פארמאכט די טיר און זיך מתבודד געווען מיטן
קראנק געווארן ,און זי האט געזאגט" ,אויב ער איז באשעפער ,ער האט אליין צוגעגרייט די מנורות
א רבי ,זאל ער טראכטן אז די ווייבער פון די חסידים און די פתילות ,און ארומגעשטעלט אלע זיינע
זאלן זיין געזונט" ,און לפלא פאמעלעך איז זי חשובע כלים ארום דער מנורה.
אינגאנצן געזונט געווארן ,און אויפן זון רבי משה
שמעון ,וואס איז ליידער נסתלק געווארן יונג ,האט דער צדיק דער הייליגער בית היוצר זי"ע האט
דער הייליגער דברי חיים אמאל געזאגט" ,דאס אנגעצונדן צוויי מנורות מיט איין ברכה ,איינע ביים
הייסט א אויסגעארבעטער יונגערמאן". טפח הסמוך לפתח ,ווי דער אריז"ל ,און איינע אויפן
פענצטער ,ווייל אזוי האט זיין רבי דער הייליגער
מהר"ם א"ש זי"ע זיך געפירט ,און ער האט נישט
געוואלט טוישן קיין מנהג פון זיין רבי'ן ,און די
תלמידים האבן געזאגט" ,ווער ס'האט נישט געזען
זיין שמחה ביי דער מצוה ,האט נישט געזען קיין
שמחה אין זיין לעבן".
•••
דער גאון רבי אליעזר שווארץ דומ"ץ שאראש-
פאטאק זי"ע האט דערציילט ,אז ווען ער איז געווען
76
